VII. Kitap: Birlikte Etkilenmeyle İlgili Problemler
886a_51. Problem
Esneyenleri gören insanlar niçin çoğunlukla onlara karşılık esner? İnsanlar istek duyarken bir şeyi hatırlarlarsa, özellikle kolay harekete geçen işlerde, örneğin işemekte, onu yaptıkları için mi? Esneme de bir hava ve yaşlık hareketidir. Bu yüzden kişi yalnızca aklından geçirse bile esneme hazırdır; çünkü yakındadır.
Διὰ τί τοῖς χασμωμένοις ἀντιχασμῶνται ὡς ἐπὶ τὸ πολύ; ἢ διότι, ἐὰν ἀναμνησθῶσιν ὀργῶντες, ἐνεργοῦσιν, μάλιστα δὲ τὰ εὐκίνητα, οἷον οὐροῦσιν. ἡ δὲ χάσμη πνεῦμα καὶ ὑγροῦ κίνησίς ἐστιν. πρόχειρον οὖν, ἐὰν μόνον νοήσῃ· ἔστι γὰρ πλησίον.
886a_62. Problem
Birinin elini, ayağını ya da buna benzer başka bir uzvunu gerdiğini görünce niçin aynı şeyi yapmayız da esneyeni görünce biz de esneriz? Yoksa bu da her zaman olmaz da, ancak beden istek hâlindeyse ve yaşlığın ısınacağı bir durumdaysa mı olur? Çünkü o zaman, cinsel birleşmede ve yemekte olduğu gibi, hareketi hatıra meydana getirir; zira hatırlamayı sağlayan, zihinde canlanan hâle doğru bir itkinin bulunmasıdır.
Διὰ τί, ἐὰν μέν τινα ἴδωμεν τὴν χεῖρα ἐκτείνοντα ἢ τὸν πόδα ἢ ἄλλο τι τῶν τοιούτων, οὐκ ἀντιποιοῦμεν τὸ αὐτό, ἐὰν δὲ χασμώμενον, ἀντιχασμώμεθα; ἢ οὐδὲ τοῦτο ἀεί, ἀλλ’ ἐὰν ὀργῶν τύχῃ τὸ σῶμα καὶ οὕτω διακείμενον ὥστε τὸ ὑγρὸν ἀναθερμαίνεσθαι; τότε γὰρ ἡ μνήμη τὴν κίνησιν ποιεῖ, ὥσπερ καὶ πρὸς ἀφροδίσια καὶ ἐδωδήν· τὸ γὰρ ποιῆσαν μνήμην εἶναι τὸ ἔχον ὁρμὴν πρὸς τὸ φαντασθὲν πάθος.
886a_73. Problem
Ateşin karşısında durunca niçin çişimiz gelir, suyun, örneğin bir ırmağın yanında da insanlar niçin işer? Her su bedendeki yaşlığı hatırlattığı ve orada hazır bekleyeni dışarı çağırdığı için mi? Ateş ise, güneşin karı erittiği gibi, bedende donmuş olanı çözer.
Διὰ τί, ἐπειδὰν πρὸς τὸ πῦρ στῶμεν, οὐρητιῶμεν, καὶ ἐὰν πρὸς ὕδωρ, οἷον ἐὰν πρὸς ποταμόν, οὐροῦσιν; ἢ ὅτι τὸ πᾶν
ὕδωρ ὑπόμνησιν δίδωσιν τῆς ἐν τῷ σώματι ὑγρότητος, καὶ ἐκκαλεῖται τὸ προσιόν; αὐτὸ δὲ τὸ πῦρ διαχαλᾷ τὸ πεπηγὸς ἐν τῷ σώματι, ὥσπερ ὁ ἥλιος τὴν χιόνα.
886b_24. Problem
Bazı hastalıklardan, hastaya yaklaşanlar niçin hastalanır da sağlıktan kimse sağlık kazanmaz? Hastalık bir hareket, sağlık ise bir dinginlik olduğu için mi? Biri hareket ettirir, öteki hiçbir şeyi hareket ettirmez. Yoksa biri istemeyerek, öteki isteyerek olduğu için mi? Gerçekten de istemeyerek olanlar, isteyerek ve önceden düşünülerek olanlardan farklıdır.
Διὰ τί ἀπὸ μὲν νόσων ἐνίων νοσοῦσιν οἱ πλησιάζοντες, ἀπὸ δὲ ὑγιείας οὐδεὶς ὑγιάζεται; ἢ ὅτι ἡ μὲν νόσος κίνησις, ἡ δὲ ὑγίεια ἠρεμία; ἡ μὲν οὖν κινεῖ, ἡ δ’ οὐθέν. ἢ διότι τὸ μὲν ἄκοντι, τὸ δ’ ἑκόντι γίνεται; καὶ ἄρα τὰ ἀκούσια τῶν ἑκουσίων καὶ τῶν ἐκ προνοίας διαφέρει.
886b_35. Problem
İşitme yoluyla gelen sıkıntılı şeylerden bazıları, örneğin bilenen testere, kesilen süngertaşı ve öğütülen taş, niçin bizi ürpertir de görme yoluyla gelen şeylerde hâllerin belirtileri bizde o hâllerin kendisini meydana getirir? Ekşi bir şey yiyenleri görünce dişlerimiz kamaşır, asılanları görenlerin bazıları da bayılır. Her ses ve gürültü bir hava olduğu için mi? Bu hava içimize girince bizi hareket ettirir. Ya büyüklüğü ya da daha şiddetli çarpması yüzünden, içimizdeki bir şeyi etkileyerek ya da değiştirerek daha çok hareket ettirir. Büyük ve pürüzsüz havalar yalnız işitme hissinin yerini hareket ettirir; bu yüzden böyle sesler hoşa gider. Pürüzlü olanlar ise şiddetli bir darbe yaptıklarından o yeri sarsar ve darbenin gücüyle etkiyi uzağa yayar. Soğuk şeyler de etkiyi uzağa yayar; çünkü soğukluk bir güçtür. Soğukluğun insanı ürperttiği söylendi. Pürüzlü sesler ise sık darbeler yaptıklarından kılların köküne çarpar ve onu zıt yöne iter; kök itilince de kılın ucunun ters yöne dönmesi zorunludur. Kılların dikilmesi bu yüzdendir; çünkü hepsi aşağı doğru yatıktır. İşitme yoluyla bedene giren havanın gidişi de yukarıdan aşağıdır. Dolayısıyla sözü edilen sesler pürüzlü olduğundan, ürperti söylenen sebeplerle olur. Ürperti başta, bedenin geri kalanından daha az olur; çünkü oradaki kıllar daha zayıftır, etki de zayıftır. İşitme, görmeden daha kör bir his olduğundan, ondan gelen etkiler de yüzeyseldir; ürperti de böyle bir şeydir, bu yüzden pek çok ve birbirine benzemeyen şeyden doğar. Görme ise en açık seçik his olduğundan, ondan doğan etkiler de buna orantılıdır; bu yüzden gerçeğin kendisinin doğurduğu hâller görmeyle de doğar, ama gerçekte olduğundan daha hafif. İşitmeyle ise hâllerin kendisi doğmaz; bizi ürperten, onlardan beklediğimiz şeydir. Çünkü ürperti, acı veren bir kötülüğü beklemektir.
Διὰ τί τῶν μὲν διὰ τῆς ἀκοῆς λυπηρῶν ἔνια φρίττειν ἡμᾶς ποιεῖ, οἷον πρίων ἀκονώμενος καὶ κίσηρις τεμνομένη καὶ λίθος ἀλούμενος, τὰ δὲ διὰ τῆς ὄψεως σημεῖα τῶν παθῶν αὐτὰ ἡμῖν τὰ πάθη ἐμποιεῖ; αἱμωδιῶμέν τε γὰρ τοὺς ὀξὺ ὁρῶντες ἐσθίοντας, καὶ τοὺς ἀπαγχομένους ἔνιοι ὁρῶντες ἐκψύχουσιν. ἢ διότι φωνὴ μὲν πᾶσα καὶ ψόφος πνεῦμά ἐστιν; τοῦτο δὲ εἰσδυόμενον ἡμῖν πέφυκεν κινεῖν. κινήσει δὲ μᾶλλον ἢ διὰ μέγεθος ἢ διὰ πληγὴν σφοδροτέραν, ποιοῦν ἢ ἀλλοιοῦν τι τῶν ἐν ἡμῖν. τὰ μὲν οὖν μεγάλα καὶ λεῖα πνεύματα τὸν τῆς αἰσθήσεως τόπον αὐτὸν κινεῖ, διὸ καὶ ἡδύνει τὰ τοιαῦτα· τὰ δὲ τραχέα, πληγὴν ποιοῦντα σφοδράν, σείει τε τὸν τόπον καὶ πόρρω διαδίδωσιν τῇ τῆς πληγῆς δυνάμει. διαδίδωσι δὲ καὶ τὰ ψυχρὰ πόρρω· δύναμις γάρ τίς ἐστιν ἡ ψυχρότης. αὕτη μὲν οὖν ὅτι φρίττειν ποιεῖ, εἴρηται. τὰ δὲ τραχέα τῷ πληγὴν ποιεῖν πυκνήν, προσκόπτοντα τῇ ἀρχῇ τῶν τριχῶν, ἀπωθεῖ αὐτὴν εἰς τοὐναντίον· ἀπωθουμένης δὲ ἀνάγκη τὴν κορυφὴν τῆς τριχὸς ἀνάπαλιν γίνεσθαι· διὸ συμβαίνει ἵστασθαι αὐτάς· πᾶσαι γὰρ νενεύκασι κάτω. ἡ δὲ φορὰ τοῦ διὰ τῆς ἀκοῆς πνεύματος εἰς τὸ σῶμα ἄνωθεν κάτω ἐστίν. ὄντων οὖν τραχέων τῶν εἰρημένων ψόφων, ἡ φρίκη γίνοιτ’ ἂν διὰ τὰ εἰρημένα. γίνονται δ’ αὗται μᾶλλον τῷ ἄλλῳ σώματι ἢ ἐν τῇ κεφαλῇ διὰ τὸ τὰς ἐνταῦθα τρίχας ἀσθενεστέρας εἶναι καὶ τὸ πάθος ἀσθενές. τῆς μὲν οὖν ἀκοῆς οὔσης ἀμβλυτέρας αἰσθήσεως ἢ τῆς ὄψεως, ἐπιπόλαια καὶ τὰ πάθη γίνεται ἀπ’ αὐτῆς· ἡ δὲ φρίκη τοιοῦτον, διὸ καὶ ἀπὸ πολλῶν καἱ ἀνομοίων γίνεται. τῆς δὲ ὄψεως ἐναργεστάτης οὔσης αἰσθήσεως, ἀνάλογον καὶ τὰ συμβαίνοντα γίνεται ἀπ’ αὐτῆς· διὸ ταῦτα μὲν τὰ ἀπὸ τῆς ἀληθείας πάθη συμβαίνει γίνεσθαι ἀπ’ αὐτῆς, ἐλαφρότερα
δὲ τῆς ἀληθείας. ἀπὸ δὲ τῆς ἀκοῆς αὐτὰ μὲν οὔ, τὴν δ’ ἀπ’ αὐτῶν προσδοκίαν φρίττομεν· ἀλγεινοῦ γὰρ κακοῦ προσδοκία ἐστίν.
887a_26. Problem
İnsanlar esneyenleri görünce niçin esner, işeyeni görünce de niçin işer; en çok da yük hayvanları? Hatıra yüzünden mi? Çünkü hatırlayınca bu kısım harekete geçer. İnsanlarda, hisleri daha keskin olduğundan, görür görmez hareket ve hatırlama hemen olur. Yük hayvanlarına ise görmek yetmez, başka bir hisse daha ihtiyaç duyarlar; bu yüzden koklayınca işerler, çünkü logostan yoksun hayvanlarda bu his daha kolay harekete geçer. Bu yüzden de hepsi, ilk işeyenin işediği yere işer. Çünkü en çok koklayınca harekete geçerler, koklamak için de yaklaşırlar.
Διὰ τί χασμησαμένοις ἀντιχασμῶνται, καὶ ὅταν οὐροῦντα ἴδωσιν, οὐροῦσι, καὶ μάλιστα τὰ ὑποζύγια; ἢ διὰ τὴν μνήμην; ὅταν γὰρ μνησθῇ, κινεῖται τοῦτο τὸ μέρος. τοῖς μὲν οὖν ἀνθρώποις, διὰ τὸ εὐαισθητοτέροις εἶναι, ἰδοῦσιν εὐθὺς συμβαίνει κινεῖσθαι καὶ ἀναμιμνήσκεσθαι· τοῖς δὲ ὑποζυγίοις οὐκ αὔταρκες τὸ ἰδεῖν, ἀλλὰ προσδέονται καὶ ἄλλης αἰσθήσεως· διὸ καὶ ὀσφρανθέντα, ὅτι εὐκινητοτέρα αὕτη ἡ αἴσθησις τοῖς ἄνευ λόγου. καὶ διὰ τοῦτο εἰς τὸν αὐτὸν τόπον ἅπαντα οὐρεῖ, οὗ ἂν τὸ πρῶτον οὐρήσῃ. τότε γὰρ μάλιστα κινοῦνται, ὅταν ὀσφρανθῶσιν· ὀσφραίνονται δ’, ὅταν πλησιάσωσιν.
887a_37. Problem
Birinin kesildiğini, yakıldığını, işkenceyle büküldüğünü ya da başka korkunç bir şeye uğradığını görünce niçin zihnimizde onunla birlikte acı duyarız? Tabiatımız hepimizde ortak olduğu için mi? Böyle bir şey gören kişi, yakınlık yüzünden acı çekenle birlikte acı çeker. Yoksa burun ve kulaklar kendilerine özgü güçlerine göre bazı akıntılar aldıkları gibi, görme de hoş ve acı veren şeylerden aynı biçimde etkilendiği için mi?
Διὰ τί, ἐπειδὰν τεμνόμενόν τινα ἴδωμεν ἢ καιόμενον ἢ στρεβλούμενον ἢ ἄλλο τι τῶν δεινῶν πάσχοντα, συναλγοῦμεν τῇ διανοίᾳ; ἢ ὅτι ἡ φύσις ἡμῖν κοινὴ ἅπασιν; συνήλγησεν οὖν, ἐπειδάν τι τοιοῦτον ἴδῃ, τῷ πάσχοντι διὰ τὴν οἰκειότητα. ἢ ὅτι ὥσπερ αἱ ῥῖνες καὶ αἱ ἀκοαὶ λαμβάνουσί τινας ἀπορροίας κατὰ τὰς οἰκείας δυνάμεις, οὕτω καὶ ἡ ὄψις αὐτὸ πάσχει καὶ ἀπὸ τῶν ἡδέων καὶ λυπηρῶν;
887a_48. Problem
Veremden, göz iltihabından ve uyuzdan, hastaya yaklaşanlar niçin hastalık kapar da sudan şişmeden, sıtmalardan, felçten ve öteki hastalıklardan kapmaz? Göz iltihabı, göz en kolay hareket eden şey olduğu ve öteki kısımlardan daha çok gördüğü şeye benzediği için mi? Örneğin hareket edenden hareket alır; bu yüzden bulanık bir göze karşılık bakan göz en çok bulanır. Verem ise havayı kötü ve ağır yaptığı için bulaşır; havanın bozulmasıyla oluşan hastalıklar, salgınlar gibi, herkese en çabuk bulaşır. Hastaya yaklaşan kişi de böyle bir hava solur. Hasta olur, çünkü bu hava hastalık yapıcıdır; yalnız bu hastadan hastalanır, çünkü hava ondan dışarı solunur, öteki hastalıklar ise başka türlüdür; aynı hastalığa yakalanır, çünkü hasta hangi organıyla hastaysa onunla solur ve verdiği hava o organın hastalığını taşır. Uyuz ise lepra gibi öteki hastalıklardan daha çok bulaşır, çünkü ondan akan şey hem yüzeydedir hem de yapışkandır; kaşıntı yapan şeyler böyledir. Bu yüzden, yüzeyde oluştukları ve yapışkan oldukları için bulaşırlar. Öteki hastalıkların bir kısmı yüzeyde oluşmadığı için bulaşmaz; yüzeyde olanlar ise kuru olduklarından tutunmadıkları için bulaşmaz.
Διὰ τί ἀπὸ φθίσεως καὶ ὀφθαλμίας καὶ ψώρας οἱ πλησιάζοντες ἁλίσκονται, ἀπὸ δὲ ὕδρωπος καὶ πυρετῶν καὶ ἀποπληξίας οὐχ ἁλίσκονται, οὐδὲ τῶν ἄλλων; ἢ ἡ μὲν ὀφθαλμία, ὅτι εὐκινητότατον ὁ ὀφθαλμός, καὶ μάλιστα ὁμοιοῦται τῷ ὁρωμένῳ τῶν ἄλλων, οἷον κινεῖται ἀπὸ κινουμένου ὥστε καὶ ἀντιβλέπων τεταραγμένῳ ταράττεται μάλιστα; ἡ δὲ φθίσις, ὅτι πνεῦμα φαῦλον ποιεῖ καὶ βαρύ, ταχιστα δὲ τὰ νοσήματα ταῦτα ἅπτεται πάντων, ὅσα τούτου φθειρομένου γίνεται, οἷον τὰ λοιμώδη. ὁ δὲ πλησιάζων τοιοῦτον ἀναπνεῖ. νοσεῖ μὲν οὖν, ὅτι νοσῶδες· ἀπὸ μόνου δέ, ὅτι ἐκπνεῖ, νοσεῖ, οἱ δὲ ἄλλοι ἑτέρως· τὴν αὐτὴν δὲ νόσον, ὅτι ᾧ ἂν ἀσθενήσῃ, τούτῳ ἀναπνεῖ τοιοῦτον οἷον εἰ πεπονθὼς ἦν. ἡ δὲ ψώρα μᾶλλον τῶν ἄλλων, οἷον λέπρας καὶ τῶν τοιούτων, ὅτι ἐπιπολῆς τε καὶ γλίσχρον τὸ ἀπορρέον· τὰ γὰρ κνησμώδη τοιαῦτα. διὸ αὐτὰ τῷ ἐπιπολῆς γίνεσθαι καὶ γλίσχρον εἶναι ἅπτεται. τῶν δ’ ἄλλων τὰ μὲν οὐχ ἅπτεται διὰ τὸ μὴ ἐπιολῆς γίνεσθαι, τὰ δὲ ὄντα ἐπιπολῆς, ὅτι οὐ προσμένει διὰ ξηρότητα.
887b9. Problem
Semizotu ve tuz diş kamaşmasını niçin giderir? Semizotunun bir yaşlığı olduğu için mi? Bu yaşlık hem çiğnerken hem de bir süre ağızda tutulunca görünür; çünkü yaşlık dışarı çekilir. İçeri işleyen bu yapışkan yaşlık ekşiliği dışarı çıkarır. Ekşiliğin ona yakın olduğu da bunu gösterir; çünkü semizotunun suyunda biraz ekşilik vardır. Tuz ise eriterek ekşiliği de dışarı çıkarır. Peki kül suyu ve natron niçin bunu yapmaz? Büzücü olup eritmedikleri için mi?
Διὰ τί τὴν αἱμωδίαν παύει ἡ ἀνδράχνη καὶ ἅλες; ἢ ὅτι ἡ μὲν ὑγρότητά τινα ἔχει; φανερὰ δὲ αὕτη μασωμένοις τε, κἂν συντεθῇ χρόνον τινά· ἕλκεται γὰρ ἡ ὑγρότης. τὸ δὴ γλίσχρον εἰσδυόμενον ἐξάγει τὸ ὀξύ. καὶ γὰρ ὅτι συγγενὴς ἡ ὀξύτης σημαίνει· ἔχει γάρ τινα ὀξύτητα ὁ χυλός. ὁ δὲ ἅλς συντήκων ἐξάγει καὶ τὴν ὀξύτητα. διὰ τί οὖν ἡ κονία καὶ τὸ νίτρον οὔ; ἢ ὅτι στύφει καὶ οὐ τήκει;