İçeriğe geç
Problemler

Aristoteles · Problemler

XV. Kitap: Matematik Kurama Dayanan Problemler

910b_21. Problem

Düz çizgili şekilleri ikiye bölen çizgiler arasında niçin yalnız köşeden köşeye çekilen çizgiye diametros (köşegen) denir? Adının da ima ettiği gibi diametros, ölçülen şeyi bozmadan ikiye böldüğü için mi? Şekli birleşme yerlerinden (yani köşelerinden) bölen çizgi diametros olacaktır; çünkü bozmaz, yalnız böler, tıpkı askerî teçhizatı bölüştürenler gibi. Kenarlar boyunca birleşmiş olanı kesen çizgi ise bozar; çünkü düz çizgili şekil köşelerinden birleştirilmiş bir bütündür.

910b_2

Διὰ τί διάμετρος καλεῖται μόνη τῶν δίχα διαιρουσῶν τὰ εὐθύγραμμα ἡ ἐκ γωνίας εἰς γωνίαν ἀχθεῖσα γραμμή; ἢ ὅτι διάμετρος δίχα διαιρεῖ, καθάπερ τοὔνομα ὑποσημαίνει, οὐ φθείρουσα τὸ μετρούμενον; ἡ μὲν οὖν κατὰ τὰς συνθέσεις διαιροῦσα (λέγω δὲ τὰς γωνίας) διάμετρος ἔσται· οὐ γὰρ φθείρει, ἀλλὰ διαιρεῖ, καθάπερ οἱ τὰ στρατιωτικὰ σκεύη διαιροῦντες. ἡ δὲ κατὰ τὰς γραμμὰς σύνθετα τέμνουσα φθείρει· σύγκειται γὰρ τὸ εὐθύγραμμον κατὰ τὰς γωνίας.

910b_32. Problem

Köşegene niçin diametros denir? Yalnız o ikiye böldüğü için mi? Sanki "ikiye ölçen" denmiş gibidir. İkiye bölenler arasında bu adı yalnız onun alması da bundandır. Yoksa yalnız o şekli büküldüğü eklem yerlerinden, ötekiler ise kenarlarından böldüğü için mi?

910b_3

Διὰ τί διάμετρος καλεῖται; ἢ ὅτι δίχα μόνη διαιρεῖ; ὥσπερ οὖν εἴ τις εἴποι διχάμετρός ἐστιν. καὶ διότι μόνη τῶν δίχα τοῦτο καλεῖται. ἢ ὅτι κατὰ μέλη ᾗ κέκαμπται μόνη διαιρεῖ, αἱ δὲ ἄλλαι κατὰ πλευράς;

910b_43. Problem

Barbarlar da Yunanlar da bütün insanlar niçin ona kadar sayar da başka bir sayıya, örneğin iki, üç, dört ya da beşe kadar sayıp sonra yeniden başa dönerek, "bir-beş", "iki-beş" diye, on bir, on iki der gibi saymaz? Niçin ondan daha ötede durup oradan yeniden başa dönmezler? Her sayı, kendinden önceki sayıya bir ya da iki eklenmesiyle olur, öteki de başka bir sayı olur; ama insanlar yine de sınırı ona koyarak sayarlar. Bunu tesadüfen yapıyor gibi görünmezler, hem de her zaman yaparlar; her zaman ve herkeste olan şey ise tesadüfî değil, tabiidir. On, mükemmel bir sayı olduğu için mi? Çünkü sayının bütün türlerini içerir: çift, tek, kare, küp, doğrusal, düzlemsel, asal ve bileşik. Yoksa on bir ilke olduğu için mi? Çünkü bir, iki, üç ve dört toplanınca on olur. Yoksa hareket eden gök cisimleri dokuz olduğu için mi? Yoksa on oran içinde dört küp sayı tamamlandığı, Pythagorasçıların dediğine göre de evren bu sayılardan oluştuğu için mi? Yoksa bütün insanlar on parmaklı doğduğu için mi? Böylece kendi sayılarının çakılları elleri altında olduğundan, başka şeyleri de bu miktarla sayarlar. Yalnız Trakların bir kabilesi dörde kadar sayar; çünkü çocuklar gibi uzun bir şeyi akılda tutamazlar, büyük bir sayıya da hiçbir ihtiyaçları yoktur.

910b_4

Διὰ τί πάντες ἄνθρωποι, καὶ βάρβαροι καὶ Ἕλληνες, εἰς τὰ δέκα καταριθμοῦσι, καὶ οὐκ εἰς ἄλλον

911a

ἀριθμόν, οἷον β′, γ′, δ′, ε′, εἶτα πάλιν ἐπαναδιπλοῦσιν, ἓν πέντε, δύο πέντε, ὥσπερ ἕνδεκα, δώδεκα; οὐδ’ αὖ ἐξωτέρω παυσάμενοι τῶν δέκα, εἶτα ἐκεῖθεν ἐπαναδιπλοῦσιν; ἔστι μὲν γὰρ ἕκαστος τῶν ἀριθμῶν ὁ ἔμπροσθεν καὶ ἓν ἢ δύο, καὶ οὕτως ἄλλος τις, ἀριθμοῦσι δ’ ὅμως ὁρίσαντες ἄχρι τῶν δέκα. οὐ γὰρ δὴ ἀπὸ τύχης γε αὐτὸ ποιοῦντες φαίνονται καὶ ἀεί· τὸ δὲ ἀεὶ καὶ ἐπὶ πάντων οὐκ ἀπὸ τύχης, ἀλλὰ φυσικόν. πότερον ὅτι τὰ δέκα τέλειος ἀριθμός; ἔχων γὰρ πάντα τὰ τοῦ ἀριθμοῦ εἴδη, ἄρτιον, περιττόν, τετράγωνον, κύβον, μῆκος ἐπίπεδον, πρῶτον σύνθετον. ἢ ὅτι ἀρχὴ ἡ δεκάς; ἓν γὰρ καὶ δύο καὶ τρία καὶ τέτταρα γίνεται δεκάς. ἢ ὅτι τὰ φερόμενα σώματα ἐννέα; ἢ ὅτι ἐν δέκα ἀναλογίαις τέτταρες κυβικοὶ ἀριθμοὶ ἀποτελοῦνται, ἐξ ὧν φασὶν ἀριθμῶν οἱ Πυθαγόρειοι τὸ πᾶν συνεστάναι; ἢ ὅτι πάντες ὑπῆρξαν ἄνθρωποι ἔχοντες δέκα δακτύλους; οἷον οὖν ψήφους ἔχοντες τοῦ οἰκείουἀριθμοῦ, τούτῳ τῷ πλήθει καὶ τὰ ἄλλα ἀριθμοῦσιν. μόνοι δὲ ἀριθμοῦσι τῶν Θρᾳκῶν γένος τι εἰς τέτταρα, διὰ τὸ ὥσπερ τὰ παιδία μὴ δύνασθαι μνημονεύειν ἐπὶ πολύ, μηδὲ χρῆσιν μηδενὸς εἶναι πολλοῦ αὐτοῖς.

911a_24. Problem

(Metin bozuktur.) ... yer merkez olduğu için; çünkü bize görünen şekiller hep aynıdır. Bunun böyle olduğu düşünülür; yoksa insan merkezden bakmasaydı, şekiller kâh üçgen, kâh yamuk, kâh başka türlü görünürdü. Yer bize merkez gibi görünürdü, eğer bu noktalardan bakabilseydik. Yer küre biçiminde olduğuna göre, evrenin merkezi ile yerin merkezi aynı olacaktır. Biz ise yerin üstünde yaşıyoruz; böylece bu şekiller bize merkezden değil, merkezden yerin yarıçapı kadar uzaktayken böyle görünür. Öyleyse uzaklık daha da artsa, şekillerin görünüşünün aynı kalmasına ne engel olur?

911a_2

† ὅτι ἡ γῆ κέντρον· ἀεὶ γὰρ ὅμοια τὰ φαινόμενα ἡμῖν σχήματα. δοκεῖ τοῦτο εἶναι, ἐὰν μὴ ἀπὸ τοῦ μέσου τις θεωρῇ, ἀλλ’ ὁτὲ μὲν τρίγωνα, ὁτὲ δὲ τραπέζια, ὁτὲ δὲ ἀλλοῖα ἐδόκει ἡ γῆ μέσον ἡμῖν, εἰ ἀπὸ τούτων ἔνι ἡμᾶς θεωρεῖν. οὔσης γὰρ σφαιροειδοῦς τῆς γῆς ταὐτὸ κέντρον τούτου καὶ τῆς γῆς ἔσται. ἡμεῖς δὲ ἐπάνω τῆς γῆς οἰκοῦμεν, ὥστε οὐκ ἀπὸ τούτου, ἀλλὰ τὸ ἥμισυ τῆς διαμέτρου ἀφεστῶσιν ἡμῖν τοιαῦτα φαίνεται. τί οὖν κωλύει πλέονος γινομένου τοῦ διαστήματος διαμένειν τὴν τῶν σχημάτων φαντασίαν;

911a_35. Problem

Güneş eşit zamanlarda aynı düzenle ilerlediği hâlde, gölgelerin uzayıp kısalması niçin aynı olmaz? Eşit yaylar altında ışınların görülen nesneye göre yaptığı açılar eşit olduğu için mi? Bu ışınlar uzatılınca, ilk ışın, görülen nesne ve gölgenin çevrelediği üçgenin içinde [başka] ışınlar oluşturur. Açılar eşitse, nesneden daha uzak olan çizginin daha yakın olandan daha büyük olması zorunludur; bunu biliyoruz. Şimdi yay istenildiği kadar eşit parçaya bölünsün ve görülen nesne Th olsun. Güneş A noktasındayken Th'yi alıp ThA doğrultusunda bir gölge oluşturduğunda, ışının A'dan düşmesi zorunludur. Güneş B'ye gelince B'den çıkan ışın ThA'nın içine düşecektir; yeniden G'ye geçtiğinde de aynı şekilde. Böyle olmasaydı, bir doğru bir doğruyu iki noktada keserdi. AB, BG'ye eşit olduğuna göre, bu yayların D'de, yani merkezde gördüğü açılar da eşit olacaktır. D'deki açılar eşitse, üçgendeki açılar da eşittir; çünkü bunlar onların ters açılarıdır. Açı eşit parçalara bölündüğüne göre, DE, EZ'den büyük olacaktır, [EZ de] ... DTh'den. Yaydan gelen ışınların oluşturduğu öteki parçalar da böyledir. Aynı zamanda öğle vakti gölgenin en kısa olmasının zorunlu olduğu ve [gölgedeki] değişmelerin de o zaman en küçük olduğu açıktır. Güneş öğle vakti en çok tepemizdedir; boğucu sıcak da hem söylenen sebepten hem de rüzgârsızlıktan olur. Çünkü güneş yerin yakınındaki havayı ayrıştırınca rüzgâr doğar. Bu, her iki yarıkürede aynı anda oluyorsa, gece yarılarının ve öğle vaktinin rüzgârsız olması doğaldır.

911a_3

Διὰ τί τοῦ ἡλίου ὁμοτόνως φερομένου ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ, οὐχ ἡ αὐτὴ αὔξησις καὶ φθίσις τῶν σκιῶν; ἢ ὅτι ἴσαι γίνονται αἱ γωνίαι πρὸς τὰ ὁρώμενα, αἱ ἀπὸ τῶν ἀκτίνων ὑπὸ ταῖς ἴσαις περιφερείαις; εἰ δ’ αὗται καὶ ἐμβαλλόμεναι ποιοῦσιν ἀκτῖνας ἐν τῷ τριγώνῳ, ὅπερ ἔχεται ὑπό τε τῆς πρώτης ἀκτῖνος καὶ τοῦ ὁρωμένου καὶ τῆς σκιᾶς. εἰ δ’ αἱ γωνίαι ἴσαι, ἀνάγκη τὴν πορρωτέρω γραμμὴν τοῦ ὁρωμένου μείζω εἶναι τῆς ἐγγυτέρω· τοῦτο γὰρ ἴσμεν. διῃρήσθω οὖν ἡ περιφέρεια εἰς ἴσα ὁσαοῦν πλήθει, ὁράσθω δὲ τὸ Θ. ὅταν οὖν ὁ ἥλιος ἐπὶ τοῦ Α προσλαβὼν τὸ Θ ποιήσῃ τινὰ σκιὰν ἐν τῷ Θ Α, ἀνάγκη δὴ τὴν ἀκτῖνα ἐπὶ τὸ Α πίπτειν. ὅταν δ’ ἔλθῃ ἐπὶ τὸ Β, ἡ ἀπὸ τοῦ Β ἀκτὶς ἐντὸς τῆς Θ Α πεσεῖται, καὶ ὅταν πάλιν ἐπὶ τὸ Γ μεταβῇ, ὡσαύτως· εἰ δὲ μή, εὐθεῖα εὐθείας διχῇ ἅψεται. ἐπεὶ οὖν ἴση ἡ Α Β τῇ Β Γ, καὶ αἱ γωνίαι αἱ ὑπὸ ταύτης αἱ πρὸς τῷ Δ ἴσαι ἔσονται· πρὸς τῷ κέντρῳ γάρ. εἰ δὲ τῇ τοῦ Δ, καὶ ἐν τῷ τριγώνῳ· κατὰ κορυφὴν γὰρ ταύταις. ὥστ’ ἐπεὶ εἰς ἴσα διαιρεῖται ἡ γωνία, μείζων ἔσται ἡ Δ Ε τῆς Ε Ζ τῇ Δ Θ. ὁμοίως δὲ καὶ αἱ ἄλλαι ἂς ποιοῦσιν αἱ ἀπὸ τῆς περιφερείας ἀκτῖνες. ἅμα δὲ δῆλον καὶ ὅτι κατὰ μεσημβρίαν ἐλαχίστην ἀναγκαῖον εἶναι τὴν σκιάν, καὶ ὅτι αἱ ἐπιδόσεις τότε ἐλάχσται. μάλιστα γὰρ καθ’ ἡμᾶς ὁ ἥλιος τῆς μεσημβρίας ἐστίν, καὶ πνῖγος γίνεται διά τε τὴν εἰρημένην αἰτίαν καὶ ὅτι ἀπνεύματος· ὅταν γὰρ διακρίνῃ τὸν πρὸς τῇ γῇ ἀέρα, πνεῦμα γίνεται. εἰ οὖν ἅμα ἐν ἀμφοτέροις

911b

τοῖς ἡμισφαιρίοις, εἰκότως ἂν αἱ μέσαι νύκτες καὶ ἡ μεσημβρία ἀπνεύματοι εἶεν.

911b_26. Problem

Güneş dörtgen deliklerden geçip parladığında niçin düz çizgili şekiller değil de, örneğin hasır örgülerden geçerken olduğu gibi daireler meydana getirir? Görme ışınlarının yayılımı bir koni olduğu, koninin tabanı da daire olduğu için mi? Böylece güneş ışınları neye düşerse daire biçiminde görünür. Oysa ışınlar doğru çizgiler olduğuna göre, güneşin meydana getirdiği şeklin de doğru çizgilerle çevrelenmesi zorunludur. Çünkü doğrular bir doğruya düştüğünde düz çizgili bir şekil meydana getirir. Işınlarda da durum budur: Işınlar, içinden parlayıp geçtikleri hasırın çizgisine, yani bir doğruya düşer ve kendileri de doğrudur; dolayısıyla yayılım bir doğruya doğru olacaktır. Ama görme ışınlarından doğruların uçlarına doğru ayrılanlar zayıf olduğu için köşelerdeki kısımlar görülmez; doğrunun koni içinde kalan kısmını görme oluşturur, geri kalanını oluşturmaz, görme ışınları oraya düştükleri hâlde fark edilmez. Çünkü görmenin ulaştığı birçok şeyi görmeyiz, karanlıktakiler gibi. Karenin çokgen gibi, daha da uzaklaşırsa daire gibi görünmesi de buna benzer. Görme ışınlarının yayılımı bir koni olduğundan, şekil uzaklaştıkça, uzaklık arttığı için köşelere doğru ayrılan görme ışınları zayıf ve az olduğundan görmez; ortaya düşenler ise toplu ve güçlü olduklarından görmeye devam eder. Şekil yakındayken köşelerdekileri de görebilir, uzaklık artınca göremezler. Bu yüzden uzaklaştırılan eğri çizgi de doğru gibi görünür. Ayın sekizinci gününde ay da, görme ışınları ayın genişliğine değil de onu çevreleyen çizgiye düşerse, doğru çizgilerle çevrili görünür. Çünkü yay yakındayken görme, yayın bir kısmının ötekinden ne kadar daha yakın olduğunu ayırt edebilir; uzaklaşınca bunu fark edemez, her yanı eşit uzaklıkta sanır. Bu yüzden doğru görünür.

911b_2

Διὰ τί ὁ ἥλιος διὰ τῶν τετραπλεύρων διέχων οὐκ εὐθύγραμμα ποιεῖ τὰ σχήματα, ἀλλὰ κύκλους, οἷον ἐν ταῖς ῥίψεσιν; ἢ ὅτι ἡ τῶν ὄψεων ἔκπτωσις κῶνός ἐστιν, τοῦ δὲ κώνου κύκλος ἡ βάσις, ὥστε πρὸς ὃ ἂν προσπίπτωσιν αἱ τοῦ ἡλίου ἀκτῖνες, κυκλοτερεῖς φαίνονται. ἀναγκαῖον μὲν γάρ ἐστι καὶ τὸ ὑπὸ τοῦ ἡλίου σχῆμα ὑπ’ εὐθειῶν περιέχεσθαι, εἴπερ αἱ ἀκτῖνες εὐθεῖαι. ὅταν γὰρ εὐθεῖαι πρὸς εὐθεῖαν προσπίπτωσιν, εὐθύγραμμον ποιοῦσιν. ἐπὶ δὲ τῶν ἀκτίνων συμβαίνει τοῦτο· πρὸς εὐθεῖαν γὰρ προσπίπτουσι τὴν τοῦ ῥιπὸς γραμμήν, ᾗ διαλάμπουσι, καὶ αὗται εὐθεῖαί εἰσιν, ὥστε πρὸς εὐθεῖαν ἔσται ἡ ἔκπτωσις. ἀλλὰ διὰ τὸ ἀσθενεῖς εἶναι τὰς ἀποσχιζομένας ἀπὸ τῶν ὄψεων πρὸς τὰ ἄκρα τῶν εὐθειῶν, οὐχ ὁρᾶται τὰ ἐν ταῖς γωνίαις· ἀλλ’ ὅσον μὲν τῆς εὐθείας ἐνυπάρχει ἐν τῷ κώνῳ, ποιεῖ αὐτήν, τὸ δὲ λοιπὸν οὐ ποιεῖ, ἀλλὰ λανθάνουσιν αἱ ὄψεις ἐπιπίπτουσαι. πολλὰ γὰρ οὐχ ὁρῶμεν ἐφ’ ἃ διικνεῖται ἡ ὄψις, οἷον τὰ ἐν τῷ σκότει. ὅμοιον δὲ τούτῳ καὶ τὸ τὸ τετράγωνον πολυγωνοειδὲς φαίνεσθαι, ἐὰν δὲ πλέον ἀφιστῇ, κύκλον. ὄντος γὰρ κώνου τῆς τῶν ὄψεων ἐκπτώσεως, ἀφισταμένου τοῦ σχήματος εἰς τὸ πόρρω αἱ μὲν εἰς τὰς γωνίας ἀποσχιζόμεναι τῶν ὄψεων διὰ τὸ ἀσθενεῖς εἶναι καὶ ὀλίγαι οὐχ ὁρῶσι, πλέονος τοῦ ἀποστήματος γινομένου, αἱ δὲ εἰς τὸ μέσον προσπίπτουσαι, ἀθρόαι καὶ ἰσχυραὶ οὖσαι, διαμένουσιν. ἐγγὺς μὲν οὖν ὄντος τοῦ σχήματος δύναται καὶ τὰ ἐν ταῖς γωνίαις ὁρᾶν, πλεῖον δὲ αὐτῶν γένομένου ἀδυνατοῦσιν. διὸ καὶ ἡ περιφερὴς ἀπαγομένη εὐθεῖα φαίνεται. καὶ ἡ σελήνη ὑπὸ εὐθειῶν περιέχεσθαι δοκεῖ τῇ ὀγδόῃ, ἐὰν μὴ κατὰ τὸ πλάτος, ἀλλὰ κατὰ τὴν περιέχουσαν γραμμὴν αἱ ὄψεις προσπίπτωσιν. ἐγγὺς μὲν γὰρ οὔσης τῆς περιφερείας δύνανται διακρίνειν αἱ ὄψεις ὅσῳ ἐγγύτερόν ἐστι θάτερον θατέρου μέρους τῆς περιφερείας· πόρρω δὲ γινομένης οὐ διαισθάνεται, ἀλλὰ δοκεῖ αὐτῇ ἐξ ἴσου εἶναι. διὸ καὶ εὐθεῖα φαίνεται.

911b_37. Problem

Ay küre biçiminde olduğu hâlde, yarım olduğunda onu niçin [kenarı] doğru bir çizgi olarak görürüz? Görme ile güneşin aya vurarak meydana getirdiği dairenin çevresi aynı düzlemde bulunduğu için mi? Bu olduğunda, güneş [ışığının sınırı] doğru bir çizgi olarak görünür. Bir küreye görme ışınlarını yönelten şeyin bir daire görmesi zorunlu olduğundan, ay da küre biçiminde olduğundan ve güneş onu "gördüğünden", güneşin meydana getirdiği şey bir daire olacaktır. Bu daire tam karşımıza geldiğinde bütünüyle görünür ve dolunay gibi görünür; güneşin yer değiştirmesi yüzünden yana kaydığında ise çevresi görme doğrultusuna gelir, böylece doğru gibi görünür. Öbür kısmı ise yuvarlaktır, çünkü görmenin karşısında bir yarıküre bulunur; böyle bir şey de yarım daire gibi görünür. Çünkü ay her zaman görmenin karşısındadır. Ama güneş [ışığını yüzün tümüne] düşürmediğinde onu [tam] görmeyiz; sekizinci günden sonra ay, güneş yanından geçerek daireyi bize göre daha eğik hâle getirdiği için ortadan dolmaya başlar. Böyle konumlanan daire, görmeye göre bir koni kesitine benzer. Güneş yer değiştirdiğinde ay hilal biçiminde görünür. Çünkü güneşin dairesi, ayın yarım göründüğü uç noktalardan geçtiğinde, dairenin çevresi yay olarak görünür; zira artık görmeyle bir doğru üzerinde değildir, yana kaymıştır. Bu olunca ve daire aynı noktalardan geçtikçe, ayın hilal biçiminde görünmesi zorunludur. Çünkü dairenin bir kısmı görme doğrultusuna göre dosdoğrudur ve önceki daire karşıda olduğundan parlak kısımdan bir parça kesilir; sonra uçlar da aynı yerde kalır; böylece hilal biçiminde görünmesi zorunludur. Hilalin daha geniş ya da daha dar olması güneşin hareketinden ileri gelir: Güneş yer değiştirdikçe gördüğü daire de aynı noktalardan geçerek döner. Çünkü aynı noktalardan sonsuz sayıda büyük daire çizilebildiğine göre, bu daire de sonsuz sayıda eğimle eğilebilir.

911b_3

Διὰ τί τῆς σελήνης σφαιροειδοῦς οὔσης εὐθεῖαν ὁρῶμεν, ὅταν ᾖ διχότομος; ἢ ὅτι ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ ἡ ὄψις γίνεται καὶ ἡ τοῦ κύκλου περιφέρεια, ἣν ὁ ἥλιος ποιεῖ προσβάλλων τῇ σελήνῃ; ὅτε δὲ τοῦτο γένοιτο, εὐθεῖα γραμμὴ ἐφαίνετο

912a

ὁ ἥλιος. ἐπεὶ γὰρ ἀνάγκη τὸ προσβάλλον τὰς ὄψεις πρὸς τὴν σφαῖραν κύκλον ὁρᾶν, ἡ δὲ σελήνη σφαιροειδής, καὶ ὁ ἥλιος ὁρᾷ αὐτήν, κύκλος ἂν εἴη ὁ ὑπὸ τοῦ ἡλίου γινόμενος. οὗτος οὖν ὅταν μὲν ἐξ ἐναντίας ἡμῖν γένηται, ὅλος φαίνεται καὶ δοκεῖ πανσέληνος εἶναι· ὅταν δὲ παραλλάττῃ διὰ τὴν τοῦ ἡλίου μετάβασιν, ἡ περιφέρεια αὐτοῦ κατὰ τὴν ὄψιν γίνεται, ὥστε εὐθεῖα φαίνεται. τὸ δὲ ἕτερον μέρος περιφερές, ὅτι ἐξ ἐναντίας κεῖται τῇ ὄψει ἡμισφαίριον. τὸ δὲ τοιοῦτο ἐφαίνετο ἡμικύκλιον. ἀεὶ γὰρ ἡ σελήνη κατ’ ἀντικρύ ἐστιν τῆς ὄψεως. ἀλλ’ ὅταν ὁ ἥλιος ἐπιβάλλῃ, οὐχ ὁρῶμεν, καὶ ἀναπληροῦται μετὰ τὴν ὀγδόην ἐκ τοῦ μέσου, ὅτι ἐπιπαρεξιὼν ὁ ἥλιος ἐκκλινέστερον ἡμῖν ποιεῖ τὸν κύκλον. οὕτω δὲ τιθέμενος πρὸς τὴν ὄψιν ὁ κύκλος κώνου τομῇ ἐμφερὴς ἐγένετο. μηνοειδὴς δὲ φαίνεται, ὅταν ὁ ἥλιος μεταβῇ. ὅταν γὰρ κατὰ τὰ ἔσχατα σημεῖα, καθ’ ἃ διχότομος φαίνεται, ὁ κύκλος ὁ τοῦ ἡλίου γένηται, περιφέρεια φαίνεται ἡ τοῦ κύκλου. οὐ γὰρ ἔτι κατ’ εὐθεῖάν ἐστι τῇ ὄψει, ἀλλὰ παραλλάττει. τούτου δὲ γινομένου, καὶ διὰ τῶν αὐτῶν σημείων τοῦ κύκλου ὄντος, ἀνάγκη μηνοειδῆ φαίνεσθαι. μέρος γάρ τι τοῦ κύκλου κατὰ τὴν ὄψιν εὐθύς ἐστιν, τοῦ προτέρου ἐξ ἐναντίας ὄντος ὥστε τοῦ λαμπροῦ ἀποτέμνεται· εἶθ’ οὕτως καὶ τὰ ἄκρα μένουσιν ἐν τῷ αὐτῷ, ὥστε ἀνάγκη μηνοειδῆ φαίνεσθαι. μᾶλλον δὲ καὶ ἧττον διὰ τὴν τοῦ ἡλίου κίνησιν. μεταβαίνοντος γὰρ τοῦ ἡλίου καὶ ὁ κύκλος ὃν ὁρᾷ ἐπιστρέφεται, ἐν τοῖς αὐτοῖς σημείοις ὤν· ἀπείρους γὰρ ἐγκλίσεις ἐγχωρεῖ αὐτὸν κλιθῆναι, εἴπερ γραφῆναι τοὺς μεγίστους κύκλους διὰ τῶν αὐτῶν σημείων ἀπείρους ἐνδέχεται.

912a_28. Problem

Güneş ve ay küre biçiminde olduğu hâlde niçin düz görünür? Uzaklığı belli olmayan her şey, ne kadar uzakta olursa olsun, her yanı eşit uzaklıktaymış gibi göründüğü için mi? Böylece parçaları olan tek bir şeyde de, renkçe farklı değillerse, parçaların eşit uzaklıktaymış gibi görünmesi zorunludur; eşit uzaklıkta görünen de düz ve [yassı görünür].

912a_2

Διὰ τί ὁ ἥλιος καὶ ἡ σελήνη σφαιροειδῆ ὄντα ἐπίπεδα φαίνεται; ἢ ὅτι πάντων ὅσων τὸ ἀπόστημα ἄδηλον, ὅτε πλεῖον ἢ ἔλαττον ἀφέστηκεν, ἐξ ἴσου φαίνονται; ὥστε καὶ ἐφ’ ἑνὸς μὲν μόρια δ’ ἔχοντος, ἂν μὴ τῇ χρόᾳ διαφέρῃ, ἀνάγκη τά μόρια ἐξ ἴσου φαίνεσθαι, τὸ δ’ ἐξ ἴσου ὁμαλὲς καὶ ἐπί-

912a_39. Problem

Güneş doğarken ve batarken gölgeleri niçin uzun, yükselirken daha kısa, öğle vakti ise en kısa yapar? Güneş doğarken önce gölgeyi yere paralel yapacağı, eşitsiz olduğundan sonsuzmuş gibi uzatacağı, sonra da uzun yapacağı için mi? Ama gölge hep kısalır, çünkü daha yüksek noktadan gelen doğru hep içeriye düşer. AB gnomon, G ve D güneşin bulunduğu noktalar olsun. G'den gelen ve üzerinde GZ bulunan ışın, GE'den daha dışarıda olacaktır. Güneş daha yüksekteyken gölge BE, en alçaktayken BZ olur; güneş ne kadar yüksekteyse gölge o kadar kısadır, tepedeyken de [en kısadır].

912a_3

Διὰ τί τὰς σκιὰς ποιεῖ ὁ ἥλιος ἀνίσχων καὶ δύνων μακράς, αἰρόμενος δὲ ἐλάττους, ἐπὶ τῆς μεσημβρίας δ’ ἐλαχίστας; ἢ ὅτι ἀνίσχων τὸ μὲν πρῶτον παράλληλον ποιήσει τὴν σκιὰν τῇ γῇ, καὶ ἄπειρον ὡς ἄνισον ὑπερτείνει, ἔπειτα μακράν· ἀεὶ δ’ ἐλάττω διὰ τὸ ἀεὶ τὴν ἀπὸ τοῦ ἀνωτέρου σημείου εὐθεῖαν ἐντὸς πίπτειν. γνώμων τὸ Α Β, ἥλιος οὗ τὸ Γ καὶ οὗ τὸ Δ· ἡ δὲ ἀπὸ τοῦ Γ ἀκτίς, ἐφ’ ἧς τὸ Γ Ζ, ἐξωτέρω

912b

ἔσται τῆς Γ Ε. ἔστι δὲ σκιὰ ἡ μὲν Β Ε ἀνωτέρω ὄντος τοῦ ἡλίου, ἡ δὲ Β Ζ κατωτάτω· ἐλαχίστη δέ, ὅσῳ ἀνωτάτω, ᾗ καὶ ὑπὲρ τῆς κεφαλῆς.

912b_210. Problem

Aydan düşen gölgeler, aynı dikmeden düştüklerinde, niçin güneşten düşenlerden daha uzundur? Güneş aydan daha yukarıda olduğu için mi? Öyleyse daha yukarıdakinden gelen ışının içeriye düşmesi zorunludur. AD gnomon, B ay, G güneş olsun. Aydan gelen ışın BZ'dir; dolayısıyla gölge DZ olacaktır. Güneşten gelen ışın ise GE'dir; böylece gölge zorunlu olarak daha kısa, yani DE olacaktır.

912b_2

Διὰ τί αἱ ἀπὸ τῆς σελήνης σκιαὶ μείζους τῶν ἀπὸ τοῦ ἡλίου, ὅταν ἀπὸ τῆς αὐτῆς ὦσι καθέτου; ἢ διότι ἀνώτερος ὁ ἥλιος τῆς σελήνης; ἀνάγκη οὖν ἐντὸς πίπτειν τὴν ἀπὸ τοῦ ἀνωτέρω ἀκτῖνα. γνώμων ἐφ’ ᾧ Α Δ, σελήνη Β, ἥλιος Γ. ἡ μὲν οὖν ἀπὸ τῆς σελήνης ἀκτὶς Β Ζ, ὥστε ἔσται σκιὰ ἡ τὸ Δ Ζ· ἡ δὲ ἀπὸ τοῦ ἡλίου ἡ τὸ Γ Ε, ὥστε ἔσται σκιὰ ἐξ ἀνάγκης ἥττων· ἔσται γὰρ τὸ Δ Ε.

912b_311. Problem

Güneş tutulmalarında, biri kalburun ya da çınar veya başka bir geniş yapraklı ağacın yapraklarının arasından bakarsa, ya da bir elin parmaklarını öbür elin parmaklarının üzerine kavuşturursa, yere düşen ışık lekeleri niçin hilal biçiminde olur? Işık köşeli bir delikten parlayınca yuvarlak ve koni biçiminde olduğu gibi mi? Sebebi, iki koni oluşmasıdır: biri güneşten deliğe, öbürü oradan yere uzanan ve tepeleri birleşik iki koni. Durum böyleyken güneşin dairesinden yukarıda bir parça kesilirse, yerde ışığın karşı tarafında bir hilal oluşur. Çünkü ışınlar [güneşin görünen] hilalinin çevresinden çıkar. Parmakların ve kalburların arasındaki aralıklar da delik gibidir; bu yüzden hilal büyük deliklerden geçtiğinden daha belirgin olur. Aydan ise, ne tutulurken ne büyürken ne de küçülürken böyle hilaller oluşmaz; çünkü ayın kenarlarından gelen ışık kesin değildir, ay daha çok ortasıyla aydınlatır; hilalin ise ortası küçüktür.

912b_3

Διὰ τί ἐν ταῖς τοῦ ἡλίου ἐκλείψεσιν, ἐάν τις θεωρῇ διὰ κοσκίνου ἢ φύλλων, οἷον πλατάνου ἢ ἄλλου πλατυφύλλου, ἢ τοὺς δακτύλους τῆς ἑτέρας χειρὸς ἐπὶ τὴν ἑτέραν ἐπιζεύξας, μηνίσκοι αἱ αὐγαὶ ἐπὶ τῆς γῆς γίνονται; ἢ ὅτι ὥσπερ δι’ ὀπῆς ἐὰν λάμπῃ εὐγωνίου τὸ φῶς, στρογγύλον καὶ κῶνος γίνεται; αἴτιον δὲ ὅτι δύο γίνονται κῶνοι, ὅ τε ἀπὸ τοῦ ἡλίου πρὸς τὴν ὀπὴν καὶ ὁ ἐντεῦθεν πρὸς τὴν γῆν, καὶ συγκόρυφοι. ὅταν οὖν ἐχόντων οὕτως ἄνωθεν κύκλῳ ἀποτέμνηται, ἔσται μηνίσκος ἐξ ἐναντίας ἐπὶ τῆς γῆς τοῦ φωτός. ἀπὸ τοῦ μηνίσκου γὰρ τῆς περιφερείας γίνονται αἱ ἀκτῖνες, αἱ δὲ ἐν τοῖς δακτύλοις καὶ κοσκίνοις οἷον ὀπαὶ γίνονται· διὸ ἐπιδηλότερον γίνεται ἢ διὰ μεγάλων ὀπῶν. ἀπὸ δὲ τῆς σελήνης οὐ γίνονται, οὔτε ἐκλειπούσης οὔτε ἐν αὐξήσει οὔσης ἢ φθίσει, διὰ τὸ μὴ ἀκριβεῖς τὰς ἀπὸ τῶν ἄκρων αὐγὰς εἶναι, ἀλλὰ τῷ μέσῳ φαίνειν· ὁ δὲ μηνίσκος μικρὸν τὸ μέσον ἔχει.

912b_412. Problem

Yalancı güneş niçin ne güneş gökyüzünün ortasındayken, ne güneşin üstünde ne de altında olur da yalnız yanlarda olur? Yalancı güneş, görme güneşe doğru yansıdığında oluştuğu için mi? Görmenin üzerinde yansıdığı bu durgun hava ise güneşe ne çok yakın ne de çok uzak olabilir. Yakın olursa güneş onu dağıtır; uzak olursa görme yansımaz. Çünkü küçük bir aynadan uzağa uzanan görme zayıflar; hale de bu yüzden oluşmaz. Durgun hava güneşin karşısında ve yakında oluşursa güneş onu dağıtır; uzakta olursa ona düşen görme azalır. Yanda olursa, ayna öyle bir uzaklıkta durabilir ki ne güneş onu dağıtır ne de görme, yerin altına doğru gittiği için, toplu hâlde yukarı çıkar. Güneşin altında da oluşmaz, çünkü yere yakın olursa güneş onu dağıtır, gökyüzünün ortasında yukarıda olursa görme dağılır. Güneş gökyüzünün ortasındayken yanda da hiç oluşmaz, çünkü görme fazlasıyla yerin altına doğru giderse aynaya azı ulaşır; böylece yansıyınca tamamen zayıf kalır.

912b_4

Διὰ τί παρήλιος οὐ γίνεται οὔτε μεσουρανοῦντος

913a

τοῦ ἡλίου οὔθ’ ὑπὲρ τὸν ἥλιον οὔθ’ ὑπὸ τὸν ἥλιον, ἀλλ’ ἐκ πλαγίων μόνον; ἢ διότι παρήλιος γίνεται κλωμένης τῆς ὄψεως πρὸς τὸν ἥλιον, αὕτη δὲ τοῦ ἀέρος ἡ στάσις, ἐφ’ ἧς ἀνακλᾶται ἡ ὄψις, οὔτ’ ἐγγὺς ἂν γένοιτο τοῦ ἡλίου οὔτε πόρρω. ἐγγὺς μὲν γὰρ οὖσαν ὁ ἥλιος διαλύσει, πόρρω δὲ οὔσης ἡ ὄψις οὐκ ἀνακλασθήσεται· ὑπὸ γὰρ μικροῦ ἐνόπτρου πόρρω ἀνατεινομένη ἀσθενὴς γίνεται. διὸ καὶ ἅλως οὐ γίνονται. ἐξ ἐναντίας τοῦ ἡλίου μὲν οὖν ἐὰν γίνηται καὶ ἐγγύς, διαλύσει ὁ ἥλιος, ἐὰν δὲ πόρρω, ἐλάττων ἡ ὄψις προσπεσεῖται. ἐὰν δὲ ἐν τῷ πλαγίῳ, ἔστι τοσοῦτον ἀποστῆναι τὸ ἔνοπτρον, ὥστε μήτε τὸν ἥλιον διαλῦσαι, μήτε τὴν ὄψιν ἀθρόαν ἀνελθεῖν, διὰ τὸ ὑπὸ τὴν γῆν φέρεσθαι. ὑπὸ δὲ τὸν ἥλιον οὐ γίνεται διὰ τὸ πλησίον μὲν τῆς γῆς ὄντος διαλύεσθαι ἂν ὑπὸ p. τοῦ ἡλίου, ἄνω δὲ μεσουρανίου τὴν ὄψιν διασπᾶσθαι. καὶ ὅλως οὐδὲ ἐκ πλαγίας μεσουρανίου γίνεται, ὅτι ἡ ὄψις ὑπὸ τὴν γῆν ἐὰν λίαν φέρηται, ὀλίγη ἥξει εἰς τὸ ἔσοπτρον, ὥστε ἀνακλωμένη πᾶν ἔσται ἀσθενής.

913a_213. Problem

Güneşin [düşürdüğü] gölgenin ucu niçin titriyormuş gibi görünür? Bu, güneşin ilerlemesinden olamaz; çünkü güneşin zıt yönlere hareket etmesi imkânsızdır, titreme ise böyle bir harekettir. Üstelik güneşin kendisininki gibi gölgenin yer değiştirmesi de fark edilmez. Yoksa havadaki şeylerin hareketinden mi? Bunlara "toz zerreleri" denir. Pencere aralıklarından giren ışınlarda bunlar açıkça görülür; çünkü rüzgârsız havada da hareket ederler. Bunlar hep gölgeden ışığa, ışıktan gölgeye gittiği için, ışık ile gölgenin ortak sınırı da hemen yanında hareket ediyormuş gibi görünür. Çünkü bir yerde adeta gölge, bir yerde ışık meydana getirirler; bunlar iki yönde de yer değiştirir. Böylece gölgenin kendisi böyle hareket etmediği hâlde, hareket eden o zerreler olduğu hâlde, gölge hareket ediyormuş gibi görünür.

913a_2

Διὰ τί τῆς σκιᾶς τὸ ἄκρον τοῦ ἡλίου τρέμειν φαίνεται; οὐ γὰρ δὴ διὰ τὸ φέρεσθαι τὸν ἥλιον· ἀδύνατον γὰρ κινεῖσθαι εἰς τἀναντία, ὁ δὲ τρόμος τοιοῦτος. ἔτι δὲ ἄδηλος ἡ μετάβασις, ὥσπερ καὶ τοῦ ἡλίου αὐτοῦ. ἢ διὰ τὸ κινεῖσθαι τὰ ἐν τῷ ἀέρι; καλεῖται δὲ ξύσματα. φανερὰ δὲ ἔσται ἐν ταῖς ἀκτῖσι ταῖς διὰ τῶν θυρίδων· ταῦτα γὰρ κινεῖται κἀν νηνεμίᾳ. ἔκ τε οὖν τῆς σκιᾶς εἰς τὸ φῶς ἔκ τε τοῦ φωτὸς εἰς τὴν σκιὰν φερομένων ἀεί, καὶ ὁ ὅρος ὁ κοινὸς τοῦ φωτὸς καὶ τῆς σκιᾶς φαίνεται κινούμενος παρεγγύς. ᾗ γὰρ οἷον σκιὰν ποιοῦσιν, ᾗ δὲ φῶς, ἑκατέρωθεν μεταβάλλονται ταῦτα. ὥστε ἡ σκιὰ φαίνεται κινεῖσθαι, οὐ κινουμένη αὐτὴ οὕτως, ἀλλ’ ἐκεῖναι.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…