XII. Kitap: Güzel Kokularla İlgili Problemler
906a_31. Problem
Tütsülerin kokusunu niçin yakındayken daha az duyarız? Hekimlerin kullandığı mür gibi, [tütsüden yayılan] akıntı havayla karışınca katıksız hâlinden daha hoş olduğu için mi? Yoksa durum tersine de olabilir mi; yani ateş yakarak kokuyu yok eder mi? Çünkü koku, tütsülenen şeylerin kokusudur. Bu yüzden korların üzerinde koku duyulmaz; daha uzakta ise koku daha saf ve en ince hâliyle belirir.
Διὰ τί τῶν θυμιαμάτων ἧττον αἰσθάνονται πλησίον ὄντες; πότερον ὅτι ἀκρατεστέρα κερασθεῖσα ἡ ἀπόρροια τῷ ἀέρι ἡδίων, ὥσπερ ἡ σμύρνη τῶν ἰατρῶν; ἢ καὶ τοὐναντίον εἴη ἄν, ὥστε ἀφαιρεῖσθαι τὸ πῦρ τὴν ὀσμὴν διὰ τὸ καίειν; ἡ γὰρ ὀσμὴ θυμιωμένων. διὸ καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθράκων οὐκ ὄζει, πορρώτερον δὲ καθαρώτερον φαίνεται καὶ λεπτότατον τοῦτο.
906a_42. Problem
Tütsülerin ve çiçeklerin kokusu niçin yakından daha az hoştur? Kokuyla birlikte toprak parçacıkları da gelir de bunlar ağırlıklarından ötürü daha önce yere düştüğü için mi? Böylece koku uzakta saflaşır. Yoksa kaynak yakındayken de çok uzaktayken de akıp gelen koku en çok olmadığı için mi? Yakında henüz çok değildir, uzakta ise dağılır.
Διὰ τί αἱ ὀσμαὶ ἧττον εὐώδεις τῶν θυμιαμάτων καὶ τῶν ἀνθῶν ἐκ τοῦ ἐγγύς; πότερον ὅτι συναπέρχεται τῇ ὀσμῇ καὶ γῆς μόρια, ἅ προκαταφέρεται διὰ βάρος, ὥστε καθαρὰ πορρώτερον γένεται ἡ ὀσμή; ἢ οὔτε ἐγγὺς οὔσης τῆς ἀρχῆς πλεῖστον γίνεται τὸ ῥέον, οὔτε λίαν πόρρω; τὸ μὲν γὰρ οὔπω πολύ, τὸ δὲ διασπᾶται.
906a_53. Problem
Gökkuşağının indiği ağaçların güzel kokulu olduğu söylenir. Bu doğru mu, yanlış mı? Doğruysa, bunun sebebi nedir? Bunun ne her ağaçta ne de her zaman olduğu açıktır; çünkü çoğu zaman gökkuşağı çıkmış, ama ağaçlarda belirgin bir şey görülmemiştir. Olduğunda da her odunda olmaz; yine de arada bir olur, bu yüzden de söylenir. Sebebi ise ancak arazî olarak gökkuşağına bağlanabilir, hele gökkuşağı tabiatta var olan bir şey değil de görmenin yansımasından doğan bir hâlse. Söylendiği gibi bu hâl odun nasıl olursa olsun meydana gelmez. Ne yeşil ağaçlarda ne de kuru ağaçlarda olur; çobanların söylediğine göre güzel koku, gökkuşağının ardından gelen yağmurlarla, yanmış odunda belirgin hâle gelir, en çok da keçiboynuzu çalısının, akdikenin ve çiçekleri güzel kokan bitkilerin bulunduğu yerlerde. Bu güzel kokunun sebebi topraktakiyle aynıdır: Toprak iyice ısınmış ve kavrulmuşsa, ondan ilk çıkan [buhar] güzel kokar. Çünkü az nemi olan şeyler bir ölçüde ateşle ısınınca güzel kokulu olur; zira sıcaklık bu nemi pişirir. Bu yüzden bütün yeryüzünde güneşe dönük yerler kuzeye dönük olanlardan daha güzel kokuludur; bunlar arasında da doğuya dönükler güneye dönüklerden daha güzel kokar, çünkü Suriye ve Arabistan çevresi daha topraklıdır, Libya ise kumlu ve kurudur. Nem ne çok olmalıdır, çünkü çok nem pişmez; ne de hiç olmamalıdır, çünkü o zaman buhar oluşmaz. Aynı şey yeni yanmış odunda ve kendi içinde güzel koku taşıyacak türden olan odunda da olur. Bunu çiçekler gösterir, çünkü kokuyu çiçeklerde salar. Bu kokunun gökkuşağının indiği yerlerde oluştuğu sanılır, çünkü su olmadan hiçbir şey oluşamaz: Odun ıslanınca, içindeki sıcaklıkla kendinde oluşan buharı pişirir ve salar. Su da çok olmamalıdır, çünkü çok su kokuyu fazlasıyla yıkayıp götürür ve yanmadan kalan sıcaklığı söndürür. Gökkuşağının ardından gelen yağmurlar ise çok olmaz, deyim yerindeyse ölçülüdür. Gökkuşağı çok sık çıksa da yağmur çok yağmaz; sık ama az yağar. Bu yüzden bu koku belirdiğinde, gökkuşağından başka farklı bir şey görmeyen insanların güzel kokunun sebebini ona yüklemeleri doğaldır.
Λέγεται γὰρ ὡς εὐώδη γίνεται τὰ δένδρα εἰς ἅπερ ἂν ἡ ἶρις κατασκήψῃ. πότερον οὖν ἀληθές ἐστιν ἢ ψεῦδος; καὶ εἰ ἀληθές, διὰ τίν’ αἰτίαν εἴη τὸ συμβαῖνον; ὅτι μὲν
οὖν οὔτε πάντα οὔτε ἀεί, δῆλον· πολλάκις γὰρ ἡ ἶρις μὲν γέγονε, τὰ δὲ δένδρα οὐθὲν ἐπίδηλα φαίνεται. ὅταν τε γέννηται τοῦτο, οὐκ ἐν πάσῃ γίνεται ὕλῃ, ἐπεὶ συμβαίνει γέ ποτε· διὸ καὶ λέγεται. τὸ δ’ αἴτιον κατὰ συμβεβηκὸς τῇ ἴριδι ἀποδοτέον, ἄλλως τε καὶ εἰ μή ἐστί τις φύσις ἡ ἶρις. ἀλλὰ τῆς ὄψεως πάθος ἀνακλωμένης. γίνεται δέ, ὥσπερ ἐλέχθη, οὐχ ὁπωσοῦν ἐχούσης τῆς ὕλης τὸ πάθος· οὔτε γὰρ ἐν τοῖς χλωροῖς δένδροις οὔτε ἐν τοῖς αὔοις, ἀλλ’ ἐν τῇ ἐμπεπρησμένῃ ὕλῃ φασὶν οἱ νομεῖς μετὰ τὰ ἐπὶ τῇ ἴριδι ὕδατα γίνεσθαι ἐπίδηλον τὴν εὐωδίαν, καὶ μάλιστα οὗ ἂν ἀσπάλαθος ᾖ καὶ ῥάμνος καὶ ὧν τὰ ἄνθη εὐώδη ἐστίν. αἴτιον δὲ τῆς εὐωδίας ἐστίν, ὅπερ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς· διαθέρμου γὰρ καὶ διακεκαυμένης οὔσης, ὅ ἂν ἐκφύσῃ, τὸ πρῶτον εὐῶδες ὄζει. τὰ γὰρ πυρούμενά πως τῶν ὑγρότητα ἐχόντων ὀλίγην εὐώδη γίνεται· πέττει γὰρ τὸ θερμὸν ταύτην. διὸ καὶ τῆς ὅλης γῆς τὰ πρὸς τὸν ἥλιον εὐωδέστερα τῶν πρὸς ἄρκτον ἐστίν. τούτων δὲ τὰ πρὸς ἕω τῶν πρὸς μεσημβρίαν, ὅτι γεώδης μᾶλλον ὁ τόπος ὁ περὶ τὴν Συρίαν καὶ Ἀραβίαν ἐστίν, ἡ δὲ Λιβύη ἀμμώδης καὶ ἄνικμος. δεῖ γὰρ μήτε πολλὴν εἶναι τὴν ἰκμάδα, ἄπεπτος γάρ ἐστιν ἡ πολλή, μήτε ἄνικμον, οὐ γὰρ γίνεται ἀτμίς. ὃ συμβαίνει καὶ περὶ τὴν νεόκαυτον ὕλην καὶ τὸ γένος τοιαύτην ὥστε ἔχειν εὐωδίαν σὺν αὑτῇ. δηλοῖ δὲ τοῖς ἄνθεσιν· ἀφίησι γὰρ ἐν τούτοις τὴν ὀσμήν. δοκεῖ δὲ ἐν οἷς ἂν ἐνσκήψῃ ἡ ἶρις γίνεσθαι, ὅτι οὐδὲν ἄνευ ὕδατος οἷόν τε γίνεσθαι· βραχεῖσά τε γὰρ ἡ ὕλη καὶ τῷ ἐνόντι θερμῷ πέψασα τὴν ἐν αὐτῇ γινομένην ἀτμίδα ἀφίησιν. οὔτε πολὺ τὸ ὕδωρ δεῖ εἶναι· ἐκκλύζει γὰρ τὸ πολὺ λίαν, καὶ σβέννυσιν τὴν θερμότητα τὴν ἐνυπάρχουσαν ἀπὸ τῆς πυρώσεως, τὰ δὲ μετὰ τὴν ἶριν ὕδατα οὐ πολλὰ γίνεται, ἀλλὰ μέτρια ὡς εἰπεῖν. καὶ ἐὰν πολλαὶ γίνωνται ἴριδες, οὐ πολὺ γίνεται, ἀλλὰ πολλάκις μέν, ὀλίγον δέ. διὸ εἰκότως τούτου γινομένου, οὐθὲν ἄλλο ὁρῶντες διάφορον πλὴν τὴν ἶριν, ταύτῃ τὴν αἰτίαν προσέθεσαν τῆς εὐωδίας.
906b_24. Problem
Çiçekler ve tütsüler niçin uzaktan daha hoş kokar da yakından çiçekler daha çok ot gibi, tütsüler daha çok duman gibi kokar? Koku bir tür sıcaklık olduğu, güzel kokulu şeyler sıcak, sıcak olan da hafif olduğu için mi? Bu yüzden uzağa giderken koku, ona eşlik eden yaprak kokularından ve sulu bir buhar olan dumandan daha arınmış olur; yakındayken ise kokuyla karışmış olan şeyler, kokunun bulunduğu maddeyle birlikte kokar.
Διὰ τί τὰ ἄνθη καὶ τὰ θυμιώμενα πόρρωθεν μᾶλλον ἥδιον ὄζει, ἐγγύθεν δὲ τὰ μὲν ποωδέστερον, τὰ δὲ καπνωδέστερον; ἢ ὅτι ἡ ὀσμὴ θερμότης τίς ἐστιν καὶ τὰ εὐώδη θερμά, τὸ δὲ θερμὸν κοῦφον, ὥστε διὰ μὲν τοῦτο πορρωτέρω
διιόντων ἀμιγεστέρα γίνεται ἡ ὀσμὴ τῶν συμπαρεπομένων ὀσμῶν ἀπὸ τῶν φύλλων καὶ τοῦ καπνοῦ, ὄντος ὑδατώδους ἀτμοῦ, πλησίον δὲ ὄντων τὰ μεμιγμένα αὐτοῖς συνόζει ἐν οἷς ἐστίν.
907a_25. Problem
Her şey hareket ettirildiğinde niçin daha çok kokar? Durduğundan daha çok havayı [kokuyla] doldurduğu için mi? Böylece koku hissimize daha çabuk ulaşır.
Διὰ τί πάντα μᾶλλον ὄζει κινούμενα; ἢ ὅτι ἀναπίμπλησι πλείω ἀέρα ἢ ἡσυχάζοντα; διαπέμπεται οὖν ἡ ὀσμὴ θᾶττον οὕτω πρὸς τὴν αἴσθησιν ἡμῶν.
907a_36. Problem
Kışın niçin daha az koku alırız, ayaz günlerde ise en az? Soğukta hava daha hareketsiz olduğu için mi? Bu yüzden koku taşıyan cisimden gelen hareket, akıntının ve içinde bulunduğu havanın zor hareket etmesinden ötürü aynı ölçüde ulaşmaz.
Διὰ τί τοῦ χειμῶνος ἧττον ὀσφραινόμεθα, καὶ ἐν τοῖς πάγεσιν ἥκιστα; ἢ ὅτι ὁ ἀὴρ ἀκινητότερός ἐστιν ἐν τῷ ψύχει; οὔκουν ἀφικνεῖται ὁμοίως ἡ κίνησις ἡ ἀπὸ τοῦ σώματος τοῦ τὴν ὀσμὴν ἔχοντος διὰ τὴν δυσκινησίαν τῆς ἀπορροῆς καὶ τοῦ ἀέρος ἐν ᾧ ἐστίν.
907a_47. Problem
Baharlar niçin ateşte değil de kül üzerinde tütsülenince daha keskin kokar ve kül üzerinde tütsülenince kendi kokularını daha çok ve daha uzun süre korur? Kül üzerinde koku daha az piştiği, bu yüzden de daha çok olduğu için mi? Ateş ise onların gücünü çabucak pişirerek kokuyu değiştirir; çünkü pişme, pişen şeyin değişmesidir.
Διὰ τί δριμύτερον ὄζει τῶν ἀρωμάτων ἐπὶ τέφρας θυμιωμένων ἢ ἐπὶ τοῦ πυρός, καὶ μᾶλλον καὶ πλείω χρόνον τὴν αὑτῶν ὀσμὴν ἔχει ἐπὶ τῆς τέφρας θυμιώμενα; ἢ ὅτι ἀπεπτοτέρα ἐστὶν ἡ ὀσμὴ ἐπὶ τῆς τέφρας· διὸ καὶ πλείων. τὸ δὲ πῦρ ταχὺ πέττον αὐτῶν τὴν δύναμιν ἀλλοιοῖ τὴν ὀσμήν· ἡ γὰρ πέψις ἀλλοίωσίς ἐστιν τοῦ πεττομένου.
907a_58. Problem
Göbeği pürüzlü olan güller niçin göbeği düz olanlardan daha hoş kokar? Kendi tabiatını tam olarak almış olan şeyler daha hoş koktuğu için mi? Gül ise tabiatça dikenlidir. Bu yüzden tabiatına uygun olana daha çok sahip olan gül daha hoş kokar.
Διὰ τί ἥδιον ὄζει τῶν ῥόδων ὧν ὁ ὀμφαλὸς τραχύς ἐστιν ἢ ὧν λεῖος; ἢ ὅτι μᾶλλον ὄζει ἡδὺ ὅσα τὴν φύσιν ἀπείληφε τὴν αὑτῶν; ἀκανθῶδες φύσει δὲ τὸ ῥόδον ἐστίν. διὸ μᾶλλον ἔχον τὰ κατὰ φύσιν ὄζει ἥδιον.
907a_69. Problem
Hem tütsülerin hem çiçeklerin kokusu niçin yakından daha az hoştur? Yakında topraklı kısım da kokuyla birlikte gelip ona karıştığından gücünü zayıflattığı, uzağa ise kokunun [arınmış olarak] ulaştığı için mi? Çiçekler ezilince kokularını yitirmeleri de bu yüzdendir.
Διὰ τί αἱ ὀδμαὶ ἐγγύθεν ἧττον εὐώδεις καὶ θυμιαμάτων καὶ ἀνθῶν; ἢ ὅτι πλησίον μὲν συναποφέρεται τὸ γεῶδες, ὥστε κεραννύμενον ἀσθενεστέραν ποιεῖ τὴν δύναμιν, εἰς δὲ τὸ πόρρω καταφέρεται ἡ ὀσμή. διὰ ταῦτα δὲ καὶ τριφθέντα τὰ ἄνθη ἀπολλύουσι τὴν ὀσμήν.
907a_710. Problem
Kokular duman mıdır, hava mıdır, yoksa buhar mı? Aralarında fark vardır: Duman ateşten, buhar ise ateş olmadan da oluşur. Ayrıca his yetisinden bir şey mi onlara gider, yoksa onlardan his yetisine, yakınındaki havayı sürekli hareket ettirerek bir şey mi ulaşır? Onlardan bir şey akıp gidiyorsa, küçülmeleri gerekirdi; oysa en güzel kokulu şeylerin en çok kalıcı olduğunu görürüz.
Πότερον αἱ ὀσμαὶ καπνὸς ἢ ἀὴρ ἢ ἀτμίς; διαφέρει γάρ, ᾗ τὸ μὲν ὑπὸ τοῦ πυρός, τὸ δὲ καὶ ἄνευ τούτου γίνεται. καὶ πότερον ἀπὸ τῆς αἰσθήσεως τι πρὸς ἐκεῖνα ἢ ἀπ’ ἐκείνων πρὸς τὴν αἴσθησιν ἀφικνεῖται, ἀεὶ κινοῦν τὸν πλησίον ἀέρα; καὶ εἰ ἀπ’ ἐκείνων ἀπορρεῖ, ἔδει ἔλαττον γίνεσσθαι· καίτοι τὰ εὐωδέστατα ὁρῶμεν μάλιστα διαμένοντα.
907a_811. Problem
Baharlar niçin ateşte değil de kül üzerinde tütsülenince daha keskin kokar? Kül üzerinde koku daha az piştiği, bu yüzden de daha çok olduğu için mi? Bu durumda topraklı kısmın da çoğu buharlaşıp çıkar ve duman olur. Ateş ise onların topraklı kısmını önceden yakıp bitirir; böylece koku dumansız, daha arınmış ve katıksız olarak ulaşır. Çiçeklerin ezilince daha az güzel kokması da bu yüzdendir: Ezmek de topraklı kısmı harekete geçirir, yavaş sıcaklık da onu yok etmez.
Διὰ τί δριμύτερον ὄζει μᾶλλον τῶν ἀρωμάτων ἐπὶ τέφρας θυμιωμένων ἢ ἐπὶ τοῦ πυρός; ἢ διότι ἀπεπτοτέρα ἡ ὀσμὴ ἐπὶ τῆς τέφρας· διὸ καὶ πλείων; πολὺ οὖν καὶ τοῦ γεώδους συναναθυμιᾶται καὶ γίνεται καπνός· τὸ δὲ πῦρ φθάνει ἐκκάον τὸ γεῶδες αὐτῶν, ὥστε ἡ ὀσμὴ καθαρωτέρα
καὶ εἰλικρινὴς ἀφικνεῖται ἄνευ τοῦ καπνοῦ. διὸ καὶ τριβόμενα ἧττον εὐώδη τὰ ἄνθη· τὸ γὰρ γεῶδες καὶ ἡ τρῖψις κινεῖ, καὶ ἡ βραδεῖα θερμότης οὐ φθείρει.
907b_212. Problem
Güzel kokulu tohumlar ve bitkiler niçin idrar söktürür? Sıcak ve ince oldukları, bu tür şeyler de idrar söktürdüğü için mi? Çünkü içlerindeki sıcaklık [sıvıları] çabucak inceltir, koku da cisimsi bir şey değildir. Güzel kokulu olmayan şeyler de, sarımsak gibi, sıcaklıkları yüzünden idrar söktürür, ama bunlar daha çok eritici etki yapar. Güzel kokulu tohumlar sıcaktır, çünkü koku genel olarak sıcaklık yüzünden oluşur. Kötü kokulu şeyler ise pişmemiştir. Bir şeyin idrar söktürmesi için yalnız sıcak değil, kolay pişen bir şey de olması gerekir ki aşağıya inerken sıvıları da inceltsin.
Διὰ τί τὰ εὐώδη οὐρητικὰ καὶ σπέρματα καὶ φυτά; ἢ ὅτι θερμὰ καὶ λεπτά, τὰ δὲ τοιαῦτα οὐρητικά; ταχὺ γὰρ λεπτύνει ἡ ἐνοῦσα θερμότης, καὶ ἡ ὀσμὴ οὐ σωματώδδης, ἐπεὶ καὶ τὰ μὴ εὐώδη, οἷον σκόροδα, διὰ τὴν θερμότητα οὐρητικά, μᾶλλον μέντοι τηκτικά. θερμὰ δὲ τὰ εὐώδη σπέρματα, διότι ὅλως ἡ ὀσμὴ διὰ θερμότητα γίνεται. ἀλλὰ τὰ δυσώδη ἄπεπτά ἐστιν· δεῖ δὲ μὴ μόνον θερμὰ εἶναι, ἀλλὰ καὶ εὔπεπτα, εἰ ἔσται οὐρητικά, ὅπως συγκατιόντα λεπτύνῃ τὰ ὑγρά.
907b_313. Problem
Sulandırılmış şaraplar niçin saf şaraplardan daha çabuk [başka] kokular alır? Sulandırılmış şarap saf şaraptan daha zayıf olduğu için mi? Daha zayıf olan her şey, daha güçlü olan her şey karşısında yerinden oynar. Sonra sulandırılmış şarap saf olandan daha kolay etkilenir. Kolay etkilenen şeyin herhangi bir şeye uyması ve kendinde bulunmayan bir şeyi alması daha kolaydır. Saf şarabın kendi kokusu vardır, sulandırılmış şarap ise kokusuzdur.
Διὰ τί ποτε οἱ κεκραμένοι τῶν οἴνων θᾶττον τῶν ἀκράτων ὄζουσιν; ἢ ὅτι ὁ κεκραμένος ἀσθενέστερος τοῦ ἀκράτου ἐστίν; τὸ δὲ ἀσθενέστερον ὑπὸ πάντων ἐξίσταται τοῦ ἰσχυροτέρου. εἶτα ὁ κεκραμένος ἐστὶν εὐπετέστερος τοῦ ἀκράτου. εὐπετέστερον δέ ἐστιν ὑπάρξαι ᾡτινιοῦν, καὶ ἐκλαβεῖν τι τῶν μὴ ὑπαρχόντων. ὁ μὲν οὖν ἄκρατος ὀσμώδης ἐστίν, ὁ δὲ κεκραμένος ἄνοσμος.