XIV. Kitap: Mizaçlarla İlgili Problemler
909a_31. Problem
Aşırı soğuk ya da aşırı sıcak yerlerde yaşayanlar niçin huyca ve görünüşçe yabanidir? Aynı sebepten mi? Çünkü en iyi mizaç düşünceye de yararlıdır; aşırılıklar ise insanı yerinden oynatır, bedeni çarpıttıkları gibi düşüncenin mizacını da çarpıtır.
Διὰ τί θηριώδεις τὰ ἔθη καὶ τὰς ὄψεις οἱ ἐν ταῖς ὑπερβολαῖς ὄντες ἢ ψύχους ἢ καύματος; ἢ διὰ τὸ αὐτό; ἡ γὰρ ἀρίστη κρᾶσις καὶ τῇ διανοίᾳ συμφέρει, αἱ δὲ ὑπερβολαὶ ἐξιστᾶσιν, καὶ ὥσπερ τὸ σῶμα διαστρέφουσιν, οὕτω καὶ τὴν τῆς διανοίας κρᾶσιν.
909a_42. Problem
Pontos'ta tahıl soğukta bırakılınca niçin uzun yıllar bozulmadan kalır? Üzümlerde olduğu gibi, yabancı nem sıcaklıkla birlikte dışarı çekildiği için mi? Bazı şeyler soğukla, bazıları ise sıcaklıkla birlikte [nemden kurtulur].
Διὰ τί ἐν τῷ Πόντῳ ὁ σῖτος ἐαθεὶς ἐν τῷ ψύχει πολλὰ ἔτη γίνεται ἄκοπος; ἢ ὅτι ἐξικμάζεται τὸ ἀλλότριον ὑγρὸν μετὰ τοῦ θερμοῦ, ὥσπερ ἐν ταῖς σταφυλαῖς; ἔνια μὲν γὰρ ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ, ἔνια δὲ ἅμα τῷ θερμῷ.
909a_53. Problem
Yüksek ateşli hastalıklar niçin yılın en soğuk mevsiminde daha sık görülür? Soğuk, sıcaklığı her yandan sararak içeriye ittiği için mi? Yazın bunun tersi olur, iç kısımlar daha soğuktur. Yüksek ateş ise dışı soğumuş olanlarda iç kısımların sıcaklıkta aşırıya kaçmasıdır.
Διὰ τί ἐν τῇ ψυχροτάτῃ ὥρᾳ οἱ καῦσοι μᾶλλον γίνονται; ἢ διότι ἀντιπεριίστησι τὸ ψῦχος εἴσω τὴν θερμότητα; ἐν δὲ τῷ θέρει τοὐναντίον συμβαίνει, τὰ εἴσω ψυχρότερα. ὁ δὲ καῦσος πυρετὸς τῶν ἔξω κατεψυγμένων τὰ ἔσω θερμότητι ὑπερβάλλει.
909a_64. Problem
Habeşler ve Mısırlılar niçin çarpık bacaklıdır? Kuruyan odunun eğrilmesi gibi, hayvanların bedenleri de sıcaklık yüzünden eğrildiği için mi? Saçları da bunu gösterir: Saçları daha kıvırcıktır, kıvırcıklık da adeta saçın çarpıklığıdır.
Διὰ τί οἱ Αἰθίοπες καὶ οἱ Αἰγύπτιοι βλαισοί εἰσιν; ἢ διότι ὑπὸ θερμοῦ, ὥσπερ καὶ τὰ ξύλα διαστρέφεται ξηραινόμενα, οὕτω καὶ τὰ τῶν ζῴων σώματα; δηλοῦσι δὲ καὶ αἱ τρίχες· οὐλοτέρας γὰρ ἔχουσιν, ἡ δὲ οὐλότης ἐστὶν ὥσπερ βλαισότης τῶν τριχῶν.
909a_75. Problem
Güney rüzgârlarının estiği zamanlarda çiftleşmelerden niçin daha çok dişi doğar? Daha çok nemli olan daha yavaş koyulaştığı için mi? Güney rüzgârlarında da havanın nemliliği yüzünden tohum daha sulu olur.
Διὰ τί ἐν τοῖς νοτίοις μᾶλλον θηλυτοκοῦσιν αἱ ὀχεῖαι; ἢ ὅτι τὸ πλεῖον ὑγρὸν βραδύτερον παχύνεται; ἐν δὲ τοῖς νοτίοις διὰ τὴν ὑγρότητα τῆς κράσεως ὑγρότερον τὸ σπέρμα γίνεται.
909a_86. Problem
Bataklık yerlerde baştaki yaralar niçin çabuk iyileşir de bacaklardakiler güçlükle iyileşir? Nem topraklı olduğu için ağırdır, ağır olan da aşağıya çekildiği için mi? Bu yüzden yukarıdaki kısımlar [nem] aşağıya çekildiği için kolay pişer, aşağıdakiler ise çok ve kolay çürüyen artıkla doludur.
Διὰ τί ἐν τοῖς ἑλώδεσι τὰ μὲν ἐν τῇ κεφαλῇ ἕλκη ταχὺ ὑγιάζεται, τὰ δὲ ἐν ταῖς κνήμαις μόλις; ἢ ὅτι βαρεῖα ἡ ὑγρότης διὰ τὸ γεώδης εἶναι, τὰ δὲ βαρέα εἰς τὸ κάτω ὑποχωρεῖ; τὰ μὲν οὖν ἄνω εὔπεπτα διὰ τὸ ὑποκεχωρηκέναι εἰς τὸ κάτω, τὰ δὲ κάτω πολλῆς γέμει τῆς περιττώσεως καὶ εὐσήπτου.
909b7. Problem
İyi hava alan yerlerde yaşayanlar niçin yavaş, çukur ve bataklık yerlerde yaşayanlar ise çabuk yaşlanır? Yaşlılık bir tür çürüme olduğu için mi? Duran şey çürür; hareket hâlinde olan ise ya hiç çürümez ya da daha az çürür, su gibi. Yüksek yerlerde hava, iyi estiği için hareket hâlindedir, çukur yerlerde ise durur. Ayrıca oralarda hava, hareket sayesinde hep temiz kalır ve yenilenir, bataklık yerlerde ise yerinde kalır.
Διὰ τί οἱ μὲν ἐν τοῖς εὐπνόοις τόποις βραδέως γηράσκουσιν, οἱ δὲ ἐν τοῖς κοίλοις καὶ ἑλώδεσι ταχέως; ἢ τὸ γῆρας σηπεδών τίς ἐστιν, σήπεται δὲ τὸ ἠρεμοῦν, τὸ δὲ ἐν κινήσει ὂν ἢ ὅλως ἀσαπὲς ἢ ἧττον τοῦτο πάσχει, οἷον τὸ ὕδωρ. ἐν μὲν οὖν τοῖς ὑψηλοῖς διὰ τὴν εὔπνοιαν ὁ ἀὴρ ἐν κινήσει ἐστίν, ἐν δὲ τοῖς κοίλοις μένει. ἔτι δὲ ἐκεῖ μὲν διὰ τὴν κίνησιν ἀεὶ καθαρὸς ὁ ἀὴρ καὶ ἕτερος γίνεται, ἐν δὲ τοῖς ἑλώδεσι μένει.
909b_28. Problem
Sıcak yerlerde yaşayanlar niçin korkak, soğuk yerlerde yaşayanlar ise cesurdur? İnsanın tabiatı, yaşadığı yerin ve mevsimlerin tabiatının zıddına olduğu için mi? Çünkü onlarla aynı durumda olsaydı, zorunlu olarak çabucak yanıp kavrulurdu. Tabiatça sıcak olanlar cesur, soğumuş olanlar ise korkaktır. Sonuçta sıcak yerlerde yaşayanların tabiatı soğumuş, soğuk yerlerde yaşayanlarınki ise iyice ısınmış olur. Her ikisi de iri yapılıdır: Soğuk yerlerdekiler içlerindeki doğuştan sıcaklık yüzünden, sıcak yerlerdekiler ise yerin sıcaklığı yüzünden; çünkü sıcak yerlerde insan sıcaklık sayesinde de büyür. Soğuk ise sıkıştırıcıdır. Öyleyse ötekiler büyümenin güçlü ilkesini içlerinde taşıdıkları, berikiler de dışarıdaki soğukla engellenmedikleri için, haklı olarak çok büyürler. Bizim bölgemizdeki insanlar ise hem içlerindeki ilke daha zayıf olduğu hem de [aralarından] soğuk yerlerde olanlar sıkıştırıldığı için daha az büyür.
Διὰ τί οἱ μὲν ἐν τοῖς θερμοῖς τόποις δειλοί εἰσιν, οἱ δὲ ἐν τοῖς ψυχροῖς ἀνδρεῖοι; ἢ ὅτι ἐναντίως τοῖς τόποις καὶ ταῖς ὥραις ἡ φύσις ἔχει, διὰ τὸ ὁμοίως ἐχόντων ἀνάγκῃ διακαίεσθαι ταχέως. ἀνδρεῖοι δέ εἰσιν οἱ τὴν φύσιν θερμοί, δειλοὶ δὲ οἱ κατεψυγμένοι. συμβαίνει δὲ τοὺς μὲν ἐν τοῖς θερμοῖς ὄντας κατεψῦχθαι, τοὺς δὲ ἐν τοῖς ψυχροῖς ἐκτεθερμάνθαι τὴν φύσιν. μεγάλοι δὲ ἄμφω εἰσίν, οἱ μὲν ἐν τοῖς ψυχροῖς διὰ τὴν ἐν αὐτοῖς σύμφυτον θερμότητα, οἱ δ’ ἐν τοῖς θερμοῖς διὰ τὴν ἐν τῷ τόπῳ· ἐν γὰρ τοῖς θερμοῖς καὶ ὑπὸ τοῦ θερμοῦ αὐξάνονται. τὸ δὲ ψῦχος πιλητικόν ἐστιν. ἅτε οὖν τῶν μὲν ἐν αὑτοῖς ἐχόντων τὴν ἀρχὴν τῆς αὐξήσεως σφοδράν, τῶν δὲ οὐ κωλυομένων ὑπὸ τῆς ἔξωθεν ψυχρότητος, εἰκότως ἐπὶ πολὺ τὴν αὔξησιν ἐπιδέχονται. οἱ δὲ περὶ ἡμᾶς ἧττον διὰ τὸ ἐλάττω τε ἔχειν τὴν ἀρχὴν ἐν αὑτοῖς, καὶ διὰ τὸ τοὺς ἐν τοῖς ψυχροῖς συμπιλεῖσθαι.
909b_39. Problem
Sıcak yerlerde oturanlar niçin daha uzun ömürlüdür? Tabiatları daha kuru olduğu, daha kuru olan da daha zor çürüyüp daha uzun dayandığı, ölüm de bir tür çürüme olduğu için mi? Yoksa ölüm içteki sıcaklığın soğuması olduğu, her şey de onu çevreleyen daha soğuk şey tarafından soğutulduğu için mi? Çevreleyen hava ılık yerlerde sıcak, soğuk yerlerde ise soğuktur; bu yüzden [soğuk yerlerde] insanların içindeki sıcaklığı daha çabuk ve daha çok yok eder.
Διὰ τί μακρόβιοι μᾶλλόν εἰσιν οἱ ἐν τοῖς θερμοῖς τόποις οἰκοῦντες; ἢ διὰ τὸ ξηροτέραν ἔχειν τὴν φύσιν, τὸ δὲ ξηρότερον ἀσαπέστερον εἶναι καὶ πολυχρονιώτερον, τὸν δὲ θάνατον οἷον σῆψίν τινα εἶναι; ἢ διότι ὁ μὲν θάνατός ἐστι ψύξις τοῦ ἐντὸς θερμοῦ, καταψύχεται δὲ πᾶν ὑπὸ τοῦ περιέχοντος καὶ ψυχροτέρου; ἔστιν δὲ ὁ περιέχων ἀὴρ ἐν μὲν τοῖς ἀλεεινοῖς τόποις θερμός, ἐν δὲ τοῖς ψυχροῖς ψυχρός, ὥστε θᾶττον καὶ μᾶλλον φθείρει τὸ ἐν αὐτοῖς θερμόν.
909b_410. Problem
Sıcak yerlerde yaşayanlar niçin daha uzun ömürlüdür? Sıcaklığı ve nemi daha çok korudukları için mi? Çünkü ölüm bunların yok olmasıdır.
Διὰ τί οἱ ἐν τοῖς θερμοῖς τόποις μακροβιώτεροι; ἢ ὅτι μᾶλλον τὸ θερμὸν καὶ τὸ ὑγρὸν σώζουσιν; ὁ γὰρ θάνατος ἡ τούτων φθορά.
909b_511. Problem
Bataklık yerlerde niçin daha uykulu oluruz? Oralarda daha çok soğuduğumuz, soğuma da bir tür dinginlik olduğundan uykuyu hazırladığı, uyku da dinginlik içinde geldiği için mi?
Διὰ τί ἐν τοῖς ἑλώδεσι τόποις ὑπνωδέστεροι γινόμεθα; ἢ διότι κατεψυγμένοι μᾶλλον ἐν αὐτοῖς ἐσμέν, ἡ δὲ κατάψυξις ἡσυχία τις οὖσα παρασκευάζει ὕπνον, ὁ δὲ ὕπνος ἐν τῷ ἡσυχάζειν παραγίνεται.
910a12. Problem
Gemilerde suyun üzerinde yaşayanların teni niçin bataklıklarda yaşayanlarınkinden daha güzel renklidir? Sebep mevsim ve iyi hava almak mıdır? Su ise çürüdüğünde insanı solgunlaştırır; su da bunu hareketsizlik yüzünden yaşar. Bu yüzden bataklık yerlerde yaşayanlar solgunca olur.
Διὰ τί οἱ ἐν τοῖς πλοίοις εὔχροοι, ἐπὶ ὕδατος διαιτώμενοι, μᾶλλον τῶν ἐν τοῖς ἕλεσιν; ἢ ἡ ὥρα καὶ τὸ εὔπνουν αἴτιον; ὠχροὺς δὲ τὸ ὕδωρ ποιεῖ, ὅταν σήπηται, ὃ πάσχει δι’ ἀκινησίαν· διὸ ἐν τοῖς ἑλώδεσιν ὕπωχροι.
910a_213. Problem
Kışı sert geçen yerlerde niçin çoğu zaman şiddetli ve boğucu sıcaklar olur, hem de ılık yerlerde olduğundan daha çok? Havanın nemliliğinden mi? Çünkü aynı sıcaklıkla su havadan daha çok ısınır; dolayısıyla nemli hava da [kuru] sıcak havadan daha sıcak olur. Yoksa bu tür yerlerde hava aslında daha kuru değildir de, buluttan çıkan güneşin gölgeden çıkınca bize dokunması gibi, zıddıyla kıyaslandığı için mi öyle görünür?
Διὰ τί ἐν τοῖς χειμερινοῖς χωρίοις πνίγη σφοδρὰ γίνεται πολλά, καὶ μᾶλλον ἢ ἐν τοῖς ἀλεεινοῖς; πότερον διὰ τὴν ὑγρότητα τοῦ ἀέρος; ἀπὸ γὰρ τῆς αὐτῆς θερμότητος ὕδωρ θερμότερον γίνεται τοῦ ἀέρος, ὥστε καὶ ὁ ἀὴρ ὑγρότερος τοῦ θερμοῦ. ἢ οὐδὲ ἔστι ξηρότερος ὁ ἀὴρ ἐν τοῖς τόποις τοῖς τοιούτοις, ἀλλὰ φαίνεται παρὰ τὸ ἐναντίον, ὥσπερ ὁ ἐκ νεφέλης ἥλιος παρὰ τὸ ἐκ τῆς σκιᾶς θιγγάνεσθαι.
910a_314. Problem
Güneyde oturanların gözleri niçin daha çok siyahtır? Empedokles'in de dediği gibi, gözler içteki sıcaklığın fazlalığından mavi, bu sıcaklığın yokluğundan siyah olduğu için mi? Nasıl ki kuzeyde oturanların gözleri, içteki sıcaklık dışarıdaki soğuk yüzünden dışarı çıkamadığı için maviyse, güneyde oturanlarda da nem, çevreleyen sıcaklık yüzünden dışarı çıkamaz, sıcaklık ise hiçbir şey önünü kesmediği için çıkıp gider; geride kalan nem de gözü siyah yapar. Çünkü ışık bulunmayınca geride kalan şey karanlıktır. Yoksa gözdeki renk bedenin geri kalanının rengine mi benzer? Bu yüzden kuzeydekiler beyaz tenli oldukları için gözleri mavidir (çünkü bu renk beyaza yakındır), güneydekiler siyah oldukları için gözleri de siyahtır.
Διὰ τί οἱ πρὸς μεσημβρίαν οἰκοῦντες μᾶλλόν εἰσι μελανόφθαλμοι; ἢ γλαυκὰ μέν ἐστι τὰ ὄμματα δι' ὑπερβολὴν τοῦ ἐντὸς θερμοῦ, μέλανα δὲ διὰ τὴν τούτου ἀπουσίαν, ὥσπερ καὶ Ἐμπεδοκλῆς φησιν. καθάπερ οὖν τῶν πρὸς ἄρκτον οἰκούντων γλαυκὰ 〈τὰ〉 ὄμματά ἐστι τῷ τὸ ἐντὸς θερμὸν κωλύεσθαι διεκπίπτειν διὰ τὸ ἐκτὸς ψυχρόν, οὕτω τῶν πρὸς μεσημβρίαν οἰκούντων τὸ μὲν ὑγρὸν διὰ τὸ περιέχον θερμὸν οὐκ ἐκπίπτει, τὸ δὲ θερμὸν μηδενὸς ἀντιφράττοντος ἐκπίπτει, τὸ δὲ λειπόμενον ὑγρὸν μέλαν ποιεῖ· τῇ γὰρ τοῦ φωτὸς ἀπουσίᾳ τὸ λειπόμενόν ἐστι σκοτῶδες. ἢ τοῖς τοῦ λοιποῦ σώματος χρώμασιν ὁμοιοῦται τὸ ἐν τῷ ὀφθαλμῷ χρῶμα; διὸ τῶν πρὸς ἄρκτον λευκῶν ὄντων γλαυκὰ τὰ ὄμματα (τοῦ γὰρ λευκοῦ τοῦτο ἐγγὺς τὸ χρῶμα), καὶ τῶν πρὸς μεσημβρίαν μελάνων ὄντων μέλανα καὶ τὰ ὄμματα.
910a_415. Problem
Sıcak yerlerde yaşayanlar niçin soğuk yerlerde yaşayanlardan daha bilgedir? Yaşlıların gençlerden daha bilge olmasının sebebiyle aynı sebepten mi? Soğuk yerlerde yaşayanlar, yerin soğukluğu yüzünden tabiatlarının sıcaklığı içe döndüğü için çok daha sıcaktır; öyle ki fazlasıyla sarhoş olanlara benzerler; araştırıcı değil, cesur ve umutludurlar. Ilık yerlerde yaşayanlar ise soğumuş oldukları için ayıktır. Korkanlar ise her yerde, kendine güvenenlerden daha çok araştırmaya girişir, böylece daha çok şey de bulur. Yoksa bu soy daha eski olduğu, ötekiler ise tufanda yok olduğu için mi? Böylece soğuk yerlerde yaşayanların sıcak yerlerde yaşayanlarla ilişkisi, gençlerin yaşlılarla ilişkisi gibi olur.
Διὰ τί οἱ ἐν τοῖς θερμοῖς τόποις σοφώτεροί εἰσιν ἢ ἐν τοῖς ψυχροῖς; πότερον διὰ τὸ αὐτὸ δι’ ὅπερ καὶ οἱ γέροντες τῶν νέων; οἱ μὲν γὰρ διὰ τὴν ψυχρότητα τοῦ τόπου ἐπανιούσης τῆς φύσεως αὐτῶν θερμότεροί εἰσι πολύ, ὥστε λίαν μεθύουσιν ἐοίκασιν, καὶ οὐκ εἰσὶ ζητητικοί, ἀλλὰ ἀνδρεῖοι καὶ εὐέλπιδες· οἱ δὲ ἐν τοῖς ἀλεεινοῖς νήφουσι διὰ τὸ κατεψῦχθαι. πανταχοῦ δὲ οἱ φοβούμενοι τῶν θαρρούντων μᾶλλον ἐπιχειροῦσι ζητεῖν, ὥστε καὶ εὑρίσκουσι μᾶλλον. ἢ διὰ τὸ πολυχρονιώτερον τὸ γένος εἶναι τοῦτο, τοὺς δὲ ὑπὸ τοῦ κατακλυσμοῦ ἀπολέσθαι, ὥστε εἶναι καθάπερ νέους πρὸς γέροντας τοὺς ἐν τοῖς ψυχροῖς τόποις πρὸς τοὺς ἐν τοῖς θερμοῖς οἰκοῦντας.
910a_516. Problem
Sıcak yerlerde yaşayanlar niçin korkak, soğuk yerlerde yaşayanlar ise cesurdur? İnsanın tabiatı, yaşadığı yerin ve mevsimlerin tabiatının zıddına olduğu için mi? Çünkü onlarla aynı durumda olsaydı, çabucak eriyip tükenirdi. Tabiatça sıcak olanlar cesur, soğumuş olanlar ise korkaktır. Böylece sıcak yerlerde yaşayanlar soğumuş olur (çünkü bedenleri gevşek dokulu olduğundan sıcaklıkları dışarı sızıp gider), soğuk yerlerde yaşayanların tabiatı ise iyice ısınmış olur; çünkü dışarıdaki soğuk yüzünden etleri sıkılaşır, et sıkılaşınca da sıcaklık içeride toplanır.
Διὰ τί οἱ μὲν ἐν τοῖς θερμοῖς τόποις δειλοί εἰσιν, οἱ δὲ ἐν τοῖς ψυχροῖς ἀνδρεῖοι; ἢ ὅτι ἐναντίως τοῖς τόποις καὶ
ταῖς ὥραις ἡ φύσις ἔχει, διὰ τὸ ὁμοίως ἐχόντων διακναίεσθαι ἂν ταχέως; ἀνδρεῖοι δέ εἰσιν οἱ τὴν φύσιν θερμοί, δειλοὶ δὲ οἱ κατεψυγμένοι. συμβαίνει δὴ τοὺς μὲν ἐν τοῖς θερμοῖς ὄντας καταψύχεσθαι (ἀραιοῦ γὰρ ὄντος αὐτοῖς τοῦ σώματος τὸ θερμὸν αὐτῶν ἔξω διεκπίπτει), τοὺς δ’ ἐν τοῖς ψυχροῖς ἐκτεθερμάνθαι τὴν φύσιν διὰ τὸ ἐκ τοῦ ἐκτὸς ψύχους πυκνοῦσθαι τὴν σάρκα, πυκνουμένης δὲ ἐντὸς συστέλλεσθαι τὸ θερμόν.