XXI. Kitap: Arpa Unu, Arpa Çöreği ve Benzerleriyle İlgili Problemler
927a_31. Problem
Arpa lapası ve buğday unu, üzerlerine zeytinyağı dökülünce niçin daha beyaz olur? Oysa zeytinyağı sarımtıraktır. Zeytinyağı tabiatı gereği sıvıyla karışınca köpürdüğü için mi? Beyazlık da budur. Karışma ise ovma ve hareketle olur. Zeytinyağı cisimli şeylerle daha iyi karışır; pişirilen yemeklerde de bu olur. Bu yüzden onları daha beyaz yapar.
Διὰ τί ἡ πτισάνη καὶ τὸ ἄλευρον ἐλαίου ἐπιχεομένου λευκότερα γίνεται; καίτοι τὸ ἔλαιον πυρρόν. ἢ ὅτι πέφυκεν μιγνύμενον τῷ ὑγρῷ ἀφρίζειν; τοῦτο δὲ ἡ λευκότης. ἡ δὲ μῖξις τρίψει καὶ κινήσει. μίγνυται δὲ μᾶλλον τοῖς σωματικοῖς· ἐν δὲ τοῖς ἑψήμασι τοῦτο συμβαίνει, διὸ καὶ λευκότερα ποιεῖ.
927a_42. Problem
Buğdaydan yapılan besin niçin bedenlere en uygun olandır ve arpadan yapılandan daha besleyicidir? Ölçülü bir yapışkanlığı olduğu için mi? Besinde bu bulunmalıdır; çünkü besinin bedene yapışıp tutunması gerekir, bunun sebebi de yapışkanlıktır. Arpa unu ise daha ufalanır; bu yüzden iyice yoğrulmuş arpa çörekleri yoğrulmamışlardan daha besleyicidir.
Διὰ τί ἡ ἐκ τοῦ πυροῦ τροφὴ μάλιστα ἁρμόττει τοῖς σώμασιν καὶ μᾶλλον τρόφιμος ἢ ἡ ἐκ τῶν κριθῶν; ἢ διότι μετρίαν ἔχει γλισχρότητα; δεῖ δὲ τὴν τροφὴν ἔχειν τοῦτο· προσφῦναι γὰρ δεῖ καὶ προσκολληθῆναι τῷ σώματι· οὗ αἴτιον τὸ γλίσχρον. ἀλλὰ ψαθυρώτερον· διὸ αἱ τετριμμέναι σφόδρα μᾶζαι τροφιμώτεραι τῶν ἀτρίπτων.
927a_53. Problem
Buğday unlarının niçin ilk çıkanları, arpa unlarının ise son çıkanları daha parlaktır? Arpa unu kuru ve gevrek olduğu için dıştan kırılıp döküldüğü, buğday ise yumuşak olduğu için [içi] sıkışıp çıktığı için mi? İkisinde de en parlak olan içteki kısımdır.
Διὰ τί τῶν μὲν ἀλεύρων τὰ πρῶτα, τῶν δὲ ἀλφίτων τὰ τελευταῖα λαμπρότερα; ἢ διότι τὸ μὲν καπυρὸν ὂν περιθραύεται, τὸ δὲ μαλακὸν ἐνθλίβεται; λαμπρότατον δὲ ἐν ἀμφοτέροις τὸ ἐντός.
927a_64. Problem
Ekmekler soğukken niçin sıcakken olduğundan daha beyaz görünür? Bir bakıma eski zeytinyağının yenisinden daha beyaz olmasıyla aynı sebepten mi? Çünkü kararmanın sebebi sudur; su da ikisinde de tazeyken daha çoktur. Zaman geçince buharlaştığı için yüzeyde daha az su kalır. Zeytinyağının suyunu ya zaman ya güneş buharlaştırır; ekmeklerden ise soğurken çıkan sıcaklık, ekmekler soğuduğunda çıkıp gitmiştir, sıcakken ise hâlâ içlerindedir.
Διὰ τί οἱ ἄρτοι λευκότεροι φαίνονται ψυχροὶ ὄντες ἢ θερμοί; ἢ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν τρόπον τινὰ καὶ τὸ ἔλαιον λευκότερον τοῦ προσφάτου τὸ παλαιόν; αἴτιον γὰρ τῆς μελανίας τὸ ὕδωρ, τοῦτο δὲ ἐν ἀμφοτέροις πλεῖον προσφάτοις οὖσιν· χρονιζομένοις δὲ διὰ τὸ ἐξατμίζειν λείπεται ἔλαττον τὸ ἐπιπολῆς. ἐξατμίζει δὲ τοῦ μὲν ἐλαίου ἢ ὁ χρόνος ἢ ὁ ἥλιος· ἐκ δὲ τῶν ἄρτων ψυχομένων τὸ θερμὸν ἐξιὸν ψυχρῶν μὲν ὄντων ἐξελήλυθεν, ἐν δὲ θερμοῖς οὖσιν ἔτι ἔνεστιν.
927a_75. Problem
Öteki her şeyleri eşit olduğu hâlde, tuzsuz ekmekler niçin tuzlulardan daha ağırdır? Oysa tersinin olması beklenirdi; çünkü tuz eklenmiştir ve sudan daha ağırdır. Tuz kuruttuğu için mi? Tuzlanan şeylerin çürümeden saklanması da bu yüzdendir: Sıcaklıkla çürüyen nem tuz tarafından tüketilip kurutulur. Ekmekte de nem tuz tarafından tüketilir ve dışarı buharlaşıp gider. Bayat ekmekler de daha soğuk oldukları hâlde bu yüzden sıcak ekmeklerden daha hafiftir. Tuzlanmamış ekmeklerde ise bu nem içlerinde daha çok bulunduğundan onları daha ağır yapar.
Διὰ τί οἱ ἄναλοι ἄρτοι πλείονα σταθμὸν ἔχουσιν τῶν ἡλισμένων, τῶν ἄλλων αὐτοῖς ἴσων ὑπαρχόντων; εἰκὸς δὲ ἦν τοὐναντίον· οἱ γὰρ ἅλες πρόσκεινταί τε καὶ βαρύτεροι τοῦ ὕδατός εἰσιν. ἢ ὅτι ξηραίνουσιν οἱ ἅλες; διὸ καὶ σώζεται ἄσηπτα τὰ ταριχευόμενα· ἀναλίσκεται γὰρ καὶ ἀναξηραίνεται τὸ ὑγρὸν ὑπ’ αὐτῶν, ὃ σήπεται ὑπὸ τοῦ θερμοῦ. καὶ ἐν τῷ ἄρτῳ οὖν ἀναλίσκεται
τὸ ὑγρὸν ὑπὸ τοῦ ἁλός, καὶ ἀποπνεῖ ἔξω. διὸ καὶ οἱ ἕωλοι ἄρτοι κουφότεροί εἰσι τῶν θερμῶν, ψυχρότεροι ὄντες. ἐν δὲ τοῖς μὴ ἡλισμένοις τοῦτο τὸ ὑγρὸν πλεῖον ἐνυπάρχον ποιεῖ βαρυτέρους αὐτούς.
927b_26. Problem
Ekmekler ıslatılıp birbirine değdirilince niçin soğukken birbirine yapışmaz da sıcakken yapışır? Soğuk ekmekler içlerindeki yapışkan nemi buharla birlikte saldıkları, bu nem çıkınca da yapışmadıkları (çünkü ıslatıldıkları su daha ufalayıcıdır), sıcak ekmeklerde ise bir yapışkanlık bulunduğu için mi? Islatılmış ekmeklerden buhar çıkarken, sıcaklık inceliği yüzünden buharlaşıp gider; onunla birlikte çıkıp nemle karışan yapışkan kısım ise ekmeklerin birbirine yapışmasını sağlar.
Διὰ τί οἱ μὲν ψυχροὶ ἄρτοι ἀναβρεχθέντες, εἰ ἅψονται ἀλλήλων, οὐ συνέχονται, οἱ δὲ θερμοί; ἢ ὅτι οἱ μὲν ψυχροὶ μετὰ τῆς ἀτμίδος ἀφιᾶσι τὸ ἐν αὑτοῖς γλίσχρον ὑγρόν, οὗ ἐξελθόντος οὐ κολλῶνται (τὸ γὰρ ὕδωρ ᾧ ἐβρέχθησαν ψαθυρώτερόν ἐστιν), οἱ δὲ θερμοὶ ἔχουσί τινα γλισχρότητα. ὅταν μὲν οὖν βεβρεγμένων αὐτῶν ἡ ἀτμὶς ἐξίῃ, τὸ μὲν θερμὸν διαπνεῖ διὰ λεπτότητα, τὸ δὲ κολλῶδες συνεξιὸν αὐτῷ καὶ μιγνύμενον τῷ ὑγρῷ προσέρχεσθαι ποιεῖ ἐν αὐτοῖς.
927b_37. Problem
Unlar arasında arpa unu niçin en parlak olanıdır, arpa unlarının da en son çıkanları? Arpa unu kuru ve gevrek olduğundan dıştan kırılıp döküldüğü, bu da en çok en uzun süre dövülünce olduğu; içinde buğdayın bulunduğu yumuşak ve ince unun ise ilk önce sıkışıp çıktığı için mi? İkisinde de en parlak olan içteki kısımdır.
Διὰ τί τῶν ἀλεύρων τὰ ἄλφιτα λαμπρότατά ἐστιν, τῶν δὲ ἀλφίτων τὰ τελευταῖα; ἢ ὅτι τὸ μὲν ἄλφιτον καπυρὸν ὂν περιθραύεται, οἷον μάλιστα πάσχει πλεῖστον χρόνον κοπτόμενον, τὸ δὲ μαλακὸν καὶ λεπτὸν ἄλευρον, ὅ ἐστιν ἐντὸς τοῦ πυροῦ, ἐκθλίβεται πρῶτον. λαμπρότατον δέ ἐστιν ἐν ἀμφοτέροις τὸ ἐντός.
927b_48. Problem
Arpa çöreği ne kadar çok yoğrulursa niçin o kadar zor sindirilir de ekmek o kadar kolay sindirilir? Buğday hamuru çok yoğrulunca daha küçük parçacıklı hâle geldiği için mi? Çünkü yapışkan olan böyledir; ekmekteki nem ise ateşle her yandan çıkarılır. Böylece nem bütünüyle çıkarılınca, ne kadar çok yoğrulmuşsa, yoğurma sırasında daha küçük parçacıklı hâle geldiğinden o kadar gevrek olur; gevrek olan da daha kolay hazmedilir. Arpa çöreği ise ne kadar çok yoğrulursa, sıvı karışmış olduğu için o kadar yapışkan olur; yapışkan olan da kolay bölünmez. Bu tür şeyler zor hazmedilir; çünkü hazmedilecek şeyin küçük parçalara bölünmesi gerekir.
Διὰ τί ἡ μὲν μᾶζα ὅσῳ ἂν μᾶλλον τριφθῇ, δυσδιαχωρητοτέρα γίνεται, ὁ δὲ ἄρτος εὐδιαχωρητότερος; ἢ διὰ τὸ τριφθῆναι σφόδρα τὸ σταῖς μικρότερον γίνεται; τὸ γὰρ γλίσχρον τοιοῦτόν ἐστιν, ὑπὸ δὲ τοῦ πυρὸς πάντοθεν ἐξῄρηται τὸ ὑγρὸν τοῦ ἄρτου, ὥστε ψαθυρώτερον γίνεται τοῦ ὑγροῦ ἐξαιρεθέντος ὅλως, ὅσῳ ἂν μᾶλλον τριφθῇ, διὰ τὸ ἐν τῇ τρίψει μικρομερέστερον γεγονέναι· τὸ δὲ ψαθυρὸν εὐπεπτότερόν ἐστιν. ἡ δὲ μᾶζα ὅσῳ ἂν μᾶλλον τριφθῇ, γλισχροτέρα γίνεται τοῦ ὑγροῦ μεμιγμένου· τὸ δὲ γλίσχρον οὐκ εὐδιαίρετον. τὰ δὲ τοιαῦτα δύσπεπτά ἐστιν· δεῖ γὰρ τὸ πεφθησόμενον διαιρεθῆναι εἰς μικρά.
927b_59. Problem
Arpa çöreği yoğruldukça niçin küçülür de buğday hamuru büyür? Arpa unu ıslatılıp yoğrulunca, seyrek ve iri taneli olduğundan sıvının yapıştırmasıyla çöktüğü, buğday unu ise çok sık dokulu olduğu için kabardığı için mi? Çünkü sık dokulu şeyler yoğrulunca ısınır; ısınıp hava dolunca da kabarır, tıpkı et gibi.
Διὰ τί ἡ μὲν μᾶζα τριβομένη ἐλάττων γίνεται, τὸ δὲ σταῖς μεῖζον; ἢ ὅτι τὸ μὲν ἄλφιτον βρεχθὲν καὶ τριβόμενον συνίζει τῇ τοῦ ὑγροῦ κολλήσει διὰ τὸ ἀραιὸν εἶναι καὶ χονδρόν, τὸ δὲ ἄλευρον μετεωρίζεται διὰ τὸ πυκνὸν σφόδρα εἶναι; τὰ γὰρ πυκνὰ τριβόμενα θερμαίνεται, θερμαινόμενα δὲ καὶ πνευματούμενα μετεωρίζεται, καθάπερ καὶ ἡ σάρξ.
927b_610. Problem
Peki ateşe konunca buğday hamuru niçin arpa çöreğinden daha çok büyür? İçinde ayrışmamış bir nem bulunduğu, bu nem de yoğurma yüzünden ısınınca dışarı çıktığı için mi? Bu nem ısınınca soluk oluşur; daha çok nemden de daha çok soluk oluşması zorunludur.
Διὰ τί δὲ πυρούμενον τὸ σταῖς μεῖζον γίνεται ἢ ἡ
μᾶζα; ἢ ὅτι ἔχει ὑγρὸν οὐ κεχωρισμένον, ὥστε ἐξιέναι θερμαινόμενον διὰ τὴν τρῖψιν· ἐξ οὗ θερμαινομένου πνεῦμα γίνεται, ἐκ δὲ τοῦ πλείονος ὑγροῦ ἀνάγκη γίνεσθαι πλεῖον πνεῦμα.
928a_211. Problem
Bal sudan daha yapıştırıcı olduğu hâlde, ballı suyla yoğrulan un niçin haşlanınca ya da kızartılınca suyla yoğrulandan daha gevrek olur? Su ateşle katılaşıp sıkılaştığı, bal ise sıkılaştırmakla birlikte ayrıca kuruttuğu için mi? Bu yüzden daha gevrek yapar; çünkü gevreklik kuruluktan ileri gelir.
Διὰ τί τοῦ μέλιτος κολλητικωτέρου ὄντος ἢ τοῦ ὕδατος, τὸ τῷ μελικράτῳ φυραθὲν ἄλευρον ψαθυρώτερον γίνεται, ὅταν ἑψηθῇ ἢ ὀπτηθῇ, ἢ τὸ τῷ ὕδατι; ἢ διότι τὸ μὲν ὑπὸ τοῦ πυρὸς πήγνυται καὶ συνίσταται, [τὸ ὕδωρ], τὸ δὲ μέλι συνιστᾷ μέν, ἀλλ’ ἐπιξηραίνει διὸ μᾶλλον ψαθυρὸν ποιεῖ ἡ γὰρ ψαθυρότης ὑπὸ ξηρασίας γίνεται.
928a_312. Problem
İki kez pişirilmiş ekmekler soğuyunca niçin sertleşmez? Buğdayın içinde, adeta onun psykhēsi olan tatlı ve yapışkan bir özsu bulunduğu için mi? İşareti şudur: Buğday kuruyunca bütünüyle boşalır, nemlenince de filiz sürer. Bu özsu unda da, en çok da en saf unda bulunduğundan, un hamur hâline getirilip yoğrulunca bu [yapışkanlık] ortaya çıkar. İşareti şudur: Haşlanınca daha kolay sindirilir. Ekmek ilk kez pişerken, ekmekteki nemin gevrek ve hafif kısmı buharlaşıp gider, unun da en kepekli kısmı yanar. [Ekmek fırından] çıkarılıp hamur yeniden yoğrulunca, unun en ince kısmıyla nemin en yapışkan kısmı geride kalır ve hem böyle oldukları ve daha da öyle hâle geldikleri için hem de ateş yüzünden birbirleriyle daha iyi karışır; çünkü karışımları su vermeye benzer. Böylece sonradan yoğrulan hamur, haşlanmış una benzer hâle gelir. Çünkü o da, hamur yoğrulup en ince un ve en yapışkan nem geride kalınca, ateşe tutulduğunda yapışkan olur ve nemini kolay salmaz; çünkü yapışkan olan zor bölünür, sık dokulu olan da kendi içinden hiçbir şey geçirmez. Böylece bu en nemli kısım olur ve ekmek ateşte söylenen sebeplerden ötürü bu değişikliğe uğrar; hep nem taşıdığı için de sertleşmez.
Διὰ τί οἱ δίπυροι ἄρτοι ψυχθέντες οὐ γίνονται σκληροί; ἢ ὅτι ἔχει τινὰ ἐν αὑτῷ ὁ πυρὸς γλυκὺν καὶ γλίσχρον χυμόν, ὅς ἐστιν αὐτοῦ καθάπερ ψυχή; σημεῖον δέ· ξηραινόμενος μὲν γὰρ ὅλως κενοῦται, νοτιῶν δὲ ἐκφύεται. τοῦ οὖν χυμοῦ τούτου ἐνυπάρχοντος καὶ ἐν τῷ ἀλεύρῳ καὶ μάλιστα τῷ καθαρωτάτῳ, σταιτὸς γενομένου τοῦ ἀλεύρου καὶ τριβομένου συμβαίνει αὐτό. σημεῖον δέ· ἑψόμενον γὰρ διαχωρητικώτερον γίνεται. ὀπτωμένου μὲν οὖν τὸ πρῶτον τοῦ ἄρτου, τὸ ψαθυρὸν καὶ ἐλαφρὸν τοῦ δὲ ὑγροῦ τοῦ ἐκ τοῦ ἄρτου ἀπατμίζει, καὶ τοῦ ἀλεύρου τὸ ἀχυρωδέστατον ἀποκαίεται. ἐξαιρεθέντος δὲ καὶ τριβομένου πάλιν τοῦ σταιτός, τό τε τοῦ ἀλεύρου λειότατον καὶ τοῦ ὑγροῦ γλισχρότατον λειπόμενα μίγνυται μᾶλλον ἑαυτοῖς, διά τε τὸ τοιαῦτα καὶ μᾶλλον γεγονέναι, καὶ διὰ τὴν πύρωσιν· βαφῇ γὰρ ἡ μῖξις αὐτῶν ὁμοία γίνεται, ὥστε γίνεσθαι τὸ ὕστερον τριφθὲν σταῖς ὅμοιον τῷ ἑψομένῳ ἀλεύρῳ. καὶ γὰρ ἐκεῖνο, τριφθέντος τοῦ σταιτὸς καὶ λειφθέντος τοῦ λεπτοτάτου ἀλεύρου καὶ τοῦ γλισχροτάτου ὑγροῦ, πυρωθὲν κολλῶδες γίνεται καὶ ἀνεξίκμαστον· τό τε γὰρ γλίσχρον δυσδιαίρετον, καὶ τὸ πυκνὸν οὐθὲν δι’ αὑτοῦ προΐεται. ὑγρότατον οὖν τοῦτο, καὶ διὰ πυρὸς πάσχει ἄρτος διὰ τὰ εἰρημένα· ἔχων δὲ ἀεὶ ὑγρότητα οὐ γίνεται σκληρός.
928a_413. Problem
Kuru ve sulu besinlerin bazılarını, örneğin arpa unundan ve buğday unundan yapılan yiyecekleri, buruk şarapları ve suyu niçin uzun süre kullanabiliriz de, daha hoş oldukları hâlde bazılarını kullanamayız? Alınan besinlerin bazıları midede yüzen ve besleyici olduğu için mi? Böylece mide boşaldığında da, ilk besin tükendiği hâlde bedende hâlâ çok güç bulunur; bu güç, bedenin ilk işlemesine göre pişmiş, son aşamaya ve ardından gelen işlemeye göre ise pişmemiş durumdadır. Hoş şeylerin çoğu da böyledir. Yağlı, tatlı ve semiz şeyler tadarken bize en hoş gelen şeylerdir; bunların hepsi de, hangi farkları olursa olsun, besleyicidir, pişmemiş değildir ve midede yüzer. Böylece biri onlarla doyarsa güçleri insanda yaşar ve his çabucak kaybolmaz. Çünkü doyma yalnız besin midedeyken değil, besin öteki kısımlara dağıtıldığında da olur. Yoksa sebep yalnız bu değil de, bazı şeylerin tabiatça bize ölçülü ve yakın olması da mı sebeptir? Çünkü bedenler bütün bu tür şeyleri tabiata uygun oldukları için daha kolay kabul eder, tabiata aykırı olanları ise daha zor. Farklı şeyler farklı mizaçlara uyar; örneğin bal arılar için tabiata uygundur, öyle ki yalnız onu yerler; oysa arılar güçleri zayıf canlılardır. Böylece tüketilen şeyin bir kısmının artakalması değil, miktarın insanın gücüyle orantılı olması gerekir. Hoş şeylerden böyle olanlar, tabiatımızda daha az bulundukları için hoş görünür, ama kısa bir süre; sonra çabucak doyururlar. Tabiata uygun olanlara ise hep ihtiyaç duyarız; böylece sürekli alındıklarında da, onlar sayesinde, en hoş olanlarla değil de başka şeylerle daha az doyarız.
Διὰ τί τῆς τροφῆς καὶ τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς ὑγρᾶς ἐνίοις δυνάμεθα πολὺν χρόνον χρῆσθαι, οἷον τῇ γινομένῃ τροφῇ ἐξ ἀλφίτων καὶ ἀλεύρων καὶ τοῖς οἴνοις τοῖς αὐστηροῖς καὶ ὕδατι, τοῖς δὲ οὐ δυνάμεθα, καὶ ταῦτα ἡδίοσιν οὖσιν; ἢ ὅτι τὰ μέν ἐστι τῶν προσφερομένων ἐπιπολαστικὰ καὶ τρόφιμα, ὥστε καὶ ὅταν κενωθῶσιν, τῆς πρώτης τροφῆς ἀναλωθείσης ἔτι ἔνεστιν ἐν τῷ σώματι πολλὴ δύναμις, ὡς
μὲν πρὸς τὴν πρώτην ἐργασίαν τοῦ σώματος πεφθεῖσα, ὡς δὲ πρὸς τὸ τέλος καὶ τὴν ἐκ διαδοχῆς γινομένην ἄπεπτος; τοιαῦτα δέ ἐστιν καὶ τῶν ἡδέων τὰ πλεῖστα. τὰ μὲν γὰρ λιπαρὰ καὶ γλυκέα καὶ πίονα ἥδιστα δοκεῖ εἶναι γευομένοις ἡμῖν, ταῦτα δέ ἐστι πάντα [τὰ] τρόφιμα καὶ οὐκ ἄπεπτα καὶ ἐπιπολαστικά, ἐν ᾗ ἂν ᾖ διαφορᾷ· ὥστε ἔναυλον εἶναι τὴν δύναμιν, ἐάν τις αὐτῶν πληρωθῇ καὶ μὴ ταχὺ ἐκλίπῃ τὴν αἴσθησιν. οὐ γὰρ μόνον ἐν τῇ κοιλίᾳ ἐνόντων γίνεται ἡ πλήρωσις, ἀλλὰ καὶ διαδοθείσης τῆς τροφῆς ἐν ἄλλοις μέρεσιν. ἢ οὐ μόνον τοῦτο αἴτιον, ἀλλὰ καὶ τὸ τῇ φύσει ἔνια σύμμετρα εἶναι καὶ οἰκεῖα ἡμῖν; πάντα γὰρ τὰ τοιαῦτα διὰ τὸ κατὰ φύσιν εἶναι μᾶλλον προσίεται τὰ σώματα, τὰ δὲ παρὰ φύσιν ἧττον. ἄλλα τε ἄλλῃ κράσει ἁρμόττει, οἷον τὸ μέλι ταῖς μελίτταις κατὰ φύσιν ἐστίν, ὥστε προσφέρεσθαι μόνον· καίτοι ἀσθενεῖς γέ εἰσι τὴν δύναμιν. ὥστε δεῖ λείπειν τὸ ἀναλισκόμενον, ἀλλ’ εἶναι ἀνάλογον τὸ πλῆθος πρὸς τὴν ἰσχὺν τὴν ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων· ὥστε ὅσα τῶν ἡδέων τοιαῦτά ἐστι, διὰ μὲν τὸ ἐν τῇ φύσει ἧττον ὑπάρχειν ἡδέα φαίνεται, ὀλίγον δὲ χρόνον· εἶτα πληροῖ ταχύ. τῶν δὲ κατὰ φύσιν ἀεὶ δέονται, ὥστε καὶ προσφερομένων συνεχῶς δι’ αὐτὰ οὐ τῶν ἡδίστων, ἀλλ’ ἑτέρων ἧττον πληροῦνται.
928b_214. Problem
Aynı şeyler, alışınca hoş geldiği hâlde, çok sürekli alınınca niçin hoş gelmez? Oysa alışkanlık bir şeyi sık sık ve sürekli yapmaktır. Alışkanlık bizde bir şeyi almaya yatkın bir meleke meydana getirdiği, doyma meydana getirmediği; bir şeyi sürekli almak ise arzuyu doldurduğu ve adeta bir sebep olduğu için mi? Çünkü arzu da bir şeydir. Melekeler çalıştırıldıkça büyür ve gelişir; kaplar ise doldurulmakla hiç büyümez. Bu yüzden bir tür idman olan alışkanlık, almaya yatkın melekeyi büyütür; sürekli alınan şey ise arzuyu doldurup tıka basa doyurur; arzu doyunca da artık [o şeyi] kabul etmeyiz; dolmayla ilgili söylenen sebeplerden ötürü de onu hiç büyütmez. Ayrıca alışkanlık her zaman haz verdiği için hoş değildir (çünkü bu tür şeyler de biri sürekli yaparsa can sıkar); işe başlarken onu zevkle karşıladığımız ve aynı şeyi alışık olmadığımız zamandan daha uzun süre yapabildiğimiz için hoştur. Bu hoş şey de hangi durumda can sıkıyorsa, öteki hoş şeyler de aynı durumda can sıkar; çünkü sürekli yapılınca da alınınca da ikisi de can sıkar. Sebebi, içimizdeki alma ve yapma güçlerinin sınırsız değil sınırlı olmasıdır; bunlar kendilerine uygun ölçüye ulaşınca (bu da gelişme bakımından sürekli hissedilir) kimi dolar, kimi de artık iş göremez olur.
Διὰ τί τὰ αὐτὰ συνεθιζομένοις τε ἡδέα φαίνεται καὶ λίαν συνεχῶς προσφερομένοις οὐχ ἡδέα; τὸ δὲ ἔθος ἐστὶν τὸ πολλάκις καὶ συνεχῶς τι ποιεῖν. ἢ ὅτι τὸ μὲν ἔθος ἕξιν δεκτικήν τινος ἐν ἡμῖν ποιεῖ, οὐ πλήρωσιν, τὸ δὲ συνεχῶς προσφέρεσθαί τι πληροῖ τὴν ἐπιθυμίαν, καὶ καθάπερ αἴτιον; ἔστι γάρ τι καὶ ἡ ἐπιθυμία. αἱ μὲν οὖν ἕξεις γυμναζόμεναι αὔξονται καὶ ἐπιδιδόασιν· τὰ δὲ ἀγγεῖα σαττόμενα οὐδὲν μείζω γίνεται. διόπερ τὸ μὲν ἔθος ὂν γυμνάσιον αὔξει τὴν δεκτικὴν ἕξιν· τὸ δὲ συνεχῶς προσφερόμενον σάττει μὲν καὶ πληροῖ τὴν ἐπιθυμίαν, ἧς πληρωθείσης οὐκέτι προσιέμεθα, αὔξει δὲ οὐθὲν αὐτὴν διὰ τὰ προειρημένα ἐπὶ τῆς σάξεως. ἔτι τὸ ἔθος οὐ τῷ ἀεὶ ἡδύνειν ἡδύ ἐστι (λυπεῖ γὰρ καὶ τὰ τοιαῦτα ἐάν τις συνεχῶς ποιῇ), ἀλλὰ τῷ τὴν ἀρχὴν τοῦ ἔργου ἡδέως ἡμᾶς προσίεσθαι, καὶ πλείω χρόνον δύνασθαι ταὐτὸν ποιεῖν ἢ ἀσυνήθεις ὄντας. ἐν ᾧ οὖν καὶ τοῦτο λυπεῖ ἡδὺ ὄν, ἐν ταὐτῷ καὶ τὰ ἄλλα ἡδέα. συνεχῶς γὰρ γινόμενα ἢ προσφερόμενα ἀμφότερα λυπεῖ.
αἴτιον δὲ τὸ μὴ ἀπείρους ἡμᾶς ἐν αὐτοῖς δυνάμεις ἔχειν τὰς δεκτικὰς καὶ ποιητικάς, ἀλλὰ πεπερασμένας, αἳ τυγχάνουσαι τοῦ συμμέτρου αὐταῖς (τοῦτο γὰρ συνεχῶς ἐστιν αἰσθητὸν εἰς ἐπίδοσιν) αἱ μὲν πληροῦνται, αἱ δὲ ἀδυνατοῦσιν ἐνεργεῖν.
929a_215. Problem
Buğday hamuru yoğruldukça niçin beyazlaşır da arpa çöreği kararır? Arpa ununda yüzeydeki kısım daha çok kuruduğu, örneğin nemin içindeki sıcaklık beyazlığı meydana getirdiği için mi? Yoksa arpa unu ateşte kavrulmuş olduğundan, daha iri parçacıklı olduğu için nemi kendine çektiği için mi?
Διὰ τί τὸ μὲν σταῖς γίνεται τριβόμενον λευκόν, ἡ δὲ μᾶζα μελαντέρα; πότερον ὅτι ξηραίνεται μᾶλλον τὸ ἐπιπολῆς ἐν τῷ ἀλφίτῳ, οἷον ἐν ὑγρῷ θερμόν, ὃ ποιεῖ τὴν λευκότητα; ἢ διὰ τὸ πεπυρῶσθαι ἕλκει τὸ ὑγρὸν εἰς αὑτό, μεγαλομερέστερον ὄν.
929a_316. Problem
Arpa unu, zeytinyağı daha yapışkan olduğu hâlde, niçin zeytinyağıyla yoğrulunca değil de suyla yoğrulunca daha iyi bir arada durur? Oysa yapışkan olan daha yapıştırıcıdır, zeytinyağı da sudan daha yapışkandır. Su daha ince olduğu, böylece her yere girip [taneleri] yumuşattığı için mi? Böylece tanecikler birbiriyle daha iyi kaynaşır ve birbirine sıkışır; yoğrulmasalar bile sıkıştırılınca bu olur.
Διὰ τί τὰ ἄλφιτα μᾶλλον τῷ ὕδατι συμμένει φυρώμενα ἢ τῷ ἐλαίῳ, ὄντι γλισχροτέρῳ; καίτοι κολλητικώτερον τὸ γλίσχρον, τὸ δὲ ἔλαιον τοῦ ὕδατος γλισχρότερον. ἢ ὅτι λεπτότερον τὸ ὕδωρ, ὥστε εἰσέρχεται εἰς ἅπαν καὶ μαλακὰ ποιεῖ, συμφύεταί τε μᾶλλον καὶ συνθλίβεται πρὸς ἄλληλα, καίτοι θλιβόμενα καὶ χωρὶς τῆς τρίψεως.
929a_417. Problem
Yoğrulmamış ekmekler ile çok yoğrulmuş ekmekler niçin çatlar? Yoğrulmamış olanlar bağlantısız oldukları için mi? Çünkü yoğurma bağlar; dolayısıyla bunlarda çatlamanın yolu önceden açılmıştır. Ayrıca nemleri karışmamış ve çoktur. Çok yoğrulmuş olanlar ise az nemleri olduğu için fazlasıyla kurudur; çünkü ısınınca nemin hepsi çıkar. Böylece ikisi de çok nem çıktığı için çatlar: Yoğrulmamışlarda nem mutlak olarak çoktur, yoğrulmuşlarda ise geride kalana oranla çoktur.
Διὰ τί οἱ ἄτριπτοι ἄρτοι καὶ οἱ σφόδρα τετριμμένοι ῥήγνυνται; ἢ ὅτι οἱ μὲν ἄτριπτοι διὰ τὸ ἀσύνδετοι εἶναι; ἡ γὰρ τρῖψις συνδεῖ· προωδοποίηνται οὖν τῷ ῥήγνυσθαι. ἔτι ἀμιγὲς καὶ πολὺ ἔχουσιν τὸ ὑγρόν. οἱ δὲ τετριμμένοι σφόδρα λίαν εἰσὶ ξηροὶ διὰ τὸ ὀλίγον ἔχειν ὑγρόν· θερμαινομένων γὰρ πᾶν ἐξέρχεται. ὥστε ἄμφω διὰ τὸ πολὺ ὑγρὸν ἐξιέναι ῥήγνυνται· πολὺ γὰρ ἐν μὲν τοῖς ἀτρίπτοις ἀπλῶς ἔνεστιν, ἐν δὲ τοῖς τετριμμένοις πρὸς τὸ ὑπόλοιπον.
929a_518. Problem
Hamur niçin sıvı ile arpa unundan, ikisinin toplamından daha hafif olur? Karışırken içeride soluk da hapsolduğu için mi? Yoksa arpa unundaki sıcaklık yüzünden suyun bir kısmı buharlaştığı, böylece karışım azaldığı için mi? Hava ise karışsa bile karışımı daha hafif yapmaz; çünkü havanın da hava içinde ağırlığı vardır.
Διὰ τί κουφότερον τὸ φύραμα γίνεται ἢ ἄμφω, τό τε ὑγρὸν καὶ τὸ ἄλφιτον; πότερον ὅτι μιγνυμένων πνεῦμα συγκατακλείεται; ἢ ὅτι ὑπὸ τοῦ θερμοῦ τοῦ ἐν τοῖς ἀλφίτοις ἐξατμίζεται τοῦ ὕδατος, ὥστε ἔλαττον γίνεται τὸ μεμιγμένον; ὁ δὲ ἀήρ, εἰ καὶ μίγνυται, οὐθὲν ἂν κουφότερον ποιοῖ· ἔχει γὰρ βάρος καὶ ὁ ἀὴρ ἐν τῷ ἀέρι.
929a_619. Problem
Süt ve tatlı şarap arpa unuyla birlikte içilince niçin daha tatlı gelir? Tatlı olmayan bir şeyin yanında daha tatlı göründükleri için mi? Çünkü arpa unu tatlı değildir. Yoksa arpa unu tatlılığı taşıyarak [ağızda] oyalandığı, böylece his daha uzun sürdüğü için mi?
Διὰ τί μετὰ τοῦ ἀλφίτου πινόμενον τὸ γάλα καὶ ὁ γλυκὺς φαίνεται γλυκύτερα; πότερον οὖν παρὰ τὸ μὴ γλυκὺ μᾶλλον φαίνεται; τὸ γὰρ ἄλφιτον οὐ γλυκύ. ἢ ὅτι ἐνδιατρίβει τὸ ἄλφιτον ἔχον γλυκύτητα, ὥστε πλείονι χρόνῳ ἡ αἴσθησις.
929a_720. Problem
Aynı içki arpa unuyla birlikte içilince niçin daha az katıksız görünür? Başka bir şeyle birlikte olan başka bir şey onu sulandırdığı için mi? Yoksa arpa unu içkinin önünü kesip onu kendine çekerek görünmez kıldığı için mi?
Διὰ τί ἧττον ἄκρατον φαίνεται τὸ αὐτὸ πόμα μετὰ τοῦ ἀλφίτου πινόμενον; πότερον ἢ ὅτι κεράννυσιν ἄλλο ἔχον μετ’ ἄλλου; ἢ ὅτι ἀντιφράττει τῷ πόματι καὶ ἀφανίζει, ἀντισπῶν εἰς αὑτό;
929b21. Problem
Buğday irmiği, kendisinin yapıldığı buğdaylardan niçin daha çok su alır? İrmik bir bakıma un olduğu, un da daha çok su aldığı için mi? Çünkü hacmi buğdaylarınkinden daha büyük olur; buğdayın içindekiler sıkıca doldurulmuştur. Daha büyük olan da daha çok şey alır. Bundan başka hem un hem de irmik sıcaklık taşır; sıcak olan da nemi daha çok çeker ve buharlaştırarak tüketir.
Διὰ τί ὁ χόνδρος πλεῖον ὕδωρ δέχεται ἢ οἱ πυροὶ ἐξ ὧν ὁ τοιοῦτος ἐγένετο χόνδρος; ἢ ὅτι ἄλευρά πώς ἐστιν ὁ χόνδρος, τὰ δὲ ἄλευρα πλεῖον δέχεται. καὶ γὰρ γίνεται ὁ ὄγκος πλείων ἢ ὁ τῶν πυρῶν· σέσακται γὰρ καὶ τὰ ἐν τοῖς πυροῖς. τὰ δὲ πλείω χωρεῖ πλεῖον. καὶ τοῦτο καὶ ὅτι ἔχει θερμότητα καὶ τὰ ἄλευρα καὶ ὁ χόνδρος. τὸ δὲ θερμὸν καὶ ἕλκει μᾶλλον τὸ ὑγρόν, καὶ ἐξαναλίσκει ἐξατμίζον.
929b_222. Problem
Buğday unu yoğrulunca niçin oranca arpa unundan çok daha fazla büyür? Biri çok, öbürü az su aldığı için mi? Peki niçin daha çok su alır? Bunun daha çok arpa ununda olması beklenirdi, çünkü o ateşte kavrulmuştur, buğday unu ise kavrulmamıştır; kavrulmuş olan da daha kurudur. Yoksa buğday unu yoğurmayı daha iyi kabul ettiği için mi? Bunun sebebi de daha küçük parçacıklı olmasıdır. Böylece küçüklük bakımından gizilgüç olarak kaç kat fazlaysa o kadar kat su alır. Çünkü suyu bir tutkal olarak kullanır; Empedokles de Tabiat Üzerine'de "arpa ununu suyla yapıştırarak" diyerek bu benzetmeyi yapmıştır. Bu yüzden çok su tüketir.
Διὰ τί τὸ ἄλευρον τριβόμενον μεῖζον πολὺ γίνεται ἢ τὸ ἄλφιτον κατὰ λόγον; ἢ ὅτι τὸ μὲν πολὺ ὕδωρ δέχεται, τὸ δὲ ὀλίγον; διὰ τί δὲ δέχεται πλεῖον; μᾶλλον γὰρ εἰκὸς τὸ ἄλφιτον πεπύρωται γάρ, τὸ δὲ ἄπυρον· μᾶλλον δὲ ξηρὸν τὸ πεπυρωμένον. ἢ διότι τρῖψιν μᾶλλον δέχεται τὸ ἄλευρον; τούτου δὲ αἴτιον τὸ μικρομερέστερον εἶναι. ὥσπερ οὖν ὁσαπλάσιον δυνάμει ἐστὶ τῇ μικρότητι, τοσαυταπλάσιον δέχεται τὸ ὕδωρ. κόλλῃ γὰρ χρῆται τῷ ὕδατι, ὥσπερ καὶ Ἐμπεδοκλῆς μετήνεγκεν ἐν τοῖς Φυσικοῖς εἰπὼν ἄλφιτον ὕδατι κολλήσας. καὶ ἀναλίσκει πολὺ διὰ τοῦτο.
929b_323. Problem
Peki ateşe konunca buğday hamuru niçin arpa çöreğinden daha çok büyür? İçinde ayrışmamış bir nem bulunduğu için mi? Bu nem ısınınca çıkar, ama soluğa dönüşmeden önce, arpa çöreğinde olduğu gibi çıkamaz; çünkü buğday hamuru sık dokuludur (daha küçük parçacıklardan oluşan şey sıktır); böylece hamuru kabartır ve hacmini büyütür. Ayrıca daha çok nemi vardır; bu nem ısınınca soluk oluşur, daha çok nemden de daha çok soluk oluşması zorunludur.
Διὰ τί δὲ καὶ πεπυρωμένον τὸ σταῖς μεῖζον γίνεται ἢ ἡ μᾶζα; ἢ ὅτι ἔχει ὑγρὸν οὐ κεχωρισμένον, ὥστε ἐξιέναι θερμαινόμενον, οὐ πνεῦμα γινόμενον, καὶ οὐ δυνάμενον ἐξιέναι ὁμοίως καὶ ἐν τῇ μάζῃ διὰ τὴν πυκνότητα τοῦ σταιτός (πυκνὸν γὰρ τὸ ἐκ μικρομερεστέρων), αἴρει [οὖν] καὶ ποιεῖ τὸν ὄγκον. ἔτι δὲ καὶ πλεῖον ἔχει τὸ ὑγρόν, ἐξ οὗ θερμαινομένου πνεῦμα γίνεται· ἐκ δὲ τοῦ πλείονος ἀνάγκη γίνεσθαι πλεῖον.
929b_424. Problem
Tahıl işleyenlerden arpayla uğraşanlar niçin solgun benizli ve nezleli olur da buğdayla uğraşanlar sağlıklı olur? Buğday arpadan daha kolay hazmedildiği, onlardan çıkan akıntılar da öyle olduğu için mi?
Διὰ τί οἱ περὶ τὴν τῶν σίτων ἐργασίαν, οἱ μὲν περὶ τὰς κριθὰς ἄχροοι γίνονται καὶ καταρροϊκοί, οἱ δὲ περὶ τοὺς πυροὺς εὐεκτικοί; ἢ διότι εὐπεπτότερος ὁ πυρὸς τῆς κριθῆς, διόπερ καὶ αἱ ἀπόρροιαι;
929b_525. Problem
Ekmek kızartılırsa niçin sertleşir de ılıtılırsa bir ölçüye kadar yumuşar? Kızartılınca nem dışarı çıktığı, bu yüzden sertleştiği; yeniden ısıtılınca ise donmuş olan nem ateşle eriyip dağıldığı, bu yüzden ekmeklerin yumuşadığı için mi?
Διὰ τί ὁ ἄρτος, ἐὰν μέν τις αὐτὸν ὀπτᾷ, σκληρότερος γίνεται, ἐὰν δέ τις αὐτὸν χλιαίνῃ, ὑγρότερος ἄχρι τινός; ἢ ὅτι ὀπτωμένου αὐτοῦ τὸ ὑγρὸν ἐκπορεύεται; σκληρότερος οὖν γίνεται· ἐπιθερμαινομένου δὲ τὸ ὑγρὸν συσταθὲν διαχεῖται ὑπὸ τοῦ πυρός, διὸ ὑγρότεροι γίνονται.
929b_626. Problem
Buğday unu soğutulunca niçin daha az sıkışır da arpa unu daha çok sıkışır? Küçük parçacıklı olanlar arada boşluk bırakmadığı, ağır olanlar da baskı sayesinde eşit hacimde daha çoğunu tuttuğu için mi? Arpa unu iri tanelidir; soğutulunca daha küçülür, böylece daha az hacim daha çok unu sıkıştırır. Buğday unu ise zaten küçük parçacıklıdır; bu yüzden onu [sıkışsın diye] değil, daha hafif olsun ve baskı yüzünden sıkışmasın diye soğuturlar; çünkü buğday unu tabiatça arpa unundan daha ağırdır.
Διὰ τί τὰ μὲν ἄλευρα ψυχόμενα ἧττον σάττεται, τὰ δὲ ἄλφιτα μᾶλλον; ἢ ὅτι τὰ μὲν μικρομερῆ οὐ διαλείπει χώραν, καὶ τὰ βαρέα τῇ θλίψει τὰ πλείω ἐλάττω κατέχει τὸ ἴσον; τὰ μὲν οὖν ἄλφιτα ἁδρά ἐστιν. ψυχόμενα οὖν ἐλάττω γίνεται, ὥστε τὸ ἔλαττον συμπιέζει τὸ πλέον. τὰ
δὲ ἄλευρα ὑπάρχει μὲν μικρομερῆ ὄντα, ὥστε οὐ διὰ τοῦτο ψύχεται, ἀλλ’ ἵνα ᾖ κουφότερα καὶ μὴ σάττηται διὰ τὴν θλῖψιν· βαρύτερον γὰρ φύσει τὸ ἄλευρον τοῦ ἀλφίτου ἐστίν.