İçeriğe geç
Problemler

Aristoteles · Problemler

XVI. Kitap: Cansız Şeylerle İlgili Problemler

913a_31. Problem

Su kabarcıklarının tabanları suda niçin beyazdır; güneşe konulduklarında da niçin gölge yapmazlar? Kabarcığın geri kalanı gölge yapar da tabanı yapmaz, çevresi güneşle aydınlanmış olur. Daha da şaşırtıcı olanı şudur: Güneşte suya bir odun konsa bile, odun [gölgesiyle] su tarafından kesilmez. Gölge oluşmuyor mu, yoksa gölge güneşle bölünüp dağılıyor mu? Gölge görülmeyen şeyse, kabarcığın kütlesi güneş tarafından çepeçevre görülüyor olurdu. Bunun imkânsız olduğu optikte gösterilir: Çünkü en küçük şey bile en büyük şey tarafından bütünüyle çepeçevre görülemez.

913a_3

Διὰ τί αἱ μὲν βάσεις τῶν πομφολύγων λευκαὶ ἐν τοῖς ὕδασι· καὶ ἐὰν ἐν ἡλίῳ τεθῶσι, σκιὰν οὐ ποιοῦσιν, ἀλλ’ ἡ μὲν ἄλλη πομφόλυξ σκιὰν ποιεῖ, ἡ δὲ βάσις οὐ ποιεῖ, ἀλλ’ ἡλίωται κύκλῳ. τὸ δὲ ἔτι θαυμασιώτερον, ὅτι οὐδ’ ἐάν τι τεθῇ ξύλον εἰς τὸ ὕδωρ ἐν τῷ ἡλίῳ, τέμνεται ὑπὸ τοῦ ὕδατος ταῦτα. ἢ οὐ γίνεται σκιά, ἀλλ’ ἡλίῳ διῄρηται ἡ σκιά; εἰ οὖν σκιά ἐστιν τὸ μὴ ὁρώμενον, καὶ ὑπὸ τοῦ ἡλίου κύκλῳ ἂν ὁρῷτο ὁ ὄγκος. τοῦτο δὲ ὅτι ἀδύνατον, δείκνυται ἐν τοῖς ὀπτικοῖς· οὐδὲ γὰρ τὸ ἐλάχιστον ὑπὸ τοῦ μεγίστου ἐνδέχεται ὅλον περιοφθῆναι.

913a_42. Problem

Kabarcıklar niçin yarıküre biçimindedir? [İçlerindeki hava] bir merkezden çıkıyormuş gibi her yönde eşit olarak yukarıya, havaya doğru gittiği için mi? Böyle bir şeyin yarıküre olması zorunludur. Alt yarıküre ise merkezin içinde bulunduğu su düzlemiyle kesilip ayrılır.

913a_4

Διὰ τί αἱ πομφόλυγες ἡμισφαίρια; ἢ διὰ τὸ ὡς ἀπὸ κέντρου πρὸς τὸν ἀέρα φέρεσθαι ἄνω ὁμοίως πάντη; ἀνάγκη δὲ τοῦτο ἡμισφαίριον εἶναι. τὸ κάτω δὲ ἡμισφαίριον ἀποτέμνεται ὑπὸ τοῦ ἐπιπέδου τοῦ ὑδατώδους, ἐν ᾧ τὸ κέντρον ἐστίν.

913a_53. Problem

Kalınlığı her yanında eşit olmayan cisimlerde, biri hafif tarafı hareket ettirirse atılan şey niçin kendi çevresinde döner? Örneğin içine kurşun dökülmüş aşık kemiklerinde, hafif tarafı kendine doğru çevirip atan biri için böyle olur. Daha ağır olan kısmın, aynı güçle atılınca daha hafif olanla eşit hızda gitmesi imkânsız olduğu için mi? Cismin bütünüyle hareket etmesi zorunlu olduğuna, eşit hızla hareket etmesi ise imkânsız olduğuna göre [şöyle olur]: Parçalar aynı hızla gitselerdi aynı çizgiyi izlerlerdi; ama biri ötekinden daha hızlı gidince, daire çizerek gitmesi zorunludur. Çünkü yalnız bu şekilde, hep birbirinin karşısında bulunan noktalar aynı zamanda eşit olmayan çizgiler katederler.

913a_5

Διὰ τί τοῖς ἄνισον τὸ βάθος ἔχουσι μεγέθεσιν, ἐάν τις τὸ κουφότερον κινῇ, κύκλῳ περιφέρεται τὸ βαλλόμενον, οἷον τοῖς μεμολιβδωμένοις ἀστραγάλοις συμβαίνει, ἐάν τις βάλλῃ τὸ κουφότερον πρὸς αὐτὸν στρέψας μέρος; ἢ ὅτι τὸ βαρύτερον ἀδύνατον ἰσοδρομεῖν τῷ κουφοτέρῳ, ἀπὸ τῆς αὐτῆς ἰσχύος ῥιφθέν; ἐπεὶ δὲ ἀνάγκη μὲν πάμπαν κινεῖσθαι,

913b

ἐξ ἴσου δὲ ἀδύνατον, ὁμοταχῶς μὲν φερόμενα τὴν αὐτὴν οἰσθήσεται γραμμήν, θᾶττον δὲ θατέρου φερομένου κύκλον ἀνάγκη φέρεσθαι, ἐπειδὴ ἐν τούτῳ μόνῳ τῷ σχήματι ταῦτα ἀεὶ κατάλληλα ὄντα σημεῖα ἐν ταὐτῷ χρόνῳ ἀνίσους διέρχεται γραμμάς.

913b_24. Problem

Yere düşüp geri seken şeyler, düzleme değdikleri noktanın iki yanında niçin düzlemle benzer açılar yapar? Her şey tabiatça dik açıyla düştüğü için mi? Düz bir yere düşenler düzleme dikme ve çaplarıyla çarptıklarından, sekerken o kadar açı yaparlar, çünkü çap [açıyı] eşit böler. Yana doğru düşenler ise yere dikmeyle değil, dikmenin üstündeki bir noktayla çarptıklarından, çarptıkları yer tarafından yeniden itilip ters yöne giderler. Yuvarlak cisimler bu durumda kendi üzerlerinde dönerek itilmenin tersi yönünde yuvarlanır; ister merkezleri yerinde dursun ister yer değiştirsin. Düz kenarlı cisimler ise dikmenin kendisi ileriye doğru götürüldüğü için ileri fırlatılır; bacakları biçilenlerde ve ayakları altından kaydırılanlarda olduğu gibi. Çünkü bunların hepsi ters yöne, arkaya doğru düşer. Çünkü dikme onları dengeler, [dikme] havada kalır ve ileriye doğru itilir; o zaman zıt kısımların arkada ve aşağıda kalacağı açıktır, aşağıya giden kısımlar da daha ağır olur. Bunlarda düşüş olan şey, seken şeylerde ileri gidiş olur. Bunların hiçbiri dik açıyla sekmez; çünkü dikme, hareket eden cismi ağırlıkça ikiye böler ve aynı düzleme birbirini kesen birden çok dikme çekilemez. Cismin düzleme çarptığı sekme noktasında bir dikme çekilirse, cisim bu dikme tarafından yeniden ikiye bölünecek, böylece cismi götüren ilk dikmenin de bu dikme tarafından kesilmesi zorunlu olacaktır. Cisim ters yöne gideceğine, ama dik açıyla gitmeyeceğine göre, geriye düzleme çarptığı noktanın öbür yanında dar bir açı oluşması kalır; çünkü dik açı, zıt açıların sınırıdır.

913b_2

Διὰ τί τὰ πίπτοντα ἐπὶ τὴν γῆν καὶ ἀφαλλόμενα ὁμοίας γωνίας ποιεῖ πρὸς τὸ ἐπίπεδον ἐφ’ ἑκάτερα τοῦ σημείου ᾧ ἥψατο τοῦ ἐπιπέδου; ἢ ὅτι πάντα μὲν φύσει φέρεται πρὸς ὀρθήν; τὰ μὲν οὖν εἰς ὁμαλὲς πεσόντα, τῇ καθέτῳ καὶ τῇ διαμέτρῳ προσκρούσαντα τῷ ἐπιπέδῳ, τοσαύτας ποιεῖ γωνίας ἀφαλλόμενα διὰ τὸ τὴν μὲν διάμετρον ἴσα διαιρεῖν· τὰ δὲ εἰς τὰ πλάγια πίπτοντα, οὐ τῇ καθέτῳ προσκρούοντα τῷ χωρίῳ, ἀλλὰ τῷ ἀνωτέρω τῆς καθέτου σημείῳ, συμβαίνει πάλιν ἀνωσθέντα ὑπὸ τοῦ πληγέντος τόπου εἰς τοὐναντίον φέρεσθαι, τὰ μὲν στρογγύλα, ὅτε ἐν αὐτῷ φερόμενα εἰς τοὐναντίον τῆς ἀπώσεως ἐξελίττεται, ἐάν τε ἠρεμῇ τὸ μέσον αὐτῶν ἐάν τε καὶ τόπον διαλλάττῃ· τὰ δ’ εὐθύγραμμα διὰ τὸ τὴν κάθετον αὐτὴν εἰς τοὔμπροσθεν προσηνέχθη ἐκκρούεσθαι, καθάπερ τοῖς τε ξυρουμένοις τὰ σκέλη συμβαίνει, καὶ ὧν τοὺς κολύθρους ὑφαρπάζουσιν. πάντες γὰρ οὗτοι εἰς τοὐναντίον καὶ ὄπισθεν ἐπιπίπτουσιν. διὰ τὸ ἰσάζειν αὐτὰ τὴν κάθετον, μετέωρόν τε εἶναι καὶ εἰς τοὔμπροσθεν ἐκκρούεσθαι· τὰ γὰρ ἐναντία δῆλον ὅτι αὐτῆς ὄπισθέ τε καὶ κάτω συμβήσεται γίνεσθαι, κάτω δὲ φερόμενα βαρύτερα ἂν εἴη. ὃ οὖν τούτοις πτῶμα, τοῖς ἀφαλλομένοις φορὰν συμβαίνει γίνεσθαι. πρὸς ὀρθὴν μὲν οὖν οὐδέτερα αὐτῶν ἀφάλλεται διὰ τὸ τὴν μὲν κάθετον δίχα τῷ βάρει διαιρεῖν τὰ φερόμενα, καθέτους δὲ πλείους πρὸς ταὐτὸ ἐπίπεδον μὴ γίνεσθαι τεμνούσας αὐτάς· ὃ τούτοις συμβήσεται καθέτου γινομένης κατὰ τὴν ἔφαλσιν, ᾗ προσέκρουσε τῷ ἐπιπέδῳ τὸ φερόμενον, διχοτομεῖσθαι πάλιν ὑπ’ αὐτῆς αὐτὸ συμβήσεται, ὥστε ἀναγκαῖον τέμνεσθαι ὑπ’ αὐτῆς τὴν πρώτην κάθετον ὑφ’ ἧς ἐφέρετο. ἐπεὶ δ’ εἰς τοὐναντίον μὲν οἰσθήσεται, πρὸς ὀρθὴν δὲ οὐκ οἰσθήσεται, λοιπὸν ὀξεῖαν γίνεσθαι γωνίαν τὴν ἐπὶ θατέρῳ τοῦ προσπεσόντος τῷ ἐπιπέδῳ σημείου· ὅρος γάρ ἐστιν ἡ ὀρθὴ τῶν ἐναντίων γωνιῶν.

913b_35. Problem

Silindir itilince niçin dosdoğru gider ve onu sınırlayan dairelerle doğru çizgiler çizer de koni, tepesi yerinde kalarak kendi çevresinde döner ve sınırlayan dairesiyle bir daire çizer? İkisi de dönerek hareket eder; ama düzlemde silindir doğrular, koni ise daireler çizer. Çünkü koninin daireleri eşit değildir; aynı merkez çevresindeki dairelerden büyüğü her zaman daha hızlı hareket eder. Konideki bütün daireler aynı anda eşit olmayan hızlarla hareket ettiği için en dıştakiler aynı zamanda en çok yeri ve en uzun çizgiyi kateder; bu yüzden daire çizerek hareket ederler. Hepsi aynı doğruyla çizilir; doğru dönerek hareket ederken üzerindeki noktaların hepsi aynı zamanda eşit çizgi çizmez, oysa dosdoğru ilerleyince eşit çizgi çizer. Silindirde ise bütün daireler eşit olduğundan ve aynı eksen çevresinde bulunduğundan, düzleme aynı anda değen bütün noktaları, daireler eşit olduğu için yuvarlanırken eşit hızla hareket eder; her biri kendi dairesini yuvarlayıp tamamlayınca da aynı anda yeniden düzleme gelir. Böylece düzlemdeki doğrular da eşit olur; çünkü daireler eşit ve eşit hızlı olarak bu doğruları kendi temaslarıyla çizmişlerdir. Dosdoğru hareket eden aynı çizginin çizdiği çizgiler de doğrudur; bu yüzden silindir dosdoğru ilerler. Silindiri ilk düzleme değdiği çizgi boyunca düzlemde sürüklemek ile onu yuvarlamak arasında hiçbir fark yoktur; çünkü silindir ister sürüklensin ister yuvarlansın, silindirdeki çizgilerden eşit ve benzer bir çizgi her zaman düzleme değecektir.

913b_3

Διὰ τί ὁ μὲν κύλινδρος ὠσθεὶς εἰς εὐθύ τε φέρεται καὶ γράφει εὐθείας τοῖς ὁρίζουσιν αὐτὸν κύκλοις, ὁ δὲ κῶνος κύκλῳ περιφέρεται, τῆς κορυφῆς μενούσης, καὶ γράφει

914a

τὸν κύκλον τῷ ὁρίζοντι κύκλῳ; κύκλῳ μὲν ἀμφότερα φέρεται, γράφει δ’ ἐν τῷ ἐπιπέδῳ ὁ μὲν κύλινδρος εὐθείας, ὁ δὲ κῶνος κύκλους, διὰ τὸ τοὺς μὲν ἐν τῷ κώνῳ ἀνίσους εἶναι κύκλους, φέρεσθαι δὲ ἀεὶ θᾶττον τὸν μείζονα τῶν περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον. φερομένων δὲ ἀνίσως πάντων ἅμα τῶν ἐν τῷ κώνῳ κύκλων, συμβαίνει τοὺς ἐξωτάτω πλεῖστον ἐν ταὐτῷ χρόνῳ τόπον καὶ γραμμὴν φέρεσθαι· διὸ καὶ κύκλῳ φέρονται. γράφονταί τε γὰρ πάντες τῇ αὐτῇ εὐθείᾳ, καὶ τῆς εὐθείας κύκλῳ μὲν φερομένης οὐ πάντα τὰ ἐν αὐτῇ σημεῖα ἴσην ἐν ταὐτῷ χρόνῳ γράφει γραμμήν, εἰς εὐθὺ δὲ φέρει τὴν ἴσην. τοῦ δὲ κυλίνδρου πάντων ἴσων ὄντων τῶν κύκλων καὶ περὶ ταὐτὸ κέντρον, συμβαίνει τὰ ἅμα τοῦ ἐπιπέδου ἐν αὐτοῖς πάνθ’ ἁπτομένοις σημεῖα, φέρεσθαί τε ἰσοταχεῖς κυλιομένους διὰ τὸ τοὺς κυλίνδρους ἴσους εἶναι, καὶ ἥκειν ἐπὶ τὸ ἐπίπεδον πάλιν ἅμα ἐκκυλισθέντα ἕκαστον τὸν αὑτοῦ κύκλον, ὥστε καὶ τὰς ἐν τῷ ἐπιπέδῳ εὐθείας ἴσας γίνεσθαι· τῇ γὰρ αὑτῶν ἀφῇ αὐτὰς ἔγραψαν, ὄντες ἴσοι τε καὶ ἰσοταχεῖς. ἐγίνοντο δὲ εὐθεῖαι αἱ ὑπὸ τῆς αὐτῆς γραφεῖσαι γραμμῆς εἰς εὐθὺ φερομένης, ὥστε διὰ ταύτας εἰς εὐθὺ ἀναφέροιτο ὁ κύλινδρος. διαφέρει γὰρ οὐθέν, ᾗ ἡ πρώτη ἥψατο ὁ κύλινδρος τοῦ ἐπιπέδου γραμμῇ, ταύτῃ ἕλκειν ἐν τῷ ἐπιπέδῳ, ἢ ἐγκυλίειν αὐτό· ἀεὶ γὰρ ἴσην καὶ ὁμοίαν γραμμὴν τῶν ἐν τῷ κυλίνδρῳ συμβήσεται ἅπτεσθαι τοῦ ἐπιπέδου, ἑλκομένου τε καὶ κυλιομένου τοῦ κυλίνδρου.

914a_26. Problem

Kitap rulolarının kesiti düz ve doğru olduğu hâlde, rulo tabanına paralel kesilirse açıldığında kesit niçin doğru olur da eğik kesilirse eğri olur? Bir kesitte daireler aynı düzlemde bulunduğu hâlde, eğik kesitin bunlara paralel olmadığı, bir yerde daha çok, bir yerde daha az uzakta bulunduğu için mi? Böylece rulo açılınca aynı düzlemde bulunan ve başlangıçları aynı düzlemde olan daireler, açılırken kendilerinden doğan çizgiyi meydana getirir. Oluşan çizgi aynı düzlemdeki dairelerden çıkar; dolayısıyla düzlemde olduğu için doğrudur da. Eğik kesitin açılınca verdiği çizgi ise ilkine paralel değildir; kesit de ona göre öyle durduğu için bir yerde daha çok, bir yerde daha az uzaktadır; böylece bir düzlemde olmayacak, dolayısıyla doğru da olmayacaktır. Çünkü bir doğrunun bir kısmı bir düzlemde, bir kısmı başka bir düzlemde olamaz.

914a_2

Διὰ τί τῶν βιβλίων ἡ τομὴ οὖσα ἐπίπεδος καὶ εὐθεῖα, ἐὰν μέν τις τέμῃ παρὰ τὴν βάσιν, γίνεται εὐθεῖα ἀνελιττομένη, ἐὰν δὲ ἐγκλίνας, σκολιά; ἢ ὅτι συμβαίνει τῶν ἐν τῇ ἑτέρᾳ τομῇ κύκλων ἐν ταὐτῷ ἐπιπέδῳ ὄντων τὴν ἐγκεκλιμένην τομὴν μὴ παρακειμένην εἶναι, ἀλλ’ ἐν τῇ μὲν πλεῖον, τῇ δὲ ἔλαττον αὐτῆς ἀπέχειν, ὥστε ἐξελιττομένου οἱ μὲν ἐν ταὐτῷ ἐπιπέδῳ ὄντες κύκλοι, καὶ τὴν ἀρχὴν ἔχοντες ἐν ταὐτῷ ἐπιπέδῳ. τὴν ἐξ αὑτῶν ποιήσουσι γραμμὴν ἐξελιττόμενοι. ἔστι γὰρ ἡ γινομένη γραμμὴ ἐκ τῶν κύκλων οἵ εἰσιν ἐν ταὐτῷ ἐπιπέδῳ· ὥστε καὶ εὐθεῖα οὖσα ἐν ἐπιπέδῳ. ἥ τε τῆς λοξῆς τομῆς ἐξελιττομένη γραμμὴ οὐκ οὖσα παρὰ τὴν πρώτην, ἀλλὰ τῇ μὲν πλέον, τῇ δὲ ἔλαττον αὐτῆς διεστηκυῖα διὰ τὸ καὶ τὴν τομὴν οὕτως ἔχειν πρὸς αὐτήν, οὐκ ἐν ἐπιπέδῳ ἔσται, ὥστε οὐδ’ εὐθεῖα· τῆς γὰρ εὐθείας οὐκ ἔστι τὸ μὲν ἐν ἄλλῳ, τὸ δὲ ἐν ἄλλῳ ἐπιπέδῳ.

914b7. Problem

Bölünen büyüklüklerin parçaları niçin hep birlikte bütünden daha küçük görünür? Bölününce hepsi bir sayıya sahip olduğu, ama büyüklükçe birden küçük olduğu için mi? Bir şeye büyük denmesi süreklilikten ve bir kemiyet olmasından ileri gelir; her sayı ise büyüklüğün sayısından daha büyüktür. Bu yüzden parçalar bölününce bütünün daha büyük görünmesi doğaldır. Çünkü aynı şeyler söz konusu olduğu hâlde, bütün sürekli olduğundan daha çok büyüklüğün tabiatına, parçalar ise sayının tabiatına sahiptir.

914b

Διὰ τί διαιρούμενα τὰ μεγέθη ἐλάττω φαίνεται πάντα τοῦ ὅλου; ἢ ὅτι διαιρούμενα μὲν ἀριθμὸν ἔχει πάντα, μεγέθει δὲ ἐλάττω ἐστὶ τοῦ ἑνός; τὸ μὲν γὰρ μέγα τῷ κατὰ συνέχειαν εἶναι καὶ ποσόν τι μέγα λέγεται, ὁ δὲ ἀριθμός τε πᾶς παντὸς μεγέθους ἀριθμοῦ μείζων. διόπερ εἰκὸς τὸ ὅλον διαιρεθέντων τῶν μερῶν μεῖζον φαίνεσθαι· τῶν αὐτῶν γὰρ ὄντων αὐτῶν τὸ μὲν ὅλον τὴν τοῦ μεγέθους ἔχει μᾶλλον φύσιν, συνεχὲς ὄν, τὰ δὲ μέρη τὴν τοῦ ἀριθμοῦ.

914b_28. Problem

Su saatiyle ilgili olaylarda bütün olarak sebep, Anaksagoras'ın dediği gibi görünür: Boru kapatılınca suyun içeri girmemesinin sebebi, su saatinin içinde hapsolan havadır. Ama hava tek başına sebep değildir; çünkü biri su saatini boruyu kapatıp yan yatırarak suya batırırsa su içeri girer. Bu yüzden onun anlattığı şekilde, havanın nasıl sebep olduğu yeterince açıklanmış olmaz. Söylendiği gibi sebep havadır; ama hava, itildiğinde ve kendi başına hareket ettiğinde, zorlanmadıkça, öteki unsurlar gibi tabiatı gereği dosdoğru ilerler. Su saati yan yatırılarak batırılınca, hava suyun içindeki deliklerin karşısındaki deliklerden, doğru çizgide kalarak su tarafından dışarı itilir; o çekilince de su içeri girer. Su saati dik olarak suya batırılınca ise hava, yukarısı kapalı olduğu için dosdoğru çekilemez ve ilk deliklerin çevresinde kalır; çünkü tabiatı gereği kendi içine sıkışmaz. Havanın hareketsiz kalarak suyu dışarıda tutabildiğinin işareti, su saatinin kendisinde olandır. Biri su saatinin gövdesini suyla doldurup boruyu kapatır ve onu boru tarafına doğru ters çevirirse, su borudan ağzına doğru akmaz. Ağız açılınca da su hemen borudan akmaz, biraz sonra akar; çünkü su borunun ağzında değildir, açıldıktan sonra borudan geçer. Su saati dolu ve dik dururken boru açılınca su hemen süzgeçten akar; çünkü su süzgece değer, ama borunun uçlarına değmez. Böylece su, önce söylenen sebepten ötürü su saatine girmez; boru açılınca ise dışarı çıkar, çünkü borudaki hava aşağı yukarı hareket ederek su saatindeki suyun çoğunu boşaltır. Aşağı itilen ve kendisi de kendi yönüne meyleden su, su saatinin dışındaki havayı zorlayarak akar; bu dış hava hareket eder ve güçte onu iten havaya eşittir, ama karşı dirençte ondan zayıftır; çünkü dar borudan aktığı için daha hızlı ve daha şiddetli akar ve suya çarpar. Boru kapatılınca suyun akmamasının sebebi ise, su saatine giren suyun havayı oradan zorla dışarı itmesidir. Bunun işareti, su saatinde oluşan soluk ve geğirme sesidir. Su girerken zorla iterek havayı da borunun içine birlikte sokar; hava da, sıkıştırılıp birbirine geçirilen odun parçaları ya da bölmesine sıkıştırılmış tunç gibi, başka hiçbir bağlantı olmadan orada kalır, ta ki karşı taraftan vurularak çıkarılıncaya dek; tıpkı tahtalarda kırılan kamaları vurarak çıkarmaları gibi. Bu da boru açılınca, önce söylenen sebeplerle olur. İşte ya bu sebeplerden ötürü suyun akmaması doğaldır, ya da zorla çıkan ve soluk hâline gelen hava yüzünden. Çıkan ses de, birçok durumda olduğu gibi, suyun soluk tarafından yukarı çekildiğini gösterir. Yukarı çekilen ve kendi kendine bitişik olan bütün su, hava tarafından sıkıştırılmış olarak, hava onu yeniden itinceye kadar kalır. Baştaki kısım yerinde kaldıkça, suyun geri kalanı da tek ve bitişik bir bütün olarak ondan asılı durur. Bunun olması da akla yatkındır. Çünkü bir şeyi kendi yerinden hareket ettirmek ile onu, o yerdeymiş gibi, tutmak aynı kuvvetin işidir; tutan ile tutulan güçte eşitse daha uzun süre tutar, tutan daha güçlüyse yine öyle; burada olan da budur. Çünkü soluk, güçte sudan üstündür.

914b_2

Τῶν περὶ τὴν κλεψύδραν συμβαινόντων τὸ μὲν ὅλον ἔοικεν αἴτιον εἶναι καθάπερ Ἀναξαγόρας λέγει· ὁ γὰρ ἀήρ ἐστιν αἴτιος, ἐναπολαμβανόμενος ἐν αὐτῇ, τοῦ μὴ εἰσιέναι τὸ ὕδωρ ἐπιληφθέντος τοῦ αὐλοῦ. οὐ μὴν ἀπλῶς γε αἴτιος κἂν γάρ τις αὐτὴν πλαγίαν ἐνῇ εἰς τὸ ὕδωρ, ἐπιλαβὼν τὸν αὐλόν, εἴσεισι τὸ ὕδωρ. διόπερ οὐ λέγεται ὑπ’ αὐτοῦ ἱκανῶς ᾗ αἴτιόν ἐστιν. ἔστι δὲ αἴτιον μέν, καθάπερ εἴρηται, ὁ ἀήρ· οὗτος δὲ ὠθούμενός τε καὶ καθ’ ἑαυτὸν φερόμενος καὶ μὴ βιαζόμενος ἐπ’ εὐθείας πέφυκεν φέρεσθαι, καθάπερ καὶ ἄλλα στοιχεῖα. πλαγίας μὲν οὖν βαφείσης τῆς κλεψύδρας, διὰ τῶν ἐναντίων τοῖς ἐν τῷ ὕδατι τρυπημάτων ἐπ’ εὐθείας μένων ὑπὸ τοῦ ὕδατος ἐξέρχεται, ὑποχωροῦντος δὲ αὐτοῦ τὸ ὕδωρ εἰσέρχεται· ὀρθῆς δὲ εἰς τὸ ὕδωρ βαφείσης τῆς κλεψύδρας, οὐ δυνάμενος πρὸς ὀρθὴν ὑποχωρεῖν διὰ τὸ πεφρᾶχθαι τὰ ἄνω, μένει περὶ τὰ πρῶτα τρυπήματα· ἄττεσθαι γὰρ εἰς αὐτὸν οὐ πέφυκεν. σημεῖον δ’ ἐστὶ τοῦ εἴργειν δύνασθαι τὸ ὕδωρ ἀκινητίζοντα τὸν ἀέρα τὸ ἐπ’ αὐτῆς γινόμενον τῆς κλεψύδρας. ἐὰν γάρ τις αὐτῆς αὐτὴν τὴν κωδίαν ἐμπλήσας ὕδατος, ἐπιλαβὼν τὸν αὐλόν, καταστρέψῃ ἐπὶ τὸν αὐλόν, οὐ φέρεται τὸ ὕδωρ διὰ τοῦ αὐλοῦ ἐπὶ στόμα. ἀνοιχθέντος δὲ τοῦ στόματος οὐκ εὐθὺς ἐκρεῖ κατὰ τὸν αὐλόν, ἀλλὰ μικροτέρῳ ὕστερον, ὡς οὐκ ὂν ἐπὶ τῷ στόματι τοῦ αὐλοῦ, ἀλλ’ ὕστερον διὰ τούτου φερόμενον ἀνοιχθέντος. πλήρους τε καὶ ὀρθῆς οὔσης τῆς κλεψύδρας, ἀνοιχθέντος τοῦ αὐλοῦ εὐθὺς ῥεῖ διὰ τοῦ ἠθμοῦ, διὰ τὸ ἐκείνου μὲν ἅπτεσθαι, τῶν δὲ ἄκρων τοῦ αὐλοῦ μὴ ἅπτεσθαι. οὐκ εἰσέρχεται μὲν οὖν τὸ ὕδωρ εἰς τὴν κλεψύδραν διὰ τὴν προειρημένην αἰτίαν, ἐξέρχεται δὲ ἀνοιχθέντος τοῦ αὐλοῦ διὰ τὸ τὸν ἐν αὐτῷ ἀέρα κινούμενον ἄνω καὶ κάτω πολλὴν κένωσιν ποιεῖν τοῦ ἐν τῇ κλεψύδρᾳ ὕδατος. ὠθούμενον δὲ κάτω καὶ αὐτὸ ῥέπον εἰς αὐτὸ εἰκότως ἐκρεῖ, βιαζόμενον τὸν ἐκτὸς

915a

τῆς κλεψύδρας ἀέρα κινούμενόν τε καὶ ὄντα ἴσον τῇ δυνάμει τῷ ἐπωθοῦντι αὐτὸν ἀέρι, τῇ δὲ ἀντερείσει ἀσθενέστερον ἐκείνου διὰ τὸ διὰ στενοῦ αὐτὸν τοῦ αὐλοῦ ῥέοντα θᾶττον καὶ σφοδρότερον ῥεῖν, καὶ προσπίπτειν τῷ ὕδατι. τοῦ δέ, πωμασθέντος τοῦ αὐλοῦ, μὴ συρρεῖν τὸ ὕδωρ αἴτιον, ὅτι τὸ ὕδωρ εἰσιὸν εἰς τὴν κλεψύδραν ἐξωθεῖ βίᾳ τὸν ἀέρα ἐξ αὐτῆς. σημεῖον δέ ἐστι τὸ γινόμενον ἐν ταύτῃ πνεῦμα καὶ ἐρυγμός. εἰσιόντος δὲ τοῦ ὕδατος, βίᾳ ὠθοῦν συνεισπίπτει εἰς τὸν αὐλὸν αὐτοῦ, καθάπερ τὰ ἐκπιεστὰ ξύλα ἢ χαλκὸς τῇ διαιρέσει πιεζόμενος, μένει ἄνευ παντὸς ἄλλου συνδέσμου 〈,ἕως ἂν〉ἐκκρουσθῇ ἐκ τοῦ ἐναντίου, καθάπερ τοὺς κατεαγότας ὀπιούρους ἐν τοῖς ξύλοις ἐκκρούουσιν. συμβαίνει δὲ τοῦτο ἀνοιχθέντος τοῦ αὐλοῦ γίνεσθαι διὰ τὰ προειρημένα. ἢ οὖν διὰ ταῦτα εἰκός ἐστιν αὐτὸν μὴ ἐκρεῖν, ἢ ἐξιόντος βιαίου ἀέρος καὶ πνευματουμένου. δηλοῖ δὲ ὁ ψόφος ἐπισπᾶσθαι τῷ πνεύματι τὸ ὕδωρ ἄνω, ὥσπερ ἐπὶ πολλῶν συμβαίνει γίνεσθαι. ἐπισπώμενον δὲ καὶ συνεχὲς ὂν αὑτῷ πᾶν τὸ ὕδωρ μένει πιεζόμενον ὑπὸ τοῦ ἀέρος, ἕως ἂν ἀπωσθῇ πάλιν ὑπ’ αὐτοῦ. τῆς δὲ ἀρχῆς μενούσης, καὶ τὸ ἄλλο ἐξ αὐτῆς κρέμαται ὕδωρ ἓν καὶ συνεχές. εὔλογον δὲ τοῦτο γίνεσθαι· τοῦ γὰρ αὐτοῦ ἐστὶ κινῆσαί τε ἐκ τῆς οἰκείας χώρας τι, καὶ τοῦτο ἴσχειν, ὡς ἐκείνης, ἐν πλείονι δὲ χρόνῳ, ἐὰν ᾖ ὅμοια τῇ δυνάμει τό τε ἔχον καὶ τὸ ἐχόμενον, ἢ τὸ ἔχον κρεῖττον, ὅπερ ἐνταῦθα συμβαίνει· πνεῦμα γὰρ ὕδατος ἐστι κρεῖττον τῇ δυνάμει.

915a_29. Problem

Bitkilerin ve hayvanların organ olmayan bütün parçaları niçin yuvarlaktır; bitkilerin gövdesi ve dalları, hayvanların baldırları, uylukları, kolları ve göğsü gibi? Üçgen ya da çokgen ne bir bütün ne de bir parça vardır. Arkhytas'ın dediği gibi, tabii harekette eşitlik oranı bulunduğu (çünkü her şey orantılı olarak hareket eder), yalnız bu oran da kendi üzerine döndüğü için, bulunduğu yerde de daireler ve yuvarlak şeyler meydana getirdiği için mi?

915a_2

Διὰ τί τὰ μόρια τῶν φυτῶν καὶ τῶν ζῴων, ὅσα μὴ ὀργανικά, πάντα περιφερῆ, τῶν μὲν φυτῶν τὸ στέλεχος καὶ οἱ πτόρθοι, τῶν δὲ ζῴων κνῆμαι, μηροί, βραχίονες, θώραξ τρίγωνον δὲ οὐδὲ πολύγωνον οὔτε ὅλον οὔτε μόριόν ἐστιν; πότερον, ὥσπερ Ἀρχύτας ἔλεγεν, διὰ τὸ ἐν τῇ κινήσει τῇ φυσικῇ ἐνεῖναι τὴν τοῦ ἴσου ἀναλογίαν (κινεῖσθαι γὰρ ἀνάλογον πάντα), ταύτην δὲ μόνην εἰς αὑτὴν ἀνακάμπτειν, ὥστε κύκλους ποιεῖν καὶ στρογγύλα, ὅταν ἐγγένηται;

915a_310. Problem

Uç kısımlarda niçin hep yuvarlak şekiller oluşur? Tabiat her şeyi elindeki imkânlarla olabildiğince en iyi ve en güzel biçimde yaptığı, bu şekil de en güzel, kendine en çok benzeyen şekil olduğu için mi?

915a_3

Διὰ τί ἐν τοῖς ἐσχάτοις ἀεὶ γίνεται περιφερῆ; ἢ ὅτι ἡ φύσις ἐκ τῶν ἐνδεχομένων πάντα ποιεῖ ὡς δυνατὸν ἄριστα καὶ κάλλιστα, τὸ δὲ σχῆμα τοῦτο κάλλιστον, τὸ αὐτὸ αὑτῷ ὁμοιότατον.

915a_411. Problem

Bir çember atılınca niçin önce doğru bir çizgi, yavaşlarken de düşünceye kadar sarmal bir çizgi çizer? Önce doğru çizer, çünkü hava onu iki yandan eşit olarak dik tutar diye mi? İki yandaki meyil eşit olunca çizginin de yeri iki yandan eşit bölen bir çizgi olması zorunludur; böyle bir çizgi de doğrudur. Çevresindeki havanın düzensizliği yüzünden bir yana ağırlık verince, iç ve dış kısımlar artık eşit çizgi çizmez, zorunlu olarak eğri bir çizgi çizer.

915a_4

Διὰ τί, ἐὰν κύκλος ῥιφθῇ, τὸ μὲν πρῶτον εὐθεῖαν γράφει, παυόμενος δὲ ἕλικα, ἕως ἂν πέσῃ; ἢ εὐθεῖαν μὲν τὸ πρῶτον ὅτι ὁμοίως ἔνθεν καὶ ἔνθεν ὁ ἀὴρ ἀπορθοῖ; ἴσης

915b

οὖν οὔσης τῆς ῥοπῆς ἔνθεν καὶ ἔνθεν, ἀνάγκη καὶ τὴν γραμμὴν τοιαύτην εἶναι, ἣ ἴσον διαιρεῖ τὸν τόπον ἔνθεν καὶ ἔνθεν· τοιαύτη δέ ἐστιν εὐθεῖα. ὅταν δὲ βρίσῃ ἐπὶ θάτερον μέρος δι’ ἀνωμαλίαν τοῦ περιισταμένου ἀέρος, οὐκέτι ἴσην γράφει τό τε ἐντὸς καὶ τὸ ἐκτὸς μέρος, ἀλλ’ ἀνάγκῃ περιφερῆ.

915b_212. Problem

Kalınlığı her yanında eşit olmayan cisimlerde, biri parçalardan hafif olanı hareket ettirirse atılan şey niçin kendi çevresinde döner? Örneğin içine kurşun dökülmüş aşık kemiklerinde, hafif tarafı kendine doğru çevirip atan biri için böyle olur. Daha ağır olan kısmın, aynı güçle atılınca daha hafif olanla eşit hızda gitmesi imkânsız olduğu için mi? Cismin hareket etmesi zorunlu, ama eşit hızla ve dosdoğru gitmesi imkânsız olduğuna göre, içe doğru giderek daire çizmesi zorunludur. Diyelim ki ortasında ağırlığından ötürü bütünüyle hareketsiz bir kısım olsaydı; o zaman cismin atana yakın tarafı ileriye, öbür tarafı ise atana doğru hareket ederdi. Bütün cisim hareket ettiğine, ama ortasında götürülen bir ağırlık taşıdığına göre, aynı şeyi yapması zorunludur.

915b_2

Διὰ τί τοῖς ἄνισον τὸ βάθος ἔχουσι μεγέθεσιν, ἐάν τις κουφότερον κινῇ τῶν μερῶν, κύκλῳ περιφέρεται τὸ βαλλόμενον, οἷον τοῖς μεμολιβδωμένοις ἀστραγάλοις συμβαίνει, ἐάν τις βάλλῃ τὸ κουφότερον πρὸς αὑτὸν στρέψας μέρος; ἢ ὅτι τὸ βαρύτερον ἀδύνατον ἰσοδρομεῖν τῷ κουφοτέρῳ ἀπὸ τῆς αὐτῆς ἰσχύος ῥιφθέν; ἐπεὶ δὲ ἀνάγκη μὲν κινεῖσθαι, ἐξ ἴσου δὲ καὶ ἐπ’ εὐθείας ἀδύνατον, ἀνάγκη εἰς τὸ ἐντὸς φερόμενον κύκλῳ φέρεσθαι· οἷον εἰ ὅλως τι ἦν αὐτοῦ ἀκίνητον διὰ βάρος ἐν μέσῳ, τὸ μὲν πρὸς τῷ ἀφιέντι εἰς τὸ πρόσθεν ἂν ἐκινήθη αὐτοῦ μέρος, τὸ δὲ ὑπ’ ἐκεῖνα πρὸς τὸν ἀφιέντα. ἐπεὶ δὲ κινεῖται μὲν τὸ πᾶν, ἔχει δὲ ἐν μέσῳ τὸ βάρος φερόμενον, ἀνάγκη ταὐτὸ τοῦτο ποιεῖν.

915b_313. Problem

Hareket eden şeyler bir engele çarpınca niçin tabiatça gittikleri yönün tersine ve benzer açılarla geri seker? Yalnız kendi tabii yönüne göre yaptığı hareketle değil, atanın verdiği hareketle de hareket ettiği için mi? Tabii hareket, şey kendi yerine varınca sona erer (çünkü her şey tabiatça gittiği yere varınca durur); ama sahip olduğu yabancı hareket bakımından hâlâ hareket etmesi zorunludur. İleriye gidemez, çünkü engellenir; ya yana ya da dik yöne gider. Her şey benzer açılarla geri sıçrar; çünkü atanın verdiği hareket onu nereye götürüyorsa oraya gider, orada da dar ya da dik bir açıyla gitmiş olur. Çarptığı engel doğru çizgideki hareketi engellediğine göre, hareket eden şeyi de hareketini de aynı ölçüde engeller. Aynalarda görmenin değdiği doğrunun ucu nasıl [karşıda] görünüyorsa, hareket eden şeylerde de zıt yönde aynı şey olur; çünkü ters açı ne kadar büyükse o kadar açıyla geri itilir. Açının ve hareketin yer değiştirdiğini düşünmek gerekir. Bu olunca, benzer açılarla geri sekmenin zorunlu olduğu açıktır.

915b_3

Διὰ τί τὰ φερόμενα ὅταν ἀντιπέσῃ, ἀφάλλεται εἰς τοὐναντίον ἢ πέφυκεν φέρεσθαι, καὶ πρὸς ὁμοίας γωνίας; ἢ ὅτι οὐ μόνον ἐκείνην φέρεται τὴν φορὰν ἣν φέρεται κατὰ τὸ οἰκεῖον μέρος, ἀλλὰ καὶ τὴν ὑπὸ τοῦ ἀφιέντος γινομένην; ἡ μὲν οὖν οἰκεία παύεται, ὅταν εἰς τὸν οἰκεῖον ἔλθῃ τόπον (ἅπαν φὰρ ἠρεμεῖ ἐλθὸν εἰς ὃν φέρεται τόπον κατὰ φύσιν), καθ’ ἣν δ’ ἔχει ἀλλοτρίαν, ἀνάγκη ἔτι κινεῖσθαι, οὐκ εἰς τὸ πρόσθεν δὲ διὰ τὸ κωλύεσθαι, ἀλλ’ ἢ εἰς τὸ πλάγιον ἢ εἰς τὸ ὀρθόν. ἅπαντα δὲ ἀποπηδᾷ πρὸς ὁμοίας γωνίας διὰ τὸ φέρεσθαι μὲν ἐνταῦθα οὗ ἡ κίνησις φέρει, ἣν ἐποίησεν ὁ ἀφείς· ἐκεῖ δὲ πρὸς ὀξεῖαν ἢ πρὸς ὀρθὴν φέρεσθαι συμβαίνει. ἐπεὶ οὖν τὸ ἀντικροῦσαν κωλύει τὴν εἰς εὐθὺ κίνησιν, ὁμοίως κωλύει τὸ φερόμενον καὶ τὴν φορὰν αὐτοῦ. ὥσπερ οὖν ἐν τοῖς κατόπτροις τὸ ἄκρον τῆς εὐθείας οὗ ξυνέπεσεν ἡ ὄψις φαίνεται, καὶ ἐν τοῖς φερομένοις οὕτω τὸ ἐναντίον γίνεται· τοσαύτην γὰρ γωνίαν ἀπέωσται ὅση γίνεται ἡ κατὰ κορυφήν. δεῖ γὰρ νοῆσαι μετακινουμένην τὴν γωνίαν καὶ τὴν φοράν. τούτου δὲ γενομένου φανερὸν ὅτι πρὸς ὁμοίας γωνίας ἀνάγκη ἀφάλλεσθαι.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…