XXII. Kitap: Meyvelerle İlgili Problemler
930a_21. Problem
Meyveyi yemekten sonra ya da önce yiyenlerde, aynı miktarlar için doymanın hacmi neden orantılı olmaz? Meyve yemeklerden çok daha ağır olduğu için mi? İncir bunu gösterir: en son yense bile, kusulunca en son o çıkar. Meyve önce yenirse ağırlığı yüzünden aşağı iner ve yukarıda yer açar; böylece mide yemeğin hacmini kolayca alır. Tersine yemek önce girerse, aşağı inmediği için yukarıdaki boşluğu çabucak doldurur.
Διὰ τί τὴν ὀπώραν ὕστερον ἢ πρότερον φαγοῦσιν οὐκ ἀνάλογον τοῖς αὐτοῖς ὁ ὄγκος τῆς πληρώσεως γίνεται; ἢ ὅτι βαρυτέρα ἐστὶν ἡ ὀπώρα πολύ τῶν σιτίων. δηλοῖ δὲ τὰ σῦκα. ἐὰν ὕστατα βρωθῇ· τελευταῖα γὰρ ἐμεῖται. ἐὰν μὲν οὖν πρῶτα, διὰ βάρος κάτω πορευόμενα εὐρυχωρίαν ἄνω ποιεῖ, ὥστε ῥᾳδίως δέχεσθαι τὸν ὄγκον τῶν σιτίων. ἀνάπαλιν δὲ εἰσελθόντα τὰ σιτία, διὰ τὸ μὴ κάτω φέρεσθαι, ταχὺ τοῦ ἄνω κενοῦ προσλαμβάνει.
930a_32. Problem
Tatlı şeyler bize keskin şeylerden daha çok benzediği halde, neden tatlılarla daha çabuk doyarız? Daha geç doymamız beklenirdi; çünkü insanın kendisine benzeyen şeylerle daha az doyması beklenir. Doldurduğumuz kap ile beslenen şey aynı çabuklukta dolmadığı için mi? Bazen mide doludur, susamışlarda olduğu gibi, ama susuzluk hiç azalmamıştır. Susuzluğumuz midenin dolmasıyla dinmez; bedenin her parçası kendine uygun olanı emdiğinde diner, o parçalar yeterince aldığında susamaktan kurtuluruz. Açlıkta da durum aynıdır.
Διὰ τί τῶν γλυκέων ὄντων ὁμοιοτέρων ἡμῖν ἢ τῶν δριμέων, θᾶττον πληρούμεθα ὑπὸ τῶν γλυκέων; εἰκὸς δὲ ἦν ἧττον· ὑπὸ γὰρ τῶν ὁμοίων ἧττον ἦν εἰκὸς πληροῦσθαι. ἢ ὅτι οὐχ ὁμοίως τό τε ἀγγεῖον πληροῦται ταχύ, ἐξ οὗ πληρούμεθα, καὶ τὸ τρεφόμενον, ἀλλ’ ἐνίοτε ἡ μὲν κοιλία πλήρης ἐστίν, οἷον τῶν διψώντων, τὸ δὲ δίψος οὐδὲν ἧττόν ἐστιν. οὐ γὰρ τῷ ταύτην εἶναι πλήρη παυόμεθα διψῶντες, ἀλλὰ τῷ ἕκαστον τῶν τοῦ σῶματος τὸ αὑτῷ οἰκεῖον ἐσπακέναι, καὶ ὅταν ἐκεῖνα ἀπολάβῃ ἱκανῶς, τότε παυόμεθα διψῶντες. καὶ πεινῶντες δὲ ὡσαύτως.
930a_43. Problem
Neden tatlılarla keskin şeylerden daha çabuk doyarız? Tatlıları arzulamaktan daha çabuk vazgeçtiğimiz için mi? Yoksa mide nasıl doluyorsa biz de tatlılarla öyle mi doluyoruz? Bu kabul edilmez; söylenmesi gereken, arzunun onlarla daha çabuk doyduğudur. Yoksa arzu, kabaca söylersek, bir eksikliktir ve içimizde artık hiç ya da pek az besin kalmadığında doğar da ondan mı? Keskin şeyler besleyici değildir; içlerindeki besin az, artık ise çoktur. Bu yüzden onlardan çok yemek istememiz doğaldır; arzumuzu onlarla doyuramayız, çünkü hâlâ besine ihtiyacımız vardır, bunlarda ise besin yoktur. Tatlıların ise hepsi besindir ve beden bunların azından çok besin alır. Çok besin aldıktan sonra da artık kaldıramadığı için yiyemez. Tatlılarla daha çabuk doymamız bu yüzden doğaldır.
Διὰ τί θᾶττον πληρούμεθα ἀπὸ τῶν γλυκέων ἢ ἀπὸ τῶν δριμέων; ἢ ὅτι θᾶττον παυόμεθα ἐπιθυμοῦντες τῶν γλυκέων; ἢ ὡς μὲν ἡ κοιλία πληροῦται, οὕτω καὶ ἡμεῖς ὑπὸ τῶν γλυκέων; οὐχ ὁμολογεῖται· ὅτι δὲ ἡ ἐπιθυμία θᾶττον ὑπ’ αὐτῶν πληροῦται, τοῦτ’ ἂν εἴη λεκτέον. ἢ ὅτι ἡ μὲν ἐπιθυμία, ὡς ἀπλῶς εἰπεῖν, ἔστι μὲν ἔνδεια, καὶ ὅταν μηκέτι ἔχωμεν τροφὴν ἢ ὀλίγην; τὰ μὲν οὖν δριμέα οὐκ ἔστι τρόφιμα, ἀλλὰ τροφὴν μὲν ὀλίγην ἔχει, τὸ δὲ περίττωμα πολύ. εἰκότως οὖν πολλὰ ταῦτα ζητοῦμεν ἐσθίειν, καὶ οὐκ ἐμπιπλάμεθα αὑτῶν τὴν ἐπιθυμίαν, διὰ τὸ ἔτι προσδεῖσθαι τροφῆς, ταῦτα δὲ μὴ ἔχειν τροφήν. τὰ δὲ γλυκέα ἅπαντά ἐστι τροφή, καὶ ἀπὸ μικρῶν τοιούτων πολλὴν λαμβάνει τὸ σῶμα. ὅταν οὖν ἀπολάβῃ πολλὴν τροφήν, οὐκέτι δύναται ἐσθίειν διὰ τὸ μὴ ὑποφέρειν. εἰκότως οὖν θᾶττον ὑπὸ τῶν γλυκέων πληρούμεθα.
930a_54. Problem
Meyveler, etler ve bunlar gibi şeyler, iyice şişirilmiş tulumlarda ve aynı şekilde ağzı sıkıca kapatılmış kaplarda neden çürümez? Her şey hareket ederken çürüdüğü, dolu olanlar ise hareketsiz kaldığı için mi? Boşluk olmadan hareket imkânsızdır; bunlar ise doludur.
Διὰ τί τὰ περικάρπια καὶ τὰ κρέα, καὶ ὅσα τοιαῦτα
ἐν τοῖς ἀσκοῖς ἄσηπτα γίνεται ὅταν σφόδρα φυσηθῶσι, καὶ τὰ ἐν τοῖς ἀκριβῶς περιπωματιζομένοις ὡσαύτως; ἢ διότι σήπεται μὲν κινούμενα πάντα, τὰ δὲ πλήρη ἀκίνητα· ἀδύνατον γὰρ ἄνευ κενοῦ κινηθῆναι, ταῦτα δὲ πλήρη.
930b_25. Problem
Çürük meyve yedikten sonra içilen şarap neden acı gelir? Bu tür çürüklükte acılık bulunduğu için mi? Dilde kalan kısım içkiye karışıp dağılınca içkiyi acılaştırır. Çürük meyve tek başına yenirken ise acılığı daha az duyulur; çünkü böyle bir tat pek çok yere değer ve küçük parçalara bölünür.
Διὰ τί μετὰ τὰ σαπρὰ τῶν περικαρπίων ὁ οἶνος πικρὸς φαίνεται πινόμενος; ἢ ὅτι τὴν πικρότητα ἔχει ἡ σαπρότης ἡ τοιαύτη; τὸ οὖν ἐπιμένον ἐπὶ τῇ γλώττῃ, μιγνύμενον τῷ πόματι καὶ διαχεόμενον πικρὸν ποιεῖ τὸ πόμα. αὐτὸ δὲ καθ’ αὑτὸ ἧττον φαίνεται ἐσθιόμενον διὰ τὸ πολλῶν ἅπτεσθαι καὶ εἰς μικρὰ διανενεμῆσθαι τὸν τοιοῦτον χυμόν.
930b_36. Problem
Çerez neden yenmelidir? Yeterince içebilmek için mi? Çünkü yalnız yemeğin verdiği susuzluğu gidermek için değil, yemekten sonra da içmek gerekir.
Διὰ τί τὰ τραγήματα ἐδεστέον; ἢ ἕνεκα τοῦ πιεῖν ἱκανόν; οὐ γὰρ μόνον ποτέον τῆς δίψης χάριν τῆς ἐπὶ τοῖς σιτίοις, ἀλλὰ καὶ μετὰ τὸ σιτίον.
930b_47. Problem
Kavrulmuş cevizler soğuyunca neden kötüleşir, ekmek, palamut ve bunlar gibi pek çok şey de öyle; yeniden ısıtılınca da neden yine iyileşir? Soğuyunca özsuları donduğu, yeniden ılıyınca yine çözülüp aktığı için mi? Aldığımız haz ise özsudan gelir.
Διὰ τί τὰ ὀπτὰ κάρυα ψυχθέντα χείρω γίνεται, καὶ ὁ ἄρτος δὲ καὶ ὁ βάλανος καὶ πολλὰ τῶν τοιούτων, θερμανθέντα δὲ πάλιν βελτίω; ἢ διότι ψυχθέντος μὲν πέπηγεν ὁ χυμός, ἀναχλιανθέντος δὲ πάλιν χεῖται; ἡ δὲ ἡδονὴ γίνεται διὰ τὸν χυμόν.
930b_58. Problem
İncir ve benzeri meyveleri yedikten sonra neden ya katıksız şarap ya da su içmek gerekir? Oysa bunlar birbirinin zıddıdır. Meyve, oluşumu gereği hem sıcak hem nemli olduğu için mi? İçinde bol ateş ve nem vardır; ateş yüzünden özsuyu içeride bir çeşit kaynama yapar, tıpkı şıranın dışarıda yaptığı gibi. Ağaçların öteki sert kabuklu yemişlerinde bu etki daha azdır. Nemin çokluğu ise hazımsızlık yapar. Su soğukluğuyla kaynamayı söndürür; şarap ise çoğu zaman sıcaklığıyla söndürür, nitekim bir ateş de, daha küçükse, bazen başka bir ateşin gücünü elinden alır. Daha doğrusu şarap, sıcaklığıyla nemi hazmettirir, ağırlığıyla da kaynamanın yüzeye çıkardığı kabarmaları bastırır.
Διὰ τί ἐπὶ τῇ ἀπολαύσει τῆς ὀπώρας, οἷον σύκων καὶ τῶν τοιούτων, ἢ οἶνον ἄκρατον δεῖ ἐπιπίνειν ἢ ὕδωρ; ταῦτα δὲ ἐναντία. ἢ ὅτι ἡ ὀπώρα καὶ θερμή ἐστι καὶ ὑγρὰ διὰ τὴν γένεσιν; ἔχει γὰρ πολὺ πῦρ καὶ ὑγρότητα, ὥστε διὰ μὲν τὸ πῦρ οἷον ζέσιν ποιεῖ ὁ χυμὸς εἴσω, ὅπερ ἔξω τὸ γλεῦκος ποιεῖ. ἧττον δὲ ἔχει δύναμιν καὶ τὰ ἄλλα τὰ ἀκρόδρυα. τὸ δὲ τῆς ὑγρότητος πλῆθος ἀπεψίαν ποιεῖ. τὸ μὲν οὖν ὕδωρ διὰ τὴν ψυχρότητα σβεννύει τὴν ζέσιν, ὁ δὲ οἶνος διὰ τὴν θερμότητα ὡς ἐπὶ τὸ πολύ· ὥσπερ γὰρ πῦρ ἐνίοτε πυρός, ἐὰν ᾖ ἔλαττον, ἀφαιρεῖται τὴν ἰσχύν. μᾶλλον δὲ τῇ θερμότητι πεπτικός ἐστι τῆς ὑγρότητος, καὶ διὰ βάρος κατακρατεῖ τῶν τῆς ζέσεως ἐπιπολασμῶν.
930b_69. Problem
Kuru incirlerin en tatlısı neden ikiye yarılmış olanlardır da ne çok yerinden yarılanlar ne de hiç yarılmamış olanlar değildir? Çok yerinden yarılmış olanlardan tatlılığın büyük kısmı nemle birlikte buharlaşıp sızarak gittiği, kapalı kalanlarda ise buharlaşma olmadığı için sulu kısım daha çok kaldığı için mi? Yarılmış ama çok parçaya ayrılmamış olanlar ise bu iki kusurun ikisinden de uzaktır.
Διὰ τί τῶν ἰσχάδων γλυκύταται αἱ δίχα ἐσχισμέναι, οὔτε δὲ αἱ πολυσχιδεῖς οὔτε αἱ ἀσχιδεῖς; ἢ διότι ἐκ μὲν τῶν πολυσχιδῶν διαπέπνευκεν καὶ ἐξίκμακεν μετὰ τοῦ ὑγροῦ τὸ πλεῖστον τοῦ γλυκέος, ἐν δὲ ταῖς μεμυκυίαις πλεῖον τὸ ὑδατῶδές ἐστι διὰ τὸ μὴ ἠτμικέναι. αἱ δὲ ἐσχισμέναι μέν, μὴ εἰς πολλὰ δέ, ἀμφοτέρων τούτων ἐκτός εἰσι τῶν παθημάτων.
930b_710. Problem
Kurutma fırınında soğutulan incirler, neden fırından çıkarılıp soğutulanlardan daha sert olur? Fırında bütün nem sıcaklık yüzünden buharlaşıp gittiği, dışarıda ise çevreyi saran hava soğutarak nemin çıkmasını engellediği ve onu katılaştırdığı için mi? Çünkü fırında buharlaşma daha çok olur. Kuru olan sert, nemli olan yumuşaktır.
Διὰ τί ταῖς καμίνοις ψυχόμενα τὰ σῦκα σκληρότερα
γίνεται, ἐὰν ψυχθῇ ἐν τῇ καμίνῳ, ἢ ἂν ἐξαιρεθέντα. ψυχθῇ; ἢ ὅτι ἐν μὲν τῇ καμίνῳ ἐξατμίζει πᾶν τὸ ὑγρὸν ὑπὸ τοῦ θερμοῦ, ἔξω δὲ περιεστηκὼς ὁ ἀὴρ ψύχων κωλύει τὸ ὑγρὸν ἐξιέναι καὶ συνίστασθαι; μᾶλλον γὰρ ἐξατμίζει. ἔστι δὲ τὰ μὲν ξηρὰ σκληρά, τὰ δὲ ὑγρὰ μαλακά.
931a_211. Problem
Buruk şeylerden sonra, mesela palamut, mersin ya da bunlar gibi bir şey çiğnedikten sonra, şarap da su da neden daha tatlı gelir? Bu, başka durumlarda da olduğu gibi doğal mıdır? Her şey zıddının yanında daha belirgin görünür; zıt tatlar da bir bakıma birbirinin karşıtıdır. Yoksa boyanan şeylerde olduğu gibi, dil buruk şeylerle önceden işlenip gözenekleri açıldığı için mi tatlı daha iyi içeri işler? Nitekim boyanacak şeyleri de bunun için önceden buruk maddelerle ıslatırlar; böyle işlenmiş olan boyayı daha iyi alır.
Διὰ τί παρὰ τὰ στρυφνὰ ὁ οἶνος καὶ τὸ ὕδωρ φαίνεται γλυκύτερα, οἷον ἐάν τις βαλάνους ἢ μύρτα ἤ τι τῶν τοιούτων διατράγῃ; ἢ εἰκότως, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων; πᾶν γὰρ τὸ αὐτὸ παρὰ τὸ ἐναντίον μᾶλλον φαίνεται, οἱ δὲ τῶν ἐναντίων χυμοὶ ἀντικείμενοί πώς εἰσιν. ἢ ὅτι, καθάπερ ἐπὶ τῶν βαπτομένων, ὑπὸ τῶν στρυφνῶν ἡ γλῶττα προδιεργάζεται καὶ τοὺς πόρους ἀνοίγεται, ὥστε μᾶλλον διιέναι τὸ γλυκύ; καὶ γὰρ τὰ βαπτόμενα τούτου ἕνεκεν προβρέχουσιν ἐν τοῖς στρυφνοῖς, τῷ διεργασθὲν μᾶλλον δέχεσθαι τὴν βαφήν.
931a_312. Problem
Tatlı şeyler sıcakken neden soğuduklarındakinden daha az tatlı gelir? Aynı anda ikisinden iki ayrı his doğduğu ve sıcağın hissi ötekini bastırdığı için mi? Yoksa tatlının kendisi de, şıra gibi, sıcak olduğu için mi? O zaman ateşin üstüne ateş gelmiş gibi olur; sıcaklık da bu yüzden engel olur. Yoksa ateş, hareket ettirici olduğu için her şeyin gücünü elinden aldığından mı? Sıcakken değişmeye daha yakındırlar, soğuyunca ise yerleşip dururlar.
Διὰ τί τὰ γλυκέα ἧττον δοκεῖ γλυκέα εἶναι θερμὰ ὄντα ἢ ὅταν ψυχθῇ; πότερον ὅτι ἅμα δύο αἰσθήσεις γίνονται ἀμφοῖν, ὥστε ἡ τοῦ θερμοῦ ἐκκρούει τὴν ἑτέραν; ἢ ὅτι καὶ τὸ γλεῦκος θερμόν· ὥσπερ οὖν πῦρ γίνεται ἐπὶ πῦρ. κωλύει οὖν ἡ θερμότης. ἢ ὅτι τὸ πῦρ ἀφαιρεῖται τὰς δυνάμεις ἁπάντων διὰ τὸ κινητικὸν εἶναι. ἐγγυτέρω οὖν τοῦ μεταβάλλειν ἐστὶ θερμὰ ὄντα, ἀποψυχθέντα δὲ ἕστηκεν.
931a_413. Problem
Saman neden sert meyveleri olgunlaştırır da olgunlaşmış olanları çürütmez? Saman hem sıcak hem emici olduğu için mi? Sıcaklığıyla olgunlaştırır; emici olduğu için de çürüyen suyu içine çeker. Bu yüzden çürütmez.
Διὰ τί ποτε τὰ ἄχυρα τὰ μὲν σκληρὰ πέττει, τὰ δὲ πεπεμμένα οὐ σήπει; ἢ ὅτι τὰ ἄχυρα θερμόν τε καὶ ὁλκόν ἐστιν; τῇ μὲν οὖν θερμότητι πέττει, τῷ δὲ ὁλκὸν εἶναι τὸν ἰχῶρα τὸν σηπόμενον δέχεται· διὸ οὐ σήπει.
931a_514. Problem
İncir yumuşak ve tatlı olduğu halde neden dişlere zarar verir? Yapışkanlığı yüzünden dişetlerine yapıştığı, yumuşak olduğu için dişlerin arasına girdiği ve sıcak olduğu için orada çabucak çürüme yaptığı için mi? Belki de çekirdeklerinin sertliği yüzünden, incir çiğnenirken dişler çabucak yorulur.
Διὰ τί τὰ σῦκα μαλακὰ καὶ γλυκέα ὄντα λυμαίνεται τοὺς ὀδόντας; ἢ διὰ τὴν γλισχρότητα προσέρχεται τοῖς οὔλοις, καὶ παρεμπίπτει διὰ τῶν ὀδόντων εἰς τὰ διὰ μέσου διὰ τὸ μαλακὰ εἶναι, καὶ σῆψιν ποιεῖ ταχέως ἅτε θερμὰ ὄντα; τάχα δὲ ἴσως καὶ διὰ τὴν σκληρότητα τῶν κεγχρα· μίδων ἐν τῇ τούτων κατεργασίᾳ πονοῦσι ταχέως οἱ ὀδόντες.