İçeriğe geç
Topika

Aristoteles · Topika

VIII. Kitap

8.11. Bölüm

Bunlardan sonra sıralama hakkında ve nasıl soru sormak gerektiği hakkında konuşmak gerekir. Soru soracak olan önce saldırıya geçeceği toposu bulmalı; ikinci olarak soruları kurmalı ve tek tek kendi kendine sıraya koymalı; geriye kalan üçüncü iş de bunları artık bir başkasına söylemektir. Toposu bulmaya kadar olan inceleme filozof için de diyalektikçi için de aynıdır; bunları artık sıraya koymak ve soruya dökmek ise diyalektikçiye özgüdür; çünkü bu türden her şey başkasına yöneliktir. Filozof ve kendi kendine araştıran kişi ise, kıyasın dayandığı şeyler doğru ve bilinir olduğu halde, cevap veren bunları baştaki teze çok yakın oldukları ve sonucu önceden gördüğü için kabul etmese bile, buna hiç aldırmaz; hatta belki öncüllerin olabildiğince bilinir ve teze yakın olmasına özen bile gösterir, çünkü bilimsel kıyaslar bunlardan kurulur.

Toposları nereden almak gerektiği daha önce söylendi; sıralama ve soruya dökme hakkında ise, zorunlu öncüllerin dışında alınması gereken öncülleri ayırdıktan sonra konuşmak gerekir.

8.1

Θ.

Μετὰ δὲ ταῦτα περὶ τάξεως, καὶ πῶς δεῖ ἐρωτᾶν, λεκτέον. Δεῖ δὲ πρῶτον μὲν ἐρωτηματίζειν μέλλοντα τὸν τόπον εὑρεῖν ὅθεν ἐπιχειρητέον, δεύτερον δὲ ἐρωτηματίσαι καὶ τάξαι καθ᾿ ἕκαστα πρὸς ἑαυτόν, τὸ δὲ λοιπὸν καὶ τρίτον εἰπεῖν ταῦτα ἤδη πρὸς ἕτερον. Μέχρι μὲν οὖν τοῦ εὑρεῖν τὸν τόπον ὁμοίως τοῦ φιλοσόφου καὶ τοῦ διαλεκτικοῦ ἡ σκέψις, τὸ δ᾿ ἤδη ταῦτα τάττειν καὶ ἐρωτηματίζειν ἴδιον τοῦ διαλεκτικοῦ· πρὸς ἕτερον γὰρ πᾶν τὸ τοιοῦτον, τῷ δὲ φιλοσόφῳ καὶ ζητοῦντι καθ᾿ ἑαυτὸν οὐδὲν μέλει, ἐὰν ἀληθῆ μὲν ᾖ καὶ γνώριμα δι᾿ ὧν ὁ συλλογισμός, μὴ θῇ δ᾿ αὐτὰ ὁ ἀποκρινόμενος διὰ τὸ σύνεγγυς εἶναι τοῦ ἐξ ἀρχῆς καὶ προορᾶν τὸ συμβησόμενον· ἀλλ᾿ ἴσως κἂν σπουδάσειεν ὅτι μάλιστα γνώριμα καὶ σύνεγγυς εἶναι τὰ ἀξιώματα· ἐκ τούτων γὰρ οἱ ἐπιστημονικοὶ συλλογισμοί.

Τοὺς μὲν οὖν τόπου ὅθεν δεῖ λαμβάνειν, εἴρηται πρότερον· περὶ τάξεως δὲ καὶ τοῦ ἐρωτηματίσαι λεκτέον διελόμενον

s400Zorunlu öncüller, kıyasın kendileri aracılığıyla kurulduğu öncüllerdir. Bunların dışında alınanlar dört türlüdür: ya küllî olanın kabul edilmesi için istikra amacıyla, ya sözü kabartmak için, ya sonucu gizlemek için, ya da sözü daha açık kılmak için alınırlar. Bunların dışında hiçbir öncül alınmamalı; sözü bunlar aracılığıyla genişletmeye ve soruya dökmeye çalışmalıdır. Gizlemeye yarayanlar karşılaşma içindir; ama bu türden bütün çaba başkasına yönelik olduğundan, bunları da kullanmak zorunludur.

Kıyasın dayandığı zorunlu öncülleri hemen ileri sürmemeli, olabildiğince uzaktan başlamalıdır. Mesela zıtların epistēmē'sinin aynı olduğunu almak istiyorsa, bunu zıtlar için değil karşıtlar için istemelidir; çünkü bu kabul edilince zıtların epistēmē'sinin aynı olduğu da kıyasla çıkarılacaktır, zira zıtlar karşıttır. Bunu kabul etmezse, cüzî zıtları ileri sürerek istikra yoluyla almalıdır. Çünkü zorunlu öncülleri ya kıyas yoluyla ya istikra yoluyla, ya da bir kısmını istikrayla bir kısmını kıyasla almalı; pek apaçık olanları ise doğrudan ileri sürerek almalıdır. Çünkü uzaktan başlandığında ve istikrayla ilerlendiğinde ne çıkacağı her zaman daha belirsizdir; aynı zamanda, öbür yolla alınamıyorsa, işe yarar öncüllerin kendilerini ileri sürmek de her zaman elde hazırdır. Bunların dışında söylenen öncülleri bunlar uğruna almalı, her birini de şöyle kullanmalıdır: istikra yaparken cüzî olanlardan küllî olana, bilinenlerden bilinmeyenlere doğru gitmeli; his bakımından olanlar ise, ya mutlak olarak ya da çoğunluk için daha bilinirdir. Gizlerken, baştaki tezin kıyasının dayanacağı öncülleri önceden, ayrı kıyaslarla göstermeli, hem de bunları olabildiğince çok yapmalıdır. Biri yalnız zorunlu öncülleri değil, bunlar için yararlı olanlardan bazılarını da kıyasla gösterirse bu olur. Ayrıca sonuçları söylememeli, sonra hepsini birden kıyasla çıkarmalıdır; çünkü böylece cevap vereni baştaki tezden en uzağa götürmüş olur.

s400

τὰς προτάσεις, ὅσαι ληπτέαι παρὰ τὰς ἀναγκαίας. Ἀναγκαῖαι δὲ λέγονται δι᾿ ὧν ὁ συλλογισμὸς γένεται. Αἱ δὲ παρὰ ταύτας λαμβανόμεναι τέτταρές εἰσιν· ἢ γὰρ ἐπαγωγῆς χάριν τοῦ δοθῆναι τὸ καθόλου, ἢ εἰς ὄγκον τοῦ λόγου, ἢ πρὸς κρύψιν τοῦ συμπεράσματος, ἢ πρὸς τὸ σαφέστερον εἶναι τὸν λόγον. Παρὰ δὲ ταύτας οὐδεμίαν ληπτέον πρότασιν, ἀλλὰ διὰ τούτων αὔξειν καὶ ἐρωτηματίζειν πειρατέον. Εἰσὶ δ᾿ αἱ πρὸς κρύψειν ἀγῶνος χάριν· ἀλλ᾿ ἐπειδὴ πᾶσα ἡ τοιαύτη πραγματεία πρὸς ἕτερόν ἐστιν, ἀνάγκη καὶ ταύταις χρῆσθαι.

Τὰς μὲν οὖν ἀναγκαίας, δι᾿ ὧν ὁ συλλογισμός, οὐκ εὐθὺς προτατέον, ἀλλ᾿ ἀποστατέον ὅτι ἀνωτάτω, οἷον μὴ τῶν ἐναντίων ἀξιοῦντα τὴν αὐτὴν ἐπιστήμην, ἂν τοῦτο βούληται λαβεῖν, ἀλλὰ τῶν ἀντικειμένων· τεθέντος γὰρ τούτου, καὶ ὅτι τῶν ἐναντίων ἡ αὐτὴ συλλογιεῖται, ἐπειδὴ ἀντικείμενα τὰ ἐναντία. Ἃν δὲ μὴ τιθῇ, δι᾿ ἐπαγωγῆς ληπτέον, προτείνοντα ἐπὶ τῶν κατὰ μέρος ἐναντίων. Ἣ γὰρ διὰ συλλογισμοῦ ἢ δι᾿ ἐπαγωγῆς τὰς ἀναγκαίας ληπτέον, ἢ τὰς μὲν ἐπαγωγῇ τὰς δὲ συλλογισμῷ, ὅσαι δὲ λίαν προφανεῖς εἰσί, καὶ αὐτὰς προτείνοντα· ἀδηλότερόν τε γὰρ ἀεὶ ἐν τῇ ἀποστάσει καὶ τῇ ἐπαγωγῇ τὸ συμβησόμενον, καὶ ἅμα τὸ αὐτὰς τὰς χρησίμους προτεῖναι καὶ μὴ δυνάμενον ἐκείνως λαβεῖν ἕτοιμον. Τὰς δὲ παρὰ ταύτας εἰρημένας ληπτέον μὲν τούτων χάριν, ἑκάστῃ δ᾿ ὧδε χρηστέον, ἐπάγοντα μὲν ἀπὸ τῶν καθ᾿ ἕκαστον ἐπὶ τὸ καθόλου καὶ τῶν γνωρίμων ἐπὶ τὰ ἄγνωστα· γνώριμα δὲ μᾶλλον τὰ κατὰ τὴν αἴσθησιν, ἢ ἁπλῶς ἢ τοῖς πολλοῖς. Κρύπτοντα δὲ προσυλλογίζεσθαι δι᾿ ὧν ὁ συλλογισμὸς τοῦ ἐξ ἀρχῆς μέλλει γίνεσθαι, καὶ ταῦτα ὡς πλεῖστα. Εἴη δ᾿ ἂν τοῦτο, εἴ τις μὴ μόνον τὰς ἀναγκαίας ἀλλὰ καὶ τῶν πρὸς ταύτας χρησίμων τινὰ συλλογίζοιτο. Ἔτι τὰ συμπεράσματα μὴ λέγειν, ἀλλ᾿ ὕστερον

s401Küllî olarak söylersek, gizli yoldan soruşturan kişi öyle sormalıdır ki, bütün söz sorulup sonuç söylendiğinde "neden?" diye aranır olsun. Bu da en çok, daha önce söylenen yolla olur; çünkü önceki kıyaslar eklem eklem ayrılmamışsa, yalnız en son sonuç söylendiğinde bunun nasıl çıktığı belli olmaz, çünkü cevap veren neyin üzerinden çıktığını önceden göremez. Sonucun kıyası da en az, biz bu sonucun öncüllerini değil de, onları gösteren kıyasların dayandığı şeyleri ortaya koyduğumuzda eklem eklem görünür.

Kıyasların dayandığı öncülleri art arda değil, sırayla bir şu sonuca bir bu sonuca yarayacak biçimde almak da yararlıdır; çünkü birbirine ait olanlar yan yana konursa, onlardan çıkacak sonuç daha önceden görünür olur.

Mümkün olan durumlarda küllî öncülü de bir tarif biçiminde, hem de şeylerin kendileri için değil, aynı kökten gelenler için almalıdır. Çünkü tarif aynı kökten gelen bir kelime için alındığında, insanlar küllî olanı kabul etmiyormuş sanarak kendilerini yanıltırlar. Mesela öfkelenenin, görünürde küçümsendiği için öç almayı istediği kabul ettirilmek isteniyorsa, öfkenin "görünürde küçümsenme yüzünden öç alma isteği" olduğu kabul ettirilmelidir; çünkü bu kabul edilince, tasarladığımız şeyi küllî olarak elde etmiş oluruz. Ama öncülü şeylerin kendileri için ileri sürenlere karşı cevap veren çoğu zaman başını sallayıp reddeder, çünkü o durumda itiraz bulmak daha kolaydır; mesela öfkelenenin öç almak istemediğini söyler: çünkü anne babamıza öfkeleniriz ama öç almak istemeyiz. Belki bu itiraz doğru değildir; çünkü bazılarına karşı yalnız üzmek ve pişman etmek yeterli bir öçtür; yine de, ileri sürüleni sebepsizce reddetmiş görünmemek için bir inandırıcılığı vardır. Ama öfkenin tarifine karşı aynı kolaylıkla itiraz bulmak mümkün değildir.

s401

ἀθρόα συλλογίζεσθαι· οὕτω γὰρ ἂν πορρωτάτω ἀποστήσειε τῆς ἐξ ἀρχῆς θέσεως. Καθόλου δ᾿ εἰπεῖν, οὕτω δεῖ ἐρωτᾶν τὸν κρυπτικῶς πυνθανόμενον, ὥστ᾿ ἠρωτημένου τοῦ παντὸς λόγου καὶ εἰπόντος τὸ συμπέρασμα ζητεῖσθαι τὸ διὰ τί. Τοῦτο δ᾿ ἔσται μάλιστα διὰ τοῦ λεχθέντος ἔμπροσθεν τρόπου· μόνου γὰρ τοῦ ἐσχάτου ῥηθέντος συμπεράσματος ἄδηλον πῶς συμβαίνει, διὰ τὸ μὴ προορᾶν τὸν ἀποκρινόμενον ἐκ τίνων συμβαίνει, μὴ διαρθρωθέντων τῶν πρότερον συλλογισμῶν. Ἥκιστα δ᾿ ἂν διαρθροῖτο ὁ συλλογισμὸς τοῦ συμπεράσματος μὴ τὰ τούτου λήμματα ἡμῶν τιθέντων, ἀλλ᾿ ἐκεῖνα ὑφ᾿ ὧν ὁ συλλογισμὸς γίνεται.

Χρήσιμον δὲ καὶ τὸ μὴ συνεχῆ τὰ ἀξιώματα λαμβάνειν ἐξ ὧν οἱ συλλογισμοί, ἀλλ᾿ ἐναλλὰξ τὸ πρὸς ἕτερον καὶ ἕτερον συμπέρασμα· τιθεμένων γὰρ τῶν οἰκείων παρ᾿ ἄλληλα μᾶλλον τὸ συμβησόμενον ἐξ αὐτῶν προφανές.

Χρὴ δὲ καὶ ὁρισμῷ λαμβάνειν, ἐφ᾿ ὧν ἐνδέχεται, τὴν καθόλου πρότασιν, μὴ ἐπ᾿ αὐτῶν ἀλλ᾿ ἐπὶ τῶν συστοίχων· παραλογίζονται γὰρ ἑαυτούς, ὅταν ἐπὶ συστοίχου ληφθῇ ὁ ὁρισμός, ὡς οὐ τὸ καθόλου συγχωροῦντες, οἷον εἰ δέοι λαβεῖν ὅτι ὁ ὀργιζόμενος ὀρέγεται τιμωρίας διὰ φαινομένην ὀλιγωρίαν, ληφθείη δ᾿ ἡ ὀργὴ ὄρεξις εἶναι τιμωρίας διὰ φαινομένην ὀλιγωρίαν· δῆλον γὰρ ὅτι τούτου ληφθέντος ἔχοιμεν ἂν καθόλου ὃ προαιρούμεθα. Τοῖς δ᾿ ἐπ᾿ αὐτῶν προτείνουσι πολλάκις ἀνανεύειν συμβαίνει τὸν ἀποκρινόμενον διὰ τὸ μᾶλλον ἔχειν ἐπ᾿ αὐτοῦ τὴν ἔνστασιν, οἷον ὅτι ὁ ὀργιζόμενος οὐκ ὀρέγεται τιμωρίας· τοῖς γὰρ γονεῦσιν ὀργιζόμεθα μέν, οὐκ ὀρεγόμεθα δὲ τιμωρίας. Ἴσως μὲν οὖν οὐκ ἀληθὴς ἡ ἔνστασις· παρ᾿ ἐνίων γὰρ ἱκανὴ τιμωρία τὸ λυπῆσαι μόνον καὶ ποιῆσαι μεταμέλεσθαι· οὐ μὴν ἀλλ᾿ ἔχει τι πιθανὸν πρὸς τὸ μὴ δοκεῖν ἀλόγως ἀρνεῖσθαι τὸ προτεινόμενον. Ἐπὶ

s402Ayrıca öncülü kendisi için değil de başka bir şey uğruna ileri sürüyormuş gibi ileri sürmeli; çünkü insanlar teze yarayacak şeylerden sakınırlar. Kısacası, ileri sürülen şeyi mi yoksa karşıtını mı almak istediğini olabildiğince belirsiz bırakmalıdır; çünkü söz için neyin yararlı olduğu belirsiz kaldığında, insanlar kendilerine doğru görüneni daha kolay kabul ederler.

Ayrıca benzerlik yoluyla soruşturmalı; çünkü hem inandırıcıdır hem de küllî olan daha çok gözden kaçar. Mesela epistēmē ve cehalet zıtlar için aynı olduğu gibi, his de zıtlar için aynıdır; ya da tersine, his aynı olduğuna göre epistēmē de aynıdır. Bu, istikraya benzer ama onunla aynı değildir; çünkü orada küllî olan cüzî olanlardan alınır, benzerlerde ise alınan şey bütün benzerlerin altında bulunduğu küllî olan değildir.

Kişi bazen kendi kendine de itiraz getirmelidir; çünkü cevap verenler, adil biçimde saldırıyor görünenlere karşı kuşku duymazlar. "Böyle bir şey alışılmıştır ve söylenir" diye eklemek de yararlıdır; çünkü itirazları olmadıkça alışılmış olanı yerinden oynatmaktan çekinirler. Aynı zamanda bu tür şeyleri kendileri de kullandıklarından onları yerinden oynatmaktan sakınırlar. Ayrıca, tamamen yararlı olsa bile, hevesli görünmemeli; çünkü insanlar hevesli olanlara daha çok direnirler. Öncülü bir benzetmeymiş gibi ileri sürmek de yararlıdır; çünkü başka bir şey için ileri sürülen ve kendi başına yararlı olmayan şeyi daha kolay kabul ederler. Ayrıca alınması gereken şeyin kendisini değil, onun zorunlu olarak ardından geldiği şeyi ileri sürmelidir; çünkü bundan neyin çıkacağı aynı ölçüde açık olmadığından daha kolay kabul ederler, bu alınınca da o alınmış olur. En çok almak istediği şeyi en sona sormalıdır; çünkü insanlar en çok ilk sorulanları reddederler, zira soranların çoğu en çok önem verdikleri şeyleri önce söyler.

s402

δὲ τοῦ τῆς ὀργῆς ὁρισμοῦ οὐχ ὁμοίως ῥᾴδιόν ἐστιν εὑρεῖν ἔνστασιν.

Ἔτι τὸ προτείνειν μὴ ὡς δι᾿ αὐτὸ ἀλλ᾿ ἄλλου χάριν προτείνοντα· εὐλαβοῦνται γὰρ τὰ πρὸς τὴν θέσιν χρήσιμα. Ἁπλῶς δ᾿ εἰπεῖν, ὅτι μάλιστα ποιεῖν ἄδηλον πότερον τὸ προτεινόμενον ἢ τὸ ἀντικείμενον βούλεται λαβεῖν· ἀδήλου γὰρ ὄντος τοῦ πρὸς τὸν λόγον χρησίμου μᾶλλον τὸ δοκοῦν αὑτοῖς τιθέασιν.

Ἔτι διὰ τῆς ὁμοιότητος πυνθάνεσθαι· καὶ γὰρ πιθανὸν καὶ λανθάνει μᾶλλον τὸ καθόλου. Οἷον ὅτι ὥσπερ ἐπιστήμη καὶ ἄγνοια τῶν ἐναντίων ἡ αὐτή, οὕτω καὶ αἴσθησις τῶν ἐναντίων ἡ αὐτή, ἢ ἀνάπαλιν, ἐπειδὴ αἴσθησις ἡ αὐτή, καὶ ἐπιστήμη. Τοῦτο δ᾿ ἐστὶν ὅμοιον ἐπαγωγῇ, οὐ μὴν ταὐτόν γε· ἐκεῖ μὲν γὰρ ἀπὸ τῶν καθ᾿ ἕκαστα τὸ καθόλου λαμβάνεται, ἐπὶ δὲ τῶν ὁμοίων οὐκ ἔστι τὸ λαμβανόμενον τὸ καθόλου, ὑφ᾿ ὃ πάντα τὰ ὅμοιά ἐστιν.

Δεῖ δὲ καὶ αὐτόν ποτε αὑτῷ ἔνστασιν φέρειν· ἀνυπόπτως γὰρ ἔχουσιν οἱ ἀποκρινόμενοι πρὸς τοὺς δοκοῦντας δικαίως ἐπιχειρεῖν. Χρήσιμον δὲ καὶ τὸ ἐπιλέγειν ὅτι σύνηθες καὶ λεγόμενον τὸ τοιοῦτον· ὀκνοῦσι γὰρ κινεῖν τὸ εἰωθὸς ἔνστασιν μὴ ἔχοντες. Ἅμα δὲ καὶ τῷ χρῆσθαι καὶ αὐτοὶ τοῖς τοιούτοις φυλάττονται κινεῖν αὐτά. Ἔτι τὸ μὴ σπουδάζειν, κἂν ὅλως χρήσιμον ᾖ· πρὸς γὰρ τοὺς σπουδάζοντας μᾶλλον ἀντιτείνουσιν. Καὶ τὸ ὡς ἐν παραβολῇ προτείνειν· τὸ γὰρ δι᾿ ἄλλο προτεινόμενον καὶ μὴ δι᾿ αὑτὸ χρήσιμον τιθέασι μᾶλλον. Ἔτι μὴ αὐτὸ προτείνειν ὃ δεῖ ληφθῆναι, ἀλλ᾿ ᾧ τοῦτο ἕπεται ἐξ ἀνάγκης· μᾶλλόν τε γὰρ συγχωροῦσι διὰ τὸ μὴ ὁμοίως ἐκ τούτου φανερὸν εἶναι τὸ συμβησόμενον, καὶ ληφθέντος τούτου εἴληπται κἀκεῖνο. Καὶ τὸ ἐπ᾿ ἐσχάτῳ ἐρωτᾶν ὃ μάλιστα βούλεται λαβεῖν· μάλιστα γὰρ τὰ πρῶτα

s403Bazılarına karşı ise bu tür şeyleri önce ileri sürmelidir; çünkü huysuz kişiler, ne çıkacağı tamamen açık değilse en çok ilk sorulanları kabul eder, sonunda ise huysuzluk ederler. Cevap vermekte keskin olduklarını sananlar da öyledir: çoğu şeyi kabul ettikten sonra, sonunda kabul edilenlerden sonucun çıkmadığını öne sürerek laf cambazlığı yaparlar; kendi melekelerine güvenerek ve başlarına hiçbir şey gelmeyeceğini düşünerek kolayca kabul ederler. Ayrıca, yanlış şekil çizenlerin yaptığı gibi, sözü uzatmalı ve söze hiçbir yararı olmayan şeyleri araya katmalıdır; çünkü çok şey olunca yanlışın hangisinde olduğu belli olmaz. Bu yüzden soranlar, kendi başına ileri sürülse kabul edilmeyecek şeyleri bazen gizlice araya sıkıştırıp fark ettirmeden eklerler.

Gizlemek için söylenenleri, süslemek için de istikrayı ve birbirine yakın şeylerin bölümlenmesini kullanmalıdır. İstikranın ne olduğu açıktır; bölümleme ise şöyle bir şeydir: bir epistēmē'nin bir başkasından ya daha kesin olduğu için ya da daha iyi şeylerle ilgili olduğu için daha iyi olması; ya da epistēmē'lerin bir kısmının nazarî, bir kısmının amelî, bir kısmının yapıcı olması. Bu türden her şey sözü süsler, ama sonuç için söylenmeleri zorunlu değildir.

Açıklık için örnekler ve benzetmeler getirmeli; örnekler de konuya uygun ve bildiğimiz şeylerden olmalı, Homeros'unkiler gibi, Khoirilos'unkiler gibi değil; çünkü böylece ileri sürülen şey daha açık olur.

s403

ἀνανεύουσι διὰ τὸ τοὺς πλείστους τῶν ἐρωτώντων πρῶτα λέγειν περὶ ἃ μάλιστα σπουδάζουσιν. Πρὸς ἐνίους δὲ πρῶτα τὰ τοιαῦτα προτείνειν· οἱ γὰρ δύσκολοι τὰ πρῶτα μάλιστα συγχωροῦσιν, ἂν μὴ παντελῶς φανερὸν ᾖ τὸ συμβησόμενον, ἐπὶ τελευτῆς δὲ δυσκολαίνουσιν. Ὁμοίως δὲ καὶ ὅσοι οἴονται δριμεῖς εἶναι ἐν τῷ ἀποκρίνεσθαι· θέντες γὰρ τὰ πλεῖστα ἐπὶ τέλους τερθρεύονται ὡς οὐ συμβαίνοντος ἐκ τῶν κειμένων· τιθέασι δὲ προχείρως, πιστεύοντες τῇ ἕξει καὶ ὑπολαμβάνοντες οὐδὲν πείσεσθαι. Ἔτι τὸ μηκύνειν καὶ παρεμβάλλειν τὰ μηδὲν χρήσιμα πρὸς τὸν λόγον, καθάπερ οἱ ψευδογραφοῦντες· πολλῶν γὰρ ὄντων ἄδηλον ἐν ὁποίῳ τὸ ψεῦδος. Διὸ καὶ λανθάνουσιν ἐνίοτε οἱ ἐρωτῶντες ἐν παραβύστῳ προστιθέντες ἃ καθ᾿ αὑτὰ προτεινόμενα οὐκ ἂν τεθείη.

Εἰς μὲν οὖν κρύψιν τοῖς εἰρημένοις χρηστέον, εἰς δὲ κόσμον ἐπαγωγῇ καὶ διαιρέσει τῶν συγγενῶν. Ἡ μὲν οὖν ἐπαγωγὴ ὁποῖον τί ἐστι δῆλον, τὸ δὲ διαιρεῖσθαι τοιοῦτον οἷον ὅτι ἐπιστήμη ἐπιστήμης βελτίων ἢ τῷ ἀκριβεστέρα εἶναι ἢ τῷ βελτιόνων, καὶ ὅτι τῶν ἐπιστημῶν αἱ μὲν θεωρητικαὶ αἱ δὲ πρακτικαὶ αἱ δὲ ποιητικαί. Τῶν γὰρ τοιούτων ἕκαστον συνεπικοσμεῖ μὲν τὸν λόγον, οὐκ ἀναγκαῖα δὲ ῥηθῆναι πρὸς τὸ συμπέρασμα.

Εἰς δὲ σαφήνειαν παραδείγματα καὶ παραβολὰς οἰστέον, παραδείγματα δὲ οἰκεῖα καὶ ἐξ ὧν ἴσμεν, οἷα Ὅμηρος, μὴ οἷα Χοιρίλος· οὕτω γὰρ ἂν σαφέστερον εἴη τὸ προτεινόμενον.

8.22. Bölüm

Tartışırken kıyası çoğunluğa karşı değil daha çok diyalektikçilere karşı, istikrayı ise tersine daha çok çoğunluğa karşı kullanmalıdır; bunlar hakkında daha önce de konuşulmuştur. Bazı durumlarda istikra yaparak küllî olanı sormak mümkündür; bazılarında ise kolay değildir, çünkü bütün benzerliklere ortak bir ad konmamıştır. Küllî olanı almak gerektiğinde "bu türden bütün durumlarda böyledir" derler; ama ileri sürülenlerden hangilerinin bu türden olup hangilerinin olmadığını belirlemek en zor şeylerdendir. Bu yüzden tartışmalarda insanlar çoğu zaman birbirlerini aldatırlar: bir kısmı benzer olmayanların benzer olduğunu öne sürer, bir kısmı da benzerlerin benzer olmadığını tartışır. Bu yüzden bütün bu tür durumlarda kişi kendisi bir ad koymaya çalışmalıdır; öyle ki ne cevap veren, ileri sürülenin aynı anlamda söylenmediği gerekçesiyle tartışabilsin, ne de soran, aynı anlamda söyleniyormuş gibi hileli bir itiraz yöneltebilsin; çünkü aynı anlamda söylenmeyen birçok şey aynı anlamda söyleniyormuş gibi görünür.

Biri birçok durum üzerinden istikra yaptığı halde cevap veren küllî olanı kabul etmezse, o zaman ondan itiraz istemek haklıdır. Ama kişi hangi durumlarda böyle olduğunu kendisi söylemedikçe, hangi durumlarda böyle olmadığını sormak haklı değildir; çünkü istikra yapan önce bunu yapmalı, itirazı sonra istemelidir. İtirazların ileri sürülen şeyin kendisine getirilmemesini de istemek gerekir — meğer ki böyle tek bir şey olsun, ikilinin çift sayılar içinde tek asal sayı olması gibi. Çünkü itiraz eden, itirazı başka bir şeye getirmeli ya da yalnız bunun böyle olduğunu söylemelidir. Küllî olana itiraz edip itirazı onun kendisine değil de eşadlı bir şeye getirenlere karşı — mesela insanın kendisine ait olmayan bir rengi, ayağı ya da eli olabileceğini söyleyenler (çünkü ressamın kendisine ait olmayan bir rengi, aşçının da kendisine ait olmayan bir ayağı olabilir) — bu tür durumlarda ayırdıktan sonra sormak gerekir; çünkü eşadlılık gözden kaçarsa, öncüle iyi itiraz etmiş görünecektir. İtiraz eden eşadlı olana değil de şeyin kendisine itiraz ederek soruyu engelliyorsa, itirazın yöneldiği kısmı çıkarıp geri kalanı küllî hâle getirerek ileri sürmek gerekir, ta ki işe yarar olanı alana dek. Mesela unutuş ve unutmuş olmak konusunda: epistēmē'yi yitirmiş olanın unutmuş olduğunu kabul etmezler, çünkü şey değişince epistēmē'yi yitirmiştir ama unutmuş değildir. O halde itirazın yöneldiği kısmı çıkarıp geri kalanı söylemek gerekir; mesela şey olduğu gibi kalırken epistēmē'yi yitirmişse, unutmuştur. Daha büyük bir iyiye daha büyük bir kötünün karşıt olduğuna itiraz edenlere karşı da aynı şekilde davranmalı; çünkü dinçlikten daha küçük bir iyi olan sağlığa daha büyük bir kötünün karşıt olduğunu öne sürerler, çünkü hastalık beden bozukluğundan daha büyük bir kötüdür. Bu durumda da itirazın yöneldiği kısmı çıkarmalı; çünkü çıkarılınca daha kolay kabul eder; mesela biri öbürünü beraberinde getirmiyorsa, dinçliğin sağlığı getirdiği gibi getirmiyorsa, daha büyük bir iyiye daha büyük bir kötü karşıttır. Bunu yalnız itiraz ettiğinde değil, bu türden bir şeyi önceden gördüğü için itirazsız reddettiğinde de yapmak gerekir; çünkü itirazın yöneldiği kısım çıkarılınca, geri kalanda nerede böyle olmadığını önceden göremeyeceği için kabul etmek zorunda kalacaktır; kabul etmezse, itirazı istendiğinde bir itiraz veremeyecektir. Bu tür öncüller, bir yerde yanlış bir yerde doğru olanlardır; çünkü bunlarda bir kısmı çıkarıp geri kalanı doğru olarak bırakmak mümkündür. Birçok durum üzerinden ileri sürdüğü halde cevap veren itiraz getirmiyorsa, kabul etmesini istemek gerekir; çünkü birçok durumda böyle olup kendisine itiraz bulunmayan öncül diyalektik bir öncüldür.

Aynı şeyi hem imkânsıza başvurmadan hem de imkânsız yoluyla kıyasla göstermek mümkün olduğunda, ispat eden ve tartışmayan kişi için kıyası böyle ya da öyle kurmak arasında hiçbir fark yoktur; ama başkasıyla tartışan kişi imkânsız yoluyla kıyası kullanmamalıdır. Çünkü imkânsıza başvurmadan kıyas kuran kişiye karşı tartışmak mümkün değildir; ama imkânsızı kıyasla gösterdiğinde, bu çok apaçık bir yanlış değilse, insanlar onun imkânsız olmadığını söylerler; böylece soranlar istediklerini elde edemez.

Birçok durumda böyle olan, itirazı ise ya hiç olmayan ya da ilk bakışta görülemeyen şeyleri ileri sürmelidir; çünkü insanlar hangi durumlarda böyle olmadığını göremediklerinden, doğruymuş gibi kabul ederler.

Sonucu bir soru hâline getirmemelidir; yoksa cevap veren başını sallayıp reddederse kıyas kurulmamış gibi görünür. Çünkü çoğu zaman soran sormadığı, sonucu çıkan bir şeymiş gibi eklediği halde bile reddederler; bunu yaptıklarında da, kabul edilenlerden neyin çıktığını görmeyenlere çürütülmüş görünmezler. Dolayısıyla soran sonucun çıktığını bile söylemeden sorar, öbürü de reddederse, kıyas hiç kurulmamış gibi görünür.

Her küllî soru diyalektik bir öncül değil gibi görünür; mesela "İnsan nedir?" ya da "İyi kaç anlamda söylenir?". Çünkü diyalektik öncül "evet" ya da "hayır" diye cevaplanabilen öncüldür; söylenenlere ise böyle cevap vermek mümkün değildir. Bu yüzden bu tür sorular diyalektik değildir, meğer ki soran kendisi belirleyip ya da ayırıp şöyle söylesin: "İyi şu anlamda mı yoksa bu anlamda mı söylenir?" Çünkü bu tür sorulara olumlayarak ya da olumsuzlayarak cevap vermek kolaydır. Bu yüzden bu tür öncülleri böyle ileri sürmeye çalışmalıdır. Aynı zamanda, kişi kendisi ayırıp ileri sürdüğü halde öbürü hiçbir şekilde kabul etmiyorsa, iyinin kaç anlamda söylendiğini ondan istemek belki haklıdır da.

Tek bir sözü uzun süre soran kişi kötü soruşturur. Çünkü sorulan kişi sorulana cevap veriyorsa, sorunun birçok soru sorduğu ya da aynı şeyleri birçok kez sorduğu açıktır; dolayısıyla ya gevezelik ediyordur ya da elinde bir kıyas yoktur, çünkü her kıyas az sayıda öncülden kurulur. Cevap vermiyorsa, onu azarlamadığı ya da tartışmayı bırakmadığı için kötü soruşturuyordur.

8.2

Χρηστέον δ᾿ ἐν τῷ διαλέγεσθαι τῷ μὲν συλλογισμῷ πρὸς τοὺς διαλεκτικοὺς μᾶλλον ἢ πρὸς τοὺς πολλούς, τῇ δ᾿ ἐπαγωγῇ τοὐναντίον πρὸς τοὺς πολλοὺς μᾶλλον· εἴρηται δ᾿ ὑπὲρ τούτων καὶ πρότερον. Ἔστι δὲ ἐπ᾿ ἐνίων μὲν ἐπάγοντα δυνατὸν ἐρωτῆσαι τὸ καθόλου, ἐπ᾿ ἐνίων δ᾿ οὐ ῥᾴδιον διὰ τὸ μὴ κεῖσθαι ταῖς ὁμοιότησιν ὄνομα πάσαις κοινόν· ἀλλ᾿ ὅταν δέῃ τὸ καθόλου λαβεῖν, οὕτως ἐπὶ πάντων τῶν τοιούτων φασίν· τοῦτο δὲ διορίσαι τῶν χαλεπωτάτων, ὁποῖα τῶν προφερομένων τοιαῦτα καὶ ποῖα οὔ. Καὶ παρὰ τοῦτο πολλάκις ἀλλήλους παρακρούονται κατὰ τοὺς λόγους, οἱ μὲν φάσκοντες ὅμοια εἶναι τὰ μὴ ὄντα ὅμοια, οἱ δ᾿ ἀμφισβητοῦντες τὰ ὅμοια μὴ εἶναι ὅμοια. Διὸ πειρατέον ἐπὶ πάντων τῶν τοιούτων ὀνοματοποιεῖν αὐτόν, ὅπως μήτε τῷ ἀποκρινομένῳ ἐξῇ ἀμφισβητεῖν ὡς οὐχ ὁμοίως τὸ ἐπιφερόμενον λέγεται, μήτε τῷ ἐρωτῶντι συκοφαντεῖν ὡς ὁμοίως λεγομένου, ἐπειδὴ πολλὰ τῶν οὐχ ὁμοίως λεγομένων ὁμοίως φαίνεται λέγεσθαι.

Ὅταν δ᾿ ἐπάγοντος ἐπὶ πολλῶν μὴ διδῷ τὸ καθόλου, τότε δίκαιον ἀπαιτεῖν ἔνστασιν. Μὴ εἰπόντα δ᾿ αὐτὸν ἐπὶ τίνων οὕτως, οὐ δίκαιον ἀπαιτεῖν ἐπὶ τίνων οὐχ οὕτως· δεῖ γὰρ ἐπάγοντα πρότερον οὕτω τὴν ἔνστασιν ἀπαιτεῖν. Ἀξιωτέον τε τὰς ἐνστάσεις μὴ ἐπ᾿ αὐτοῦ τοῦ προτεινομένου φέρειν, ἐὰν μὴ ἓν μόνον ᾖ τὸ τοιοῦτον, καθάπερ ἡ δυὰς τῶν ἀρτίων μόνος ἀριθμὸς πρῶτος· δεῖ γὰρ τὸν ἐνιστάμενον ἐφ᾿ ἑτέρου τὴν ἔνστασιν φέρειν, ἢ λέγειν ὅτι τοῦτο μόνον τοιοῦτο. Πρὸς δὲ τοὺς ἐνισταμένους τῷ καθόλου, μὴ ἐν αὐτῷ δὲ τὴν ἔνστασιν φέροντας ἀλλ᾿ ἐν τῷ ὁμωνύμῳ, οἷον ὅτι ἔχοι ἄν τις τὸ μὴ αὑτοῦ χρῶμα ἢ πόδα ἢ χεῖρα (ἔχοι γὰρ ἂν ὁ ζωγράφος χρῶμα καὶ ὁ μάγειρος πόδα τὸν μὴ αὑτοῦ) διελόμενον οὖν ἐπὶ τῶν τοιούτων ἐρωτητέον· λανθανούσης γὰρ τῆς ὁμωνυμίας εὖ δόξει ἐνστῆναι τῇ προτάσει. Ἐὰν δὲ μὴ ἐν τῷ ὁμωνύμῳ ἀλλ᾿ ἐν αὐτῷ ἐνιστάμενος κωλύῃ τὴν ἐρώτησιν, ἀφαιροῦντα δεῖ ἐν ᾧ ἡ ἔνστασις προτείνειν τὸ λοιπὸν καθόλου ποιοῦντα, ἕως ἂν λάβῃ τὸ χρήσιμον. Οἷον ἐπὶ τῆς λήθης καὶ τοῦ ἐπιλελῆσθαι· οὐ γὰρ συγχωροῦσι τὸν ἀποβεβληκότα ἐπιστήμην ἐπιλελῆσθαι, διότι μεταπεσόντος τοῦ πράγματος ἀποβέβληκε μὲν τὴν ἐπιστήμην, ἐπιλέλησται δ᾿ οὔ. Ῥητέον οὖν ἀφελόντα ἐν ᾧ ἡ ἔνστασις τὸ λοιπόν, οἷον εἰ διαμένοντος τοῦ πράγματος ἀποβέβληκε τὴν ἐπιστήμην, διότι ἐπιλέλησται. Ὁμοίως δὲ καὶ πρὸς τοὺς ἐνισταμένους διότι τῷ μείζονι ἀγαθῷ μεῖζον ἀντίκειται κακόν· προφέρουσι γὰρ ὅτι τῇ ὑγιείᾳ, ἐλάττονι ὄντι ἀγαθῷ τῆς εὐεξίας, μεῖζον κακὸν ἀντίκειται· τὴν γὰρ νόσον μεῖζον κακὸν εἶναι τῆς καχεξίας. Ἀφαιρετέον οὖν καὶ ἐπὶ τούτου ἐν ᾧ ἡ ἔνστασις· ἀφαιρεθέντος γὰρ μᾶλλον ἂν θείη, οἷον ὅτι τῷ μείζονι ἀγαθῷ μεῖζον κακὸν ἀντίκειται, ἐὰν μὴ συνεπιφέρῃ θάτερον θάτερον, καθάπερ ἡ εὐεξία τὴν ὑγίειαν. Οὐ μόνον δ᾿ ἐνισταμένου τοῦτο ποιητέον, ἀλλὰ κἂν ἄνευ ἐνστάσεως ἀρνῆται διὰ τὸ προορᾶν τι τῶν τοιούτων· ἀφαιρεθέντος γὰρ ἐν ᾧ ἡ ἔνστασις, ἀναγκασθήσεται τιθέναι διὰ τὸ μὴ προορᾶν ἐν τῷ λοιπῷ ἐπὶ τίνος οὐχ οὕτως· ἐὰν δὲ μὴ τιθῇ, ἀπαιτούμενος ἔνστασιν οὐ μὴ ἔχῃ ἀποδοῦναι. Εἰσὶ δὲ τοιαῦται τῶν προτάσεων αἱ ἐπὶ τὶ μὲν ψευδεῖς ἐπὶ τὶ δ᾿ ἀληθεῖς· ἐπὶ τούτων γὰρ ἔστιν ἀφελόντα τὸ λοιπὸν ἀληθὲς καταλιπεῖν. Ἐὰν δ᾿ ἐπὶ πολλῶν προτείνοντος μὴ φέρῃ ἔνστασιν, ἀξιωτέον τιθέναι· διαλεκτικὴ γάρ ἐστι πρότασις πρὸς ἣν οὕτως ἐπὶ πολλῶν ἔχουσαν μὴ ἔστιν ἔνστασις.

Ὅταν δ᾿ ἐνδέχηται τὸ αὐτὸ ἄνευ τε τοῦ ἀδυνάτου καὶ διὰ τοῦ ἀδυνάτου συλλογίσασθαι, ἀποδεικνύντι μὲν καὶ μὴ διαλεγομένῳ οὐδὲν διαφέρει οὕτως ἢ ἐκείνως συλλογίσασθαι, διαλεγομένῳ δὲ πρὸς ἄλλον οὐ χρηστέον τῷ διὰ τοῦ ἀδυνάτου συλλογισμῷ. Ἄνευ μὲν γὰρ τοῦ ἀδυνάτου συλλογισαμένῳ οὐκ ἔστιν ἀμφισβητεῖν· ὅταν δὲ τὸ ἀδύνατον συλλογίσηται, ἂν μὴ λίαν ᾖ περιφανὲς ψεῦδος ὄν, οὐκ ἀδύνατόν φασιν εἶναι, ὥστ᾿ οὐ γίνεται τοῖς ἐρωτῶσιν ὃ βούλονται.

Δεῖ δὲ προτείνειν ὅσα ἐπὶ πολλῶν μὲν οὕτως ἔχει, ἔνστασις δὲ ἢ ὅλως μὴ ἔστιν ἢ μὴ ἐπιπολῆς τὸ συνιδεῖν· μὴ δυνάμενοι γὰρ συνορᾶν ἐφ᾿ ὧν οὐχ οὕτως, ὡς ἀληθὲς ὂν τιθέασιν.

Οὐ δεῖ δὲ τὸ συμπέρασμα ἐρώτημα ποιεῖν· εἰ δὲ μή, ἀνανεύσαντος οὐ δοκεῖ γεγονέναι συλλογισμός. Πολλάκις γὰρ καὶ μὴ ἐρωτῶντος ἀλλ᾿ ὡς συμβαῖνον ἐπιφέροντος ἀρνοῦνται, καὶ τοῦτο ποιοῦντες οὐ δοκοῦσιν ἐλέγχεσθαι τοῖς μὴ συνορῶσιν ὅ τι συμβαίνει ἐκ τῶν τεθέντων. Ὅταν οὖν μηδὲ φήσας συμβαίνειν ἐρωτήσῃ, ὁ δ᾿ ἀρνηθῇ, παντελῶς οὐ δοκεῖ γεγονέναι συλλογισμός.

Οὐ δοκεῖ δὲ πᾶν τὸ καθόλου διαλεκτικὴ πρότασις εἶναι οἷον τί ἐστιν ἄνθρωπος, ἢ ποσαχῶς λέγεται τἀγαθόν; ἔστι γὰρ πρότασις διαλεκτικὴ πρὸς ἣν ἔστιν ἀποκρίνασθαι ναί ἢ οὔ· πρὸς δὲ τὰς εἰρημένας οὐκ ἔστιν. Διὸ οὐ διαλεκτικά ἐστι τὰ τοιαῦτα τῶν ἐρωτημάτων, ἂν μὴ αὐτὸς διορίσας ἢ διελόμενος εἴπῃ, οἷον ἆρά γε τἀγαθὸν οὕτως ἢ οὕτως λέγεται; πρὸς γὰρ τὰ τοιαῦτα ῥᾳδία ἡ ἀπόκρισις ἢ καταφήσαντι ἢ ἀποφήσαντι. Διὸ πειρατέον οὕτω προτείνειν τὰς τοιαύτας τῶν προτάσεων. Ἅμα δὲ καὶ δίκαιον ἴσως παρ᾿ ἐκείνου ζητεῖν ποσαχῶς λέγεται τἀγαθόν, ὅταν αὐτοῦ διαιρουμένου καὶ προτείνοντος μηδαμῶς συγχωρῇ.

Ὅστις δ᾿ ἕνα λόγον πολὺν χρόνον ἐρωτᾷ, κακῶς πυνθάνεται. Εἰ μὲν γὰρ ἀποκρινομένου τοῦ ἐρωτωμένου τὸ ἐρωτώμενον, δῆλον ὅτι πολλὰ ἐρωτήματα ἐρωτᾷ ἢ πολλάκις ταὐτά, ὥστε ἢ ἀδολεσχεῖ ἢ οὐκ ἔχει συλλογισμόν· ἐξ ὀλίγων γὰρ πᾶς συλλογισμός· εἰ δὲ μὴ ἀποκρινομένου, ὅτι οὐκ ἐπιτιμᾷ ἢ ἀφίσταται.

8.33. Bölüm

Aynı varsayımlara karşı saldırmak zor, onları savunmak ise kolaydır. Tabiatça ilk olanlar ve en son olanlar böyledir. Çünkü ilk olanlar tarife muhtaçtır; en son olanlar ise, ilk olanlardan başlayarak kesintisiz bir zincir kurmak isteyen için birçok basamakla sonuca ulaştırılır; yoksa saldırılar sofistçe görünür. Çünkü bir şeyi kendine ait ilkelerden başlamadan ve en sona kadar zincirleme bağlamadan ispat etmek imkânsızdır. Cevap verenler ise tarif yapmayı istemezler, soran tarif yaparsa da dikkat etmezler; ele alınan şeyin ne olduğu açık hâle gelmediğinde ise saldırmak kolay değildir. Böyle bir şey en çok ilkeler hakkında olur; çünkü öteki şeyler bunlar aracılığıyla gösterilir, bunlar ise başka şeyler aracılığıyla gösterilemez; bunların her birini tarifle bilinir kılmak zorunludur.

İlkeye çok yakın olanlara da saldırmak zordur; çünkü bunlara karşı çok söz bulmak mümkün değildir, zira kendileriyle ilke arasında, ardından gelenleri göstermek için zorunlu olan aracı öncüller azdır. Bütün tarifler içinde saldırması en zor olanlar, önce basit mi yoksa birçok anlamda mı söylendiği belli olmayan, ayrıca tarif eden tarafından asıl anlamıyla mı yoksa mecazla mı söylendiği de bilinmeyen kelimeleri kullananlardır. Belirsiz oldukları için bunlara saldırı malzemesi bulunmaz; mecazla söylenmeleri yüzünden böyle olup olmadıkları bilinmediği için de eleştirilemezler.

Genel olarak, saldırması zor olan her problem hakkında şöyle düşünmelidir: ya tarife muhtaçtır, ya birçok anlamda ya da mecazla söylenenlerdendir, ya ilkelerden uzak değildir, ya da önce şunun kendisi bize açık değildir: aporia'ya yol açan şey söylenen yollardan hangisine göredir. Çünkü yol açık olunca, ya tarif etmek ya ayırmak ya da aracı öncülleri bulmak gerektiği açıktır; en son olanlar bunlar aracılığıyla gösterilir.

Birçok tezde de tarif iyi verilmediği sürece tartışmak ve saldırmak kolay değildir; mesela bir şeyin bir şeye mi zıt olduğu yoksa birden çok şeye mi. Zıtlar usulüne uygun tarif edildiğinde ise, aynı şeyin birden çok zıddı olabilir mi olamaz mı, bunu kabul ettirmek kolaydır. Tarife muhtaç öteki şeylerde de aynı şekildedir. Matematik bilimlerinde de bazı şeyler tarif eksikliği yüzünden kolayca çizilip gösterilemez gibi görünür; mesela kenara paralel olarak düzlemi kesen çizginin hem çizgiyi hem alanı aynı oranda böldüğü. Tarif söylenince söylenen hemen açık olur; çünkü alanlar ve çizgiler aynı karşılıklı çıkarmaya sahiptir; aynı oranın tarifi de budur. Genel olarak, temel unsurların ilkleri, tarifleri — mesela çizginin ne olduğu ve dairenin ne olduğu — konduğunda göstermek en kolaydır; ancak bunların her birine karşı fazla saldırı yapılamaz, çünkü aracı öncüller çok değildir. İlkelerin tarifleri konmazsa ise zordur, belki de tamamen imkânsızdır. Sözlü tartışmalarda da durum bunlara benzer.

O halde tez saldırılması zor olduğunda, başına söylenenlerden birinin geldiğini gözden kaçırmamak gerekir. Öncül ya da önerme hakkında tartışmak tezin kendisi hakkında tartışmaktan daha büyük bir iş olduğunda ise, bu tür şeyleri kabul etmeli mi etmemeli mi diye aporia'ya düşülebilir. Çünkü kabul etmez de bunun hakkında da tartışılmasını isterse, baştaki tezden daha büyük bir iş yüklemiş olur; kabul ederse, daha az inandırıcı şeylere dayanarak inanmış olur. O halde problemi daha zor kılmamak gerekiyorsa kabul etmeli; daha bilinir şeyler aracılığıyla kıyas kurmak gerekiyorsa kabul etmemelidir. Ya da öğrenen kişi, daha bilinir değilse kabul etmemeli; alıştırma yapan ise yalnız doğru görünüyorsa kabul etmelidir. Dolayısıyla soran kişiye ve öğreten kişiye karşı kabul etmenin aynı şekilde istenmeyeceği açıktır.

8.3

Ἔστι δ᾿ ἐπιχειρεῖν τε χαλεπὸν καὶ ὑπέχειν ῥᾴδιον τὰς αὐτὰς ὑποθέσεις. Ἔστι δὲ τοιαῦτα τά τε φύσει πρῶτα καὶ τὰ ἔσχατα. Τὰ μὲν γὰρ πρῶτα ὅρου δεῖται, τὰ δ᾿ ἔσχατα διὰ πολλῶν περαίνεται βουλομένῳ τὸ συνεχὲς λαμβάνειν ἀπὸ τῶν πρώτων, ἢ σοφισματώδη φαίνεται τὰ ἐπιχειρήματα· ἀδύνατον γὰρ ἀποδεῖξαί τι μὴ ἀρξάμενον ἀπὸ τῶν οἰκείων ἀρχῶν καὶ συνείραντα μέχρι τῶν ἐσχάτων. Ὁρίζεσθαι μὲν οὖν οὔτ᾿ ἀξιοῦσιν οἱ ἀποκρινόμενοι, οὔτ᾿ ἂν ὁ ἐρωτῶν ὁρίζηται προσέχουσιν· μὴ γενομένου δὲ φανεροῦ τί ποτ᾿ ἐστὶ τὸ προκείμενον, οὐ ῥᾴδιον ἐπιχειρεῖν. Μάλιστα δὲ τὸ τοιοῦτον περὶ τὰς ἀρχὰς συμβαίνει· τὰ μὲν γὰρ ἄλλα διὰ τούτων δείκνυται, ταῦτα δ᾿ οὐκ ἐνδέχεται δι᾿ ἑτέρων, ἀλλ᾿ ἀναγκαῖον ὁρισμῷ τῶν τοιούτων ἕκαστον γνωρίζειν.

Ἔστι δὲ δυσεπιχείρητα καὶ τὰ λίαν ἐγγὺς τῆς ἀρχῆς· οὐ γὰρ ἐνδέχεται πολλοὺς πρὸς αὐτὰ λόγους πορίσασθαι, ὀλίγων ὄντων τῶν ἀνὰ μέσον αὐτοῦ τε καὶ τῆς ἀρχῆς, δι᾿ ὧν ἀνάγκη δείκνυσθαι τὰ μετὰ ταῦτα. Τῶν δὲ ὅρων δυσεπιχειρητότατοι πάντων εἰσὶν ὅσοι κέχρηνται τοιούτοις ὀνόμασιν, ἃ πρῶτον μὲν ἄδηλά ἐστιν εἴτε ἁπλῶς εἴτε πολλαχῶς λέγεται, πρὸς δὲ τούτοις μηδὲ γνώριμα πότερον κυρίως ἢ κατὰ μεταφορὰν ὑπὸ τοῦ ὁρισαμένου λέγεται. Διὰ μὲν γὰρ τὸ ἀσαφῆ εἶναι οὐκ ἔχει ἐπιχειρήματα, διὰ δὲ τὸ ἀγνοεῖσθαι εἰ παρὰ τὸ κατὰ μεταφορὰν λέγεσθαι τοιαῦτ᾿ ἐστίν, οὐκ ἔχει ἐπιτίμησιν.

Ὅλως δὲ πᾶν πρόβλημα, ὅταν ᾖ δυσεπιχείρητον, ἢ ὅρου δεῖσθαι ὑποληπτέον, ἢ τῶν πολλαχῶς ἢ τῶν κατὰ μεταφορὰν εἶναι λεγομένων, ἢ οὐ πόρρω τῶν ἀρχῶν, ἢ διὰ τὸ μὴ φανερὸν εἶναι πρῶτον ἡμῖν τοῦτ᾿ αὐτό, κατὰ τίνα ποτὲ τῶν εἰρημένων τρόπον ἐστὶν ὃ τὴν ἀπορίαν παρέχεται· φανεροῦ γὰρ ὄντος τοῦ τρόπου δῆλον ὅτι ἢ ὁρίζεσθαι ἂν δέοι ἢ διαιρεῖσθαι ἢ τὰς ἀνὰ μέσον προτάσεις πορίζεσθαι· διὰ τούτων γὰρ δείκνυται τὰ ἔσχατα.

Πολλαῖς τε τῶν θέσεων μὴ καλῶς ἀποδιδομένου τοῦ ὁρισμοῦ οὐ ῥᾴδιον διαλέγεσθαι καὶ ἐπιχειρεῖν, οἷον πότερον ἓν ἑνὶ ἐναντίον ἢ πλείω· ὁρισθέντων δὲ τῶν ἐναντίων κατὰ τρόπον ῥᾴδιον συμβιβάσαι πότερον ἐνδέχεται πλείω τῷ αὐτῷ εἶναι ἐναντία ἢ οὔ. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν ὁρισμοῦ δεομένων. Ἔοικε δὲ καὶ ἐν τοῖς μαθήμασιν ἔνια δι᾿ ὁρισμοῦ ἔλλειψιν οὐ ῥᾳδίως γράφεσθαι, οἷον καὶ ὅτι ἡ παρὰ τὴν πλευρὰν τέμνουσα τὸ ἐπίπεδον ὁμοίως διαιρεῖ τήν τε γραμμὴν καὶ τὸ χωρίον. Τοῦ δὲ ὁρισμοῦ ῥηθέντος εὐθέως φανερὸν τὸ λεγόμενον· τὴν γὰρ αὐτὴν ἀνταναίρεσιν ἔχει τὰ χωρία καὶ αἱ γραμμαί· ἔστι δ᾿ ὁρισμὸς τοῦ αὐτοῦ λόγου οὗτος. Ἁπλῶς δὲ τὰ πρῶτα τῶν στοιχείων τιθεμένων μὲν τῶν ὁρισμῶν, οἷον τί γραμμὴ καὶ τί κύκλος, ῥᾷστα δεῖξαι, πλὴν οὐ πολλά γε πρὸς ἕκαστον ἔστι τούτων ἐπιχειρεῖν διὰ τὸ μὴ πολλὰ τὰ ἀνὰ μέσον εἶναι· ἂν δὲ μὴ τιθῶνται οἱ τῶν ἀρχῶν ὁρισμοί, χαλεπόν, τάχα δ᾿ ὅλως ἀδύνατον. Ὁμοίως δὲ τούτοις καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ τοὺς λόγους ἔχει.

Οὔκουν δεῖ λανθάνειν, ὅταν δυσεπιχείρητος ᾖ ἡ θέσις, ὅτι πέπονθέ τι τῶν εἰρημένων. Ὅταν δ᾿ ᾖ πρὸς τὸ ἀξίωμα καὶ τὴν πρότασιν μεῖζον ἔργον διαλεγῆναι ἢ τὴν θέσιν, διαπορήσειεν ἄν τις πότερον θετέον τὰ τοιαῦτα ἢ οὔ. Εἰ γὰρ μὴ θήσει ἀλλ᾿ ἀξιώσει καὶ πρὸς τοῦτο διαλέγεσθαι, μεῖζον προστάξει τοῦ ἐν ἀρχῇ κειμένου· εἰ δὲ θήσει, πιστεύσει ἐξ ἧττον πιστῶν. Εἰ μὲν οὖν δεῖ μὴ χαλεπώτερον τὸ πρόβλημα ποιεῖν, θετέον, εἰ δὲ διὰ γνωριμωτέρων συλλογίζεσθαι, οὐ θετέον· ἢ τῷ μὲν μανθάνοντι οὐ θετέον, ἂν μὴ γνωριμώτερον ᾖ, τῷ δὲ γυμναζομένῳ θετέον, ἂν ἀληθὲς μόνον φαίνηται. Ὥστε φανερὸν ὅτι οὐχ ὁμοίως ἐρωτῶντί τε καὶ διδάσκοντι ἀξιωτέον τιθέναι.

8.44. Bölüm

Nasıl soru kurmak ve sıralamak gerektiği hakkında söylenenler aşağı yukarı yeterlidir. Cevap verme hakkında ise önce, iyi soranın işinin ne olduğunu belirlediğimiz gibi, iyi cevap verenin işinin ne olduğunu belirlemek gerekir. Soranın işi, sözü öyle yönlendirmektir ki cevap vereni, tez yüzünden zorunlu olan şeylerin en kabul görmeyenlerini söylemeye mecbur bıraksın; cevap verenin işi ise imkânsız ya da kabul edilmesi güç olanın kendisi yüzünden değil, tez yüzünden çıkıyor görünmesini sağlamaktır. Çünkü gerekmeyen bir şeyi baştan kabul etmek ile kabul ettiği şeyi usulüne uygun savunamamak belki ayrı hatalardır.

8.4

Πῶς μὲν οὖν ἐρωτηματίζειν καὶ τάττειν δεῖ, σχεδὸν ἱκανὰ τὰ εἰρημένα· περὶ δ᾿ ἀποκρίσεως πρῶτον μὲν διοριστέον τί ἐστιν ἔργον τοῦ καλῶς ἀποκρινομένου, καθάπερ τοῦ καλῶς ἐρωτῶντος. Ἔστι δὲ τοῦ μὲν ἐρωτῶντος τὸ οὕτως ἐπαγαγεῖν τὸν λόγον ὥστε ποιῆσαι τὸν ἀποκρινόμενον τὰ ἀδοξότατα λέγειν τῶν διὰ τὴν θέσιν ἀναγκαίων, τοῦ δ᾿ ἀποκρινομένου τὸ μὴ δι᾿ αὐτὸν φαίνεσθαι συμβαίνειν τὸ ἀδύνατον ἢ τὸ παράδοξον, ἀλλὰ διὰ τὴν θέσιν· ἑτέρα γὰρ ἴσως ἁμαρτία τὸ θέσθαι πρῶτον ὃ μὴ δεῖ καὶ τὸ θέμενον μὴ φυλάξαι κατὰ τρόπον.

8.55. Bölüm

Sözleri alıştırma ve deneme amacıyla yapanlar için ise bu konular belirlenmemiştir; çünkü öğretenlerin ya da öğrenenlerin amaçları ile yarışanlarınki aynı değildir, bunlarınki ile inceleme amacıyla birlikte vakit geçirenlerinki de aynı değildir. Öğrenen kişi her zaman doğru görüneni kabul etmelidir; çünkü kimse yanlış bir şey öğretmeye girişmez. Yarışanlarda ise soranın ne pahasına olursa olsun bir şey yaptığı görünmeli, cevap verenin ise başına hiçbir şey gelmiyor görünmelidir. Sözleri yarışma için değil de deneme ve inceleme için yapanların diyalektik toplantılarında ise, cevap verenin neyi hedeflemesi, tezi iyi ya da kötü savunmak bakımından neleri kabul edip neleri etmemesi gerektiği henüz eklem eklem belirlenmemiştir. Başkalarından bize kalmış hiçbir şey olmadığına göre, kendimiz bir şey söylemeye çalışalım.

Cevap veren, sözü savunmak için ya kabul gören ya kabul görmeyen ya da ikisi de olmayan bir tez ortaya koymuş olmalıdır; ayrıca ya mutlak olarak ya da belirli bir şekilde, mesela belli birine, kendisine ya da bir başkasına göre kabul gören ya da kabul görmeyen bir tez. Kabul görüş ya da görmeyiş hangi şekilde olursa olsun fark etmez; çünkü iyi cevap vermenin, sorulanı kabul etmenin ya da etmemenin yolu aynı olacaktır. Tez kabul görmüyorsa sonucun kabul gören, tez kabul görüyorsa sonucun kabul görmeyen bir şey olması zorunludur; çünkü soran her zaman tezin karşıtını sonuç olarak çıkarır. İleri sürülen ne kabul gören ne de kabul görmeyen bir şeyse, sonuç da böyle olacaktır. İyi kıyas kuran, ele alınanı daha kabul gören ve daha bilinir şeylerden ispat ettiğine göre, ileri sürülen mutlak olarak kabul görmüyorsa cevap verenin, ne mutlak olarak doğru görünmeyeni ne de doğru görünse bile sonuçtan daha az doğru görüneni kabul etmemesi gerektiği açıktır. Çünkü tez kabul görmüyorsa sonuç kabul görendir; dolayısıyla daha az bilinen daha bilinir şeyler aracılığıyla sonuca ulaştırılacaksa, alınan şeylerin hepsi kabul gören ve ele alınandan daha çok kabul gören şeyler olmalıdır. Dolayısıyla sorulanlardan biri böyle değilse, cevap veren onu kabul etmemelidir. Tez mutlak olarak kabul görüyorsa, sonucun mutlak olarak kabul görmediği açıktır. O halde doğru görünenlerin hepsini, doğru görünmeyenlerden de sonuçtan daha az kabul görmeyenleri kabul etmelidir; çünkü böylece yeterince tartışmış görünecektir. Tez ne kabul gören ne de kabul görmeyen bir şeyse de aynı şekildedir; çünkü bu durumda da doğru görünenlerin hepsini, doğru görünmeyenlerden de sonuçtan daha çok kabul görenleri kabul etmelidir; çünkü böylece sözler daha kabul görür olacaktır. O halde ileri sürülen mutlak olarak kabul görüyor ya da görmüyorsa, karşılaştırmayı mutlak olarak doğru görünenlere göre yapmalıdır; ileri sürülen mutlak olarak değil de cevap verene göre kabul görüyor ya da görmüyorsa, kabul edip etmemeyi, doğru görüneni ve görünmeyeni kendisine göre değerlendirerek yapmalıdır. Cevap veren bir başkasının kanaatini savunuyorsa, her şeyi o kişinin düşüncesine bakarak kabul etmesi ve reddetmesi gerektiği açıktır. Bu yüzden başkalarının kanaatlerini taşıyanlar — mesela Herakleitos'un söylediği gibi iyi ile kötünün aynı olduğunu — zıtların aynı şeyde aynı anda bulunamayacağını kabul etmezler; bu kendilerine doğru görünmediği için değil, Herakleitos'a göre böyle söylemek gerektiği için. Tezleri birbirlerinden devralanlar da bunu yapar; çünkü tezi ortaya koyanın ne diyeceğini kestirmeye çalışırlar.

8.5

Ἐπεὶ δ᾿ ἐστὶν ἀδιόριστα τοῖς γυμνασίας καὶ πείρας ἕνεκα τοὺς λόγους ποιουμένοις· οὐ γὰρ οἱ αὐτοὶ σκοποὶ τοῖς διδάσκουσιν ἢ μανθάνουσι καὶ τοῖς ἀγωνιζομένοις, οὐδὲ τούτοις τε καὶ τοῖς διατρίβουσι μετ᾿ ἀλλήλων σκέψεως χάριν. Τῷ μὲν γὰρ μανθάνοντι θετέον ἀεὶ τὰ δοκοῦντα· καὶ γὰρ οὐδ᾿ ἐπιχειρεῖ ψεῦδος οὐδεὶς διδάσκειν· τῶν δ᾿ ἀγνωνιζομένων τὸν μὲν ἐρωτῶντα φαίνεσθαί τι δεῖ ποιεῖν πάντως, τὸν δ᾿ ἀποκρινόμενον μηδὲν φαίνεσθαι πάσχειν. Ἐν δὲ ταῖς διαλεκτικαῖς συνόδοις τοῖς μὴ ἀγῶνος χάριν ἀλλὰ πείρας καὶ σκέψεως τοὺς λόγους ποιουμένοις οὐ διήρθρωταί πω τίνος δεῖ στοχάζεσθαι τὸν ἀποκρινόμενον καὶ ὁποῖα διδόναι καὶ ποῖα μὴ πρὸς τὸ καλῶς ἢ μὴ καλῶς φυλάττειν τὴν θέσιν. Ἐπεὶ οὖν οὐδὲν ἔχομεν παραδεδομένον ὑπ᾿ ἄλλων, αὐτοί τι πειραθῶμεν εἰπεῖν.

Ἀνάγκη δὴ τὸν ἀποκρινόμενον ὑπέχειν λόγον θέμενον ἤτοι ἔνδοξον ἢ ἄδοξον θέσιν ἢ μηδέτερον, καὶ ἤτοι ἁπλῶς ἔνδοξον ἢ ἄδοξον ἢ ὡρισμένως, οἷον τῷδί τινι ἢ αὐτῷ ἢ ἄλλῳ. Διαφέρει δ᾿ οὐδὲν ὁπωσοῦν ἐνδόξου ἢ ἀδόξου οὔσης· ὁ γὰρ αὐτὸς τρόπος ἔσται τοῦ καλῶς ἀποκρίνεσθαι, καὶ δοῦναι ἢ μὴ δοῦναι τὸ ἐρωτηθέν. Ἀδόξου μὲν οὖν οὔσης τῆς θέσεως ἔνδοξον ἀνάγκη τὸ συμπέρασμα γίνεσθαι, ἐνδόξου δ᾿ ἄδοξον· τὸ γὰρ ἀντικείμενον ἀεὶ τῇ θέσει ὁ ἐρωτῶν συμπεραίνεται. Εἰ δὲ μήτ᾿ ἄδοξον μήτ᾿ ἔνδοξον τὸ κείμενον, καὶ τὸ συμπέρασμα ἔσται τοιοῦτον. Ἐπεὶ δ᾿ ὁ καλῶς συλλογιζόμενος ἐξ ἐνδοξοτέρων καὶ γνωριμωτέρων τὸ προβληθὲν ἀποδείκνυσι, φανερὸν ὡς ἀδόξου μὲν ὄντος ἁπλῶς τοῦ κειμένου οὐ δοτέον τῷ ἀποκρινομένῳ οὔθ᾿ ὃ μὴ δοκεῖ ἁπλῶς, οὔθ᾿ ὃ δοκεῖ μὲν ἧττον δὲ τοῦ συμπεράσματος δοκεῖ. Ἀδόξου γὰρ οὔσης τῆς θέσεως ἔνδοξον τὸ συμπέρασμα, ὥστε δεῖ τὰ λαμβανόμενα ἔνδοξα πάντ᾿ εἶναι καὶ μᾶλλον ἔνδοξα τοῦ προκειμένου, εἰ μέλλει διὰ τῶν γνωριμωτέρων τὸ ἧττον γνώριμον περαίνεσθαι. Ὥστ᾿ εἴ τι μὴ τοιοῦτόν ἐστι τῶν ἐρωτωμένων, οὐ θετέον τῷ ἀποκρινομένῳ. Εἰ δ᾿ ἔνδοξος ἁπλῶς ἡ θέσις, δῆλον ὅτι τὸ συμπέρασμα ἁπλῶς ἄδοξον. Θετέον οὖν τά τε δοκοῦντα πάντα, καὶ τῶν μὴ δοκούντων ὅσα ἧττόν ἐστιν ἄδοξα τοῦ συμπεράσματος· ἱκανῶς γὰρ ἂν δόξειε διειλέχθαι. Ὁμοίως δὲ εἰ μήτ᾿ ἄδοξος μήτ᾿ ἔνδοξός ἐστιν ἡ θέσις· καὶ γὰρ οὕτως τά τε φαινόμενα ἅπαντα δοτέον, καὶ τῶν μὴ δοκούντων ὅσα μᾶλλον ἔνδοξα τοῦ συμπεράσματος· οὕτω γὰρ ἐνδοξοτέρους συμβήσεται τοὺς λόγους γίνεσθαι. Εἰ μὲν οὖν ἁπλῶς ἔνδοξον ἢ ἄδοξον τὸ κείμενον, πρὸς τὰ δοκοῦντα ἁπλῶς τὴν σύγκρισιν ποιητέον· εἰ δὲ μὴ ἁπλῶς ἔνδοξον ἢ ἄδοξον τὸ κείμενον ἀλλὰ τῷ ἀποκρινομένῳ, πρὸς αὐτὸν τὸ δοκοῦν καὶ μὴ δοκοῦν κρίνοντα θετέον ἢ οὐ θετέον. Ἂν δ᾿ ἑτέρου δόξαν διαφυλάττῃ ὁ ἀποκρινόμενος, δῆλον ὅτι πρὸς τὴν ἐκείνου διάνοιαν ἀποβλέποντα θετέον ἕκαστα καὶ ἀρνητέον. Διὸ καὶ οἱ κομίζοντες ἀλλοτρίας δόξας, οἷον ἀγαθὸν καὶ κακὸν εἶναι ταὐτόν, καθάπερ Ἡράκλειτός φησιν, οὐ διδόασι μὴ παρεῖναι ἅμα τῷ αὐτῷ τἀναντία, οὐχ ὡς οὐ δοκοῦν αὐτοῖς τοῦτο, ἀλλ᾿ ὅτι καθ᾿ Ἡράκλειτον οὕτω λεκτέον. Ποιοῦσι δὲ τοῦτο καὶ οἱ παρ᾿ ἀλλήλων δεχόμενοι τὰς θέσεις· στοχάζονται γὰρ ὡς ἂν εἴπειεν ὁ θέμενος.

8.66. Bölüm

Demek ki ileri sürülen ister mutlak olarak ister birine göre kabul görsün, cevap verenin neyi hedeflemesi gerektiği açıktır. Sorulan her şeyin ya kabul gören ya kabul görmeyen ya da ikisi de olmayan bir şey, ayrıca ya söze ilişkin ya da söze ilişkin olmayan bir şey olması zorunlu olduğuna göre: doğru görünüyor ve söze ilişkin değilse, doğru göründüğünü söyleyerek kabul etmelidir; doğru görünmüyor ve söze ilişkin değilse, kabul etmeli ama saflığa düşmemek için doğru görünmediğini belirtmelidir. Söze ilişkin ve doğru görünüyorsa, doğru göründüğünü ama baştaki teze çok yakın olduğunu ve bu kabul edilirse ileri sürülen tezin ortadan kalkacağını söylemelidir. Söze ilişkin ama öncül pek kabul görmeyen bir şeyse, bu kabul edilirse sonucun çıkacağını, ama ileri sürülenin pek saf bir şey olduğunu söylemelidir. Ne kabul gören ne de kabul görmeyen bir şeyse: söze hiç ilişkin değilse, hiçbir ayrım yapmadan kabul etmeli; söze ilişkinse, kabul edilirse baştaki tezin ortadan kalkacağını belirtmelidir. Böylece cevap veren, her şeyi önceden görerek kabul ettiğinde, başına gelenin kendisi yüzünden geldiği görünmeyecek; soran da, sonuçtan daha kabul gören bütün şeyler kendisine kabul edildiği için kıyasına ulaşacaktır. Sonuçtan daha az kabul gören şeylerden kıyas kurmaya girişenlerin iyi kıyas kurmadığı açıktır; bu yüzden böyle soranlara kabul etmemelidir.

8.6

Φανερὸν οὖν τίνων στοχαστέον τῷ ἀποκρινομένῳ, εἴτε ἁπλῶς ἔνδοξον εἴτε τινὶ τὸ κείμενόν ἐστιν. Ἐπεὶ δ᾿ ἀνάγκη πᾶν τὸ ἐρωτώμενον ἢ ἔνδοξον εἶναι ἢ ἄδοξον ἢ μηδέτερον, καὶ ἢ πρὸς τὸν λόγον ἢ μὴ πρὸς τὸν λόγον εἶναι τὸ ἐρωτώμενον, ἐὰν μὲν ᾖ δοκοῦν καὶ μὴ πρὸς τὸν λόγον, δοτέον φήσαντα δοκεῖν, ἐὰν δὲ μὴ δοκοῦν καὶ μὴ πρὸς τὸν λόγον, δοτέον μέν, ἐπισημαντέον δὲ τὸ μὴ δοκοῦν πρὸς εὐλάβειαν εὐηθείας. Ὄντος δὲ πρὸς τὸν λόγον καὶ δοκοῦντος λεκτέον ὅτι δοκεῖ μέν, ἀλλὰ λίαν σύνεγγυς τοῦ ἐν ἀρχῇ ἐστὶ καὶ ἀναιρεῖται τούτου τεθέντος τὸ κείμενον. Εἰ δὲ πρὸς τὸν λόγον, λίαν δ᾿ ἄδοξον τὸ ἀξίωμα, συμβαίνειν μὲν φατέον τούτου τεθέντος, ἀλλὰ λίαν εὔηθες εἶναι τὸ προτεινόμενον. Εἰ δὲ μήτ᾿ ἄδοξον μήτ᾿ ἔνδοξον, εἰ μὲν μηδὲν πρὸς τὸν λόγον, δοτέον μηδὲν διορίσαντι, εἰ δὲ πρὸς τὸν λόγον, ἐπισημαντέον ὅτι ἀναιρεῖται τεθέντος τὸ ἐν ἀρχῇ. Οὕτω γὰρ ὅ τ᾿ ἀποκρινόμενος οὐδὲν δόξει δι᾿ αὑτὸν πάσχειν, ἐὰν προορῶν ἕκαστα τιθῇ, ὅ τ᾿ ἐρωτῶν τεύξεται συλλογισμοῦ τιθεμένων αὐτῷ πάντων τῶν ἐνδοξοτέρων τοῦ συμπεράσματος. Ὅσοι δ᾿ ἐξ ἀδοξοτέρων τοῦ συμπεράσματος ἐπιχειροῦσι συλλογίζεσθαι, δῆλον ὡς οὐ καλῶς συλλογίζονται· διὸ τοῖς ἐρωτῶσιν οὐ θετέον.

8.77. Bölüm

Belirsiz ve birçok anlamda söylenen şeylere de aynı şekilde karşılık vermelidir. Cevap verene, anlamadığında "anlamıyorum" deme, birçok anlamda söylenen bir şeyi de zorunlu olarak kabul etmeme ya da reddetmeme hakkı tanındığına göre, şu açıktır: önce, söylenen açık değilse anlamadığını söylemekten çekinmemelidir; çünkü açık sorulmamış şeyleri kabul eden kişinin başına çoğu zaman tatsız bir şey gelir. Söylenen anlaşılır ama birçok anlamda söyleniyorsa: söylenen hepsinde doğru ya da hepsinde yanlışsa, mutlak olarak kabul etmeli ya da reddetmelidir; bir anlamda yanlış bir anlamda doğruysa, birçok anlamda söylendiğini ve birinin yanlış öbürünün doğru olduğunu belirtmelidir; çünkü sonradan ayırırsa, iki anlamlılığı baştan görüp görmediği belli olmaz. İki anlamlılığı önceden görmez de anlamlardan birine bakarak kabul ederse, öbür anlama götüren kişiye "Bunu kabul ederken o anlama değil, öbürüne bakıyordum" demelidir. Çünkü aynı ad ya da aynı söz altında birden çok şey bulunduğunda tartışma kolaydır. Sorulan hem açık hem basitse, "evet" ya da "hayır" diye cevap vermelidir.

8.7

Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἀσαφῶς καὶ πλεοναχῶς λεγομένων ἀπαντητέον. Ἐπεὶ γὰρ δέδοται τῷ ἀποκρινομένῳ μὴ μανθάνοντι εἰπεῖν ὅτι οὐ μανθάνω, καὶ πλεοναχῶς λεγομένου μὴ ἐξ ἀνάγκης ὁμολογῆσαι ἢ ἀρνήσασθαι, δῆλον ὡς πρῶτον μέν, ἂν μὴ σαφὲς ᾖ τὸ ῥηθέν, οὐκ ἀποκνητέον τὸ φάναι μὴ συνιέναι· πολλάκις γὰρ ἐκ τοῦ μὴ σαφῶς ἐρωτηθέντας διδόναι ἀπαντᾷ τι δυσχερές. Ἂν δὲ γνώριμον μὲν ᾖ πλεοναχῶς δὲ λεγόμενον, ἐὰν μὲν ἐπὶ πάντων ἀληθὲς ἢ ψεῦδος ᾖ τὸ λεγόμενον, δοτέον ἁπλῶς ἢ ἀρνητέον, ἐὰν δ᾿ ἐπὶ τὶ μὲν ψεῦδος ᾖ ἐπὶ τὶ δ᾿ ἀληθές, ἐπισημαντέον ὅτι πλεοναχῶς λέγεται καὶ διότι τὸ μὲν ψεῦδος τὸ δ᾿ ἀληθές· ὕστερον γὰρ διαιρουμένου ἄδηλον εἰ καὶ ἐν ἀρχῇ συνεώρα τὸ ἀμφίβολον. Ἐὰν δὲ μὴ προΐδῃ τὸ ἀμφίβολον ἀλλ᾿ εἰς θάτερον βλέψας θῇ, ῥητέον πρὸς τὸν ἐπὶ θάτερον ἄγοντα ὅτι οὐκ εἰς τοῦτο βλέπων ἔδωκα ἀλλ᾿ εἰς θάτερον αὐτῶν. Πλειόνων γὰρ ὄντων τῶν ὑπὸ ταὐτὸν ὄνομα ἢ λόγον ῥᾳδία ἡ ἀμφισβήτησις. Ἐὰν δὲ καὶ σαφὲς ᾖ καὶ ἁπλοῦν τὸ ἐρωτώμενον, ἢ ναί ἢ οὔ ἀποκριτέον.

8.88. Bölüm

Kıyasa yarayan her öncül, ya kıyasın kurulduğu öncüllerden biridir ya da bunlardan biri uğruna alınır; başka bir şey uğruna alındığı da, birçok benzer şeyin sorulmasından anlaşılır (çünkü insanlar küllî olanı çoğunlukla ya istikra yoluyla ya da benzerlik yoluyla alırlar). O halde cüzî olanların hepsini, doğru ve kabul gören şeylerse, kabul etmeli, küllî olana karşı ise bir itiraz getirmeye çalışmalıdır; çünkü gerçek ya da görünüşte bir itiraz olmadan sözü engellemek huysuzluk etmektir. Birçok durumda böyle göründüğü halde, elinde itiraz olmadan küllî olanı kabul etmiyorsa, huysuzluk ettiği açıktır. Ayrıca doğru olmadığını gösterecek bir karşı saldırısı da yoksa, çok daha fazla huysuzluk ediyor görünür. Gerçi bu da yeterli değildir; çünkü kanaatlere aykırı olup çözülmesi zor birçok sözümüz vardır; mesela Zenon'un hareket etmenin ve stadyumu katetmenin mümkün olmadığını gösteren sözü gibi. Ama bu yüzden bunların karşıtlarını kabul etmemek gerekmez. O halde ne itiraz edebildiği ne de karşı saldırıda bulunabildiği halde kabul etmiyorsa, huysuzluk ettiği açıktır; çünkü sözlerde huysuzluk, söylenen yolların dışında kalan ve kıyası bozan bir cevaptır.

8.8

Ἐπεὶ δὲ πᾶσα πρότασις συλλογιστικὴ ἢ τούτων τίς ἐστιν ἐξ ὧν ὁ συλλογισμὸς ἤ τινος τούτων ἕνεκα, δῆλον δ᾿ ὅταν ἑτέρου χάριν λαμβάνηται τῷ πλείω τὰ ὅμοια ἐρωτᾶν (ἢ γὰρ δι᾿ ἐπαγωγῆς ἢ δι᾿ ὁμοιότητος ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τὸ καθόλου λαμβάνουσιν), τὰ μὲν οὖν καθ᾿ ἕκαστα πάντα θετέον, ἂν ᾖ ἀληθῆ καὶ ἔνδοξα, πρὸς δὲ τὸ καθόλου πειρατέον ἔνστασιν φέρειν· τὸ γὰρ ἄνευ ἐνστάσεως, ἢ οὔσης ἢ δοκούσης, κωλύειν τὸν λόγον δυσκολαίνειν ἐστίν. Εἰ οὖν ἐπὶ πολλῶν φαινομένων μὴ δίδωσι τὸ καθόλου μὴ ἔχων ἔνστασιν, φανερὸν ὅτι δυσκολαίνει. Ἔτι εἰ μηδ᾿ ἀντεπιχειρεῖν ἔχει ὅτι οὐκ ἀληθές, πολλῷ μᾶλλον ἂν δόξειε δυσκολαίνειν. Καίτοι οὐδὲ τοῦθ᾿ ἱκανόν· πολλοὺς γὰρ λόγους ἔχομεν ἐναντίους ταῖς δόξαις, οὓς χαλεπὸν λύειν, καθάπερ Ζήνωνος ὅτι οὐκ ἐνδέχεται κινεῖσθαι οὐδὲ τὸ στάδιον διελθεῖν· ἀλλ᾿ οὐ διὰ τοῦτο τἀντικείμενα τούτοις οὐ θετέον. Εἰ οὖν μήτ᾿ ἐνίστασθαι μήτ᾿ ἀντεπιχειρεῖν ἔχων μὴ τίθησι, δῆλον ὅτι δυσκολαίνει· ἔστι γὰρ ἡ ἐν λόγοις δυσκολία ἀπόκρισις παρὰ τοὺς εἰρημένους τρόπους, συλλογισμοῦ φθαρτική.

8.99. Bölüm

Bir tezi ya da bir tarifi savunmadan önce, kişi ona kendi kendine saldırmış olmalıdır; çünkü soruşturanların ileri sürüleni hangi şeylerle ortadan kaldırdıkları belliyse, bunlara karşı koymak gerekeceği açıktır.

Kabul görmeyen bir varsayımı savunmaktan sakınmalıdır. Bir varsayım iki şekilde kabul görmeyen olabilir: ya söylenmesinden saçma şeyler çıkan varsayımdır — mesela biri her şeyin hareket ettiğini ya da hiçbir şeyin hareket etmediğini söylerse — ya da kötü bir karakterin seçeceği ve insanların dilediklerine aykırı olan varsayımlardır; mesela hazzın iyi olduğu ve haksızlık etmenin haksızlığa uğramaktan daha iyi olduğu. Çünkü insanlar böyle birinden, sözü uğruna savunuyormuş gibi değil, kendine doğru görüneni söylüyormuş gibi nefret ederler.

8.9

Ὑπέχειν δὲ καὶ θέσιν καὶ ὁρισμὸν αὐτὸν αὑτῷ δεῖ προεγχειρήσαντα· ἐξ ὧν γὰρ ἀναιροῦσιν οἱ πυνθανόμενοι τὸ κείμενον, δῆλον ὅτι τούτοις ἐναντιωτέον.

Ἄδοξον δ᾿ ὑπόθεσιν εὐλαβητέον ὑπέχειν. Εἴη δ᾿ ἂν ἄδοξος διχως· καὶ γὰρ ἐξ ἧς ἄτοπα συμβαίνει λέγειν, οἷον εἰ πάντα φαίη τις κινεῖσθαι ἢ μηδέν, καὶ ὅσα χείρονος ἤθους ἑλέσθαι καὶ ὑπεναντία ταῖς βουλήσεσιν, οἷον ὅτι ἡδονὴ τἀγαθὸν καὶ τὸ ἀδικεῖν βέλτιον τοῦ ἀδικεῖσθαι. Οὐ γὰρ ὡς λόγου χάριν ὑπέχοντα ἀλλ᾿ ὡς τὰ δοκοῦντα λέγοντα μισοῦσιν.

8.1010. Bölüm

Yanlış bir sonuç çıkaran sözleri, yanlışın kaynaklandığı şeyi ortadan kaldırarak çözmek gerekir. Çünkü herhangi bir şeyi ortadan kaldıran sözü çözmüş olmaz, ortadan kaldırılan yanlış olsa bile. Çünkü sözde birden çok yanlış bulunabilir; mesela biri oturan kişinin yazdığını ve Sokrates'in oturduğunu kabul ettirirse; bunlardan Sokrates'in yazdığı sonucu çıkar. Sokrates'in oturduğu ortadan kaldırılınca söz hiç de çözülmüş olmaz; oysa bu öncül yanlıştır. Ama söz bu yüzden yanlış değildir; çünkü biri oturuyor ama yazmıyorsa, böyle bir durumda aynı çözüm artık uymayacaktır. Dolayısıyla ortadan kaldırılması gereken bu değil, oturanın yazdığıdır; çünkü oturan herkes yazmaz. Yanlışın kaynaklandığı şeyi ortadan kaldıran sözü kesinlikle çözmüştür; çözümü bilen ise sözün buna dayandığını bilendir, tıpkı yanlış çizilmiş şekillerde olduğu gibi. Çünkü itiraz etmek yetmez, ortadan kaldırılan yanlış olsa bile; neden yanlış olduğunu da ispat etmek gerekir; çünkü ancak böyle itirazı bir şeyi önceden görerek mi yaptığı yoksa görmeden mi yaptığı açık olur.

Bir sözün sonuca varmasını engellemenin dört yolu vardır. Ya yanlışın kaynaklandığı şeyi ortadan kaldırarak, ya da sorana karşı bir itiraz söyleyerek; çünkü çoğu zaman sözü çözmüş bile olmaz, ama soruşturan daha ileri götüremez. Üçüncüsü sorulanlara karşı itirazdır; çünkü kötü sorulduğu için sorulanlardan istenen sonuç çıkmayabilir, ama bir şey eklenince sonuç çıkar. O halde soran artık ilerletemiyorsa itiraz sorana karşı olur, ilerletebiliyorsa sorulanlara karşı. Dördüncü ve itirazların en kötüsü zamana karşı olandır; çünkü bazıları, tartışılması mevcut sohbetten daha uzun zaman alacak türden itirazlar getirirler.

Dediğimiz gibi itirazlar dört şekilde olur; ama söylenenlerden yalnız birincisi çözümdür, geri kalanlar sonuçların bir tür engellenmesi ve önünün kesilmesidir.

8.10

Ὅσοι δὲ τῶν λόγων ψεῦδος συλλογίζονται, λυτέον ἀναιροῦντα παρ᾿ ὃ γίνεται τὸ ψεῦδος. Οὐ γὰρ ὁτιοῦν ἀνελὼν λέλυκεν, οὐδ᾿ εἰ ψεῦδός ἐστι τὸ ἀναιρούμενον. Ἔχοι γὰρ ἂν πλείω ψεύδη ὁ λόγος, οἷον ἐάν τις λάβῃ τὸν καθήμενον γράφειν, Σωκράτη δὲ καθῆσθαι· συμβαίνει γὰρ ἐκ τούτων Σωκράτη γράφειν. Ἀναιρεθέντος οὖν τοῦ Σωκράτη καθῆσθαι οὐδὲν μᾶλλον λέλυται ὁ λόγος· καίτοι ψεῦδος τὸ ἀξίωμα. Ἀλλ᾿ οὐ παρὰ τοῦτο ὁ λόγος ψευδής· ἂν γάρ τις τύχῃ καθήμενος μὲν μὴ γράφων δέ, οὐκέτι ἐπὶ τοῦ τοιούτου ἡ αὐτὴ λύσις ἁρμόσει. Ὥστε οὐ τοῦτο ἀναιρετέον, ἀλλὰ τὸ τὸν καθήμενον γράφειν· οὐ γὰρ πᾶς ὁ καθήμενος γράφει. Λέλυκε μὲν οὖν πάντως ὁ ἀνελὼν παρ᾿ ὃ γίνεται τὸ ψεῦδος, οἶδε δὲ τὴν λύσιν ὁ εἰδὼς ὅτι παρὰ τοῦτο ὁ λόγος, καθάπερ ἐπὶ τῶν ψευδογραφουμένων· οὐ γὰρ ἀπόχρη τὸ ἐνστῆναι, οὐδ᾿ ἂν ψεῦδος ᾖ τὸ ἀναιρούμενον, ἀλλὰ καὶ διότι ψεῦδος ἀποδεικτέον· οὕτω γὰρ ἂν εἴη φανερὸν πότερον προορῶν τι ἢ οὔ ποιεῖται τὴν ἔνστασιν.

Ἔστι δὲ λόγον κωλῦσαι συμπεράνασθαι τετραχῶς. Ἢ γὰρ ἀνελόντα παρ᾿ ὃ γίνεται τὸ ψεῦδος, ἢ πρὸς τὸν ἐρωτῶντα ἔνστασιν εἰπόντα· πολλάκις γὰρ οὐδὲ λέλυκεν, ὁ μέντοι πυνθανόμενος οὐ δύναται πορρωτέρω προαγαγεῖν. Τρίτον δὲ πρὸς τὰ ἠρωτημένα· συμβαίη γὰρ ἂν ἐκ μὲν τῶν ἠρωτημένων μὴ γίνεσθαι ὃ βούλεται διὰ τὸ κακῶς ἠρωτῆσθαι, προστεθέντος δέ τινος γίνεσθαι τὸ συμπέρασμα. Εἰ μὲν οὖν μηκέτι δύναται προάγειν ὁ ἐρωτῶν, πρὸς τὸν ἐρωτῶντα εἴη ἂν ἔνστασις, εἰ δὲ δύναται, πρὸς τὰ ἠρωτημένα. Τετάρτη δὲ καὶ χειρίστη τῶν ἐνστάσεων ἡ πρὸς τὸν χρόνον· ἔνιοι γὰρ τοιαῦτα ἐνίστανται πρὸς ἃ διαλεχθῆναι πλείονός ἐστι χρόνου ἢ τῆς παρούσης διατριβῆς.

Αἱ μὲν οὖν ἐνστάσεις, καθάπερ εἴπαμεν, τετραχῶς γίνονται· λύσις δ᾿ ἐστὶ τῶν εἰρημένων ἡ πρώτη μόνον, αἱ δὲ λοιπαὶ κωλύσεις τινὲς καὶ ἐμποδισμοὶ τῶν συμπερασμάτων.

8.1111. Bölüm

Bir sözün kendisi bakımından eleştirilmesi ile soru sorulurken eleştirilmesi aynı şey değildir. Çünkü sözün iyi tartışılmamış olmasının sebebi çoğu zaman sorulan kişidir; tezle ilgili iyi bir tartışma yapılabilecek öncülleri kabul etmez. Çünkü ortak işin iyi tamamlanması yalnız iki taraftan birine bağlı değildir. Bu yüzden cevap veren, soranın karşısına inatla zıt şeyleri gözetip ona eziyet ettiğinde, bazen tezin değil konuşanın kendisine saldırmak zorunludur. Huysuzluk edenler sohbetleri diyalektik değil yarışmacı hâle getirirler. Ayrıca bu tür sözler öğretmek için değil alıştırma ve deneme amacıyla yapıldığından, yalnız doğrunun değil yanlışın da kıyasla gösterilmesi, her zaman doğru öncüllerle değil bazen yanlış öncüllerle de ilerlenmesi gerektiği açıktır. Çünkü çoğu zaman doğru bir şey ileri sürüldüğünde tartışanın onu ortadan kaldırması zorunludur; dolayısıyla yanlış öncüller ileri sürmek gerekir. Bazen de yanlış bir şey ileri sürüldüğünde onu yanlış öncüllerle ortadan kaldırmak gerekir; çünkü birine var olmayan şeylerin doğrulardan daha doğru görünmesine hiçbir engel yoktur; dolayısıyla söz onun doğru bulduğu şeylerden kurulursa, yarar görmekten çok ikna olmuş olacaktır. Karşısındakini iyi götüren kişi, onu eristik biçimde değil diyalektik biçimde götürmelidir; tıpkı geometricinin, çıkan sonuç ister yanlış ister doğru olsun, geometrik biçimde götürmesi gibi. Diyalektik kıyasların nasıl şeyler olduğu daha önce söylendi. Ortak işi engelleyen kötü bir ortak olduğuna göre, sözde de böyle olduğu açıktır. Çünkü bunlarda da ortak bir amaç vardır, yarışanlar hariç; onlar için ikisinin aynı gayeye ulaşması mümkün değildir, çünkü birden fazla kişinin kazanması imkânsızdır. Bunu cevap vererek mi soru sorarak mı yaptığı arasında hiçbir fark yoktur: eristik biçimde soran da kötü tartışır, cevap verirken doğru görüneni kabul etmeyen ya da soranın neyi öğrenmek istediğini anlamaya çalışmayan da. O halde söylenenlerden açıktır ki söz kendisi bakımından ve soran aynı şekilde eleştirilmemelidir; çünkü sözün kötü olmasına, soranın ise cevap verene karşı mümkün olan en iyi şekilde tartışmış olmasına hiçbir engel yoktur. Huysuzluk edenlere karşı kıyasları belki hemen istenildiği gibi değil, ancak mümkün olduğu gibi kurmak mümkündür.

İnsanların ne zaman zıtları, ne zaman baştaki tezi kabul ettirdikleri belirlenmemiş olduğundan (çünkü kendi kendilerine konuşurken çoğu zaman zıt şeyler söylerler, önce başlarını sallayıp reddettikleri şeyleri sonra kabul ederler; bu yüzden zıtlar ve baştaki tez sorulduğunda çoğu zaman onaylarlar), sözlerin kötü olması zorunludur. Bunun sebebi de cevap verendir; bazı şeyleri kabul etmez, bazılarını da bu türden şeyler olarak kabul eder. O halde soranların ve sözlerin aynı şekilde eleştirilmemesi gerektiği açıktır.

Sözün kendisi bakımından beş eleştiri vardır. Birincisi, sorulanlardan ne ele alınan sonuç ne de herhangi bir sonuç çıkmıyorsa, sonucun dayandığı öncüllerin hepsi ya da çoğu yanlış ya da kabul görmeyen şeylerse, ve bazıları çıkarılarak, eklenerek, ya da bir kısmı çıkarılıp bir kısmı eklenerek de sonuç çıkmıyorsa. İkincisi, kıyas, daha önce söylenen türden öncüllerden ve söylenen şekilde teze karşı kurulmuyorsa. Üçüncüsü, bazı şeyler eklenince kıyas kuruluyor ama bunlar sorulanlardan daha kötü ve sonuçtan daha az kabul gören şeylerse. Yine, bazı şeyler çıkarılınca kuruluyorsa; çünkü bazen gerekenden fazla öncül alırlar, dolayısıyla kıyas bunların var olması sayesinde kurulmuş olmaz. Ayrıca sonuçtan daha az kabul gören ve daha az inandırıcı şeylerden kurulmuşsa, ya da doğru şeylerden kurulmuş ama bunların ispatı problemin kendisinden daha çok emek istiyorsa.

Bütün problemlerde kıyasların aynı ölçüde kabul gören ve inandırıcı olmasını istememelidir; çünkü araştırılan şeylerin bazıları tabiatça daha kolay, bazıları daha zordur; dolayısıyla mümkün olan en kabul gören şeylerden hareketle kabul ettirirse iyi tartışmış olur. O halde açıktır ki söz için de ele alınan probleme göre ve kendisi bakımından eleştiri aynı değildir. Çünkü sözün kendisi bakımından kınanacak, probleme göre ise övülecek bir şey olmasına; ve tersine, kendisi bakımından övülecek, probleme göre ise kınanacak bir şey olmasına hiçbir engel yoktur — birçok kabul gören ve doğru şeyden sonuca varmak kolay olduğunda. Sonuca varmış bir söz bile bazen sonuca varmamış bir sözden daha kötü olabilir: biri, problem öyle olmadığı halde saf şeylerden sonuca varır; öbürü ise kabul gören ve doğru olan şeylere muhtaçtır ve söz, eklenen bu öncüllere dayanmaz. Yanlış şeylerden doğru bir sonuç çıkaranları eleştirmek haklı değildir; çünkü yanlış her zaman yanlış aracılığıyla kıyasla gösterilmek zorundadır, doğru ise bazen yanlış şeylerden de kıyasla gösterilebilir. Bu, Analitikler'den açıktır.

Söylenen söz bir şeyin ispatı olduğunda, sonuçla hiçbir ilişkisi olmayan başka bir şey varsa, kıyas ondan dolayı kurulmuş olmaz; öyle görünürse, ispat değil sofizm olur. Felsefi çıkarım ispat edici kıyas, saldırı diyalektik kıyas, sofizm eristik kıyas, aporia doğurucu çıkarım ise çelişkinin diyalektik kıyasıdır.

Bir şey, ikisi de doğru görünen ama aynı ölçüde doğru görünmeyen iki öncülden gösterilirse, gösterilen şeyin ikisinden de daha doğru görünmesine hiçbir engel yoktur. Ama biri doğru görünüp öbürü ne öyle ne böyle görünüyorsa, ya da biri doğru görünüp öbürü doğru görünmüyorsa, bunlar eşit ölçüdeyse sonuç da eşit ölçüde doğru görünüp görünmeyecek; biri ağır basıyorsa sonuç ağır basana uyacaktır.

Kıyaslarla ilgili bir hata da, daha az sayıda ve sözde zaten bulunan öncüllerle gösterilebilecekken daha uzun yoldan göstermektir. Mesela bir kanaatin bir başka kanaatten daha çok kanaat olduğunu göstermek için biri şunları isterse: "kendinde her şey" en yüksek derecede vardır; kendinde kanaat edilebilir olan da gerçekten vardır; dolayısıyla belirli şeylerden daha çok vardır; daha çok olana göre söylenen de daha çok vardır; kendinde kanaat de doğrudur ve belirli kanaatlerden daha kesin olacaktır; kendinde kanaatin doğru olduğu ve kendinde her şeyin en yüksek derecede var olduğu istenmişti; dolayısıyla bu, en doğru kanaat, daha kesindir. Kusur nedir? Sözün dayandığı sebebi gizlemesidir.

8.11

Ἐπιτίμησις δὲ λόγου κατ᾿ αὐτόν τε τὸν λόγον, καὶ ὅταν ἐρωτᾶται, οὐχ ἡ αὐτή· πολλάκις γὰρ τοῦ μὴ καλῶς διειλέχθαι τὸν λόγον ὁ ἐρωτώμενος αἴτιος διὰ τὸ μὴ συγχωρεῖν ἐξ ὧν ἦν διαλεχθῆναι καλῶς πρὸς τὴν θέσιν· οὐ γὰρ ἔστιν ἐπὶ θατέρῳ μόνον τὸ καλῶς ἐπιτελεσθῆναι τὸ κοινὸν ἔργον. Ἀναγκαῖον οὖν ἐνίοτε πρὸς τὸν λέγοντα καὶ μὴ πρὸς τὴν θέσιν ἐπιχειρεῖν, ὅταν ὁ ἀποκρινόμενος τἀναντία τῷ ἐρωτῶντι παρατηρῇ προσεπηρεάζων. Δυσκολαίνοντες οὖν ἀγωνιστικὰς καὶ οὐ διαλεκτικὰς ποιοῦνται τὰς διατριβάς. Ἔτι δ᾿ ἐπεὶ γυμνασίας καὶ πείρας χάριν ἀλλ᾿ οὐ διδασκαλίας οἱ τοιοῦτοι τῶν λόγων, δῆλον ὡς οὐ μόνον τἀληθῆ συλλογιστέον ἀλλὰ καὶ ψεῦδος, οὐδὲ δι᾿ ἀληθῶν ἀεὶ ἀλλ᾿ ἐνίοτε καὶ ψευδῶν. Πολλάκις γὰρ ἀληθοῦς τεθέντος ἀναιρεῖν ἀνάγκη τὸν διαλεγόμενον, ὥστε προτατέον τὰ ψευδῆ. Ἐνίοτε δὲ καὶ ψεύδους τεθέντος ἀναιρετέον διὰ ψευδῶν· οὐδὲν γὰρ κωλύει τινὶ δοκεῖν τὰ μὴ ὄντα μᾶλλον τῶν ἀληθῶν, ὥστ᾿ ἐκ τῶν ἐκείνῳ δοκούντων τοῦ λόγου γινομένου μᾶλλον ἔσται πεπεισμένος ἢ ὠφελημένος. Δεῖ δὲ τὸν καλῶς μεταβιβάζοντα διαλεκτικῶς καὶ μὴ ἐριστικῶς μεταβιβάζειν, καθάπερ τὸν γεωμέτρην γεωμετρικῶς, ἄν τε ψεῦδος ἄν τ᾿ ἀληθὲς ᾖ τὸ συμπεραινόμενον· ποῖοι δὲ διαλεκτικοὶ συλλογισμοί, πρότερον εἴρηται. Ἐπεὶ δὲ φαῦλος κοινωνὸς ὁ ἐμποδίζων τὸ κοινὸν ἔργον, δῆλον ὅτι καὶ ἐν λόγῳ. Κοινὸν γάρ τι καὶ ἐν τούτοις προκείμενόν ἐστι, πλὴν τῶν ἀγωνιζομένων. Τούτοις δ᾿ οὐκ ἔστιν ἀμφοτέροις τυχεῖν τοῦ αὐτοῦ τέλους· πλείους γὰρ ἑνὸς ἀδύνατον νικᾶν. Διαφέρει δ᾿ οὐδὲν ἄν τε διὰ τοῦ ἀποκρίνεσθαι ἄν τε διὰ τοῦ ἐρωτᾶν ποιῇ τοῦτο· ὅ τε γὰρ ἐριστικῶς ἐρωτῶν φαύλως διαλέγεται, ὅ τ᾿ ἐν τῷ ἀποκρίνεσθαι μὴ διδοὺς τὸ φαινόμενον μηδ᾿ ἐκδεχόμενος ὅ τί ποτε βούλεται ὁ ἐρωτῶν πυθέσθαι. Δῆλον οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι οὑχ ὁμοίως ἐπιτιμητέον καθ᾿ αὑτόν τε τῷ λόγῳ καὶ τῷ ἐρωτῶντι· οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸν μὲν λόγον φαῦλον εἶναι, τὸν δ᾿ ἐρωτῶντα ὡς ἐνδέχεται βέλτιστα πρὸς τὸν ἀποκρινόμενον διειλέχθαι. Πρὸς γὰρ τοὺς δυσκολαίνοντας οὐ δυνατὸν ἴσως εὐθὺς οἵους τις βούλεται ἀλλ᾿ οἵους ἐνδέχεται ποιεῖσθαι τοὺς συλλογισμούς.

Ἐπεὶ δ᾿ ἐστὶν ἀδιόριστον πότε τἀναντία καὶ πότε τὰ ἐν ἀρχῇ λαμβάνουσιν οἱ ἄνθρωποι (πολλάκις γὰρ καθ᾿ αὑτοὺς λέγοντες τὰ ἐναντία λέγουσι, καὶ ἀνανεύσαντες πρότερον διδόασιν ὕστερον· διόπερ ἐρωτώμενοι τἀναντία καὶ τὸ ἐν ἀρχῇ πολλάκις ὑπακούουσιν), ἀνάγκη φαύλους γίνεσθαι τοὺς λόγους. Αἴτιος δ᾿ ὁ ἀποκρινόμενος, τὰ μὲν οὐ διδούς, τὰ δὲ τοιαῦτα διδούς. Φανερὸν οὖν ὡς οὐχ ὁμοίως ἐπιτιμητέον τοῖς ἐρωτῶσι καὶ τοῖς λόγοις.

Καθ᾿ αὑτὸν δὲ τῷ λόγῳ πέντ᾿ εἰσὶν ἐπιτιμήσεις, πρώτη μὲν ὅταν ἐκ τῶν ἐρωτωμένων μὴ συμπεραίνηται μήτε τὸ προτεθὲν μήτε ὅλως μηδὲν ὄντων ψευδῶν ἢ ἀδόξων, ἢ ἁπάντων ἢ τῶν πλείστων, ἐν οἷς τὸ συμπέρασμα, καὶ μήτ᾿ ἀφαιρεθέντων τινῶν μήτε προστεθέντων μηδὲ τῶν μὲν ἀφαιρεθέντων τῶν δὲ προστεθέντων γίνηται τὸ συμπέρασμα. Δευτέρα δὲ εἰ πρὸς τὴν θέσιν μὴ γίνοιτο ὁ συλλογισμὸς ἐκ τοιούτων τε καὶ οὕτως ὡς εἴρηται πρότερον. Τρίτη δ᾿ εἰ προστεθέντων τινῶν γίνοιτο συλλογισμός, ταῦτα δ᾿ εἴη χείρω τῶν ἐρωτηθέντων καὶ ἧττον ἔνδοξα τοῦ συμπεράσματος. Πάλιν εἰ ἀφαιρεθέντων τινῶν· ἐνίοτε γὰρ πλείω λαμβάνουσι τῶν ἀναγκαίων, ὥστε οὐ τῷ ταῦτ᾿ εἶναι γίνεται ὁ συλλογισμός. Ἔτι εἰ ἐξ ἀδοξοτέρων καὶ ἧττον πιστῶν τοῦ συμπεράσματος, ἢ εἰ ἐξ ἀληθῶν ἀλλὰ πλείονος ἔργου δεομένων ἀποδεῖξαι τοῦ προβλήματος.

Οὐ δεῖ δὲ πάντων τῶν προβλημάτων ὁμοίως ἀξιοῦν τοὺς συλλογισμοὺς ἐνδόξους εἶναι καὶ πιθανούς· φύσει γὰρ εὐθὺς ὑπάρχει τὰ μὲν ῥᾴω τὰ δὲ χαλεπώτερα τῶν ζητουμένων, ὥστε ἂν ἐξ ὧν ἐνδέχεται μάλιστα ἐνδόξων συμβιβάσῃ, διείλεκται καλῶς. Φανερὸν οὖν ὅτι οὐδὲ λόγῳ ἡ αὐτὴ ἐπιτίμησις πρός τε τὸ προβληθὲν καὶ καθ᾿ αὑτόν. Οὐδὲν γὰρ κωλύει καθ᾿ αὑτὸν μὲν εἶναι τὸν λόγον ψεκτόν, πρὸς δὲ τὸ πρόβλημα ἐπαινετόν, καὶ πάλιν ἀντεστραμμένως καθ᾿ αὑτὸν μὲν ἐπαινετόν, πρὸς δὲ τὸ πρόβλημα ψεκτόν, ὅταν ἐκ πολλῶν ᾖ ῥᾴδιον ἐνδόξων συμπεράνασθαι καὶ ἀληθῶν. Εἴη δ᾿ ἄν ποτε λόγος καὶ συμπεπερασμένος μὴ συμπεπερασμένου χείρων, ὅταν ὁ μὲν ἐξ εὐηθῶν συμπεραίνηται μὴ τοιούτου τοῦ προβλήματος ὄντος, ὁ δὲ προσδέηται τοιούτων ἅ ἐστιν ἔνδοξα καὶ ἀληθῆ, καὶ μὴ ἐν τοῖς προσλαμβανομένοις ᾖ ὁ λόγος. Τοῖς δὲ διὰ ψευδῶν ἀληθὲς συμπεραινομένοις οὐ δίκαιον ἐπιτιμᾶν· ψεῦδος μὲν γὰρ ἀεὶ ἀνάγκη διὰ ψεύδους συλλογίζεσθαι, τὸ δ᾿ ἀληθὲς ἔστι καὶ διὰ ψευδῶν ποτὲ συλλογίζεσθαι. Φανερὸν δ᾿ ἐκ τῶν ἀναλυτικῶν.

Ὅταν δ᾿ ἀπόδειξις ᾖ τινὸς ὁ εἰρημένος λόγος, εἰ τί ἐστιν ἄλλο πρὸς τὸ συμπέρασμα μηδαμῶς ἔχον, οὐκ ἔσται παρὰ ἐκείνου συλλογισμός· ἂν δὲ φαίνηται, σόφισμα ἔσται, οὐκ ἀπόδειξις. Ἔστι δὲ φιλοσόφημα μὲν συλλογισμὸς ἀποδεικτικός, ἐπιχείρημα δὲ συλλογισμὸς διαλεκτικός, σόφισμα δὲ συλλογισμὸς ἐριστικός, ἀπόρημα δὲ συλλογισμὸς διαλεκτικὸς ἀντιφάσεως.

Εἰ δ᾿ ἐξ ἀμφοτέρων τι δοκούντων δειχθείη, μὴ ὁμοίως δὲ δοκούντων, οὐδὲν κωλύει τὸ δειχθὲν μᾶλλον ἑκατέρου δοκεῖν. Ἀλλ᾿ εἰ τὸ μὲν δοκοίη τὸ δὲ μηδετέρως, ἢ εἰ τὸ μὲν δοκοίη τὸ δὲ μὴ δοκοίη, εἰ μὲν ὁμοίως, ὁμοίως ἂν εἴη καὶ μή, εἰ δὲ μᾶλλον θάτερον, ἀκολουθήσει τῷ μᾶλλον.

Ἔστι δέ τις ἁμαρτία καὶ αὕτη περὶ τοὺς συλλογισμούς, ὅταν δείξῃ διὰ μακροτέρων, ἐνὸν δι᾿ ἐλαττόνων καὶ ἐν τῷ λόγῳ ὑπαρχόντων, οἷον ὅτι ἐστὶ δόξα μᾶλλον ἑτέρα ἑτέρας, εἴ τις αἰτήσαιτο αὐτοέκαστον μάλιστ᾿ εἶναι, εἶναι δὲ δοξαστὸν ἀληθῶς αὐτό, ὥστε τῶν τινῶν μᾶλλον εἶναι αὐτό· πρὸς δὲ τὸ μᾶλλον μᾶλλον τὸ λεγόμενον εἶναι· εἶναι δὲ καὶ αὐτοδόξαν ἀληθῆ, ἣ ἔσται μᾶλλον ἀκριβὴς τῶν τινῶν· ᾔτηται δὲ καὶ αὐτοδόξαν ἀληθῆ εἶναι καὶ αὐτοέκαστον μάλιστ᾿ εἶναι· ὥστε αὕτη ἡ δόξα ἡ μάλιστα ἀληθὴς ἀκριβεστέρα ἐστίν. Τίς δὲ ἡ μοχθηρία; ἢ ὅτι ποιεῖ, παρ᾿ ὃ ὁ λόγος, λανθάνειν τὸ αἴτιον.

8.1212. Bölüm

Bir söz bir anlamda — en yaygın olanında — açıktır: hiçbir şey ayrıca sorulmayacak şekilde sonuca bağlanmışsa. Bir başka anlamda — en çok böyle denir — zorunlu olarak doğru olması gereken öncüller alınmış ve bunlar ara sonuçlar aracılığıyla sonuca bağlanmışsa. Ayrıca çok kabul gören öncüllerden birinin eksik kalması durumunda da.

Bir söze dört şekilde yanlış denir. Bir şekilde, sonuca varmadığı halde varıyor gibi göründüğünde; buna eristik kıyas denir. Başka bir şekilde, sonuca varıyor ama ele alınana göre değilse; bu en çok imkânsıza götürenlerin başına gelir. Ya da ele alınana göre sonuca varıyor ama kendine ait yönteme göre değilse; bu da hekimlikle ilgili olmadığı halde hekimlikle ilgili, geometrik olmadığı halde geometrik ya da diyalektik olmadığı halde diyalektik göründüğü durumdur — çıkan sonuç ister yanlış ister doğru olsun. Bir başka şekilde de yanlış şeyler aracılığıyla sonuca varıyorsa. Bunun sonucu bazen yanlış, bazen doğru olacaktır; çünkü yanlış her zaman yanlışlar aracılığıyla sonuca bağlanır, doğru ise daha önce de söylendiği gibi doğru olmayan şeylerden de çıkabilir.

Sözün yanlış olması, sözden çok söyleyenin hatasıdır; söyleyenin de her zaman değil, yalnız bunu fark etmediğinde. Çünkü bir söz, olabildiğince doğru görünen şeylerden hareketle doğrulardan birini ortadan kaldırıyorsa, kendisi bakımından onu birçok doğru sözden daha çok benimseriz. Çünkü böyle bir söz başka doğruların ispatıdır: ileri sürülenlerden birinin hiç doğru olmaması gerekir; dolayısıyla bu, onun ispatı olur. Doğru bir sonuç yanlış ve çok saf şeylerden çıkarılırsa, söz yanlış sonuç çıkaran birçok sözden daha kötü olur; yanlış bir sonuç çıkaran söz de böyle olabilir. Dolayısıyla açıktır ki bir sözün kendisi bakımından ilk incelemesi sonuca varıp varmadığı, ikincisi sonucun doğru mu yanlış mı olduğu, üçüncüsü ne tür şeylerden çıktığıdır. Yanlış ama kabul gören şeylerden çıkıyorsa, söz mantıkidir; doğru ama kabul görmeyen şeylerden çıkıyorsa kötüdür. Hem yanlış hem çok kabul görmeyen şeylerden çıkıyorsa, ya mutlak olarak ya da o konu bakımından kötü olduğu açıktır.

8.12

Λόγος δ᾿ ἐστὶ δῆλος ἕνα μὲν τρόπον καὶ δημοσιώτατον, ἐὰν ᾖ συμπεπερασμένος οὕτως ὥστε μηδὲν δεῖν ἐπερωτῆσαι· ἕνα δέ, καὶ ὃς μάλιστα λέγεται, ὅταν εἰλημμένα μὲν ᾖ ἐξ ὧν ἀναγκαῖον εἶναι, ᾖ δὲ διὰ συμπερασμάτων συμπεραινόμενα· ἔτι εἰ ἐλλείπει σφόδρα ἐνδόξων.

Ψευδὴς δὲ λόγος καλεῖται τετραχῶς, ἕνα μὲν τρόπον ὅταν φαίνηται συμπεραίνεσθαι μὴ συμπεραινόμενος, ὃς καλεῖται ἐριστικὸς συλλογισμός· ἄλλον δὲ ὅταν συμπεραίνηται μὲν μὴ μέντοι πρὸς τὸ προκείμενον, ὅπερ συμβαίνει μάλιστα τοῖς εἰς τὸ ἀδύνατον ἄγουσιν· ἢ πρὸς τὸ προκείμενον μὲν συμπεραίνηται, μὴ μέντοι κατὰ τὴν οἰκείαν μέθοδον. Τοῦτο δ᾿ ἐστίν, ὅταν μὴ ὢν ἰατρικὸς δοκῇ ἰατρικὸς εἶναι ἢ γεωμετρικὸς μὴ ὢν γεωμετρικὸς ἢ διαλεκτικὸς μὴ ὢν διαλεκτικός, ἄν τε ψεῦδος ἄν τ᾿ ἀληθὲς ᾖ τὸ συμβαῖνον. Ἄλλον δὲ τρόπον ἐὰν διὰ ψευδῶν συμπεραίνηται. Τούτου δ᾿ ἔσται ποτὲ μὲν τὸ συμπέρασμα ψεῦδος, ποτὲ δ᾿ ἀληθές· τὸ μὲν γὰρ ψεῦδος ἀεὶ διὰ ψευδῶν περαίνεται, τὸ δ᾿ ἀληθὲς ἐγχωρεῖ καὶ μὴ ἐξ ἀληθῶν, ὥσπερ εἴρηται καὶ πρότερον.

Τὸ μὲν οὖν ψευδῆ τὸν λόγον εἶναι τοῦ λέγοντος ἁμάρτημα μᾶλλον ἢ τοῦ λόγου, καὶ οὐδὲ τοῦ λέγοντος ἀεί, ἀλλ᾿ ὅταν λανθάνῃ αὐτόν, ἐπεὶ καθ᾿ αὐτόν γε πολλῶν ἀληθῶν ἀποδεχόμεθα μᾶλλον, ἂν ἐξ ὅτι μάλιστα δοκούντων ἀναιρῇ τι τῶν ἀληθῶν. Τοιοῦτος γὰρ ὢν ἑτέρων ἀληθῶν ἀπόδειξίς ἐστιν· δεῖ γὰρ τῶν κειμένων τι μὴ εἶναι παντελῶς, ὥστ᾿ ἔσται τούτου ἀπόδειξις. Εἰ δ᾿ ἀληθὲς συμπεραίνοιτο διὰ ψευδῶν καὶ λίαν εὐηθῶν, πολλῶν ἂν εἴη χείρων ψεῦδος συλλογιζομένων· εἴη δ᾿ ἂν τοιοῦτος καὶ ψεῦδος συμπεραινόμενος. Ὥστε δῆλον ὅτι πρώτη μὲν ἐπίσκεψις λόγου καθ᾿ αὑτὸν εἰ συμπεραίνεται, δευτέρα δὲ πότερον ἀληθὲς ἢ ψεῦδος, τρίτη δ᾿ ἐκ ποίων τινῶν. Εἰ μὲν γὰρ ἐκ ψευδῶν ἐνδόξων δέ, λογικός, εἰ δ᾿ ἐξ ὄντων μὲν ἀδόξων δέ, φαῦλος. Εἰ δὲ καὶ ψευδῆ καὶ λίαν ἄδοξα, δῆλον ὅτι φαῦλος, ἢ ἁπλῶς ἢ τοῦ πράγματος.

8.1313. Bölüm

Soranın baştaki tezi ve zıtları nasıl istediği, gerçeğe göre Analitikler'de söylenmiştir; şimdi kanaate göre söylemek gerekir.

Baştaki tezi beş şekilde istiyor görünürler. En açık ve birinci olarak, biri gösterilmesi gereken şeyin kendisini isterse. Bu, şeyin kendisinde kolay gözden kaçmaz, ama eşanlamlılarda ve ad ile logos'un aynı şeyi gösterdiği durumlarda daha çok kaçar. İkinci olarak, cüzî olanı ispat etmek gerekirken küllî olanı isterse; mesela zıtların epistēmē'sinin bir olduğunu gösterme girişiminde, genel olarak karşıtların epistēmē'sinin bir olduğunu kabul ettirmek isterse; çünkü kendi başına göstermesi gereken şeyi, başka birçok şeyle birlikte istiyor görünür. Üçüncü olarak, küllî olanı göstermesi gerekirken cüzî olanı isterse; mesela bütün zıtlar söz konusuyken şu belirli zıtlar için kabul ettirmek isterse; çünkü bu da birçok şeyle birlikte göstermesi gereken şeyi kendi başına, ayrıca istiyor görünür. Yine, biri ele alınan problemi bölerek isterse; mesela hekimliğin hem sağlıklı hem hastalıklı olanın epistēmē'si olduğunu göstermesi gerekirken ikisini ayrı ayrı kabul ettirmek isterse. Ya da birbirinin zorunlu olarak ardından gelen iki şeyden birini isterse; mesela köşegenin kenarla ortak ölçüsüz olduğunu ispat etmesi gerekirken kenarın köşegenle ortak ölçüsüz olduğunu isterse.

Baştaki teze zıt olanları da aynı sayıda şekilde isterler. Birincisi, biri karşıt olan olumlamayı ve olumsuzlamayı isterse; ikincisi, karşıtlığa göre zıtları, mesela iyi ile kötünün aynı olduğunu. Üçüncüsü, biri küllî olanı kabul ettirdikten sonra cüzî olanda çelişiği isterse; mesela zıtların epistēmē'sinin bir olduğunu aldıktan sonra sağlıklı ve hastalıklı olanın epistēmē'sinin farklı olduğunu kabul ettirmek isterse; ya da bunu istedikten sonra küllî olanda karşıtını almaya çalışırsa. Yine, biri ileri sürülenlerden zorunlu olarak çıkan sonucun zıddını isterse; ya da karşıtların kendilerini almasa bile, karşıt çelişkinin kendilerinden çıkacağı iki öncülü isterse. Zıtları almak, baştaki tezi almaktan şu bakımdan ayrılır: birinde hata sonuçla ilgilidir (çünkü baştaki tezi istediğimizi sonuca bakarak söyleriz), zıtlar ise öncüllerde, öncüllerin birbiriyle belli bir ilişkide olmasındadır.

8.13

Τὸ δ᾿ ἐν ἀρχῇ καὶ τὰ ἐναντία πῶς αἰτεῖται ὁ ἐρωτῶν, κατ᾿ ἀλήθειαν μὲν ἐν τοῖς Ἀναλυτικοῖς εἴρηται, κατὰ δόξαν δὲ νῦν λεκτέον.

Αἰτεῖσθαι δὲ φαίνονται τὸ ἐν ἀρχῇ πενταχῶς, φανερώτατα μὲν καὶ πρῶτον εἴ τις αὐτὸ τὸ δείκνυσθαι δέον αἰτήσει. Τοῦτο δ᾿ ἐπ᾿ αὐτοῦ μὲν οὐ ῥᾴδιον λανθάνειν, ἐν δὲ τοῖς συνωνύμοις, καὶ ἐν ὅσοις τὸ ὄνομα καὶ ὁ λόγος τὸ αὐτὸ σημαίνει, μᾶλλον. Δεύτερον δὲ ὅταν κατὰ μέρος δέον ἀποδεῖξαι καθόλου τις αἰτήσῃ, οἷον ἐπιχειρῶν ὅτι τῶν ἐναντίων μία ἐπιστήμη, ὅλως τῶν ἀντικειμένων ἀξιώσειε μίαν εἶναι· δοκεῖ γὰρ ὃ ἔδει καθ᾿ αὑτὸ δεῖξαι μετ᾿ ἄλλων αἰτεῖσθαι πλειόνων. Τρίτον εἴ τις καθόλου δεῖξαι προκειμένου κατὰ μέρος αἰτήσειεν, οἷον εἰ πάντων τῶν ἐναντίων προκειμένου τῶνδέ τινων ἀξιώσειε· δοκεῖ γὰρ καὶ οὗτος, ὃ μετὰ πλειόνων ἔδει δεῖξαι, καθ᾿ αὑτὸ χωρὶς αἰτεῖσθαι. Πάλιν εἴ τις διελὼν αἰτεῖται τὸ προβληθέν, οἷον εἰ δέον δεῖξαι τὴν ἰατρικὴν ὑγιεινοῦ καὶ νοσώδους, χωρὶς ἑκάτερον ἀξιώσειεν. Ἢ εἴ τις τῶν ἑπομένων ἀλλήλοις ἐξ ἀνάγκης θάτερον αἰτήσειεν, οἷον τὴν πλευρὰν ἀσύμμετρον τῇ διαμέτρῳ, δέον ἀποδεῖξαι ὅτι ἡ διάμετρος τῇ πλευρᾷ.

Ἰσαχῶς δὲ καὶ τἀναντία αἰτοῦνται τῷ ἐξ ἀρχῆς. Πρῶτον μὲν γὰρ εἴ τις τὰς ἀντικειμένας αἰτήσαιτο φάσιν καὶ ἀπόφασιν, δεύτερον δὲ τἀναντία κατὰ τὴν ἀντίθεσιν, οἷον ἀγαθὸν καὶ κακὸν ταὐτόν. Τρίτον εἴ τις τὸ καθόλου ἀξιώσας ἐπὶ μέρους αἰτοῖτο τὴν ἀντίφασιν, οἷον εἰ λαβὼν τῶν ἐναντίων μίαν ἐπιστήμην, ὑγιεινοῦ καὶ νοσώδους ἑτέραν ἀξιώσειεν, ἢ τοῦτο αἰτησάμενος ἐπὶ τοῦ καθόλου τὴν ἀντίθεσιν πειρῷτο λαμβάνειν. Πάλιν ἐάν τις αἰτήσῃ τὸ ἐναντίον τῷ ἐξ ἀνάγκης συμβαίνοντι διὰ τῶν κειμένων, κἂν εἴ τις αὐτὰ μὲν μὴ λάβοι τἀντικείμενα, τοιαῦτα δ᾿ αἰτήσαιτο δύο ἐξ ὧν ἔσται ἡ ἀντικειμένη ἀντίφασις. Διαφέρει δὲ τὸ τἀναντία λαμβάνειν τοῦ ἐν ἀρχῇ ὅτι τοῦ μέν ἐστιν ἡ ἁμαρτία πρὸς τὸ συμπέρασμα (πρὸς γὰρ ἐκεῖνο βλέποντες τὸ ἐν ἀρχῇ λέγομεν αἰτεῖσθαι), τὰ δ᾿ ἐναντία ἐστὶν ἐν ταῖς προτάσεσι τῷ ἔχειν πως ταύτας πρὸς ἀλλήλας.

8.1414. Bölüm

Bu tür sözlerde alıştırma ve pratik için önce sözleri tersine çevirmeye alışmak gerekir. Çünkü böylece söylenene karşı daha çok malzememiz olur ve az sayıda sözle birçok sözü iyice öğrenmiş oluruz. Tersine çevirmek, sonucu alıp geri kalan sorularla birlikte verilmiş olanlardan birini ortadan kaldırmaktır; çünkü sonuç yoksa öncüllerden birinin ortadan kalkması zorunludur, madem ki hepsi kabul edildiğinde sonucun var olması zorunluydu. Her tez karşısında hem böyle olduğuna hem de böyle olmadığına dair saldırıyı incelemeli, bulunca da çözümünü hemen aramalıdır; çünkü böylece hem soru sormaya hem cevap vermeye aynı anda alışmış oluruz. Karşımızda başka kimse yoksa, kendimize karşı yapmalıyız. Ayrıca bir teze karşı saldırıları seçip onları yan yana koyup karşılaştırmalıdır; çünkü bu, hem zorlamak için bol malzeme sağlar hem de çürütmek için büyük yardım eder — insan hem böyle olduğuna hem böyle olmadığına dair malzeme bulabildiğinde; çünkü zıt tezlere karşı korunmak mümkün olur. Bilgi için ve felsefe bakımından phronēsis için, varsayımların her birinden çıkanları bir arada görebilmek ve görmüş olmak küçük bir araç değildir; çünkü geriye bunlardan birini doğru seçmek kalır. Böyle bir şey için de tabiatça yetenekli olmak gerekir; gerçek yetenek de budur: doğruyu iyi seçebilmek ve yanlıştan kaçabilmek. Bunu tabiatı iyi olanlar yapabilir; çünkü kendilerine sunulanı iyi sevip iyi nefret ederek en iyi olanı iyi ayırt ederler.

En sık karşılaşılan problemlere karşı sözleri iyice öğrenmek gerekir, özellikle ilk tezler hakkında; çünkü cevap verenler bunlarda çoğu zaman bıkıp usanırlar. Ayrıca tariflerde bol malzeme sahibi olmalı, kabul gören ve ilk olan şeyleri el altında bulundurmalıdır; çünkü kıyaslar bunlar aracılığıyla kurulur. Öteki sözlerin en sık hangi şeylere varıp dayandığını da kavramaya çalışmalıdır. Çünkü geometride temel unsurlar üzerinde alıştırma yapmak işe yaradığı ve aritmetikte çarpım tablosunu el altında bulundurmak başka sayıların çarpımını bilmek için büyük fark yarattığı gibi, sözlerde de ilkelere hâkim olmak ve öncülleri ezbere bilmek öyledir. Çünkü hafıza sanatında yalnız yerlerin konmuş olması şeyleri hemen hatırlatır; bu da insanı daha iyi kıyas kurar hâle getirecektir, çünkü sayıca belirlenmiş öncüllere bakar. Bir sözü ezberlemektense ortak bir öncülü hafızaya yerleştirmelidir; çünkü bir ilke ve varsayım için malzeme bulmak pek zor değildir.

Ayrıca tek bir sözü, olabildiğince fark ettirmeden gizleyerek birçok söze çevirmeye alışmalıdır. Biri sözün konusu olan şeylere yakınlıktan olabildiğince uzaklaşırsa bu olur. Bunu en çok yapabilecek sözler en küllî olanlardır; mesela birçok şeyin tek bir epistēmē'si olmadığı; çünkü bu böylece hem göreli şeyler hem zıtlar hem de aynı kökten gelenler için geçerli olur.

Sözleri hatırlarken, tartışma cüzî olarak yapılmış olsa bile, küllî olarak hatırlamalıdır; çünkü böylece tek sözü birçok söze çevirmek mümkün olur. Retorikte entimemlerde de aynı şekildedir. Kişi kendisi ise kıyaslarını küllî olana götürmekten olabildiğince kaçınmalıdır. Sözlerin ortak şeyler üzerine tartışılıp tartışılmadığına da her zaman bakmalıdır; çünkü cüzî olarak tartışılmış her söz küllî olarak da tartışılmıştır; küllî olanın ispatı cüzî olanın ispatında bulunur, çünkü küllî olan olmadan hiçbir şey kıyasla gösterilemez.

Alıştırmayı, istikraya dayanan sözlerde genç biriyle, kıyasa dayananlarda deneyimli biriyle yapmalıdır. Kıyas kuranlardan öncülleri, istikra yapanlardan benzetmeleri almaya çalışmalıdır; çünkü her iki taraf da bunlarda alıştırmalıdır. Genel olarak, tartışarak yapılan alıştırmadan ya bir konuda bir kıyas, ya bir çözüm, ya bir öncül, ya bir itiraz, ya da birinin — kendisinin ya da başkasının — doğru soru sorup sormadığını ve her birinin neye dayandığını kazanıp çıkmaya çalışmalıdır. Çünkü kuvve bunlardan gelir, alıştırma da kuvve içindir; özellikle öncüller ve itirazlar konusunda; çünkü kısaca söylersek, diyalektikçi öncül ileri sürmeyi ve itiraz etmeyi bilen kişidir. Öncül ileri sürmek birçok şeyi bir kılmaktır (çünkü sözün yöneldiği şey bir bütün olarak alınmalıdır), itiraz etmek ise biri çok kılmaktır; çünkü itiraz eden, ileri sürülenlerin bir kısmını kabul edip bir kısmını etmeyerek ya ayırır ya da ortadan kaldırır.

Herkesle tartışmamalı, rastgele biriyle alıştırma yapmamalıdır. Çünkü bazılarına karşı sözlerin kötüleşmesi zorunludur: ne pahasına olursa olsun kaçıyor görünmeye çalışan birine karşı, ne pahasına olursa olsun kıyas kurmaya çalışmak haklıdır ama yakışık almaz. Bu yüzden rastgele kişilerle kolayca karşı karşıya gelmemelidir; çünkü sözün kötüleşmesi kaçınılmazdır; zira alıştırma yapanlar bile yarışmacı olmayan bir tartışmadan kendilerini alıkoyamazlar.

Bu tür problemlere karşı önceden hazırlanmış sözlere de sahip olmalıdır; en azını bularak en çoğuna yarar sözlerimiz olsun diye. Bunlar küllî olanlar ve o anda eldeki malzemeyle karşı söz bulmanın daha zor olduğu sözlerdir.

8.14

Πρὸς δὲ γυμνασίαν καὶ μελέτην τῶν τοιούτων λόγων πρῶτον μὲν ἀντιστρέφειν ἐθίζεσθαι χρὴ τοὺς λόγους. Ὅυτως γὰρ πρός τε τὸ λεγόμενον εὐπορώτερον ἕξομεν, καὶ ἐν ὀλίγοις πολλοὺς ἐξεπιστησόμεθα λόγους. Τὸ γὰρ ἀντιστρέφειν ἐστὶ τὸ μεταλαβόντα τὸ συμπέρασμα μετὰ τῶν λοιπῶν ἐρωτημάτων ἀνελεῖν ἓν τῶν δοθέντων· ἀνάγκη γάρ, εἰ τὸ συμπέρασμα μή ἐστι, μίαν τινὰ ἀναιρεῖσθαι τῶν προτάσεων, εἴπερ πασῶν τεθεισῶν ἀνάγκη ἦν τὸ συμπέρασμα εἶναι. Πρὸς ἅπασάν τε θέσιν, καὶ ὅτι οὕτως καὶ ὅτι οὐχ οὕτως, τὸ ἐπιχείρημα σκεπτέον, καὶ εὑρόντα τὴν λύσιν εὐθὺς ζητητέον· οὕτω γὰρ ἅμα συμβήσεται πρός τε τὸ ἐρωτᾶν καὶ πρὸς τὸ ἀποκρίνεσθαι γεγυμνάσθαι. Κἂν πρὸς μηδένα ἄλλον ἔχωμεν, πρὸς αὑτούς. Παράλληλά τε παραβάλλειν, ἐκλέγοντας πρὸς τὴν ἀντίθεσιν ἐπιχειρήματα· τοῦτο γὰρ πρός τε τὸ βιάζεσθαι πολλὴν εὐπορίαν ποιεῖ καὶ πρὸς τὸ ἐλέγχειν μεγάλην ἔχει βοήθειαν, ὅταν εὐπορῇ τις καὶ ὅτι οὕτως καὶ ὅτι οὐχ οὕτως· πρὸς τὰ ἐναντία γὰρ συμβαίνει ποιεῖσθαι τὴν φυλακήν. Πρός τε γνῶσιν καὶ τὴν κατὰ φιλοσοφίαν φρόνησιν τὸ δύνασθαι συνορᾶν καὶ συνεωρακέναι τὰ ἀφ᾿ ἑκατέρας συμβαίνοντα τῆς ὑποθέσεως οὐ μικρὸν ὄργανον· λοιπὸν γὰρ τούτων ὀρθῶς ἑλέσθαι θάτερον. Δεῖ δὲ πρὸς τὸ τοιοῦτο ὑπάρχειν εὐφυᾶ· καὶ τοῦτ᾿ ἔστιν ἡ κατ᾿ ἀλήθειαν εὐφυΐα, τὸ δύνασθαι καλῶς ἑλέσθαι τἀληθὲς καὶ φυγεῖν τὸ ψεῦδος· ὅπερ οἱ πεφυκότες εὖ δύνανται ποιεῖν· εὖ γὰρ φιλοῦντες καὶ μισοῦντες τὸ προσφερόμενον εὖ κρίνουσι τὸ βέλτιστον.

Πρός τε τὰ πλειστάκις ἐμπίπτοντα τῶν προβλημάτων ἐξεπίστασθαι δεῖ λόγους, καὶ μάλιστα περὶ τῶν πρώτων θέσεων· ἐν τούτοις γὰρ ἀποδυσπετοῦσιν οἱ ἀποκρινόμενοι πολλάκις. Ἔτι τε ὅρων εὐπορεῖν δεῖ, καὶ τῶν ἐνδόξων τε καὶ τῶν πρώτων ἔχειν προχείρους· διὰ γὰρ τούτων οἱ συλλογισμοὶ γίνονται. Πειρατέον δὲ καὶ εἰς ἃ πλειστάκις ἐμπίπτουσιν οἱ ἄλλοι λόγοι κατέχειν. Ὥσπερ γὰρ ἐν γεωμετρίᾳ πρὸ ἔργου τὸ περὶ τὰ στοιχεῖα γεγυμνάσθαι, καὶ ἐν ἀριθμοῖς τὸ περὶ τοὺς κεφαλισμοὺς προχείρως ἔχειν μέγα διαφέρει πρὸς τὸ καὶ τὸν ἄλλον ἀριθμὸν γινώσκειν πολλαπλασιούμενον, ὁμοίως καὶ ἐν τοῖς λόγοις τὸ πρόχειρον εἶναι περὶ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς προτάσεις ἀπὸ στόματος ἐξεπίστασθαι· καθάπερ γὰρ ἐν τῷ μνημονικῷ μόνον οἱ τόποι τεθέντες εὐθὺς ποιοῦσιν αὐτὰ μνημονεύειν, καὶ ταῦτα ποιήσει συλλογιστικώτερον διὰ τὸ πρὸς ὡρισμένας αὐτὰς βλέπειν κατ᾿ ἀριθμόν. Πρότασίν τε κοινὴν μᾶλλον ἢ λόγον εἰς μνήμην θετέον· ἀρχῆς γὰρ καὶ ὑποθέσεως εὐπορῆσαι μετρίως χαλεπόν.

Ἔτι τὸν ἕνα λόγον πολλοὺς ποιεῖν ἐθιστέον, ὡς ἀδηλότατα κρύπτοντας. Εἴη δ᾿ ἂν τὸ τοιοῦτον, εἴ τις ὅτι πλεῖστον ἀφισταίη τῆς συγγενείας περὶ ὧν ὁ λόγος. Ἔσονται δὲ δυνατοὶ τῶν λόγων οἱ μάλιστα καθόλου τοῦτο πάσχειν, οἷον ὅτι οὐκ ἔστι μία πλειόνων ἐπιστήμη· οὕτω γὰρ καὶ ἐπὶ τῶν πρός τι καὶ ἐπὶ τῶν ἐναντίων καὶ συστοίχων ἐστίν.

Δεῖ δὲ καὶ τὰς ἀπομνημονεύσεις καθόλου ποιεῖσθαι τῶν λόγων, κἂν ᾖ διειλεγμένος ἐπὶ μέρους· οὕτω γὰρ καὶ πολλοὺς ἐξέσται τὸν ἕνα ποιεῖν. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐν ῥητορικοῖς ἐπὶ τῶν ἐνθυμημάτων. Αὐτὸν δ᾿ ὅτι μάλιστα φεύγειν ἐπὶ τὸ καθόλου φέρειν τοὺς συλλογισμούς. Ἀεί τε δεῖ σκοπεῖν τοὺς λόγους, εἰ ἐπὶ κοινῶν διαλέγονται· πάντες γὰρ οἱ ἐν μέρει καὶ καθόλου διειλεγμένοι εἰσί, καὶ ἔνεστιν ἐν τῇ κατὰ μέρος ἡ τοῦ καθόλου ἀπόδειξις διὰ τὸ μὴ εἶναι συλλογίσασθαι μηδὲν ἄνευ τοῦ καθόλου.

Τὴν δὲ γυμνασίαν ἀποδοτέον τῶν μὲν ἐπακτικῶν πρὸς νέον, τῶν δὲ συλλογιστικῶν πρὸς ἔμπειρον. Πειρατέον δὲ λαμβάνειν παρὰ μὲν τῶν συλλογιστικῶν τὰς προτάσεις, παρὰ δὲ τῶν ἐπακτικῶν τὰς παραβολάς· εν τούτοις γὰρ ἑκάτεροι γεγυμνασμένοι εἰσίν. Ὅλως δ᾿ ἐκ τοῦ γυμνάζεσθαι διαλεγόμενον πειρατέον ἀποφέρεσθαι ἢ συλλογισμὸν περί τινος ἢ λύσιν ἢ πρότασιν ἢ εἰ ὀρθῶς τις ἤρετο ἢ εἰ μὴ ὀρθῶς, ἢ αὐτὸς ἢ ἕτερος, καὶ παρὰ τί ἑκάτερον. Ἐκ τούτων γὰρ ἡ δύναμις, τὸ δὲ γυμνάζεσθαι δυνάμεως χάριν, καὶ μάλιστα περὶ τὰς προτάσεις καὶ ἐνστάσεις· ἔστι γὰρ ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν διαλεκτικὸς ὁ προτατικὸς καὶ ἐνστατικός. Ἔστι δὲ τὸ μὲν προτείνεσθαι ἓν ποιεῖν τὰ πλείω (δεῖ γὰρ ἐν ὅλῳ ληφθῆναι πρὸς ὃ ὁ λόγος), τὸ δ᾿ ἐνίστασθαι τὸ ἓν πολλά· ἢ γὰρ διαιρεῖ ἢ ἀναιρεῖ, τὸ μὲν διδοὺς τὸ δ᾿ οὒ τῶν προτεινομένων.

Οὐχ ἅπαντι δὲ διαλεκτέον, οὐδὲ πρὸς τὸν τυχόντα γυμναστέον. Ἀνάγκη γὰρ πρὸς ἐνίους φαύλους γίνεσθαι τοὺς λόγους· πρὸς γὰρ τὸν πάντως πειρώμενον φαίνεσθαι διαφεύγειν δίκαιον μὲν πάντως πειρᾶσθαι συλλογίσασθαι, οὐκ εὔσχημον δέ. Διόπερ οὐ δεῖ συνεστάναι εὐχερῶς πρὸς τοὺς τυχόντας· ἀνάγκη γὰρ πονηρολογίαν συμβαίνειν· καὶ γὰρ οἱ γυμναζόμενοι ἀδυνατοῦσιν ἀπέχεσθαι τοῦ διαλέγεσθαι μὴ ἀγωνιστικῶς.

Δεῖ δὲ καὶ πεποιημένους ἔχειν λόγους πρὸς τὰ τοιαῦτα τῶν προβλημάτων, ἐν οἷς ἐλαχίστων εὐπορήσαντες πρὸς πλεῖστα χρησίμους ἕξομεν. Οὗτοι δ᾿ εἰσὶν οἱ καθόλου, καὶ πρὸς οὓς πορίζεσθαι χαλεπώτερον ἐκ τῶν παρὰ πόδας.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…