XVIII. Kitap: İlim ve Söz Sevgisiyle İlgili Problemler
916b_21. Problem
Bazılarını okumaya başlayınca, istemeseler de niçin uyku basar da bazıları, uyanık kalmak istediklerinde kitabı ellerine alınca [uyanık kalır]? Tabiatlarındaki soğukluktan ya da kara safra özsularından ötürü içlerinde soluk hareketleri olanlarda, bu özsular yüzünden soğukluktan pişmemiş, soluk hâlinde bir artık oluşur da, bunların düşüncesi hareket edip de bir şeye yönelerek düşünmediğinde, soğutucu olan öbür hareket tarafından yerinden itildiği için mi? Bu yüzden daha çok uyurlar. Düşüncelerini bir şeye dayadıklarında ise (okuma da bunu yapar), hiçbir şeyin yerinden itmediği ısıtıcı hareketle hareket ederler; böylece uyuyamazlar. Tabiatı yerinde olanlarda ise düşünce, en güçlü hâlindeyken tek bir şeye takılıp birçok yöne dönüp durmadığında, o bölgenin çevresindeki öteki her şey de durur; bunların dinginliği de uykudur. Nous durup adeta yorulunca, başın içinde bulunduğu için başı ağırlaştırır ve uykuyu getirir. Psykhē tabiatına uygun biçimde hareket ederken insan uyumaz; çünkü o zaman en çok yaşar. Uyanık olmak da yaşamanın, uyumaktan daha çok sebebidir.
Διὰ τί τοὺς μέν, ἐὰν ἄρξωνται ἀναγινώσκειν, ὕπνος λαμβάνει καὶ μὴ βουλομένους, τοὺς δὲ βουλομένους προεγρηγορέναι, ὅταν λάβωσι τὸ βιβλίον ...; ἢ ὅσοις μέν εἰσι πνευματικαὶ κινήσεις διὰ ψυχρότητα φύσεως ἢ μελαγχολικῶν χυμῶν, δι’ οὓς περίττωμα γίνεται πνευματικὸν ἄπεπτον διὰ ψυχρότητα, τούτοις ὅταν μὲν κινῆται ἡ διάνοια καὶ μὴ νοήσῃ ἐπιστήσασά τι, ἐκκρούεται τῇ ἑτέρᾳ κινήσει οὔσᾳ καταψυκτικῇ, διὸ μᾶλλον καθεύθουσιν. ὅταν δὲ ἐρείσωσι πρός τι ἐν τῇ διανοίᾳ, ὅπερ ἡ ἀνάγνωσις ποιεῖ, κινοῦνται ὑπὸ τῆς θερμαντικῆς κινήσεως οὐκ ἐκκρουομένης ὑπ’ οὐδενός, ὥστε οὐ δύνανται καθεύδειν. τῶν δὲ κατὰ φύσιν ἐχόντων ὅταν στῇ πρὸς ἓν ἡ διάνοια καὶ μὴ μεταβάλλῃ πολλαχῇ ἰσχυροτάτη οὖσα, ἴσχεται καὶ τὰ ἄλλα ὅσα ἐστὶ περὶ τὸν τόπον τοῦτον, ὧν ἠρέμησις ὁ ὕπνος ἐστίν. ὅταν δὲ στῇ καὶ οἷον κοπιάσῃ ὁ νοῦς, βαρύνει τὴν κεφαλὴν ὢν ἐν αὐτῇ καὶ ποιεῖ τὸν ὕπνον. κινουμένης δὲ τῆς ψυχῆς κατὰ φύσιν οὐ καθεύδει· ζῇ γὰρ τότε μάλιστα. τὸ δ’ ἐγρηγορέναι τοῦ ζῆν αἴτιόν ἐστιν ἢ τὸ καθεύδειν.
916b_32. Problem
Eristik tartışmalar niçin zihni idmanlı kılar? İçlerinde kazanmak ya da yenilmek sık sık olduğu için mi? Bu yüzden insanları hemen yarışçı yapar: Kazananlar sevindiklerinden çekişmeye daha çok yönelir, yenilenler de rövanş alacakmış gibi. Öteki yarışmalarda yer alanlar da öyledir; bu yüzden dövüşenler, yenik düştüklerinde bile çoğu zaman ayrılmak istemez.
Διὰ τί οἱ ἐριστικοὶ λόγοι γυμναστικοί εἰσιν; ἢ ὅτι ἔχουσι τὸ νικᾶν ἢ ἡττᾶσθαι πυκνόν. φιλονείκους οὖν εὐθὺς ποιοῦσιν· καὶ γὰρ νικῶντες διὰ τὸ χαίρειν προάγονται μᾶλλον ἐρίζειν καὶ ἡττώμενοι ὡς ἀναμαχούμενοι. καὶ οἱ ἐν τοῖς ἄλλοις ἀγῶσι ταὐτό· διὸ καὶ μαχόμενοι καὶ ἥττους ὄντες πολλάκις οὐ βούλονται διαλύεσθαι.
916b_43. Problem
İnsanlar hitabetlerde ve konuşmalarda niçin örneklerden ve masallardan, retorik kıyaslardan (enthymēma) daha çok hoşlanır? Öğrenmekten ve çabuk öğrenmekten hoşlandıkları, örnekler ve masallarla da daha kolay öğrendikleri için mi? Çünkü bunlar insanların bildiği ve cüzî olan şeylerdir; retorik kıyaslar ise küllî olandan yapılan ispattır, küllî olanı ise parçalardan daha az biliriz. Ayrıca birçok kişinin tanıklık ettiği şeylere daha çok inanırız; örnekler ve masallar da tanıklıklara benzer, tanıklarla sağlanan inandırma da kolaydır. Bir de insanlar benzer olanı zevkle öğrenir; örnek ve masallar da benzer olanı gösterir.
Διὰ τί τοῖς παραδείγμασι χαίρουσιν οἱ ἄνθρωποι ἐν ταῖς ῥητορείαις καὶ τοῖς λόγοις μᾶλλον τῶν ἐνθυμημάτων; ἢ ὅτι τῷ τε μανθάνειν χαίρουσι καὶ τῷ ταχύ· ῥᾷον δὲ διὰ τῶν παραδειγμάτων καὶ τῶν λόγων μανθάνουσιν· ἃ γὰρ ἴσασιν, ἔστι ταῦτα καὶ ἐπὶ μέρους, τὰ δὲ ἐνθυμήματα ἀπόδειξίς ἐστιν ἐκ τῶν καθόλου, ἃ ἧττον ἴσμεν ἢ τὰ μέρη. ἔτι οἷς ἂν μαρτυρῶσι πλείους, μᾶλλον πιστεύομεν, τὰ δὲ παραδείγματα καὶ οἱ λόγοι μαρτυρίαις ἐοίκασιν· αἱ δὲ διὰ τῶν μαρτύρων ῥᾴδιοι πίστεις. ἔτι τὸ ὅμοιον μανθάνουσιν ἡδέως, τὸ δὲ παράδειγμα καὶ οἱ μῦθοι τὸ ὅμοιον δεικνύουσιν.
916b_54. Problem
Hatibe, komutana ve para kazanmayı bilene niçin "usta" deriz de flütçüye ve oyuncuya demeyiz? Ötekilerin yeteneği kazanç peşinde değildir (çünkü hazzı hedefler), berikilerinki ise kazanca yöneliktir diye mi? Çünkü iyi hatip, iyi komutan ve iyi para kazanan, başkalarından fazlasını elde edebilendir; ustalık da en çok fazlasını elde etmekte görülür.
Διὰ τί ῥήτορα μὲν καὶ στρατηγὸν καὶ χρηματιστὴν λέγομεν δεινόν, αὐλητὴν δὲ καὶ ὑποκριτὴν οὐ λέγομεν; ἢ ὅτι τῶν μὲν ἡ δύναμις ἄνευ πλεονεξίας (ἡδονῆς γὰρ στοχαστική ἐστι), τῶν δὲ πρὸς τὸ πλεονεκτεῖν· ῥήτωρ γὰρ καὶ στρατηγὸς
καὶ χρηματιστὴς ἀγαθός ἐστιν ὁ δυνάμενος πλέον ἔχειν, ἡ δὲ δεινότης μάλιστα ἐν τῷ πλεονεκτεῖν ἐστίν.
917a_25. Problem
Filozofun hatipten niçin farklı olduğu düşünülür? Biri adaletsizliğin ne olduğunu, öbürü ise filancanın adaletsiz olduğunu söylediği; biri tiranın ne olduğunu, öbürü ise tiranlığın nasıl bir şey olduğunu [betimlediği] için mi?
Διὰ τί τὸν φιλόσοφον τοῦ ῥήτορος οἴονται διαφέρειν; ἢ ὅτι ὁ μὲν τί ἐστιν ἀδικία, ὁ δὲ ὡς ἄδικος ὁ δεῖνα, καὶ ὁ μὲν ὅτι τύραννος, ὁ δὲ οἷον ἡ τυραννίς.
917a_36. Problem
Bazı insanlar seçtikleri işlerde, bunlar bazen değersiz şeyler olsa bile, niçin daha ciddi işlerdekinden daha çok vakit geçirir? Örneğin bu işleri seçmiş olan biri astronom ya da hatip olmaktansa hokkabaz, mim oyuncusu ya da kaval çalgıcısı olmak ister. Bazıları en ciddi işlerle uğraşmak istediği hâlde, başarabileceklerine güvenmedikleri için onları yapmadıklarından mı? Yoksa herkes en iyi olacağını sandığı işi seçtiği için mi? İnsan neyi seçerse ona yönelir, kendi içinde en iyi olsun diye günün en büyük kısmını ona ayırır. İnsanlar başlangıçta neyi seçmiş ve neye alışmışlarsa, artık daha iyi olanı ayırt edemezler de; çünkü düşünceleri kötü seçimlerle bozulmuştur.
Διὰ τί, ἅπερ ἄν τινες προέλωνται, ἐνδιατρίβουσι τούτοις ἐνίοτε φαύλοις οὖσι μᾶλλον ἢ ἐν τοῖς σπουδαιοτέροις. οἷον θαυματοποιὸς ἢ μῖμος ἢ συρικτὴς μᾶλλον ἢ ἀστρονόμος ἢ ῥήτωρ εἶναι ἂν βούλοιτο ὁ ταῦτα προελόμενος. ἢ ὅτι βούλονται μὲν ἔνιοι τὰ σπουδαιότατα μεταχειρίζεσθαι, διὰ δὲ τὸ μὴ πιστεύειν ἑαυτοῖς ὡς δυνησομένοις, διὰ τοῦτο οὐ πράττουσιν; ἢ ὅτι ἐν οἷς οἴεται ἕκαστος κρατιστεύειν, ταῦτα προαιρεῖται· ὃ δὲ αἱρεῖται, καὶ ἐπὶ τοῦτ’ ἐπείξεται, νέμων τὸ πλεῖστον ἡμέρας αὐτῷ μέρος, ἵνα αὐτὸς αὑτοῦ τυγχάνῃ κράτιστος ὤν. ὅ τι δὲ ἄν τινες ἐξ ἀρχῆς προέλωνται καὶ οἷς ἂν συνεθισθῶσιν, οὐδὲ κρίνειν ἔτι δύνανται τὰ βελτίω· διέφθαρται γὰρ ἡ διάνοια διὰ φαύλας προαιρέσεις.
917a_47. Problem
Bazılarını okumaya başlayınca, istemeseler de niçin uyku basar da bazılarına, kitabı ellerine aldıklarında, isteseler de uyuyamazlar? Tabiatlarındaki soğukluktan ya da kara safra özsularından ötürü içlerinde soluk hareketleri olanlarda, bu özsular yüzünden soğukluktan pişmemiş, soluk hâlinde bir artık oluşur da, bunların düşüncesi hareket edip de bir şeye yönelerek düşünmediğinde, öbür hareket yerinden itildiği için mi? Bu yüzden düşüncelerini çok değiştirdiklerinde daha çok uyurlar; çünkü soluk hareketi yenik düşer. Düşüncelerini bir şeye dayadıklarında ise (okuma da bunu yapar), hiçbir şeyin yerinden itmediği soluk hareketiyle hareket ederler; böylece uyuyamazlar. Tabiatı yerinde olanlarda ise düşünce tek bir şeye takılıp birçok yöne dönüp durmadığında, o bölgenin çevresindeki öteki her şey de durur; bunların dinginliği de uykudur. Çünkü tek bir hâkim parça durunca, tıpkı bir bozgunda olduğu gibi, öteki parçalar da tabiatları gereği durur. Tabiatça hafif olan yukarı, ağır olan aşağı gider. Psykhē tabiatına uygun biçimde hareket ederken uyumaz; çünkü onun hâli budur. Durup adeta yorulunca ise nous değişir, yukarıya, başa doğru giden cisimsi şeyler de uykuyu getirir. Okumanın uyumaya engel olduğu düşünülebilir. Ama uykusuzluk düşünmekten değil (çünkü düşünürken psykhē daha çok belirli bir yere sabitlenmiştir), değişmekten ileri gelir. Nitekim psykhēnin araştırdığı ve çözümsüzlüğe düştüğü düşünceler uyutmaz; hep seyrettiği düşünceler ise uyutur. Çünkü öncekiler psykhēyi belirsizliğe düşürür, sonrakiler düşürmez.
Διὰ τί τοὺς μέν, ἂν ἄρξωνται ἀναγιγνώσκειν, ὕπνος λαμβάνει καὶ μὴ βουλομένους, τοὺς δὲ [οὐ] βουλομένους ποεῖ δύνασθαι, ὅταν λάβωσι βιβλίον; ἢ ὅσοις μέν εἰσι πνευματικαὶ κινήσεις διὰ ψυχρότητα φύσεως ἢ μελαγχολικῶν χυμῶν, δι’ οὓς περίττωμα γίνεται πνευματικὸν ἄπεπτον διὰ ψυχρότητα, τούτοις ὅταν μὲν κινῆται ἡ διάνοια καὶ μὴ νοῇ ἐπιστήσασασά τι, ἐκκρούεται ἡ ἑτέρα κίνησις, διὸ μᾶλλον μεταβάλλοντες πολὺ τὴν διάνοιαν καθεύδουσιν· ἡττᾶται γὰρ ἡ πνευματική. ὅταν δὲ ἐρείσωσι πρός τι τὴν διάνοιαν, ὅπερ ἡ ἀνάγνωσις ποιεῖ, κινοῦνται ὑπὸ τῆς πνευματικῆς κινήσεως, οὐκ ἐκκρουομένης ὑπ’ οὐδενός, ὥστε οὐ δύνανται καθεύδειν. τῶν δὲ κατὰ φύσιν ἐχόντων ὅταν στῇ πρὸς ἓν ἡ διάνοια καὶ μὴ μεταβάλλῃ πολλαχῇ, ἵσταται καὶ τὰ ἄλλα ὅσα περὶ τὸν τόπον, ὧν ἠρέμησις ὁ ὕπνος ἐστίν. ἑνὸς γὰρ κυρίου στάντος, ὥσπερ ἐν τροπῇ, καὶ τὰ ἄλλα μόρια ἵστασθαι πέφυκεν. φύσει γὰρ ἄνω τὸ κοῦφον φέρεται, τὸ δὲ βαρὺ κάτω. ὅταν οὖν ἡ ψυχὴ κινῆται κατὰ φύσιν, οὐ καθεύδει· οὕτω γὰρ ἔχει. ὅταν δὲ στῇ καὶ οἷον κοπιάσῃ, ὁ μὲν νοῦς μεταβάλλει, καὶ ἄνω τὰ σωματώδη πρὸς τὴν κεφαλὴν ἰόντα ποιεῖ τὸν ὕπνον. δόξειε δ’ ἂν ἡ ἀνάγνωσις κωλύειν καθεύδειν. ἔστι δὲ οὐ διὰ τὸ νοεῖν (ὥρισται γὰρ τότε μᾶλλον ἡ ψυχή), ἀλλὰ διὰ τὸ μεταβάλλειν ἡ ἀγρυπνία, ἐπεὶ καὶ νοήσεις αἱ τοιαῦται
ἄγρυπνοί εἰσιν, ἐν αἷς ζητεῖ ἡ ψυχὴ καὶ ἀπορεῖ, ἀλλ’ οὐκ ἐν αἷς ἀεὶ θεωρεῖ· ἐκεῖναι μὲν γὰρ ἀοριστεῖν ποιοῦσιν, αὗται δὲ οὔ.
917b_28. Problem
Eristik tartışmalarda niçin gevezeliğe yer yoktur? Eristik tartışma görünüşte bir kıyas, kıyas da az sözle kurulan bir şey olduğu için mi? Konuşan sözü uzatırsa, zaman geçtikçe safsata açığa çıkar; karşıdaki de verdiği kabulü geri alabilir.
Διὰ τί ἐν τοῖς ἐριστικοῖς οὐκ ἔνεστιν ἀδολεσχία; ἢ ὅτι συλλογισμός ἐστι φαινόμενος, ἐν ὀλίγοις δὲ ὁ συλλογισμός· καὶ ἐὰν μηκύνῃ, χρόνου γινομένου ὁ παραλογισμὸς δῆλος, καὶ ἔστιν ὃ ἔδωκεν ἀναλαβεῖν.
917b_39. Problem
Tek bir şey çevresinde kurulmuş hikâyeleri, birçok şeyi ele alan hikâyelerden niçin daha zevkle dinleriz? Daha iyi bilinen şeylere daha çok dikkat ettiğimiz ve onları daha zevkle dinlediğimiz için mi? Belirli olan belirsiz olandan daha iyi bilinir. Bir olan belirlidir, çok olan ise sınırsızlıktan pay alır.
Διὰ τί ποτε τῶν ἱστοριῶν ἥδιον ἀκούομεν τῶν περὶ ἓν συνεστηκυιῶν ἢ τῶν περὶ πολλὰ πεπραγματευμένων; ἢ διότι τοῖς γνωριμωτέροις μᾶλλον προσέχομεν καὶ ἥδιον αὐτῶν ἀκούομεν· γνωριμώτερον δέ ἐστι τὸ ὡρισμένον τοῦ ἀορίστου. τὸ μὲν οὖν ἓν ὥρισται, τὰ δὲ πολλὰ τοῦ ἀπείρου μετέχει.
917b_410. Problem
Ne çok eski ne de pek yeni olan şeyleri dinlemekten niçin zevk alırız? Bizden çok uzak olanlara inanmadığımız, inanmadığımız şeylerden de zevk almadığımız için mi? Yeni olanları ise sanki hâlâ algılıyoruzdur; bunlar hakkında bir şey dinlemekten de zevk almayız.
Διὰ τί ἡδόμεθα ἀκούοντες τὰ μήτε λίαν παλαιὰ μήτε κομιδῇ νέα; ἢ διότι τοῖς μὲν πόρρω ἀφ’ ἡμῶν ἀπιστοῦμεν, ἐφ’ οἷς δὲ ἀπιστοῦμεν οὐχ ἡδόμεθα· τὰ δὲ ὥσπερ ἔτι αἰσθανόμεθα, καὶ περὶ τούτων ἀκούοντες οὐχ ἡδόμεθα.