Aristoteles · Hayvanların Parçaları Üzerine
III. Kitap
3.1.1Hayvanların Parçaları Üzerine III
1. Bölüm
Söylenenlerin ardından hayvanlarda dişlerin tabiatı gelir, bir de dişlerle çevrili ve onlardan kurulu olan ağız. Öteki hayvanlarda dişlerin tabiatı ortak olarak besinin işlenmesi içindir. Ayrıca cinslere göre kimisinde dövüş içindir; dövüş de ikiye ayrılır: etki etmek ve etkilenmemek. Kimi hayvanlar dişlerini ikisi için birden taşır, hem etkilenmemek hem etki etmek için, meselâ tabiatça etobur olan yabani hayvanlar; kimi ise korunma için taşır, yabani ve evcil hayvanların birçoğu gibi.
1 Ἐχόμενον δὲ τῶν εἰρημένων ἡ τῶν ὀδόντων ἐστὶ φύσις τοῖς ζῴοις, καὶ τὸ στόμα τὸ περιεχὸμενον ὑπὸ τούτων καὶ συνεστηκὸς ἐκ τούτων. τοῖς μὲν οὖν ἄλλοις ἡ τῶν ὀδόντων φύσις κοινὴ μὲν ἐπὶ τὴν τῆς τροφῆς ἐργασίαν ὑπάρχει, χωρὶς δὲ κατὰ γένη τοῖς μὲν ἀλκῆς χάριν, καὶ ταύτης διῃρημένης, ἐπί τε τὸ ποιεῖν καὶ τὸ μὴ πάσχεινʼ τὰ μὲν γὰρ ἀμφοῖν ἓνεκεν ἔχει, καὶ τού μὴ παθεῖν καὶ τοῦ ποιεῖν, οἷον ὅσα σαρκοφάγα τῶν ἀγρίων τὴν φύσιν ἐστίν, τὰ δὲ βοηθείας χάριν, ὥσπερ πολλὰ τῶν ἀγρίων καὶ τῶν ἡμέρων.
3.1.2İnsanın dişleri ortak kullanıma göre güzelce yaratılmıştır: ön dişler kesmek için keskin, azı dişleri öğütmek için geniştir. İkisinin arasını köpek dişleri ayırır; bunlar tabiatça ikisinin ortasındadır, çünkü orta iki uca da iştirak eder; köpek dişleri de bir yanıyla keskin, bir yanıyla geniştir. Bütün dişleri keskin olmayan öteki hayvanlarda da durum böyledir. Ama insanın dişleri en çok konuşma için böyle ve bu sayıdadır; çünkü ön dişler harflerin oluşmasına çok katkıda bulunur.
ὁ δʼ ἅνθρωπος πρὸς τε τὴν κοινὴν χρὴσιν καλῶς 2 ἔχει πεφυκότας, τοὺς μὲν προσθίους ὀξεῖς, ἵνα διαιρῶσι, τοὺς δὲ γομφίους πλατεῖς, ἵνα λεαίνωσιν. ὁρίζουσσι δ ἑκατέρους οἱ κυνόδοντες, μέσοι τὴν φύσιν ἀμφοτέρων ὄντες · τό τε γὰρ μέσον ἀμφοτέρων μετέχει τῶν ἄκρων, οἵ τε κυνόδοντες τῇ μὲν ὀξεῖς τῇ δὲ πλατεῖς εἰσίν. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἅλλων ζῴων, ὅσα μὴ πάντας ἔχουσιν ὀξεῖς. μάλιστα δὲ καὶ τούτους τοιούτους καὶ τοσούτους πρὸς τὴν διάλεκτον· πολλἀ γὰρ πρὸς τὴν γένεσιν τῶν γραμμάτων οἱ πρὸσθιοι τῶν ὀδόντων συμβάλλονται.
3.1.3Bazı hayvanların ise, dediğimiz gibi, dişleri yalnız besin içindir. Hem korunma hem dövüş için dişi olanların kiminin dışarı çıkık azı dişleri vardır, domuz gibi; kiminin ise keskin ve birbirine geçen dişleri; bunlara bu yüzden testere dişliler denir. Bunların gücü dişlerinde olduğundan, bu güç de keskinlikten geldiğinden, dövüşe yarayan dişler birbirine sürtünüp körelmesinler diye karşılıklı geçerek kapanır.
ἔυια δὲ τῶν ζῷόων, ὥσπερ 3 είπομεν, τροφῆς χάριν ἔχει μόνον. ὅσα δὲ καὶ πρὸς βοήθειάν τε καὶ πρὸς ἀλκήν, τὰ μὲν χαυλιόδοντας ἔχει, καθάπερ ὗς, τὰ δʼ ὀξεῖς καὶ ἐπαλλάττοντας, ὅθεν καρχαρόδοντα καλεῖται. ἐπεὶ γὰρ ἐν τοῖς ὀδοῦσιν ἡ ἐσχὑς αὑτῶν, τοῦτο δὲ γίνοιτʼ ἄν διἀ τὴν ὀξύτητα, οί χρὴσιμοι πρὸς τὴν ἀλκὴν ἐνναλλὰξ ἐμπίπτουσιν, ὅπως μὴ ἀμβλύνωνται τριβόμενοι πρὸς ἀλλήλους
3.1.4Hiçbir hayvan hem testere dişli hem çıkık azı dişli değildir; çünkü tabiat hiçbir şeyi boşuna ve gereksiz yere yapmaz. Kiminin korunması vuruşla, kiminin ısırmayla olur. Dişi domuzların ısırması bu yüzdendir, çünkü çıkık azı dişleri yoktur.
οὐδὲν δὲ τῶν ζῷων ἐστὶν ἅμα καρχαρὸδουν καὶ χαυλιόδουν,4 διὰ τὸ μηδὲν μάτην ποιεῖν τὴν φύσιν μηδὲ περίεργον· ἔστι δὲ τῶν μὲν διὰ πληγῆς ἡ βοήθεια, τῶν δὲ διὰ δήγματος. διόπερ αἱ θήλειαι τῶν ὑῶν δάκνουσιν· οὐ γὰρ ἔχουσι χαυλιόδοντας.
3.1.5Burada küllî bir ilke edinmek gerekir; bu ilke hem bu konuda hem de daha sonra söylenecek birçok konuda işimize yarayacaktır. Tabiat dövüş ve korunma için alet işi gören parçaların her birini yalnız onları kullanabilenlere ya da daha iyi kullanabilenlere verir, en çok da en iyi kullanabilene: iğne, mahmuz, boynuzlar, çıkık azı dişleri ve bu türden başka bir şey varsa o. Erkek daha güçlü ve daha thymos'lu olduğu için bu tür parçalara ya yalnız erkekler ya da daha çok erkekler sahiptir. Dişilerin de sahip olması zorunlu olan parçalara, meselâ besinle ilgili olanlara, dişiler de sahiptir ama daha az; zorunlu hiçbir işe yaramayanlara ise sahip değildirler.
καθόλου δὲ 5 χρεὼν τι λαβεῖν, α καὶ ἐπὶ τούτων καὶ ἐπὶ πολλῶνν τῶν ὕστερον λεχθησομένων ἔσται χρήσιμον. τῶν τε γὰρ πρὸς ἀλκήν τε καὶ βοήθειαν ὀργανικῶν μορίων ἓκαστα ἀποδίδωσιν ἡ φύσις τοῖς δυναμένοις χρῆσθαι μόνοις ἦ μάλλον, μάλιστα δὲ τᾧ μάλιστα, οἷον κέντρον, πλ ῆκτρον, κέρατα, χαυλιόδοντας καὶ εἴ τι τοιἕτερον. ἐπεὶ δὲ τὸ ἄρρεν ίσχυρότερον καὶ θυμικωτερον, τὰ μὲν μόνα τὰ δὲ μἅλλον ἔχει τὰ τοιαῦτα τῶν μορίων. ὅσα μὲν γὰρ ἀναγκαῖον καὶ τοῖς θήλεσιν ἔχειν, οἷον τὰ πρὸς τὴν τροφήν, ἔχουσι μὲν ἧττον δʼ ἓχουσιν, ὅσα δὲ πρὸς μηδὲν τῶν ἀναγκαίων, οὐκ ἔχουσιν.
3.1.6Bu yüzden geyiklerin erkeklerinin boynuzu vardır, dişilerinin yoktur. İneklerin boynuzları da boğalarınkinden farklıdır; koyunlarda da öyle. Erkekleri mahmuzlu olan kuşların dişilerinin çoğunda da mahmuz yoktur.
6 καὶ διὰ τούτο τῶν ἐλάφων οἱ μὶν ἄρρενες ἔχουσι κέρατκ, αἱ δὲ θήλειαι οὐκ ἔχουσιν. διαφέρει δὲ καὶ τὰ κέρατα τῶν θηλειῶν βοῶν καὶ τῶν ταύρων· ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τοῖς προβάτοις. καὶ πλῆκτρα τῶν ἀρρένων ἐχόντων αἱ πολλαὶ τῶν θηλειῶν οὐκ ἔχουσιν.
3.1.7Bu türden öteki şeylerde de durum aynıdır. Balıkların hepsi testere dişlidir, yalnız skaros denen balık hariç. Birçoğunun dilinde ve damağında da dişler vardır. Bunun sebebi şudur: suda yaşadıkları için besinle birlikte suyu da almaları ve onu çabucak dışarı atmaları zorunludur. Çünkü öğüterek oyalanamazlar; yoksa su midelerine akardı. Bu yüzden dişlerinin hepsi kesmek için keskindir; ayrıca çok sayıda ve her yerdedir, öğütmek yerine çoklukları sayesinde besini birçok parçaya doğrasınlar diye. Dişleri eğridir de, çünkü dövüşlerinin hemen tamamı bunlarla olur.
7 ώς δʼ αὕτως ἔχει τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἅλλων τῶν τοιούτων. σἱ δʼ ἐχθύες πάντες εἰσὶ καρχαρόδοντες, πλὴν τού ἑνὸς τού καλουμένου σκάρου· πολλοὶ δʼ ἔχουσι καὶ ἐν ταῖς γλύότταις ὀδόντας καὶ ἐν τοῖς οὐρανοῖς. τούτου δʼ σἴτίον ὅτι ἀναγκαῖον ἐν ὑγροῖς οὐσί παρτὸ ὑγρὸν ἅμα τῇ τροφξ, καὶ τούτο ταχέως ἐκπέμπειν. οὐ γὰρ ἐνδέχεται λεαίνοντας διατρίβεινʼ εἰσρέοι γὰρ ἄν τὸ ὑγρὸν είς τὰς κοιλίας. διὰ τοῦτο πάντες εἰσὶν ὀξεῖς πρὸς τὴν διαίρεσιν. πάλιν καὶ πολλοὶ καὶ πολλαχῃ, ἵνα ἀντὶ τοῦ λεαίνειν εἰς πολλἀ κερματίζωσι τῷ πλήθει. γαμέψοὶ δὲ διὰ τὸ τὴν ἀλκὴν σχεδὸν ἅπασαν αὐτοῖς διὰ τούτων εἶναι.
3.1.8Hayvanların ağzı da bu işler için vardır; ayrıca soluyan ve dışarıdan soğutulan hayvanlarda soluma için. Çünkü tabiat, dediğimiz gibi, bütün hayvanlarda ortak olan parçaları kendiliğinden birçok özel işte kullanır. Meselâ ağızda: besin hepsinde ortaktır, dövüş bazılarına, konuşma başkalarına özgüdür; soluma da hepsinde ortak değildir.
8 Eὅχει δὲ καὶ τὴν τοῦ στόματος φύσιν τὰ ζῷα τούτων τε τῶν ἔργων ἕνεκα καὶ ἔτι τῆς ἀναπνοῆς, ὅσα ἀναπνεῖ τῶν ζώων καὶ καταψύχεται θύραθεν. ἡ γὰρ φύσις αὐτὴ καθʼ αὐτὴν, ὤσπερ εἴπομεν, τοῖς κοινοῖς πάέντων μορίοις είς πολλὰ τῶν ἰδίων καταχρῆται, οἷον καὶ ἐπὶ τού στόματος ἢ μὲν τροφὴ πάντων κοινόν, ἡ δʼ ἀλκὴ τινῶν ἰδίον καὶ ὁ λόγος ἑτέρων, ἔτι δὲ τὸ ἀναπνεῖν οὐ πάντων κοινὸν.
3.1.9Tabiat bunların hepsini tek bir parçada toplamış, işlerin farklarına göre de parçanın kendisini farklı yapmıştır. Bu yüzden kiminin ağzı daha dar, kiminin geniştir. Besin, soluma ve konuşma için olanların ağzı daha dardır; korunma için olanlardan testere dişlilerin ağzı ise hep geniş yarıktır. Çünkü dövüşleri ısırmayla olduğundan ağzın geniş açılması işlerine yarar; ağız ne kadar geniş yarılırsa o kadar çok dişle ve o kadar geniş ısırırlar. Balıklardan ısıran ve etobur olanların ağzı da böyledir; etobur olmayanlarınki ise sivrilerek daralır; çünkü onlara bu yararlıdır, ötekisi ise işe yaramaz.
ἡ δὲ φύσις ἅπσυνήγαγεν 9 εἰς ἕν, ποιούσα διαφορὰν αὐτού τοῦ μορίου πρὸς τὰς τῆς ἐργασίας διαφοράς. διὸ τὰ μέν ἐστι συστομώτερα, τὰ δὲ μεγαλὸστομα. ὅσα μὲν γὰρ τροφῆς καὶ ἀναπνοῆς καὶ λόγου χάριν, συστομώτερα, τῶν δὲ βοηθείας χάριν τὰ μὲν καρχαρὸδοντα πάντα ἀνερρωγότα. οὕσης γὰρ αὐτοῖς τὴς ἀλκῆς ἐν τοῖς δήγμασι χρήσιμον τὸ μεγάλην εἶναι τὴν ἀνάπτυξιν τού στὸματος· πλείοσι γὰρ καὶ κατὰ μεῖξον δήξεται, ὅσονπερ ἄν ἐπὶ τὸ πλέον ἀνερρώγῃ τὸ στόμα. ἔχουσι δὲ καὶ τῶν ἰχθύων οἱ δηκτικοὶ καὶ σαρκοφάγοι τοιοῦτον στόμα, οἱ δὲ gὴ σαρκοφάγοι μύουρον · τοιοὺτον γὰρ αὐτοῖς χρήσιμον, ἐκεῖνο δὲ ἂχρηστον.
3.1.10Kuşlarda ağız gaga denen şeydir; çünkü dudak ve diş yerine buna sahiptirler. Gaga kullanılışlarına ve korunma ihtiyaçlarına göre farklıdır. Pençeli denen kuşların hepsinin gagası, et yedikleri ve hiçbir tohumla beslenmedikleri için eğridir; çünkü böyle yaratılmış gaga avı ele geçirmeye ve zor kullanmaya daha elverişlidir.
τοῖς δʼ 10 ὄρνισίν ἐστι τὸ καλούμενον ῥύγχος στόμα· τοῦτο γὰρ ἀντὶ χειλῶν καὶ ὀδόντων ἔχουσιν. διαφέρει δὲ τοῦτο κατὰ τὰς χρήσεις καὶ τὰς βοηθείας. τὰ μὲν γὰρ γαμψὸνυχα καλούμενα διὰ τὸ σαρκοφαγεῖν καὶ μηδενὶ τρέφεσθαι καρπῷ γαμμ ψὸν ἔχει τὸ ῥύγχος ἅπαντα· χρήσιμον γὰρ πρὸς τὸ κρατεῖν καὶ βιαστικύότερον τοιούτο πεφυκὸς.
3.1.11Dövüşleri bu gagada ve pençelerdedir; bu yüzden pençeleri de daha eğridir. Öteki kuşların her birinin gagası da kendi hayatına uygundur: ağaçkakanlarınki güçlü ve serttir, kargalarınki ve kargaya benzeyenlerinki de; küçük kuşlarınki ise tohumları toplamak ve küçük hayvanları yakalamak için incedir.
ἥ δʼ ἀλκὴ ἐν τούτῳ τε καὶ τοῖς 11 ὄνυξι· διὸ καὶ τοὺς ὄνυχας γαμ ψοτέρους ἔχουσιν. τῶν δʼ ἄλλων ἑκάστῳ πρὸς τὸν βίον χρήσιμόν ἐστι τὸ ῥύγχος, οἷον τοῖς μὲν δρυοκόποις ίσχυρὸν καὶ σκληρόν, καὶ κὸραξι καὶ κορακύδεσι, τοῖς δὲ μικροῖς γλαφυρὸν πρὸς τὰς συλλογὰς τῶν καρπῶν καὶ τὰς λήψεις τῶν ζφδαρίων.
3.1.12Otla beslenenlerin ve bataklık kıyısında yaşayanların, meselâ yüzücü ve perdeayaklı kuşların kiminin gagası başka bir şekilde işe yarar, kimi de geniş gagalıdır; çünkü böyle bir gagayla kolayca kazabilirler, tıpkı dört ayaklılardan domuzun burnuyla kazması gibi; domuz da kök yer. Ayrıca kök yiyen kuşların ve benzer hayat sürenlerin bazılarının gaga uçları çentiklidir; otla beslendikleri için bu onlara kolaylık sağlar.
ὅσα δὲ ποηφάγα καὶ ὅσα παρʼ 12 ἓλη ζῇ, καθάπερ τὰ πλωτὰ καὶ στεγανὸποδα , τὰ μὲν ἄλλον τρόπον χρήσιμον ἔχει τὸ ῥύγχος, τὰ δὲ πλατύρυγχα αὐτῶν ἐστίν· τοιούτῳ γὰρ ὄντι ῥᾳδίως δύνατʼ ὀρύσσειν, ὥσπερ καὶ τῶν τετραπόδων τὸ τῆς ὑός· καὶ γὰρ αὕτη ῥιζοφάγος. ἔτι δʼ ἕχουσι καὶ τὰ ῥιζοφάγα τῶν ὀρνέων καὶ τῶν ὁμοιοβίων ἔνια τὰ ἄκρα τού ῥύγχους κεχαραγμένα· ποηφάγοις γὰρ τούτοις οὺσι ποιεῖ ῥᾳδίως.
3.1.13Baştaki öteki parçalar hakkında aşağı yukarı söz edildi. İnsanlarda baş ile boyun arasındaki kısma prosōpon, yani yüz denir; görünüşe göre bu ad gördüğü işten, öne bakmaktan gelmiştir. Çünkü hayvanlar arasında yalnız insan dik durduğu için yalnız o önden bakar ve sesini öne gönderir.
13 Περὶ μὲν σὖν τῶν ἄλλων μορίων τῶν ἐν τῇ κεφαλ ῇ σχεδὸν εἴρηται, τῶν δʼ ἀνθρύπων καλεῖται τὸ μεταξύ της κεφαλῆς καὶ τοῦ αὐχένος πρὸσωπον, ἀπὸ τῆς πράξεως αὐτῆς ὀνομασθέν, ὡὸς ἔοικεν· διὰ γὰρ τὸ μόνον ὀρθὸν εἶναι τῶν ζῴων μόνον πρόσωσθεν ὄπωπε καὶ τὴν φωνὴν είς τὸ πρόσω διαπέμπει.
3.2.12. Bölüm
Boynuzlar hakkında da konuşmak gerekir; çünkü bunlar da, sahip olanlarda, başta çıkar. Canlı doğurmayan hiçbir hayvanın boynuzu yoktur. Bazı başka hayvanlara da benzetme ve mecaz yoluyla boynuzlu denir; ama bunların hiçbirinde boynuzun gördüğü iş yoktur. Canlı doğuranlar boynuzlarını korunma ve dövüş için taşır; boynuzu olduğu söylenen ötekilerden hiçbirinde ise bu yoktur. Çünkü hiçbiri boynuzlarını ne kendini savunmak ne de üstün gelmek için kullanır; oysa bunlar gücün işleridir.
2 Περὶ δὲ κεράτων λεκτέον· καὶ γὰρ ταύτα πέφυκε τοῖς ἔχουσιν ἐν τῇ κεφαλῇ. ἔχει δʼ οὐδὲν μὴ ζῳοτόκον. καθʼ ὁμιοιὸτητα δὲ καὶ μεταφορὰν λέγεται καὶ ἑτέρων τινὧν κέρατα· ἀλλ’ οὐδενὶ οὐτῶν τὸ ἔργον τοῦ κέρατος ὑπάέρχει. βοηθείας γὰρ καὶ ἀλκῆς χάέρι, ἔχουσι τὰ ζῳοτόκα, ὂ τῶν ὄλλων τῶν λεγομένων ἔχειν κέρας οὐδενὶ συμβέβηκεν· οὐδὲν γὰρ χρῆται τοῖς κέρασιν οὔτʼ ἀμυνὸμενον οὕτε πρὸς τὸ κρατεῖν, ἅπερ ἰσχύος ἐστὶν ἔργα.
3.2.2Çok parmaklı hayvanların hiçbirinin boynuzu yoktur. Bunun sebebi, boynuzun bir korunma aracı olması, çok parmaklılarda ise başka korunma araçlarının bulunmasıdır: tabiat kimine pençe, kimine dövüşçü dişler, kimine de kendini savunmaya yeten başka bir parça vermiştir.
2 ὅσα μὲν οὖν πολυσχιδῆ τῶν ζῴων, οὐδὲν ἔχει κέρας. τούτου δʼ αἱττιον ὅτι τὸ μὲν κέρας βοηθείας σἴτίον ἐστε, τοῖς δὲ πολυσχιδέσιν ὑπάρχουσιν ἕτεραι βοήθειαι· δέδωκε γὰρ ἡ φύσις τοῖς μὲν ὄνυχας, τοῖς δʼ ὀδόντας μαχητικούς, τοῖς δʼ ἄλλο τι μόριον ίκανὸν ἀμύνειν.
3.2.3Çift toynaklıların çoğunun ve tek toynaklıların bazılarının boynuzları dövüş içindir, bazılarınınki de korunma için. Tabiatın kurtuluş için başka bir dövüş aracı vermediği hayvanlar boynuz taşır. Başka araçlar meselâ vücut hızıdır —tabiat atlara böyle yardım etmiştir— ya da büyüklüktür, develerde olduğu gibi; çünkü aşırı büyüklük öteki hayvanlardan gelecek yok oluşu önlemeye yeter; develerde böyledir, fillerde daha da çok. Çıkık azı dişli olanlar ise, domuz türü gibi, çift toynaklıdır.
3 τῶν δὲ διχαλῶν τὰ μὲν πολλὰ κέρατα ἔχει πρὸς ἀλκὴν, καὶ τῶν μωνύχων ἔνια, τὰ δὲ καὶ πρὸς βοήθειαν. ὅσοις δὲ μὴ δέδωκεν ἡ φύσις ἄλλην ἀλκὴν πρὸς σωτηρίαν, οἷον ταχυτῆτα σώματος, καθάπερ τοῖς ἵπποις βεβοήθηκεν, ἤ μέγεθος, ὥσπερ ταῖς καμήλοις· καὶ γὰρ μεγέθοας ὺπερβολὴ τὴν ἀπὸ τῶν ἄλλων ζῴων φθορὰν ίκανὴ κωλύειν, ὅπερ συμβέπηκε ταῖς καμήλοις, ἔτι δὲ μάλλον τοῖς ἐλέφοασιν. τὰ δὲ χαυλιόδοντα, ὥσπερ καὶ τὸ τῶν ὑῶν γένος, διχαλὸν.
3.2.4Boynuz çıkıntısının işe yaramadığı hayvanlara tabiat başka bir korunma aracı eklemiştir. Geyiklere hız vermiştir, çünkü boynuzlarının büyüklüğü ve çok dallı oluşu fayda vermekten çok zarar verir; boubalos antiloplarına ve ceylanlara da öyle, çünkü bunlar bazı hayvanlara boynuzlarıyla karşı durup kendilerini savunurlar, ama yırtıcılardan ve dövüşçü hayvanlardan kaçarlar. Bonasos'lara, yani bizonlara ise —bunların boynuzları da birbirine doğru kıvrıktır— dışkılarını fışkırtma gücünü vermiştir; korkunca kendilerini bununla savunurlar. Başka hayvanlar da bu şekilde dışkı bırakarak kurtulur. Tabiat aynı hayvanlara aynı anda birden fazla yeterli korunma aracı vermemiştir. Boynuzluların çoğu çift toynaklıdır, ama Hint eşeği dedikleri tek toynaklı bir hayvanın da boynuzlu olduğu söylenir.
4 ὅσοις δʼ ἄχρηστος πέφυκεν ἡ τῶν κεράτων ἐξοχή, τούτοις προστέθεικεν ἑτέραν βοήθειαν ἡ φύσις, οἷον ταῖς μὲν ἐλάφοις τάέχος (τὸ γὰρ μέγεθος αὐτῶν καὶ τὸ πολυσχιδὲς μᾶλλον βλάπτει ἤ ὠφελεῖ), καὶ βουβάλοις δὲ καὶ δορκάσι (πρὸς ἔνια μὲν γὰρ ἀνθιστάμενα τοῖς κέρασιν ἀμύνονταε, τὰ δὲ θηριύόδη καὶ μέχμα ἀποφεύγουσι), τοῖς δὲ βονάσοις (καὶ γὰρ τούτοις γαμήψὰ τὰ κέρατα πέφυκε πρὸς ἄλληλα) τὴν τού περιττἀδματος ἄφεσιν· τούτῳ γὰρ ἀμύνεται φοβηθέντα· καὶ ταύτῃ δὲ τῇ προέσει διασωζεται ἕτερα. ἅμα δʼ ίκανὰς καὶ πλείους βοηθείας οὐ δέὅωκεν ἡ ψύσις τοῖς αὑτοῖς· ἔστι δὲ τὰ πλεῖστα τῶν κερατοφόρων διχαλά, λέγεται δὲ καὶ μύνυχον, ὅν καλοῦσιν Ἰνδικὸν ὄνον.
3.2.5Hayvanların çoğunda vücut, hareketi sağlayan parçalar bakımından sağ ve sol olarak bölünmüştür; bu sebeple bunlar tabiatça iki boynuz taşır. Tek boynuzlu olanlar da vardır, meselâ oryks ve Hint eşeği denen hayvan. Oryks çift toynaklı, eşek ise tek toynaklıdır. Tek boynuzluların boynuzu başın ortasındadır; çünkü iki taraftan her biri böylece boynuza en çok sahip olabilir; orta iki uca eşit derecede ortaktır.
τὰ μὲν οὖν πλεῖστα, καθάπερ καὶ τὸ 5 σὤμα διῄρηται τῶν ζῴων οἷς ποιεῖται τὴν κίνησιν, δεξιὸν καὶ ἀριστερὸν, καὶ κέρατα δύο πέφυκεν ἔχειν διὰ τὴν αίτίαν ταύτην· ἔστι δὲ καὶ μονοκέρατα, οἷον ὅ τʼ ὄρυξ καὶ ὁ Ἰνδικὸς καλούμενος ὄνος. ἔστι δʼ ὁ μὲν ὄρυξ διχαλόν, ὁ δʼ ὄνος μώνυχον. ἔχει δὲ τὰ μονοκέρατα τὸ κέρας ἐν τῷ μέσῳ της κεφαλῆς· οὕτω γὰρ ἑκάτερον τῶν μερῶν μάλιστʼ ἄν ἔχοι κέρας ἕν· τὸ γὰρ μέσον ὁμοίωος κοινὸν ἀμφοτέρων τῶν ἐσχάτων.
3.2.6Tek toynaklının çift toynaklıdan daha çok tek boynuzlu olması akla yatkın görünebilir. Çünkü toynak ve çatal tırnak boynuzla aynı tabiattadır; bu yüzden toynakların ve boynuzların yarılması aynı hayvanlarda birlikte meydana gelir. Ayrıca yarılma ve çift toynaklılık tabiatın bir eksikliğinden doğar. Bu yüzden tabiatın tek toynaklılara toynaklarda fazlalık verip yukarıdan eksiltmesi ve onları tek boynuzlu yapması akla yatkındır.
εὐλόγωος δʼ θν δόξειε μονόκερων εἶναι τὸ μύνυχον 6 τοῦ διχαλοῦ μάλλον· ὁπλὴ γὰρ καὶ χηλὴ τὴν αὐτὴν ἔχει κέρατι φύσιν, ὥσ’ ἅμα καὶ τοῖς αὐτοῖς ἡ σχέσις γίνεται τῶν ὁπλῶν καὶ τῶν κεράτων. ἔτι δʼ ἡ σχίσις καὶ τὸ διχαλὸν κατʼ ἔλλειψιν τὴς φύσεος ἐστιν, ὥστʼ εὐλόγως τοῖς μωνύχοις ἐν ταῖς ὁπλαῖς δοῦσα τὴν ὑπεροχὴν ἡ φύσις ἅνωσθεν ἀφεῖλε καὶ μονόκερων ἐποίησεν.
3.2.7Tabiat boynuzları başa koymakla da doğru yapmıştır; Aisopos'un Momos'unun dediği gibi değil. Momos boğayı kınar: boynuzları, vuruşlarının en güçlü olacağı omuzlarında değil de başının en zayıf yerindedir der. Ama Momos bu eleştiriyi keskin görmediği için yapmıştır. Boynuzlar vücudun başka bir yerinde çıksaydı, başka hiçbir işe yaramadan ağırlık yapacağı ve birçok işe engel olacağı gibi, omuzlarda çıksalardı da öyle olurdu. Çünkü yalnız vuruşların nereden daha güçlü olacağına değil, nereden daha uzağa erişeceğine de bakmak gerekir. Öyleyse bu hayvanların elleri olmadığına, boynuzların ayaklarda olması imkânsız olduğuna, dizlerde olsalar da bükülmeyi engelleyeceklerine göre, şimdi olduğu gibi başta bulunmaları zorunludur.
ὀρθῶς δὲ καὶ τὸ ἐπὶ τῆς κεφαλῆς ποιῆσαι τὴν τῶν κεράτων φύσιν, ἀλλα μὴ καθάπερ ὁ Αἰσύπου Μῶμος διαμέμφεται τὸν ταύρον ὅτι οὑκ ἐπὶ τοῖς ὤμοις ἔχει τὰ κέρατα, ὅθεν τὰς πληγὰς ἐποιεῖτʼ ἂν ἰσχυροτάτας, ἀλλʼ ἐπὶ τοῦ ἀσθενεστάτου μέρους τῆς κεφαλῆς. οὐ γὰρ ὀξύ βλέπων ὁ Μῶμος ταῦτʼ ἐπετίμησεν. ὥσπερ γὰρ καὶ εἰ ἑτέρωθί που τού σώματος κέρατα ἐπεφύκει, βάρος ἂν παρεῖχεν ἄλλως οὐδὲν ὄντα χρήσιμα κἄν ἐμπόδια τῶν ἔργων πολλοῖς ἦν, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ὤμων πεφυκότα. οὐ γὰρ μόνον χρὴ σκοπεῖν πόθεν ἰσχυρὸτεραι σἱ πληγαί, ἀλλὰ καὶ πόθεν πορρώτεραι· ὥστʼ ἐπεὶ χεῖρας μὲν οὐκ ἔχουσιν, ἐπὶ δὲ τῶν ποδῶν ἀδύνατον, ἐν δὲ τοῖς γὸνασιν ὄντα τὴν κάμψιν ἐκήὸλυεν ἂν, ἀναγκαῖον ὥσπερ νῦν ἔχουσιν, ἐπὶ τῆς κεφαλῆς ἔχειν.
3.2.8Boynuzlar böylece vücudun öteki hareketlerine de en az engel olacak şekilde yerleşmiştir. Boynuzları baştan başa dolu olan yalnız geyiklerdir; boynuzlarını döken de yalnız geyiktir: hafiflemek ona fayda sağladığı için, ama aynı zamanda ağırlık yüzünden zorunlu olarak. Öteki hayvanların boynuzları belli bir yere kadar içi boştur, uçları ise doludur, çünkü vuruşlar için bu işe yarar. İçi boş kısım da zayıf olmasın diye, bu kısım deriden çıkar, içine de kemiklerden çıkan dolu bir parça yerleşir. Çünkü boynuzlar böyle olunca hem dövüş için en elverişli, hem de hayatın geri kalanı için en az rahatsız edici olur.
8 ἅμα δὲ καὶ πρὸς τὰς ἄλλας κινήσεις τοῦ σώματος ἀνεμπὸδιστα πέφυκεν οὕτω μιάλισταἔστι δὲ τὰ κέρατα διʼ ὅλου στερεὰ τοῖς ἐλάφοις μόνοις, καὶ ἀποβάλλει μόνον, ἕνεκεν μὲν ὠφελείας κουφιζόμενον, ἐξ ἀνάγκης δὲ διὰ τὸ βάρος. τῶν δʼ ἄλλων τὰ κέρατα μέχρι τινὸς κοῖλα , τὰ δʼ ἄκρα στερεὰ διὰ τὸ πρὸς τὰς πληγἀς τοῦτʼ εἶναι χρήσιμον. ὅπως δὲ μηδὲ τὸ κοῖλον ἀσθενὲς ᾖ, οὐ πέφυκεν ἐκ τοῦ δέρματος, ἐν τούτῳ δʼ ἐνἡρμοσται στερεὸν ἐκ τῶν ὀστῶν· οὕτω γὰρ καὶ τὰ κέρατα ἔχοντα πρὸς ἀλκήν τε χρησιμύτατʼ εἶναι καὶ πρὸς τὸν ἄλλον βίον ἀνοχλὸτατα.
3.2.9Boynuzların tabiatının ne için var olduğu, bazı hayvanların neden böyle boynuzları olduğu, bazılarının neden olmadığı söylendi. Şimdi zorunluluğa bağlı tabiat zorunlu olarak var olanları meydana getirirken, logos'a göre olan tabiatın bunları bir amaç için nasıl kullandığını söyleyelim. Önce, cisimsel ve topraklı madde iri hayvanlarda daha çoktur; küçük olup da boynuzlu olan hiçbir hayvan bilmiyoruz; bilinen boynuzluların en küçüğü ceylandır.
9 τίνος μὲν οὗν ἕνεκεν ἡ τῶν κεράτων φύσις, είρηται, καὶ διἀ τίνʼ αἰτίαν τὰ μὲν ἔχουσι τοιαύτα τὰ δʼ οὐκ ἔχουσιν· πῶς δὲ τῆς ἀναγκαίας φύσεως ἐχούσης τοῖς ὑπάρχουσιν ἐξ ἀνάγκης ἡ κατὰ τὸν λόγον φύσις ἕνεκά του κατακέχρηται, λέγωμεν. πρῶτον μὲν σὗν τὸ σωμιατὧδες καὶ γεῶδες πλεῖον ὑπάρχει τοῖς μείζοσι τῶν ζῴων, κερατοφόρον δὲ μικρὸν πάμπαν οὐδὲν ἴσμεν· ἐλάχιστον γάρ ἐστι τῶν γνωριζομένων δορκάς.
3.2.10Tabiatı incelerken çoğunluğa bakmak gerekir; çünkü tabiata uygun olan, ya her durumda ya da çoğunlukla olandır. Hayvanların vücutlarındaki kemiksi madde topraklıdır; bu yüzden, çoğunluğa bakarak söylersek, en çok en iri hayvanlarda bulunur.
10 δεῖ δὲ τὴν φύσιν θεωρεῖν εἰς τὰ πολλὰ βλέποντα· ἢ γὰρ ἐν τῷ παντὶ ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τὸ κατὰ φύσιν ἐστίν. τὸ δʼ ὸστῶδες ἐν τοῖς σώὸμασι τῶν ζῴων γεῶδες ὑπάρχει· διὸ καὶ πλεῖστον ἐν τοῖς μεγίστοις ὡς ἐπὶ τὸ πολύ βλέψαντας εἰπεῖν.
3.2.11Tabiat, iri hayvanlarda bulunan böyle bir cismin artık niteliğindeki fazlalığını korunma ve fayda için kullanır. Zorunlu olarak yukarı bölgeye akan bu fazlalığı kimine dişlere ve çıkık azı dişlerine, kimine boynuzlara ayırmıştır. Bu yüzden boynuzluların hiçbirinin iki çenesinde birden dişi yoktur: üst çenede ön dişleri yoktur. Çünkü tabiat oradan alıp boynuzlara eklemiştir; bu dişlere verilecek besin boynuzların büyümesine harcanır.
τὴν γοῦν τοιούτου σώματος περιττωματικὴν 11 ὑπερβολὴν ἐν τοῖς μείζοσι τῶν ζῷων ὑπἀρχουσαν ἐπὶ βοήθειαν καὶ τὸ συμφέρον καταχρῆται ἡ φύσις, καὶ τὴν ῥέουσαν ἐξ ἀναγκης είς τὸν ἄνω τόπον τοῖς μὲν εἰς ὀδόντας καὶ χαυλιόδοντας ἀπένειμε, τοῖς δʼ εἰς κέρατα. διὸ τῶν κερατοφόρων οὐδέν ἐστιν ἄμφωδον· ἄνω γὰρ οὐκ ἔχει τοὺς προσθίους ἀδάντας· ἀφελοῦσα γὰρ ἐντεύθεν ἡ φύσις τοῖς κέρασι προσέθηκε, καὶ ἡ διδομένη τροφὴ είς τοὺς ὀδόντας τούτους είς τὴν τῶν κεράτων αὔξησιν ἀναλίσκεται.
3.2.12Dişi geyiklerin boynuzu olmayıp da dişler bakımından erkeklerle aynı durumda olmasının sebebi, ikisinin tabiatının aynı, yani boynuz taşıyan bir tabiat olmasıdır. Dişilerden boynuzlar, erkeklere bile faydalı olmadıkları, erkeklere ise güçleri sayesinde daha az zarar verdikleri için alınmıştır. Vücudun bu türden kısmı boynuzlara ayrılmayan öteki hayvanların bazılarında tabiat bütün dişlerin büyüklüğünü artırmış, bazılarında da çenelerden boynuz gibi çıkık azı dişleri yapmıştır.
τοῦ δὲ τὰς θηλείας ἐλάφους κέρατα μὲν μὴ ἔχειν, 12 περὶ δὲ τοὺς ὀδόντας ὁμοίως τοῖς ἄρρεσιν, αἴτιον τὸ τὴν αὐτὴν εἶναι φύσιν ἀμφοῖν καὶ κερατοφόρον. ἀφῄρηται δὲ τὰ κέρατα ταῖς θηλείαις διὰ τὸ χρὴσιμα μὲν μὴ εἶναι μηδὲ τοῖς ἄρρεσιν, βλάπτεσθαι δʼ ἧσσον διἀ τὴν ἰσχύν. τῶν δʼ ἄλλων ζῴων ὅσοις μὴ είς κέρατα ἀποκρίνεται τὸ τοιοὺτον μὸριοον τού σώματος, ἐνίοις μὲν τῶν ὀδόντων οὐτων ἐπηύξησε τὸ μέγεθος κοινῇ πάντων, ἐνίοις δὲ χαυλιόδοντας ὥσπερ κέρατα ἐκ τῶν γνάθων ἐποίησεν.
3.3.13. Bölüm
Baştaki parçalar hakkında bu kadar belirleme yeterli olsun. Boynu olan hayvanlarda boyun başın altındadır. Bütün hayvanların bu parçası yoktur; yalnız boynun uğruna var olduğu parçalara sahip olanlarda vardır. Bu parçalar gırtlak ve yemek borusu denen kısımdır.
Περὶ μὲν οὖν τῶν ἐν τῇ κεφαλῇ μορίων ταύτῃ 3 διωρίσθω, ὑπὸ δὲ τὴν κεφαλὴν ὁ αὐχὴν πεφυκής ἐστι τοῖς ἔχουσιν αὐχένα τῶν ζῷόων. οὐ γὰρ πάέντα τούτο τὸ μόριον ἔχει, ἀλλὰ μόνα τὰ ἔχοντα ὡν χάριν ὁ αὐχὴν πέφυκεν· ταῦτα δʼ ἐστὶν ὅ τε φάρυγξ καὶ ὁ καλούμενος οἰσοφάγος,
3.3.2Gırtlak soluk için vardır; çünkü hayvanlar soluk alıp verirken havayı bununla içeri alır ve dışarı gönderir. Bu yüzden akciğeri olmayanların boynu da yoktur, meselâ balık türünün. Yemek borusu ise besinin mideye giderken geçtiği yoldur; bu yüzden boynu olmayanların belirgin bir yemek borusu da yoktur. Yemek borusunun besin için var olması zorunlu değildir, çünkü besin için hiçbir şey hazırlamaz.
ὁ μὲν σὖν φάρυγξ τοῦ 2 πνεύματος ἕνεκεν πέφυκεν· διὰ τούτου γὰρ είσάγεται τὸ πνεὺμα τὰ ζῷα καὶ ἐκπέμπει ἀναπνέοντα καὶ ἐκπνέοντα. διὸ τὰ μὴ ἔχοντα πλεύμονα οὐκ ἔχουσιν οὐδʼ αὐχένα, οἷον τὸ τῶν ἐχθύων γένος. ὁ δʼ οἰσοφάγος ἐστὶ ὄι σὗ ἡ τροφὴ πορεύεται εἰς τὴν κοιλίαν· ὥσθʼ ὅσα μὴ ἔχει αὐχένα, οὐδʼ οἰσοφάγον ἐπιδήλως ἔχουσιν. οὐκ ἀναγκαῖον δʼ ἔχειν τὸν οἰσοφάγον τῆς τροφῆς ἕνεκεν· οὐθὲν γὰρ παρασκευάζει πρὸς αὑτήν.
3.3.3Ayrıca mide ağızdan hemen sonra yer alabilir, ama akciğer alamaz. Çünkü akciğer iki parçalı olduğundan, havanın soluk borusu dalları yoluyla kanallara dağılacağı ortak bir boru gibi bir şeyin bulunması gerekir; soluk alma ve verme en güzel böyle gerçekleşir. Soluma organının zorunlu olarak bir uzunluğu bulunduğundan, yemek borusunun ağız ile mide arasında olması zorunludur. Yemek borusu etlidir ve sinir gibi gerilebilir: besin girince genişleyebilsin diye sinir gibidir; yumuşak olup esnesin ve aşağı inen şeylerle tahriş olup zarar görmesin diye de etlidir.
3 ἔτι δὲ μετὰ τὴν τοῦ στόματος θέσιν ἐνδέχεται κεῖσθαι τὴν κοιλίαν εὐθέως, τὸν δὲ πλεύμονα οὑκ ἐνδέχεται. δεῖ γὰρ εἶναί τινα κοινὸν οἷον αὐλῶνα, διʼ οὐ μεριεῖται τὸ πνεὺμα κατὰ τὰς ἀρτηρίας είς τὰς σύριγγας, διμερὴς ὤν· καὶ κάλλιστʼ ἄν οὕτως ἀποτελοῖ τὴν ἀναπνοὴν καὶ ἐκπνοήν. τοῦ δʼ ὀργάνου τού περὶ τὴν ἀναπνοὴν ἐξ ἀνάγκης ἔχοντος μῆκος, ἀναγκαῖον τὸν οίσοφάγον εἶναι μεταξὺ τού στόματος καὶ τῆς κοιλίας. ἔστι δʼ ὁ μὲν οἰσοφάγος σαρκώδης, ἔχων νευρώδη τάσιν, νευρώδης μιέν, ὅπως ἔχῃ διάτασιν εἰσιούσης τῆς τροφῆς, σαρκύόδηςς δέ, ὅπως μαλακὸς ᾖ καὶ ἐνδιδ καὶ μὴ βλάπτηται τραχυνόμενος ὑπὸ τῶν κατιόντων.
3.3.4Gırtlak ve soluk borusu denen kısım kıkırdaklı bir cisimden oluşur; çünkü yalnız soluma için değil ses için de vardır, ses çıkaracak olanın da düzgün ve katı olması gerekir. Soluk borusu, besin alınırken ona engel olduğu hâlde, yemek borusunun önünde durur; çünkü soluk borusuna kuru ya da yaş bir şey kaçarsa boğulmalara, acılara ve şiddetli öksürüklere yol açar. Hayvanın içeceği bu yoldan aldığını söyleyenlere insan şaşabilir; çünkü besinden bir şey kaçan herkesin başına söylenen şeylerin geldiği açıkça görülür.
4 ἡ δὲ καλουμένη φάέρυγξ καὶ ἀρτηρία συνέστηκεν ἐκ χονδρωύδους σήματοςʼ σὐ γὰρ μόνον ἀναπνοῆς ἓνεκέν ἐστιν ἀλλὰ καὶ ψωνῆς, δεῖ δὲ τὸ ψοφήσειν μέλλον λεῖον εἶναι καὶ στερεὸτητα ἔχειν. κεῖται δʼ ἔμπροσθεν ἡ ἀρτηρία τοῦ οἰσοφάγου, καίπερ ἐμποδίξουσα αὐτὸν περὶ τὴν ὑποδοχὴν τῆς τροφης· ἐὰν γάρ τι παρεισρυῇ ξηρὸν ἡ ὑγρὸν είς τὴν ἀρτηρίαν, πνιγμοὺς καὶ πόνους καὶ βῆχας χαλεπὰς ἐμποιεῖ. ὅ δὴ καὶ θαυμάσειεν ἄν τις τῶν λεγόντων ὡς ταύτῃ τὸ ποτὸν δέχεται τὸ ζῷον· συμβαίνει γὰρ φανερῶς τὰ λεχθέντα πᾶσιν, οἷς ἂν παραρρυῇ τι τῆς τροφῆς.
3.3.5Hayvanların içeceği bu yoldan aldığını söylemek birçok bakımdan gülünç görünür. Çünkü ağızdan çıkan yemek borusunu gördüğümüz gibi akciğerden mideye giden bir kanal görmüyoruz; böyle bir kanal yoktur. Ayrıca kusmalarda ve bulantılarda sıvının nereden geldiği gizli değildir.
5 πολλαχ δὲ γελοῖον φαίνεται τὸ λέγειν ὡς ταύτῃ τὸ ποτὸν εἰσδέχεται τὰ ζῷα. πόρος γὰρ οὐδείς ἐστιν είς τὴν κοιλίαν ἀπὸ τού πλεύμονος, ὥσπερ ἐκ τοῦ στόμιατος δρήμεν τὸν οἰσοφάγον. ἔτι δʼ ἐν τοῖς ἐμέτοις καὶ ναυτίαις οὐκ ἄδηλον πόθεν τὸ ὑγρὸν φαίνεται πορευὸμενον.
3.3.6Sıvının doğrudan mesanede toplanmadığı, önce mideye gittiği de açıktır; çünkü siyah şarabın tortusunun midenin artıklarını renklendirdiği görülür. Bu, mideye isabet eden yaralarda da çoğu zaman açıkça görülmüştür. Ama saf sözleri fazla incelemek de belki saflıktır.
6 δῆλον δὲ καὶ ὅτι οὐκ εὐθέως είς τὴν κύστιν συλλέγεται τὸ ὑγρόν, ἀλλʼ είς τὴν κοιλίαν πρὸτερον· τὰ γὰρ τῆς κοιλίας περιττματα φαίνεται χροματίζειν ἡ ἰλὺς τοῦ μέλανος οἴνου· συμβέβηκε δὲ τούτο πολλάκις φανερὸν καὶ ἐπὶ τῶν είς τὴν κοιλίαν τραυμάτων. ἀλλὰ γὰρ ἴσως εὔηθες τὸ τοὺς εὐήθεις τῶν λόγων λίαν ἐξετάζειν.
3.3.7Soluk borusu, dediğimiz gibi, önde durduğu için besinden rahatsız olur; ama tabiat buna karşı gırtlak kapağını tasarlamıştır. Bu kapak canlı doğuranların hepsinde yoktur; yalnız akciğeri ve kıllı derisi olanlarda, pullu ya da tüylü olmayanlarda vardır. Ötekilerde gırtlak kapağı yerine gırtlağın kendisi kapanıp açılır; tıpkı öteki hayvanlarda gırtlak kapağının, hava girip çıkarken açılıp besin girerken kapanarak soluk borusuna bir şey kaçmasını önlemesi gibi. Bu hareket sırasında bir aksaklık olur da besin alınırken biri soluk alırsa, söylendiği gibi öksürüklere ve boğulmalara yol açar.
ἡ δʼ ἀρτηρία τῷ 7 διακεῖσθαι, καθάπερ εἶπομεν, ἐν τῷ πρόσθεν ὑπὸ τῆς τροφῆς ἐνοχλεῖται· ἀλλʼ ἡ φύσις πρὸς τοὺτο μεμηχάνηται τὴν ἐπιγλωσσίὅα. ταύτην δʼ οὐκ ἔχουσιν ἅπαντα τὰ ζῳοτοκοῦντα, ἀλλʼ ὅσα πλεύμονα ἔχει καὶ τὸ δέρμα τριχωτόν, καὶ μὴ φολιἄωτὰ μιηδὲ πτερωτὰ πέφυκεν. τούτοις δʼ ἀντὶ τῆς ἐπιγλωττίδος συνάγεται καὶ διοίγεται ὁ φάρυγξ, ὅνπερ τρόπον ἐκείνοις ἐπιβάλλει τε καὶ ἀναπτύσσεται τοῦ πνεύμμιατος τῇ εἰσόδῳ τε καὶ ἐξόδῳ ἀναπτυσσόμενος, τῆς δὲ τροφῆς εἰσιούσης ἐπιπτυσσόμενος, ἵνα μηθὲν παραρρυῇ παρὰ τὴν ἀρτηρίαν. ἐἀν δέ τι πλημμεληθῇ παρὰ τὴν τοιαύτην κίνησιν καὶ προσφερομένης τῆς τροφῆς ἀναπνεύσῃ τις, βῆχας καὶ πνιγμοὺς ποιεῖ, καθαέπερ εἴρηται.
3.3.8Gırtlak kapağının ve dilin hareketi o kadar güzel tasarlanmıştır ki besin ağızda öğütülüp gırtlak kapağının yanından geçerken dil nadiren dişlerin arasına düşer, soluk borusuna da nadiren bir şey kaçar.
οὕτω δὲ καλῶς μεμηχάένηται καὶ ἡ ταύτης 8 καὶ ἡ τῆς γλωττης κίνησις, ὥστε τῆς τροφῆς ἐν μὲν τῷ στὸματι λεαινομένης, παρʼ αὐτὴν δὲ διιούσης, τὴν μὲν ὀλιγάκις ὑπὸ τοὺς ὀδόντας πέπτειν, εἰς δὲ τὴν ἀρτηρίαν σπάυιόν τι παραρρεῖν.
3.3.9Söylenen hayvanların gırtlak kapağı yoktur, çünkü etleri kuru, derileri serttir; böyle bir etten ve böyle bir deriden oluşan bir parça onlarda kolay hareket edemezdi. Kıllı hayvanlardaki, kendi etinden yapılmış gırtlak kapağının hareketinden daha çabuk, soluk borusunun kendi uçlarının birbirine yaklaşması olur. Bazı hayvanlarda gırtlak kapağının bulunup bazılarında bulunmamasının sebebi ve tabiatın gırtlak kapağı denen şeyi tasarlayarak soluk borusunun yerinin kötülüğünü nasıl giderdiği hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.
οὐκ ἔχει δὲ τὰ 9 λεχθέντα ζῴα τὴν ἐπιγλωττίδα διὰ τὸ ξηρὰς εἶναι τὰς σάρκας αύὺτῶν καὶ τὸ δέρμα σκληρόν, ὧστʼ οὐκ ἄν εὐκίνητον ὴν τὸ τοιούτον μόριον αὑτοῖς ἐκ τοιαύτης σαρκὸς καὶ ἐκ τοιούτου δέρματος συνεστηκς, ἀλλʼ αὐτῆς τῆς ἀρτηρίας τήν ἐσχάτων θάσσον ἐγίνετʼ ἄν ἡ συναγωγὴ τῆς ἐκ τῆς οἰκείας σαρκὸς ἐπιγλωττίδος, ἣν ἔχουσι τὰ τριχωτα. διʼ ἣν μὲν οὗν αἰτίαν τὰ μὲν ἔχει τῶν ζῴων τὰ δʼ οὐκ ἔχει, ταῦτʼ εἰρήσθω, καὶ διότι τῆς ἀρτηρίας τὴν φαυλότητα τῆς θέσεωος ίάτρευκεν ἡ φύσις, μηχανησαμένη τὴν καλουμένην ἐπιγλωττίδα.
3.3.10Gırtlağın yemek borusunun önünde durması zorunludur. Çünkü hayatın ve bütün hareketin ve hissin ilkesinin içinde bulunduğunu söylediğimiz kalp önde ve ortada durur —his de hareket de ön denen yöne doğrudur; ön ve arka zaten bununla tarif edilir—; akciğer de kalbin bulunduğu yerde ve onun çevresindedir; soluma da hem akciğer hem kalpteki ilke sayesinde olur. Hayvanlarda soluma soluk borusuyla olur. Öyleyse kalbin önde ve ilk sırada durması zorunlu olduğuna göre, gırtlağın ve soluk borusunun da yemek borusundan önde durması zorunludur; çünkü bunlar akciğere ve kalbe uzanır, yemek borusu ise mideye.
10 κεῖται δʼ ἕμπροσθεν ἡ φάρυγξ τοῦ οἰσοφάγου ἐξ ἀνάγκης. ἡ μὲν γὰρ καρδία ἐν τοῖς ἔμπροσθεν καὶ ἐν μέσῳ κεῖται, ἐν ᾖ τὴν ἀρχήν φαμεν τῆς ζωῆς καὶ πάσης κινήσεής τε καὶ αἰσθήσεως (ἐπὶ τὸ καλούμενον γὰρ ἔμπροσθεν ἡ αἴσθησις καὶ ἡ κίνησις· αὐτῷ γὰρ τῷ λόγῳ τούτῳ διύὸρισται τὸ ἔμπροσθεν καὶ ὄπισθεν), ὸ δὲ πλεύμων κεῖται οὐ ἡ καρδία καὶ περὶ ταύτην, ὴ δʼ ἀναπνοὴ διά τε τούτον καὶ διὰ τὴν ἀρχὴν τὴν ἐν τῇ καρδία ἐνυπάρχουσαν. ἡ δʼ ἀναπνοὴ γίνεται τοῖς ζῴοις διὰ τὴς ἀρτηρίας· ὥστ ἐπεὶ τὴν καρδίαν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν πρώτην ἀναγκαῖον κεῖσθαι, καὶ τὸν φάρυγγα καὶ τὴν ἀρτηρίαν πρὸτερον ἀναγκαῖον κεῖσθαι τού οἰσοφάγου· τὰ μὲν γὰρ πρὸς τὸν πλεύμονα τείνει καὶ τὴν καρδίαν, ὁ δʼ εἰς τὴν κοιλίαν.
3.3.11Genel olarak, daha büyük başka bir şey engel olmadıkça, daha iyi ve daha değerli olan, yukarı ile aşağıdan yukarıda, ön ile arkadan önde, sağ ile soldan sağdadır.
11 ὅλως δʼ ἀεὶ τὸ βέλτιον καὶ τιμιώτερον, ὅπου μηδὲν μεῖζον ἕτερον ἐμποδίζει, τού μὲν ἄνω καὶ κάτω ἐν τοῖς μἀλλόν ἐστιν ἄνω, τοῦ δʼ ὲμπροσθεν καὶ ὄπισθεν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, τοῦ δεξιοῦ δὲ καὶ ἀριστεροῦ ἐν τοῖς δεξιοῖς.
3.4.14. Bölüm
Boyun, yemek borusu ve soluk borusu hakkında söz edildi; sıra iç organlardan söz etmeye gelmiştir. Bunlar kanlılara özgüdür; kimisinde hepsi bulunur, kimisinde bulunmaz. Kansızların hiçbirinde iç organ yoktur. Demokritos, kansız hayvanların küçüklüğü yüzünden bunların görünmediğini sandıysa, bunları doğru ayırt etmemiş görünüyor. Çünkü kanlılarda, hayvan daha oluşur oluşmaz ve henüz çok küçükken bile kalp ve karaciğer belirgin hâle gelir: yumurtalarda bazen üçüncü günde bir nokta büyüklüğünde görünürler, düşük ceninlerde de çok küçük olarak görünürler.
4 Καὶ περὶ μὲν αὐχένος τε καὶ οἰσοφάγου καὶ ἀρτηρίας εἴρηται, ἕπόμενον δʼ ἐστὶ περὶ σπλάγχνων εἰπεῖν. ταῦτα δʼ ἐστὶν ἴδια τῶν ἐναίμων, καὶ τοῖς μὲν ἅπανθʼ ὑπάρχει, τοῖς δʼ οὐχ ὑπάρχει. τῶν δʼ ἀναίμων οὐδὲν ἔχει σπλάγχνον. Δημόκριτος δʼ ἔοικεν οὐ καλῶς διαλαβεῖν περὶ αύύτῶν, εἴπερ ᾧήθη διὰ μικρὸτητα τῶν ἀναίμων ζῴων ἄθηλα εἶναι ταῦτα. συνισταμένων γὰρ εὐθέως τῶν ἐναίμων καὶ πάμπαν ὄντων μικρῶν ἕνδηλα γίνεται καρδία τε καὶ ἡπαρʼ φαίνεται γὰρ ἐν μὲν τοῖς ωοῖς ἐνίοτε τριταίοις οὗσι στιγμῆς ἔχοντα μέγεθος, πάμμικρα δὲ καὶ ἐν τοῖς ἐκβολίμοις τῶν ἐμβρύων.
3.4.2Ayrıca dış parçalar hepsinde aynı şekilde kullanılmayıp her birine hayatına ve hareketlerine göre ayrıca sağlandığı gibi, iç parçalar da farklı hayvanlarda farklıdır. İç organlar kanlılara özgüdür; bu yüzden her biri kanlı maddeden kurulmuştur. Bu yeni doğanlarda açıkça görülür: onlarda iç organlar daha kanlı ve orantıca en büyüktür; çünkü maddenin görünüşü ve çokluğu ilk oluşumda en belirgin hâldedir.
2 ἔτι δʼ ὥσπερ τῶν ἐκτὸς μορίων οὐ πἀσι τῶν αὐτῶν χρῆσις, ἀλλʼ ἑκάστοις ἰδίᾳ πεπόρισται πρός τε τοὺς βίους καὶ τὰς κινήσεις, οὕτω καὶ τὰ ἐντὸς ἄλλα πέφυκεν ἄλίοις. τὰ δὲ σπλάγνα των αἱμ ατικῶν ἐστὶν ἴδια, διὸ καὶ συνέστηκεν αὐτῶν ἕκαστον ἐξ αἱματικῆς ὕλης. δῆλον δʼ ἐν τοῖς νεογνοῖς τούτωνʼ αίματωδέστερα γὰρ καὶ μέγιστα κατὰ λόγον διὰ τὸ εἶναι τὸ εἶδος τῆς ὕλης καὶ τὸ πλὴθος ἐμφανέστατον κατὰ τὴν πρτην σύστασιν.
3.4.3Kalp bütün kanlılarda bulunur; hangi sebeple bulunduğu daha önce de söylendi. Kanlıların kana sahip olmasının zorunlu olduğu açıktır. Kan sıvı olduğundan bir kabın bulunması zorunludur; tabiatın damarları da bunun için tasarladığı görülür. Damarların ilkesinin tek olması zorunludur; çünkü mümkün olan yerde bir ilke birçok ilkeden daha iyidir. Damarların ilkesi de kalptir. Çünkü damarlar kalbin içinden geçmeyip kalpten çıkıyor görünür; kalbin tabiatı da damarlarla aynı cinsten olduğu için damarımsıdır.
καρδία μὲν σὖν ἅπασιν ὑπάρχει τοῖς ἐναίμοις· διʼ ἣν 3 δʼ αἰτίαν, εἴρηται καὶ πρότερον. αἷμα μὲν γὰρ ἔχειν τοῖς ἐναίμοις δῆλον ὡς ἀναγκαῖον· ὑγροῦ δʼ ὄντος τού αἵματος ἀναγκαῖον ἀγγεῖον ὑπάρχειν, ἐφʼ ὅ δὴ καὶ φαίνεται μεμηχανὴσθαι τὰς φλέβας ἡ φύσις. ἀρχὴν δὲ τούτων ἀναγκαῖον εἶναι μίαν· ὅπου γὰρ ἐνδέχεται, μίαν βέλτιον ἢ πολλάς. ἡ δὲ καρδία τῶν φλεβῶν ἀρχή. φαίνονται γὰρ ἐκ ταύτης ουσαι καὶ οὐ διὰ ταύτης, καὶ ἡ φύσις αὐτῆς φλεβώδης ὡς ὁμογενοῦς οὔσης.
3.4.4Kalbin konumu da ilkeye yaraşır bir yerdir: ortaya yakındır, ama aşağıdan çok yukarıda, arkadan çok öndedir. Çünkü tabiat, daha büyük bir şey engel olmadıkça, daha değerli olanı daha değerli yerlere yerleştirmiştir. Bu söylenen en açık insanlarda görülür; ama öteki hayvanlarda da kalp, buna uygun olarak, vücudun zorunlu kısmının ortasında bulunmak ister. Bu kısmın sınırı artıkların dışarı atıldığı yerdir. Uzuvlar ise farklı hayvanlarda farklıdır ve yaşamak için zorunlu olanlardan değildir; bu yüzden hayvanlar uzuvları kesilince de yaşar; uzuv eklenmesinin de hayvanı öldürmediği açıktır.
ἔχει δὲ καὶ ἡ θέσις αὐτὴς ἀρχικὴν 4 χώραν· περὶ μέσον γάρ, μᾶλλον δʼ ἐν τῷ ἄνω ἢ κάτω καὶ ἔμπροσθεν ὄπισθεν· ἐν τοῖς γὰρ τιμιωτέροις τὸ τιμιωτερον καθίδρυκεν ἡ φύσις, οὐ μή τι κωλύει μεῖζον. ἐμφανέστατον δὲ τὸ λεχθέν ἐστιν ἐπὶ τῶν ἀνθρύπων, βούλεται δὲ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ὁμολόγως ἐν μέσῳ κεῖσθαι τού ἀναγκαίου σήὸὸματος. τούτου δὲ πέρας ὴ τὰ περιττώματα ἀποκρίνεται· τὰ δὲ κῶλα πέφυκεν ἄλίοις ἄλωος, καὶ οὐκ ἔστι τῶν πρὸς τὸ ζῆν ἀναγκαίων, διὸ καὶ ἀφαιρουμένων ζῶσιν· δῆλον δʼ ὡς οὐδὲ προστιθέμενα φθείρει.
3.4.5Damarların ilkesinin başta olduğunu söyleyenler doğru düşünmemiştir. Önce birçok ve dağınık ilke koyarlar, sonra da bunları soğuk bir yere koyarlar. Bu yerin soğuğa dayanıksız olduğu açıktır; kalbin çevresi ise tam tersidir.
σἱ δʼ ἐν τὴ κεφαλῇ 5 λέγοντες τὴν ἀρχὴν τῶν φλεβῶν οὐκὀρθῶς ὑπέλαβον. πρῶτον μὲν γὰρ πολλὰς ἀρχὰς καὶ διεσπασμένας ποιοῦσιν, εἶτʼ ἐν τὸπῳ ψυχρῷ. δηλοῖ δὲ δύσριγος ὤν, ὁ δὲ περὶ τὴν καρδίαν τοὐναντίον.
3.4.6Söylendiği gibi damarlar öteki iç organların içinden geçer, ama kalbin içinden hiçbir damar geçmez; buradan da kalbin damarların bir parçası ve ilkesi olduğu açıktır. Bu da akla yatkındır: kalbin cismi ortadadır, sık ve içi boş yaratılmıştır; ayrıca damarlar oradan başladığı için kanla doludur. Kanı almak için içi boş, sıcaklığın ilkesini korumak için sıktır. Çünkü iç organlar ve vücut arasında damarsız kan yalnız kalpte bulunur; öteki parçaların her biri kanını damarlarda taşır. Bu da akla yatkındır; çünkü kan kalpten damarlara akıtılır, kalbe ise başka bir yerden gelmez; çünkü kalp kanın ilkesi ve pınarı, yani ilk kabıdır.
ὧσπερ δʼ 6 ἐλέχθη, διὰ μὲν τῶν ἄλλων σπλάγχνων διέχουσιν αἱ φλέβες, διὰ δὲ τὴς καρδίας οὐ διατείνει φλέψ· ὅθεν καὶ ὅῆλον ὅτι μόριον καὶ ἀρχὴ τῶν φλεβῶν ἐστὶν ἡ καρδία. καὶ τοῦτʼ εὺλόγωςʼ μέσον γὰρ τὸ τὴς καρδίας ἐστὶ σῶμα πυκνὸν καὶ κοῖλον πεφυκὸς, ἔτι δὲ πλῆρες αἵματος ὡς τῶν φλεβῶν ἐντεῦθεν ἠργμένων, κοῖλον μὲν πρὸς τὴν ὑποδοχὴν τοὺ αἵματος, πυκνὸν δὲ πρὸς τὸ φυλάσσειν τὴν ἀρχὴν τῆς θερμότητος. ἐν ταύτῃ γὰρ μὸνῃ τῶν σπλάγχνων καὶ τὸῦ σύματος αἷμα ἅνευ φλεβῶν ἐστί, τν δʼ ἄλλων μορίων ἕκαστον ἐν ταῖς φλεψὶν ἔχει τὸ αἷμα. καὶ τοῦτʼ εὺλόγως· ἐκ τῆς καρδίας γὰρ ἐποχετεύεται καὶ είς τὰς φλέβας, εἰς δὲ τὴν καρδίαν οὐκ ἄλλοθεν· αὕτη γάρ ἐστιν ἀρχὴ καὶ πηγὴ τοῦ αἵματος ἢ ὑκοδοχὴ πρώτη.
3.4.7Bunlar teşrihlerden ve oluşum süreçlerinden daha açık anlaşılır; çünkü kalp bütün parçalardan önce oluşur ve hemen kanlıdır. Ayrıca hoş ve acı veren şeylerin, genel olarak her hissin hareketleri buradan başlayıp yine buraya varıyor görünür. Logos bakımından da durum böyledir; çünkü mümkün olan yerde ilkenin tek olması gerekir. Yerlerin en elverişlisi de ortadır; çünkü orta tektir ve her yana eşit ya da hemen hemen eşit uzaklıktadır.
7 ἐκ τῶν ἀνατομῶν δὲ κατάδηλα μᾶλλον ταὺτα, καὶ ἐκ τῶν γενέσεων· εὐθέως γάρ ἐστιν ἔναιμος πρωίη γινομένη τῶν μορίων ἀπάντων. ἔτι δʼ αἱ κινήσεις τῶν ἡδέων καὶ τῶν λυπηράν καὶ ὅλως πάσης αἰσθήσεως ἐντεῦθεν ἀρχόμεναι φαίνονται καὶ πρὸς ταύτην περαίνουσαι. οὕτω δʼ ἔχει καὶ κατὰ τὸν λὸγον· ἀρχὴν γὰρ εἶναι δεῖ μίαν, ὅπου ἐνδέχεται. εὺφυέστατος δὲ τῶν τόπων ὁ μέσος· ἕν γὰρ τὸ μέσον καὶ ἐπὶ πᾶν ἐφικτὸν ὁμιοίως ἢ παραπλησίωσς.
3.4.8Ayrıca kansız hiçbir şey his etmediğine, kanın kendisi de his etmediğine göre, açıktır ki kanı ilk taşıyan ve onu bir kapta taşır gibi taşıyan şeyin ilke olması zorunludur. Bunun böyle olduğu yalnız akıl yürütmeyle değil, hisle de görülür. Çünkü ceninlerde kalp, parçalar arasında, adeta bir hayvan gibi hemen hareket ediyor görünür; çünkü kanlılarda tabiatın ilkesidir. Söylenenlerin bir tanığı da kalbin bütün kanlılarda bulunmasıdır; çünkü bunların kanın ilkesine sahip olması zorunludur.
8 ἔτι δʼ ἐπεὶ οὔτε τῶν ἀναίμων οὐθὲν αἰσθητικὸν οὕτε τὸ αἷμα, δῆλον ὡς τὸ πρῶτον ἔχον ὡς ἐν ἀγγείῳ δʼ ἔχον ἀναγκαῖον εἶναι τὴν ἀρχὴν. οὐ μόνον δὲ κατὰ τὸν λόγον οὕτως ἔχειν φαίνεται, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν αὖσθησιν. ἐν γὰρ τοῖς ἐμβρύοις εὐθέως ἡ καρδία φοαίνεται κινουμένη τῶν μορίων καθαπερεὶ ζῷον, ὡς ἀρχὴ τῆς φύσεως τοῖς ἐναίμοις οὖσα. μαρτύριον δὲ τῶν εἰρημένων καὶ τὸ πἀσι τοῖς ἐναίμοις ὑπάρχειν αύύτήν· ἀναγκαῖον γὰρ αὐτοῖς ἔχειν τὴν ἀρχὴν τού αἵματος.
3.4.9Karaciğer de bütün kanlılarda bulunur; ama kimse onun ne bütün vücudun ne de kanın ilkesi olduğunu ileri sürmeye kalkmaz. Çünkü hiçbir şekilde ilkeye yaraşır bir yerde durmaz; en mükemmel gelişmiş hayvanlarda dalak adeta onun karşı ağırlığıdır. Ayrıca karaciğer, kalp gibi, kendi içinde bir kan kabı taşımaz; kanını öteki parçalar gibi damarda tutar. Ayrıca onun içinden bir damar geçer, ondan ise hiçbir damar çıkmaz; çünkü bütün damarların başlangıçları kalptedir.
9 ὑπάέρχει δὲ καὶ τὸ ἧπαρ πᾶσι τοῖς ἐναίμοις· ἀλλʼ οὐθεὶς ἄν ἀξιωόσειεν αὐτὸ ἀρχὴν εἶναι οὔτε τοῦ ὅλου σύὸματος οὕτε τοῦ αἵματος· κεῖται γὰρ οὐδαμῶς πρὸς ἀρχοειδῆ θέσιν, ἔχει δʼ ὧσπερ ἀντίζυγον ἐν τοῖς μάλιστʼ ἀπηκριβωμένοις τὸν σπλὴνα. ἔτι δʼ ὑποδοχὴν αἵματος οὐκ ἔχει ἐν ἑαυτῷ καθάπερ ἡ καρδία, ἀλλʼ ὥσπερ τὰ λοιπά, ἐν φλεβί. ἔτι δὲ τείνει διʼ αὐτού φλέψ, ἐξ ἐκείνης δʼ οὐδεμία· πασῶν γὰρ τῶν φλεβῶν ἐκ τῆς καρδίας αἱ ἀρχαί.
3.4.10Öyleyse bu ikisinden birinin ilke olması zorunlu olduğuna, karaciğer de ilke olmadığına göre, kanın ilkesinin de kalp olması zorunludur. Çünkü hayvan hisle tarif edilir; ilk his eden de ilk kanlı olandır; kalp de böyledir: hem kanın ilkesidir hem de ilk kanlı olandır.
ἐπεὶ σὖν ἀνάγκη μὲν θάτερον 10 τούτων ἀρχὴν εἶναι, μὴ ἐστι δὲ τὸ ἧπαρ, ἀνάγκη τὴν καρδίαν εἶναι καὶ τοῦ αἵματος ἀρχὴν. τὸ μὲν γὰρ ζῷον αἰσθήσει ὥρισται, αἰσθητικὸν δὲ πρὧτον τὸ πρῶτον ἔναιμον, τοιούτον δʼ ἡ καρδία· καὶ γὰρ ἀρχὴ τοῦ αἵματος καὶ ἔναιμον πρῶὸτον.
3.4.11Kalbin ucu sivri ve daha katıdır; kalp göğse yaslanır ve büsbütün vücudun ön tarafında durur, ucu soğumasın diye. Çünkü bütün hayvanlarda göğüs daha az etlidir, sırt tarafı ise daha etlidir; bu yüzden sıcak, sırt tarafında bol bir örtüye sahiptir. Kalp öteki hayvanlarda göğüs bölgesinin ortasındadır; insanlarda ise sol tarafın soğukluğunu dengelemek için biraz sola kayar; çünkü hayvanlar arasında sol tarafı en soğuk olan insandır.
11 ἕστι δʼ αὐτῆς 11 τὸ ἄκρον ὀξὺ καὶ στερετερον, κεῖται δὲ πρὸς τῷ στήθει καὶ λωσς ἐν τοῖς πρόσθεν τοῦ σύματος πρὸς τὸ μὴ καταψύχσσθαι αὐτό· πᾶσι γὰρ ἀσαρκὸτερον τὸ στῆθος, τὰ δὲ πρανῆ σαρκωδέστερα, διὸ πολλὴν ἔχει σκέπην τὸ θερμὸν κατὰ τὸν νῶτον. ἔστι δʼ ἡ καρδία τοῖς μεὲν ἄλλοις ζῴοις κατὰ μέσον τοῦ στηθικοῦ τόπου, τοῖς δʼ ἀνθρήὸποις μικρὸν εἰς τὰ εύνυμα παρεκκλίνουσα πρὸς τὸ ἀνισοῦν τὴν κατάφυξιν τῶν ἀριστερώνʼ μάλιστα γὰρ τῶν ἄλλων ζῴωυ ἄνθρωπος ἔχει κατεψυγμένα τὰ ἀριστερά.
3.4.12Balıklarda da kalbin aynı şekilde durduğu ve neden farklı göründüğü daha önce söylendi. Kalbin sivri ucu başa doğrudur; baş da ön taraftır, çünkü hareket ona doğrudur. Kalpte ayrıca çok sayıda sinir vardır; bu da akla yatkındır, çünkü hareketler kalpten başlar ve çekip gevşeterek gerçekleşir; öyleyse kalbin böyle bir hizmete ve güce ihtiyacı vardır.
ὅτι δὲ καὶ ἐν τοῖς ἐχθύσιν ὁμοίως 12 ἡ καρδία κεῖται, πρὸτερον εἴρηται, καὶ διότι φαίνεται ἀνομοίως. ἔχει δὲ πρὸς τὴν κεφαλὴν τὸ ὄξύ, ἕστι δʼ αὕτη τὸ πρόσθεν· ἐπὶ ταύτην γὰρ ἡ κίνησις. ἔχει δὲ καὶ νεύρων πλὴθος ἡ καρδία, καὶ τοῦτʼ εὐλόγως· ἀπὸ ταύτης γὰρ αἱ κινήσεις, περαίνονται δὲ διὰ τού ἕλκειν καὶ ἀνιέναι· δεῖ οὑν τοιαύτης ὑπηρεσίας καὶ ἰσχύος.
3.4.13Kalp, daha önce de söylediğimiz gibi, sahip olan hayvanlarda adeta ayrı bir hayvandır. Bizim incelediğimiz bütün hayvanlarda kemiksizdir; yalnız atlarda ve bir sığır türünde değil. Bunlarda, büyüklükleri yüzünden, bütün vücutta olduğu gibi kalbin altında da destek olsun diye bir kemik bulunur.
ἡ δὲ καρδία, καθάπερ εἴπομεν καὶ πρὸτερον, 13 οἷον ζῷόν τι πέφυκεν ἐν τοῖς ἔχουσιν. ἕστι δʼ ἀνόστεος πάντων ὅσα καὶ ἡμεῖς τεθεάμεθα, πλὴν τῶν ἵππων καὶ γένους τινὸς βοῶν· τούτοις δὲ διἀ τὸ μέγεθος οἷον ἐρείσματος χάριν ὀστοῦν ὕπεστι, καθάπερ καὶ τοῖς ὅλοις σήμασιν.
3.4.14Büyük hayvanların kalplerinde üç boşluk, daha küçüklerinkinde iki boşluk vardır; hepsinde de en az bir boşluk bulunur. Sebebi söylendi: kalpte ilk kan için bir yer, bir kap bulunması gerekir. Kanın ilk olarak kalpte meydana geldiğini sık sık söyledik; çünkü baş damarlar ikidir: büyük damar denen ile aort. Her biri damarların ilkesi olduğundan ve daha sonra söyleyeceğimiz farkları taşıdıklarından, başlangıçlarının da ayrı olması daha iyidir; bu da kan iki türlü ve ayrı olursa olur. Bu yüzden bunun mümkün olduğu hayvanlarda iki kap vardır. Bu büyük hayvanlarda mümkündür, çünkü onların kalpleri de büyüktür.
14 κοιλίας δʼ ἔχουσιν αἱ μὲν τῶν μεγάλων ζῷων τρεῖς, αἱ δὲ τῶν ἐλασσόνων δύο, μίαν δὲ πάσαι· διʼ ἣν δʼ αἰτίαν, είρηται. δεῖ γὰρ εἶναι τόπον τινὰ τῆς καρδίας καὶ ὑποδοχὴν τοῦ πρώτου αἵματος. ὅτι δὲ πρῶτον ἐν τῇ καρδίᾳ γίνεται τὸ αἷμα, πολλάκις εἰρήκαμεν, διὰ τὸ τὰς ἀρχηγοὺς φλέβας δύο εἶναι, τήν τε μεγάλην καλουμένην καὶ τὴν ἀορτὴυ. ἑκατέρας γὰρ οὕσης ἀρχῆς τῶν φλεβῶν, καὶ διαφορὰς ἐχουσῶν, περὶ ὧν ὕστερον ἐρονμεν, βέλτιον καὶ τὰς ἀρχὰς αὐτῶν κεχωρίσθαι· τοτο δʼ ἄν εἴη διφυοῦς ὄντος τοῦ αἵματος καὶ κεχωριόμένου. διόπερ ἐν οἷς ἐνδέχεται, δύʼ εἰσὶν ὑποδοχαί. ἐνδέχεται δʼ ἐν τοῖς μεγάλοιςʼ τούτων γὰρ ἔχουσι καὶ αἱ καρδίαι μέγεθος.
3.4.15Ayrıca boşlukların üç olması daha iyidir, ortak tek bir ilke olsun diye; ortadaki, yani tek kalan boşluk ilkedir. Ama bunun için kalbin hep daha büyük olması gerekir; bu yüzden üç boşluğu yalnız en büyük kalpler taşır.
15 ἔτι δὲ βέλτιον τρεῖνεἶναι τὰς κοιλίας, ὅπως ᾖ μία ἀρχὴ κοινή· τὸ δὲ μέσον καὶ περιττὸν ἀρχή· ὥστε μεγέθους δεῖμείξονος αὐταῖς ἀεί, διόω αίμεγίσται τρεῖς ἔχουσι μὸναι.
3.4.16Bu boşluklardan en çok ve en sıcak kanı sağdakiler taşır —vücudun sağ tarafının daha sıcak olması da bu yüzdendir—; en az ve en soğuk kanı soldakiler; ortadakiler ise miktar ve sıcaklık bakımından ortadadır, ama en duru kanı taşır. Çünkü ilkenin olabildiğince sakin olması gerekir; kan duru, miktarı ve sıcaklığı da orta olursa ilke böyle olur. Kalplerin dikişlere benzer bir eklemlenmesi de vardır.
16 τούτων δὲ πλεῖστον μὲν αὶμα καὶ θερμότατον ἔχουσιν αἱ δεξιαί (διὸ καὶ τῶν μερῶν θερμότερα τὰ δεξιά), ἐλάχιστον δὲ καὶ ψυχρότερον αἱ ἀριστεραί, μέσο δʼ αἱ μέσαι τῷ πλήθει καὶ θερμὸτητι. καθαρύότατον δέ· δεῖ γὰρ τὴν ἀρχὴν ὅτι μάλιστʼ ἠρεμεῖν, τοιαύτη δʼ ἅν εἴη καθαροῦ τὸν αἵματοςω ὄντος, τῷ πλήθει δὲ καὶ θερμότητι μέσου. ἔχουσι
3.4.17Ama kalp, birçok parçadan bileşmiş bir şey gibi, parçaları birbirine tutturulmuş değildir; dediğimiz gibi, daha çok eklemlenmiştir. Hisleri keskin olanlarda kalp daha belirgin eklemlidir, daha uyuşuk olanlarda ise daha az eklemlidir, domuzlarınki gibi.
17 δὲ καὶ διάρθρωσίν τινα αί καρδίαι παραπλησίαν ταῖς ῥαφαῖς. οὑκ εἰσὶ δὲ συναφεῖς ὥς τινος ἐκ πλειόνων συνθέτου, ἀλλὰ καθάπερ εἴπομεν, διαρθρήσει μᾶλ εἰσὶ δὲ τῶν μὲν αἰσθητικῶν ἀρθρωδέστεραι, τῶν δὲ νωθροτέρων ἀναρθρότεραι,
3.4.18Kalbin büyüklük ve küçüklük, sertlik ve yumuşaklık bakımından farkları bir ölçüde huylara da uzanır. Hissi kıt olanların kalbi sert ve sıktır, hisleri keskin olanlarınki daha yumuşaktır. Kalbi büyük olanlar korkak, küçük ve orta olanlar daha cesurdur. Çünkü korkudan doğan hâl bunlarda önceden hazırdır: sıcaklık kalbe orantılı değildir, büyük kalpte az olunca söner gibi zayıflar, kan da daha soğuk olur. Tavşanın, geyiğin, farenin, sırtlanın, eşeğin, leoparın, gelinciğin ve korkak olduğu ya da korkusundan zarar verdiği açıkça görülen hemen bütün öteki hayvanların kalbi büyüktür.
18 καθάπερ αί τῶν ὑῶν. αἱ δὲ διαφοραὶ τῆς κραδίας κατὰ μέγεθός τε καὶ μικρότητα καὶ σκληρὸτητα τε καὶ μαλακότητα τείνουσί πῃ καὶ πρὸς τὰ ἤθη. τὰ μὲν γὰρ ἀναίσθητα σκληρὰν ἔχει τὴν καρδίαν καὶ πυκνήν, τὰ δʼ αἰσθητικὰ μαλακωτέραν· καὶ τὰ μὲν μεγάλας ἔχοντα τὰς καρδίας δειλά, τὰ δʼ ἐλάσσους καὶ μέσας θαρραλεωὸτερα. τὸ γὰρ συμβαῖνον πάθος ὑπὸ τού φοβεῖσθαι προ῾ϋάρχει τούτοις διὰ τὸ μὴ ἀνάλογον ἔχειν τὸ θερμὸν τῇ καρδίᾳ, μικρὸν δʼ ὄν ἐν μεγάλοις ἀμαυροῦσθαι, καὶ τὸ αἷμα ψυχρὸτερον εἶναι. μεγάλας δὲ τὰς καρδίας ἔχουσι λαγώς, ἔλαφος, μές, ὕαινα, ὄνος, πάρδαλις, γαλὴ, καὶ τἆλλα σχεδὸν πάνθʼ ὅσα φανερῶς δειλἀ ἤ διὰ φόβον κακούργα.
3.4.19Damarlarda ve boşluklarda da durum buna yakındır: büyük damarlar ve büyük boşluklar soğuktur. Çünkü eşit bir ateş, küçük ve büyük iki odadan büyüğünü daha az ısıttığı gibi, bunlarda da sıcak böyledir; çünkü damar da boşluk da birer kaptır.
παραπλησίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν 19 φλεβῶν καὶ ἐπὶ τῶν κοιλιῶν ἔχει· ψυχραὶ γὰρ αί μεγάλαι φλέβες καὶ κοιλίαι. ὥσπερ γὰρ ἐν μικρῷ καὶ ἐν μεγάλῳ οίκήματι τὸ ἴσον πῦρ ἧσσον ἐν τοῖς μείζοσι θερμαίνεε, οὕτω κἀν τούτοις τὸ θερμόν· ἀγγεῖα γὰρ καὶ ἡ φλὲψ καὶ ἡ κοιλία.
3.4.20Ayrıca dışarıdan gelen hareketler sıcak olan her şeyi soğutur; daha geniş boşluklarda hava daha çoktur ve daha güçlü etki eder. Bu yüzden boşlukları ya da damarları büyük olanların hiçbiri etçe semiz değildir; semiz hayvanların ise hepsinin ya da çoğunun damarları belirsiz, boşlukları küçük görünür.
ἔτι δʼ αἱ ἀλλότριαι 20 κινήσεις ἕκαστον τῶν θερμῶν καταψύχουσιν, ἐν δὲ ταῖς εὐρυχωρεστέραις τὸ πνεῦμα πλεῖον, καὶ ἐνισχύει μάλλον· διὸ τῶν μεγαλοκοιλίων οὐδὲν οὐδὲ τῶν μεγαλοφλέβων πῖόν ἐστι κατὰ σάρκα, ἀλλὰ πάντα ἢ τὰ πλεῖστα τῶν τοιούτων ἀδηλόφλεβα καὶ μικροκοίλια φαίνεται,
3.4.21İç organlar arasında ve genel olarak vücuttaki parçalar arasında ağır bir hastalığa dayanamayan yalnız kalptir; bu da akla yatkındır. Çünkü ilke bozulunca, ona bağlı olan öteki parçalara yardım gelebilecek hiçbir yer kalmaz. Kalbin hiçbir hastalığa yer vermediğinin bir işareti, kurban edilen hayvanların hiçbirinin kalbinde, öteki iç organlardaki gibi bir hastalık görülmemiş olmasıdır. Çünkü böbrekler sık sık taş, ur ve çıbanla dolu görünür; karaciğer de öyle, aynı şekilde akciğer, en çok da dalak.
μόνον δὲ τῶν σπλάγχνων καὶ ὅλως τῶν 21 ἐν τῷ σώματι μορίων ἡ καρδία χαλεπὸν πάθος οὐδὲν ὑποφέρει, καὶ τοῦτʼ εὐλόγωςʼ φθειρομένης γὰρ τῆς ἀρχῆς οὐκ ἔστιν ἐξ οὗ γένοιτʼ ἄν βοήθεια τοῖς ἄλλοις ἐκ ταύτης ἠρτημένοις. σημεῖον δὲ τοὺ μηθὲν ἐπιδέχεσθαι πάθος τὴν καρδίαν τὸ ἐν μηδενὶ τν θυομένων ίερείων ὦφσθαι τοιοῦτον πάθος περὶ αὐτὴν ὧσπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων σπλάγχνων. οἵ τε γὰρ νεφροὶ πολλάκις φαίνονται λίθων μεστοὶ καὶ φυμάτων καὶ δσθιήνων καὶ τὸ ἧπαρ, ὡσαύτως δὲ καὶ ὁ πλεύμων, μάλιστα δʼ ὁ σπλήν.
3.4.22Bu organlarda başka birçok rahatsızlığın da meydana geldiği görülür; ama en az akciğerde soluk borusunun çevresinde, karaciğerde de büyük damarla birleştiği yerin çevresinde görülür. Bu da akla yatkındır, çünkü kalple en çok bu yerlerden ortaklık kurarlar. Hastalıktan ve bu türden rahatsızlıklardan öldüğü görülen hayvanlar kesilip açıldığında ise kalbin çevresinde hastalık izleri görülür.
22 πολλὰ δὲ καὶ ἕτερα παθήματα συμβαίνοντα περὶ αὐτὰ φαίνεται, ἥκιστα δὲ τοῦ μὲν πλεύμονος περὶ τὴν ἀρτηρίαν, τοῦ δʼ ἥπατος περὶ τὴν σύναψιν τῇ μεγάλῃ φλεβί, καὶ τοῦτʼ εὐλόγως· ταύτῃ γὰρ μάλιστα κοινωνούσι τὴ καρδίᾳ. ὅσα δὲ διὰ νόσον καὶ τοιαῦτα πάθη φαίνεται τελευτῶντα τῶν ζῴον, τούτοις ἀνατεμνομένοις φαίνεται περὶ τὴν καρδίαν νοσύόδη πάθη.
3.5.15. Bölüm
Kalbin nasıl bir şey olduğu, ne için ve hangi sebeple sahiplerinde bulunduğu hakkında bu kadarı söylenmiş olsun. Ardından damarlardan, yani büyük damardan ve aorttan söz etmek gerekir; çünkü kalpten kanı ilk alan bunlardır, öteki damarlar bunların dallarıdır. Bunların kan için var olduğu daha önce söylendi: her sıvı bir kaba ihtiyaç duyar, damar türü de bir kaptır, kan da bunların içindedir. Şimdi neden iki tane olduklarını ve neden tek bir ilkeden çıkıp bütün vücuda yayıldıklarını söyleyelim.
5 Καὶ περὶ μὲν τῆς καρδίας, ποία τις, καὶ τίνος ἕνεκεν καὶ διὰ τίνʼ αἰτίαν ὑπάρχει τοῖς ἔχουσιν, τοσαῦτ’ εἰρήσθω. ἑπόμενον δʼ ἅν εἴη περὶ τῶν φλεβῶν εἰπεῖν,τὴςτε μεγάληςκαὶτῆς ἀορτῆς· αυται γὰρ ἐκτὴς καρδίας πρῶται δέχονται τὸ αὶμα, αἱ δὲ λοιπαὶ τούτων ἀποφυάδες εἰσίν. ὅτι μὲν οὖν τοῦ αἵματος χάριν εἰσί, πρὸτερον εἴρηται· τό τε γὰρ ὑγρὸν ἅπαν ἀγγείου δεῖται, καὶ τὸ φλεβῶν γένος ἀγγεῖον, τὸ δʼ αἷμα ἐν ταύταις· διότι δὲ δύο καὶ ἀπὸ μιᾶς ἀρχῆρ καθʼ ἅπαν τὸ σῶμα διατείνουσι, λέγωμεν.
3.5.2Damarların tek bir ilkede birleşip tek bir ilkeden çıkmasının sebebi, bütün hayvanların fiil hâlinde tek bir his eden psykhē'ye sahip olmasıdır; bu yüzden bu psykhē'yi ilk olarak taşıyan parça da tektir: kanlılarda hem kuvve hem fiil hâlinde, bazı kansızlarda ise yalnız fiil hâlinde. Bu yüzden sıcaklığın ilkesinin de aynı yerde olması zorunludur; kanın yaşlığının ve sıcaklığının sebebi de bu ilkedir.
2 τού μὲν οὖν εἰς μίαν ἀρχὴν συντελεῖν καὶ ἀπὸ μιᾶς σἴτιον τὸ μίαν ἔχειν πάντα τὴν αἰσθητικὴν ψυχὴν ἐνεργείᾳ, ὥστε καὶ τὸ μόριον ἕν τὸ ταύτην ἔχον πρώτως, ἐν μὲν τοῖς ἐναίμοις κατὰ δύναμιν καὶ κατ’ ἐνέργειαν, τῶν δʼ ἀναίμων ἐνίοις κατ’ ἐνεργείαν μόνον. διὸ καὶ τὴν τού θερμοῦ ἀρχὴν ἀναγκαῖον ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ εἶναι· αὕτη δʼ ἐστὶν αἰτία καὶ τῷ αἵματι τῆς ὑγρότητος καὶ τῆς θερμὸτητος.
3.5.3His ilkesi ile sıcaklık ilkesi tek bir parçada olduğu için kan da tek bir ilkeden çıkar; kanın tekliği yüzünden de damarlar tek bir ilkeden çıkar. Damarların iki tane olmasının sebebi ise kanlı ve yer değiştiren hayvanların vücutlarının iki parçalı olmasıdır; çünkü bunların hepsinde ön ve arka, sağ ve sol, yukarı ve aşağı birbirinden ayrılmıştır.
3 διὰ μὲν οὖν τὸ ἐν ἑνὶ εἶναι μορίῳ τὴν αἰσθητικὴν ἀρχὴν καὶ τὴν τῆς θερμότητος καὶ ἡ τού αἵματος ἀπὸ μιᾶς ἐστὶν ἀρχῆρ, διὰ δὲ τὴν τού αἵματος ἑνότητα καὶ ἡ τῶν φλεβῶν ἀπὸ μιᾶς. δύο δʼ εἰσὶ διὰ τὸ τὰ σύύματα εἶναι διμερῆ τῶν ἐναίμων καὶ πορευτικῶν· ἐν πἀσι γὰρ τούτοις διύὸρισται τὸ ἔμπροσθεν καὶ τὸ ὄπισθεν καὶ τὸ δεξιὸν καὶ τὸ ἀριστερὸν καὶ τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω.
3.5.4Ön taraf arka taraftan ne kadar değerli ve ne kadar yöneticiyse, büyük damar da aorttan o kadar öyledir: biri önde, öteki arkada durur; birini bütün kanlılar açıkça taşır, ötekini kimi belli belirsiz taşır, kiminde de hiç görünmez. Damarların bütün vücuda dağılmış olmasının sebebi, bütün vücudun maddesinin kan, kansızlarda da onun karşılığı olması, bunların da damarda ya da damarın karşılığında bulunmasıdır.
ὅσῳ δὲ 4 τιμιητερον καὶ ἠγεμονικῶτερον τὸ ἔμπροσθεν τοῦ ὅπισθεν, τοσούτῳ καὶ ἡ μεγάλη φλὲψ τῆς ἀορτῆς· ἡ μὲν γὰρ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, ἡ δʼ ἐν τοῖς ὄπισθεν κεῖται, καὶ τὴν μὲν ἅπαντ’ ἔχει τὰ ἔναιμα φανερς, τὴν δʼ ἕυια μὲν ἀμυδρῶς ἔνια δʼ ἀφανής. τοῦ δʼ εἰς τὸ πᾶν διαδεδόσθαι τὸ σῶμα τὰς φλέβας σἴτιον τὸ παντὸς εἶναι τού σώὸματος ὕλην τὸ αἷμα, τοῖς δʼ ἀναίμοις τὸ ἀνάλογον, ταύτα δʼ ἐν φλεβὶ καὶ τὼ ἀνάλογον κεῖσθαι.
3.5.5Hayvanların nasıl ve neyle beslendiğini, besini mideden nasıl aldıklarını türeme üzerine açıklamalarda incelemek ve söylemek daha uygundur. Ama parçalar, dediğimiz gibi, kandan kurulduğuna göre, damarların akışının bütün vücuda yayılmış olması akla yatkındır; çünkü parçaların her biri kandan kurulduysa, kanın da her yerden geçmesi ve her yerin yanında bulunması gerekir.
πῶς μὲν σὖν τρέφεται τὰ ζᾧα καὶ ἐκ 5 τίνος καὶ τίνα τρὸπον ἀναλαμβάνουσιν ἐκ τῆς κοιλίας ἐν τοῖς περὶ γενέσεωος λόγοις μἀλλον ἁρμόζει σκοπεῖν καὶ λέγειν· συνισταμένων δὲ τῶν μορίων ἐκ τού αἵματος, καθάπερ εἴπομεν, εὐλόγως ἡ τῶν φλεβῶν ῥύσις διὰ παντὸς τοῦ σώμακτος πέφυκεν· δεῖ γὰρ καὶ τὸ αἷμα διὰ παντὸς καὶ παρὰ πάν εἶναι, εἴπερ τῶν μορίων ἕκαστον ἐκ τούτου συνέστηκεν.
3.5.6Bu, bahçelerdeki suyollarına benzer: bunlar suyu her yana dağıtmak için tek bir başlangıçtan ve pınardan birçok ve gittikçe daha çok arka ayrılarak kurulur. Yapılarda da temelin çizildiği bütün hat boyunca taşlar dizilir. Çünkü bahçede yetiştirilenler sudan büyür, temeller de taşlardan kurulur. Tabiat da kanı aynı şekilde bütün vücuda kanallarla yaymıştır, çünkü kan her şeyin maddesidir.
ἔοικε δʼ ὥσπερ 6 ἔν τε τοῖς κήποις αἱ ὑὅραγωγίαι κατασκευάζονται ἀπὸ μιᾶς ἀρχῆς καὶ πηγης είς πολλοὺς ὀχετοὺς καὶ ἅλλους ἀεὶ πρὸς τὸ πάντῃ μεταδιδόναι, καὶ ἐν ταῖς οἰκοδομίαις παρὰ πᾶσον τὴν τῶν θεμελίων ὑπογραφὴν λίθοι παραβέβληνται διὰ τὸ τὰ μὲν κηπευόμενα φύεσθαι ἐκ τοῦ ὕδατος, τοὺς δὲ θεμελίους ἐκ τῶν λίθων οίκοδομεῖσθαι, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἡ φύσις τὸ αἷμα διὰ παντὸς ὸχέτευκε τοῦ σύματος, ἐπειδὴ παντὸς ὕλη πέφυκε τοὺτο.
3.5.7Bu çok zayıflamış olanlarda açıkça görülür; çünkü onlarda damarlardan başka bir şey görünmez, tıpkı asma, incir ve bu türden başka bitkilerin yapraklarında olduğu gibi: bunlar kuruyunca da geriye yalnız damarlar kalır.
γίνεται δὲ κατάὅηλον ἐν 7 τοῖς μάλιστα καταλελεπτυσμένοις· οὐθὲν γὰρ ἄλλο φαίνεται παρὰ τὰς φλέβας, καθάπερ ἐπὶ τῶν ἀμπελίνων τε καὶ συκίνων φύλλων καὶ ὅσ’ ἅλλα τοιαύτα καὶ γὰρ τούτων αὐαινομένων φλέβες λείπονται μόνον.
3.5.8Bunun sebebi, kanın ve onun karşılığının kuvve hâlinde vücut ve et ya da etin karşılığı olmasıdır. Sulama kanallarında en büyük hendekler kalıcıdır, en küçükleri ise ilk önce ve çabucak balçıkla örtülüp kaybolur, balçık çekilince yeniden görünür hâle gelir. Damarlarda da aynı şekilde en büyükleri kalıcıdır, en küçükleri ise fiil hâlinde et olur, ama kuvve hâlinde yine de damardır. Bu yüzden etler sağlam kaldıkça hangi noktasından kesilseler kan akar; oysa damarsız kan yoktur, ama hiçbir küçük damar görünmez; tıpkı balçık temizlenmeden kanallardaki hendeklerin görünmemesi gibi.
τούτων δʼ αἴτιον ὅτι τὸ αἷμα καὶ τὸ ἀνάλογον τούτῳ 8 δυνάμει σῶμα καὶ σὰρξ ἢ τὸ ἀνάλογόν ἐστιν· καθάπερ οὖν ἐν ταῖς ὀχετείαις αί μέγισται τῶν τάέφρων διαμένουσιν, αἱ δʼ ἐλάχισται πρῶται καὶ ταχέως ὑπὸ τῆς ἰλύος ἀφανίζονται, πάλιν δʼ ἐκλειπούσης φανεραὶ γίνονται, τὸν αὐτὸν τρὸπον καὶ τῶν φλεβῶν αἱ μὲν μέγισται διαμένουσιν, αἱ δʼ ἐλάχισται γίνονται σάρκες ἐνεργείᾳ, δυνάμει δʼ είσὶν οὐδὲν ἧσσον φλέβες. διὸ καὶ σωζομένων τῶν σαρκῶν καθʼ ὁτιοῦν αἷμα ῥεῖ διαιρουμένωνʼ καίτοι ἄνευ μὲν φλεβὸς οὐκ ἔστιν αἷμα, φλέβιον δʼ οὐδὲν δῆλον, ὤσπερ οὐδʼ ἐν τοῖς ὀχετοῖς αἱ τάφροι πρὶν τὴν ἰλύν ἐξαιρεθ ὴναι.
3.5.9Damarlar hep büyüklerden küçüklere doğru ilerler, ta ki kanalları kanın kalınlığından daha dar hâle gelinceye kadar. Bu kanallardan kan geçemez, ama yaş nemin ter dediğimiz artığı geçer; bu da vücut iyice ısınıp küçük damarların ağızları açılınca olur.
9 ἐκ μειξόνων δʼ είς ἐλάσσους αἱ φλέβες ἀεὶ προέρχονται ἕως τοῦ γενέσθαι τοὺς πόρους ἐλάσσους τῆς τοὺ αἵματος παχύτητος· διʼ ὧν τῷ μὲν αἵματι δίοδος οὐκ ἔστι, τῷ δὲ περιττήματι τῆς ὑγρἀς ἰκμάδος, ὅν καλοῦμεν ίὅρῶτα, καὶ τοῦτο διαθερμανθέντος τού σὸματος καὶ τῶν φλεβίων ἀναστομωθέντων.
3.5.10Bazılarının kötü bünye yüzünden kanlı bir artıkla terlediği de görülmüştür: vücutları gevşek ve seyrek hâle gelmiş, kan da hazmedilmediği için sulanmıştır; çünkü küçük damarlardaki sıcaklık azlığı yüzünden onu hazmedememiştir. Toprak ile suya ortak olan her şeyin hazmolunca koyulaştığı söylenmişti; besin ve kan da ikisinin karışımıdır. Sıcaklık yalnız kendi azlığı yüzünden değil, alınan besinin çokluğu ve fazlalığı yüzünden de hazmedemez; çünkü ona oranla az kalır. Fazlalık da iki türlüdür: kemiyetçe ve keyfiyetçe; çünkü her şey aynı derecede kolay hazmolmaz.
10 ἦδη δέ τισιν ίδρῶσαι συνέβη αἱματώδει περιττώόματι διὰ καχεξίαν, τοῦ μὲν σώματος ῥυάδος καὶ μανοῦ γενομένου, τοῦ δʼ αἵματος ἐξυγρανθέντος διʼ ἀπεψίαν, ἀδυνατούσης τῆς ἐν τοῖς φλεβίοις θερμὸτητος πέσσειν διʼ ὀλιγότητα. εἴρηται γὰρ ὅτι πἀν τὸ κοινὸν γῆς καὶ ὕὅατος παχύνεται πεσσόμενον, ἡ δὲ τροφὴ καὶ τὸ αἷμα μικτὸν ἐξ ἀμφοῖν. ἀδυνατεῖ δὲ πέσσειν ἡ θερμότης οὑ μόνον διὰ τὴν αὑτῆς ὀλιγότητα ἀλλὰ καὶ διὰ πλῆθος καὶ ὑπερταύτην βολὴν τῆς εἰσφερομένης τροφῆς· γίνεται δὲ πρὸς ὀλίγη. ἡ δʼ ὑπερβολὴ δισσἡ· καὶ γὰρ τῷ ποσῷ καὶ τῷ ποιῷ· οὐ γὰρ πἀν ὁμοίως εὔπεπτον.
3.5.11Kan en çok en geniş kanallardan akar; bu yüzden burun deliklerinden, diş etlerinden ve makattan, bazen de ağızdan ağrısız kanamalar olur; soluk borusundan olduğu gibi zorla değil.
11 ῥεῖ δὲ μάλιστα τὸ αἷμα κατὰ τοὺς εὐρυχωρεστάτους τῶν πὸρων· διόπερ ἐκ τῶν μυκτήρων καὶ τῶν οὔλων καὶ τῆς ἕδρας, ἐνίοτε δὲ καὶ ἐκ τού στόματος αἱμορροΐδες ἄπονοι γίνονται, καὶ οὐχ ὡσπερ ἐκ τὴςα ρτηρίας μετὰ βίας.
3.5.12Büyük damar ile aort yukarıda birbirinden ayrı durur, aşağıda ise çaprazlaşarak vücudu bir arada tutar. İlerledikçe uzuvların ikiliğine göre dallara ayrılırlar: biri önden arkaya, öteki arkadan öne geçer ve bir yerde birleşirler. Örülmüş şeylerde bütünlük nasıl daha güçlü olursa, damarların çaprazlaşmasıyla da vücutların ön tarafı arka tarafa bağlanır. Kalpten yukarı bölgelere giden damarlarda da aynı şey olur.
12 διεστῶσαι δʼ ἅνωσθεν ἢ τε μεγάλη φλὲψ καὶ ἡ ἀορτή, κάτω δʼ ἐναλλάσσουσαι συνέχουσι τὸ σῶμα. προϊοῦσαι γὰρ σχίζονται κατὰ τὴν διφυίαν τῶν κύόλων, καὶ ἡ μὲν ἐκ τού ἔμπροσθεν εἰς τοὔπισθεν προέρχεται, ἡ δ᾿ ἐκ τοῦ ὄπισθεν εἰς τοὔμπροσθεν, καὶ συμβάλλουσιν εἰς ἓν· ὥσπερ γὰρ ἐν τοῖς πλεκομένοις ἐγγίνεται τὸ συνεχὲς μἀλλον, οὕτω καὶ διὰ τῆς τῶν φλεβῶν ἐναλλάξεως συνδεῖται τῶν σωμάτων τὰ πρόσθια τοῖς ὄπισθεν. ὁμοίως δὶ καὶ ἀπὸ τῆς καρδίας ἐν τοῖς ἄνω τόποις συμβαίνει.
3.5.13Damarların birbirine göre durumunu ayrıntısıyla teşrihlerden ve hayvan araştırmasından incelemek gerekir. Damarlar ve kalp hakkında bu kadarı söylenmiş olsun; öteki iç organları da aynı yöntemle incelemek gerekir.
τὸ δὲ μετʼ 13 ἀκριβείας ὡς ἔχουσιν αἱ φλέβες πρὸς ἀλλήλας, ἔκ τε τῶν ἀνατομῶν δεῖ θεωρεῖν καὶ ἐκ τῆς ζωικῆς ἱστορίας. καὶ περὶ μὲν φλεβῶν καὶ καρδίας εἰρήσθω, περὶ δὲ τῶν ἅλλων σπλάγχνων σκεπτέον κατὰ τὴν αὐτὴν μέθοδον.
3.6.16. Bölüm
Bazı hayvanların akciğeri vardır, çünkü bir hayvan türü karada yaşar. Sıcağın soğutulması zorunludur; kanlı hayvanlar daha sıcak oldukları için bu soğutmaya dışarıdan ihtiyaç duyar. Kansızlar ise doğuştan taşıdıkları pneuma ile de soğuyabilir. Dışarıdan soğutma ya suyla ya havayla olmak zorundadır. Bu yüzden balıkların hiçbirinin akciğeri yoktur; soluma üzerine incelemelerde söylendiği gibi, bunun yerine solungaçları vardır, çünkü soğutmayı suyla yaparlar. Soluyanlar ise havayla soğur; bu yüzden bütün soluyanların akciğeri vardır.
Πλεύμονα μὲν σὖν ἔχει διὰ τὸ πεξὸν εἶναί τι 6 γένος τῶν ζῴόων. ἀναγκαῖον μὲν γὰρ γίνεσθαι τῷ θερμῷ κατάψυξιν, ταύτης δὲ δεῖται θύραθεν τὰ ἔναιμα τῶν ζῴων· θερμὸτερα γάρ. τὰ δὲ μὴ ἔναιμα καὶ τᾧ συμφύτῳ πνεύματι δύναται καταψύχειν. ἀνάγκη δὲ καταψύχειν ἔξωθεν ἢ ὕδατι ἤη ἀέρι. διόπερ τν μὲν ἰχθύων οὐδεὶς ἔχει πλεύμονα, ἀλλʼ ἀντὶ τούτου βράγχια, καθάπερ εἴρηται ἐν τοῖς περὶ ἀναπνοῆς· ὕδατι γὰρ ποιεῖται τὴν κατάψυξιν, τὰ δʼ ἀναπνέοντα τῷ ἀέρι, διόπερ πάντα τὰ ἀναπνέοντα ἔχει πλεύμονα.
3.6.2Kara hayvanlarının hepsi solur, suda yaşayanlardan da bazıları, meselâ balina, yunus ve su fışkırtan bütün büyük deniz hayvanları. Çünkü birçok hayvanın tabiatı iki tarafa da yatkındır: kara hayvanlarından ve havayı alanlardan bazıları vücutlarının karışımı yüzünden zamanlarının çoğunu suda geçirir; suda yaşayanlardan bazıları da kara tabiatına o kadar iştirak eder ki yaşayıp yaşamamaları solumalarına bağlıdır.
ἀναπνεῖ δὲ τὰ μὲν πεζὰ πάντα, ἔυια δὲ 2 καὶ τῶν ἐνύδρων, οἷον φάλαινα καὶ δελφὶς καὶ τὰ ἀναφυσῶντα κήτη πάντα. πολλὰ γὰρ τῶν ζῴων ἐπαμφοτερίζει τὴν φύσιν, καὶ τῶν τε πεζν καὶ τὸν ἀέρα δεχομένων διὰ τὴν τοῦ σώματος κρἀσιν ἐν ὑγρῷ διατελεῖ τὸν πλεῖστον χρόνον, καὶ τῶν ἐν τῷ ὑγρῷ μετέχει τοσούτον ἔνια της πεζῆς φύσεως ὥστʼ ἐν τῷ πνεύματι αὐτῶν εἶναι τὸ τέλος τού ζῆν.
3.6.3Akciğer soluma organıdır; hareketinin ilkesini kalpten alır, gözenekliliği ve büyüklüğü sayesinde de havanın girişine geniş yer açar. Akciğer kalkınca hava içeri akar, büzülünce yeniden dışarı çıkar.
τοῦ δʼ ἀναπνεῖν 3 ὁ πλεύμων ὄργανόν ἐστι, τὴν μὲν ἀρχὴν τῆς κινήσεως ἔχων ἀπὸ τῆς καρδίας, ποιὧν δʼ εὐρυχωρίαν τῇ εἰσόδῳ τού πνεύματος διὰ τὴν αὑτοὺ σομφὸτητκ καὶ τὸ μέγεθοςʼ αἰρομένου μὲν γὰρ εἰσρεῖ τὸ πνεύμα, συνιόντος δʼ ἐξέρχεται πάλιν.
3.6.4Akciğerin kalbin çarpması için var olduğu sözü doğru değildir. Çünkü çarpıntı, denebilir ki, yalnız insanda olur, çünkü geleceğe dair ümit ve beklenti yalnız insanda vardır. Ayrıca hayvanların çoğunda kalp akciğerden epey uzaktadır ve ondan daha yukarıda durur; dolayısıyla akciğerin kalbin çarpmasına hiçbir katkısı yoktur.
4 τὸ δὲ πρὸς τὴν ἅλσιν εἶναι τὸν πλεύμονα τὴς καρδίας οὐκ εἴρηται καλῶς ἐν ἀνθρωπφ τε γὰρ συμβαίνει μόνον ὡς εἰπεῖν τὸ τῆς πηδήσεως διὰ τὸ μόνον ἐν ἐλπίδι γίνεσθαι καὶ προσδοκίᾳ το μέλλοντος, ἀπέχει τʼ ἐν τοῖς πλείστοις πολὺν τόπον καὶ κεῖται τὴν θέσιν ἀνωτέρω τοὺ πλεύμονος, ὥστε μηδὲν συμβάλεσθαι τὸν πλεύμονα πρὸς τὴν ἅλσιν τῆς καρδίας.
3.6.5Akciğer hayvanlarda çok farklıdır. Kiminin akciğeri kanlı ve büyük, kiminin daha küçük ve süngerimsidir. Canlı doğuranlarınki tabiatlarının sıcaklığı yüzünden daha büyük ve bol kanlıdır; yumurta doğuranlarınki ise kuru ve küçüktür, ama şişirilince çok genişleyebilir. Kara hayvanlarından dört ayaklı olup yumurta doğuranlarınki böyledir, meselâ kertenkelelerin, kaplumbağaların ve bu türden bütün soyun; bunlara ek olarak kanatlıların, yani kuş denenlerin tabiatı da böyledir. Bunların hepsinin akciğeri süngerimsidir ve köpüğe benzer; çünkü köpük de bol iken sönünce küçülür; bunların akciğeri de küçük ve zarımsıdır. Bu yüzden bunların hepsi az susar ve az içer, suyun içinde de uzun süre dayanabilir; çünkü sıcaklıkları az olduğundan, havalı ve boş olan akciğerlerinin hareketiyle uzun süre yeterince soğurlar.
5 διαφέρει δʼ ὁ πλεύμων πολὺ τοῖς ζῴοις. τὰ μὲν γὰρ ἔναιμον ἔχει καὶ μέγαν, τὰ δʼ ἐλάττω καὶ σομφόν, τὰ μὲν ζῳοτόκα διὰ τὴν θερμὸτητα τῆς φύσεως μείζω καὶ πολύαιμον, τὰ δʼ ῴοτόκα ξηρὸν καὶ μικρὸν. δυνάμενον δὲ μεγάλα διίστασθαι ἐν τῷ ἐμφυσἅσθαι, ὥσπερ τὰ τετράποδα μὲν ῴὸοτόκα δὲ τῶν πεζῶν, οἷον ο τε σαῦροι καὶ αἱ χελῶναι καὶ πᾶν τὸ τοιοῦτον γένος, ἔτι δὲ πρὸς τούτοις ἡ τῶν πτηνῶν φύσις καὶ καλουμένων ὀρνίθων. πάντων γὰρ τούτων σομφὸς ὁ πλεύμων καὶ ὅμοιος ἀφρῷ· καὶ γὰρ ὁ ἀφρὸς ἐκ πολλοῦ μικρὸς γίνεται συγχεὸμενος, καὶ ὁ τούτων πλεύμων μικρὸς καὶ ὑμμενώὸδης. διὸ καὶ ἅδιψψα καὶ ὁλιγὸποτα ταύτα πάντα, καὶ δύναται πολὺν ἐν τῷ ὑγρῷ ἀνέχεσθαι χρόνον· ἅτε γὰρ ὀλίγον ἔχοντα θερμὸν ίκανῶς ἐπὶ πολύν χρόνον καταψύχεται ὑπʼ αύτὴς τὴς τοῦ πλεύμονος κινήσεως, οὔσης ἀερύδους καὶ κενῆς.
3.6.6Bu hayvanların, genel olarak söylersek, daha küçük oldukları da görülür; çünkü sıcak büyütür, kan bolluğu da sıcaklığın işaretidir. Ayrıca sıcak vücutları daha dik kılar; bu yüzden insan hayvanların en dik duranıdır, canlı doğuranlar da öteki dört ayaklılardan daha diktir; çünkü canlı doğuranlardan hiçbiri, ayaksız olsun ayaklı olsun, onlar kadar delikte yaşamaz.
6 συμβέβηκε δὲ καὶ τὰ μεγέθη τούτων ἐλάττω τῶν ζῴων ὡς ἐπίπαν εἰπεῖν· τὸ γὰρ θερμὸν αὺξητικόν, ἡ δὲ πολυαιμίκ θερμότητος σημεῖον. ἔτι δʼ ὀρθοῖ τὰ σώματα μιᾶλλον, διόπερ ἄνθρωπος μὲν τῶν ἄλλων ὁρθὸτατον, τὰ δὲ ζῳοτόκα τῶν ἄλλων τετραπόδων· οὐδὲν γὰρ ὁμοίως τρωγλοδυτεῖ τῶν ζῳοτὸκων, οὕτʼ ἄπουν οὕτε πεζεῦον.
3.6.7Genel olarak akciğer soluma içindir; kansız ve bu türden akciğer ise belli bir hayvan cinsi içindir. Ama bu hayvanların ortak bir adı yoktur; kuş adının bir cinse verildiği gibi bir ad verilmemiştir. Kuş olmak nasıl belli bir şeyden oluşuyorsa, onların da ousia'sında böyle bir akciğer sahibi olmak vardır.
ὅλως 7 μὲν οὖν ὁ πλεύμων ἐστὶν ἀναπνοῆς χέριν, ἄναιμος δὲ καὶ τοιοτος γένους τινὸς ἕνεκεν ζῷόων· ἀλλʼ ἀνώνυμον τὸ κοινὸν ἐπʼ οὐτων, καὶ οὐχ ὥσπερ ὁ ὄρνις ὧνὸμασται ἐπί τινος γένους. διὸ ὥσπερ τὸ ὄρυιθι εἶναι ἔκ τινός ἐστιʼ καὶ ἐκείνων ἐν τῇ οὐσίᾳ ὑπάρχει τὸ πλεύμονα ἔχειν.
3.7.17. Bölüm
İç organların kimi tek görünür, kalp ve akciğer gibi; kimi çift, böbrekler gibi; kiminin ise hangisi olduğu tartışılır. Çünkü karaciğer ile dalak ikisinin arasında kalıyor gibi görünebilir: her biri hem tek bir organ gibidir, hem de tek bir organın yerine geçen, tabiatça birbirine yakın iki organ gibi. Aslında hepsi çifttir.
Δοκεῖ δὲ τῶν σπλάγχνων τὰ μὲν εἶναι μονοφυῆ, 7 καθάπερ καρδία καὶ πλεύμων, τὰ δὲ διφυῆ, καθάπερ νεφροί, τὰ δʼ ἀπορεῖται ποτέρως ἔχει. φανείη γὰρ ἄν ἐπαμφοτερίζειν τούτοις τὸ ἠπαρ καὶ ὸ σπλήν· καὶ γὰρ ὡς μονοφυὲς ἑκάτερον, καὶ ὡς ἀνθʼ ἑνὸς δύο παραπλησίαν ἔχοντα τὴν φύσιν. ἔστι δὲ πάντα διφουᾶ.
3.7.2Sebebi, vücudun yapısının çift olup tek bir ilkede birleşmesidir: yukarı ve aşağı, ön ve arka, sağ ve sol vardır. Bu yüzden beyin de bütün hayvanlarda iki parçalı olmak ister, his organlarının her biri de. Kalp de aynı esasa göre boşluklarıyla iki parçalıdır. Akciğer de yumurta doğuranlarda o kadar ayrıktır ki iki akciğerleri varmış gibi görünür. Böbreklerin çift olduğu ise herkesçe açıktır.
τὸ δʼ αἴτιον ἡ τού σόματος διάστασις διφυὴς μὲν 2 οὖσα, πρὸς μίαν δὲ σνντελοῦσα ἀρχήν· τὸ μὲν γὰρ ἄνω καὶ κατω, τὸ δʼ ἔμπροσθεν καὶ ὄπισθεν, τὸ δέ δεξιὸν καὶ ἀριστερὸν ἐστιν. διόπερ καὶ ὁ ἐγκέφαλος βούλεται διμερὴς εἶναι πἀσι καὶ τῶν αἰσθητηρίων ἕκαστον. κατὰ τὸν αὑτὸν δὲ λόγον ἡ καρδία ταῖς κοιλίαις. ὁ δὲ πλεύμων ἔν τε τοῖς ᾠοτόκοις τοσοὺτον διέστηκεν ὥστε δοκεῖν δύ ʼἔχειν αὐτὰ πλεύμονας. οἱ δὲ νεφροὶ καὶ παντὶ δῆλοι.
3.7.3Karaciğer ve dalak hakkında ise haklı olarak tereddüt edilebilir. Sebebi şudur: dalağı zorunlu olarak taşıyanlarda dalak adeta piç bir karaciğer gibi görünebilir; dalağı zorunlu olarak değil de adeta bir işaret olsun diye pek küçük taşıyanlarda ise karaciğer açıkça iki parçalıdır: büyük parçası sağda, küçüğü solda bulunmak ister.
κατὰ δὲ τὸ ἧπαρ καὶ 3 τὸν σπλὴνα δικαίως ἄν τις ἀπορήσειεν. τούτου δʼ σἴτιον ὅτι ἐν μὲν τοῖς ἐξ ἀνάγκης ἔχουσι σπλῆνα δόξειεν ἂν οἷον νόθον εἶναι ἧπαρ ὁ σπλήν, ἐν δὲ τοῖς μὴ ἐξ ἀνάγκης ἔχουσιν, ἀλλὰ πάμμικρον ὧσπερ σημείου χάριν, ἐναργῶς διμερὲς τὸ ἧπάρ ἐστιν, καὶ τὸ μὲν εἰς τὰ δεξιά, τὸ δʼ ἑλαττον είς τἀριστερὰ βούλεται τὴν θέσιν ἔχειν.
3.7.4Yine de yumurta doğuranlarda bu daha az açıktır; bazılarında ise orada da, bazı canlı doğuranlarda olduğu gibi, karaciğer açıkça ayrıktır. Meselâ bazı yerlerde tavşanların iki karaciğeri varmış gibi görünür; balıklardan da bazılarının ve selakhē türünden olanların öyle. Karaciğer daha çok sağda yer aldığı için dalağın tabiatı meydana gelmiştir; bu yüzden dalak bütün hayvanlarda bir bakıma zorunludur, ama pek de zorunlu değildir.
οὑ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς ᾠοτόκοις 4 ἧττον μὴ ἐπὶ τούτων φανερόν, ἐνίοις δὲ κἀκεῖ ὥσπερ ἔν τισι ζῳοτόκοις ἐπιδήλωος διέστηκεν, οἷον κατά τινας τόπους οἱ δασύποδες δύο δοκοῦσιν ἥπατ ἔχειν, καθάπερ τῶν ἰχθύωον ἕτεροί τέ τινες καὶ οἱ σελαχώδεις. διὰ δὲ τὸ τὴν θέσιν ἔχειν τὸ ἧπαρ ἐν τοῖς δεξιοῖς μᾶλλον ἡ τού σπληνὸς γέγονε φύσις, ὥστʼ ἀναγκαῖον μέν πως, μὴ λίαν δʼ εἶναι πᾶσι τοῖς ζῴοις.
3.7.5İç organların tabiatının çift olmasının sebebi, dediğimiz gibi, sağ ve sol diye iki taraf olmasıdır. Her taraf benzerini arar; tıpkı bu iki tarafın da birbirine yakın ve ikiz bir tabiata sahip olmak istemesi gibi. Taraflar nasıl ikiz olup tek bir şeyde birleşiyorsa, iç organların her biri de öyledir.
τοῦ μὲν οὖν διφυῆ τὴν φύσιν εἶναι τῶν σπλάγχνων σἴτιον, ὧσπερ εἴπομεν, τὸ δύʼ εἶναι τὸ δεξιὸν καὶ τὸ ἀριστερόν· ἑκάτερον γὰρ ζητεῖ τὸ ὅμοιον, ὧσπερ καὶ αὐτὰ βούλεται παραπλησίαν καὶ διδύμην ἔχειν τὴν φύσιν, καθάπερ ἐκεῖνα δίδυμα μέν, συνήρτηται δʼ εἰς ἕν, καὶ τῶν σπλάγχνων ὁμοίως ἕκαστον.
3.7.6Diyaframın altındaki iç organların hepsi ortak olarak damarlar içindir: damarlar boşlukta asılı durdukları hâlde bu organların bağlarıyla vücuda tutunsunlar diye. Damarlar, uzanan parçalar aracılığıyla vücuda çapalar gibi atılmıştır: büyük damardan karaciğere ve dalağa. Bu organların tabiatı büyük damarı adeta çivilerle vücuda tutturur: karaciğer ve dalak onu vücudun yanlarına —çünkü bu organlara yalnız bu damardan damarlar gider—, böbrekler de arka tarafa. Böbreklere yalnız büyük damardan değil, aorttan da her birine bir damar gider.
ἔστι δὲ σπλάγχνα τὰ κάτω τοὺ ὑποζώματος κοινῇ μὲν πάντα τῶν φλεβῶν χάριν, ὅπως οὖσαι μετέωροι μένωσι τῷ τούτων συνδέσμῳ πρὸς τὸ σῶμα. καθάπερ ἄγκυραι γὰρ βέβληνται πρὸς τὸ σῶμα διὰ τῶν ἀποτεταμένων μορίων, ἀπὸ μὲν τῆς μεγάλης φλεβὸς πρὸς τὸ ἧπαρ καὶ τὸν σπλῆνα. τούτων γὰρ τῶν σπλάγχνων ἡ φύσις οἷον ἧλοι πρὸς τὸ σῶμα προσλαμβάνουσιν αὐτήν, εἰς μὲν τὰ πλάγια τοῦ σύματος τό θʼ ἧπαρ καὶ ὁ σπλὴν τὴν φλέβα τὴν μεγάλην (ἀπὸ ταύτης γὰρ εἰς αὐτὰ μόνον διατείνουσι φλέβες), εἰς δὲ τὰ ὄπισθεν οἱ νεφροί. πρὸς δʼ ἐκείνους οὑ μόνον ἀπὸ τῆς μεγάλης φλεβὸς ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῆς ἀορτῆς τείνει φλὲψ εἰς ἑκάτερον.
3.7.7Bu organlar hayvanların yapısına bu faydaları sağlar. Karaciğer ve dalak besinin hazmına da yardım eder, çünkü kanlı oldukları için tabiatları sıcaktır; böbrekler ise mesaneye ayrılan artığın işine yarar.
ταῦτα δὴ συμβαίνει διὰ τούτων τῇ συστάσει τῶν ζῴων· καὶ τὸ μὲν ἧπαρ καὶ ὁ σπλὴν βοηθεῖ πρὸς τὴν πέψιν τῆς τροφῆς (ἔναμα γὰρ ὄντα θερμὴν ἔχει τὴν φύσιν), οἱ δὲ νεφροὶ πρὸς τὸ περίττωμα τὸ εἰς τὴν κύστιν ἀποκρινόμενον.
3.7.8Kalp ve karaciğer bütün hayvanlar için zorunludur: kalp sıcaklığın ilkesi olduğu için —çünkü tabiatın can veren ateşinin içinde duracağı bir ocak gibi bir şeyin bulunması, bunun da vücudun adeta kalesi olarak iyi korunması gerekir—, karaciğer ise hazım için. Bütün kanlılar bu ikisine ihtiyaç duyar; bu yüzden bütün kanlıların ortak olarak taşıdığı iç organlar yalnız bu ikisidir; soluyanlarda üçüncü olarak akciğer de vardır.
καρδία μὲν σὖν καὶ ἧπαρ πᾶσιν ἀναγκαῖα τοῖς ζῴοις, ἡ μὲν διὰ τὴν τῆς θερμότητος ἀρχήν (δεῖ γὰρ εἶναί τινα οἷον ἑστίαν, ἐν ῂ κείσεται τῆς φύσεως τὸ ζωπυροῦν, καὶ τοῦτο εὐφφίλακτον, ὥσπερ ἀκρόπολις οὺσα τοῦ σώματος), τὸ δʼ ἧπαρ τῆς πέψεως χάριν. πάντα δὲ δεῖται τὰ ἔναιμα δυοῖν τούτοιν, διόπερ ἔχει πάντα τὰ ἔναιμα δύο τὰ σπλάγχνα ταύτα μόνον· ὅσα δʼ ἀναπνεῖ, καὶ πλεύμονα τρίτον.
3.7.9Dalak ise sahiplerinde arazî olarak, zorunlulukla bulunur; tıpkı artıkların, midedekinin ve mesanedekinin bulunması gibi. Bu yüzden bazılarında büyüklükçe neredeyse yok olur: kanatlıların, midesi sıcak olan bazılarında, meselâ güvercinde, şahinde, çaylakta; yumurta doğuran dört ayaklılarda da öyledir, çünkü dalakları pek küçüktür; pullu balıkların birçoğunda da. Bunların mesanesi de yoktur, çünkü artık seyrek etlerden geçerek tüylere ve pullara dönüşür. Çünkü dalak mideden artan nemleri kendine çeker ve kanlı olduğu için onları hazmetmeye yardım edebilir.
ὁ δὲ σπλὴν κατὰ συμβεβηκὸς ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχει 9 τοῖς ἔχουσιν, ὡσπερ καὶ τὰ περιττώματα, τό τʼ ἐν τῇ κοιλίᾳ καὶ τὸ περὶ τὴν κύστιν. διόπερ ἔν τισιν ἐκλείπει κατὰ τὸ μέγεθος, ὧσπερ τῶν τε πτερωτῶν ἐνίοις, ὅσα θερμὴν ἔχει τὴν κοιλίαν, οἷον περιστερά, ἱέραξ, ἰκτῖνος, καὶ ἐπὶ τῶν ᾠοτόκων δὲ καὶ τετραπόδων ὁμοίως (μικρὸν γὰρ πάμπαν ἔχουσιν), καὶ πολλοῖς τῶν λεπιδωτῶν· ἅπερ καὶ κύστιν οὐκ ἔχει διὰ τὸ τρέπεσθαι τὸ περίττωμα διὰ μανῶν τῶν σαρκῶν εἰς πτερὰ καὶ λεπίδας. ὁ γὰρ σπλὴν ἀντισπᾷ ἐκ τῆς κοιλίας τὰς ἰκμάδας τὰς περιττευούσας, καὶ δύναται συμπέττειν αἱματύδης ὤν.
3.7.10Artık fazla ya da dalak az sıcak olursa, vücutlar besinle dolup hastalıklı hâle gelir. Nemin oraya geri akması yüzünden de dalak hastalığı çekenlerin birçoğunun karnı sertleşir; tıpkı çok idrar yapanlarda nemlerin başka yöne çekilmesi yüzünden olduğu gibi. Artığı az olanlarda ise, kuşlarda ve balıklarda olduğu gibi, dalak kiminde büyük değildir, kiminde de yalnız bir işaret kadardır.
ἅν δὲ τὸ 10 περίττωμα πλεῖον ᾖ ἢ ὀλιγόθερμος ὁ σπλήν, νοσακερὰ γίνεται πλήρη τροφῆς· καὶ διὰ τὴν ἐνταῦθα παλίρροιαν τῆς ὑγρὸτητος πολλοῖς αἱ κοιλίαι σκληραὶ γίνονται σπληυιῶσιν, ὧσπερ τοῖς λίαν οὐρητικσῖς, διὰ τὸ ἀντιπερισπᾶσθαι τὰς ὑγρότητας. οἷς δὲ ὀλίγη περίττωσις γίνεται, καθάπερ τοῖς ὀρνέοις καὶ τοῖς ἰχθύσι, τὰ μὲν οὐ μέγαν ἔχει, τὰ δὲ σημείου χάριν.
3.7.11Yumurta doğuran dört ayaklılarda da dalak küçük, sıkı ve böbreğe benzerdir; çünkü akciğerleri süngerimsidir, az içerler ve artan artık vücuda ve pullara dönüşür, kuşlarda tüylere dönüştüğü gibi. Mesanesi olan ve akciğeri kanlı olanlarda ise dalak yaştır; hem söylenen sebeple, hem de sol tarafın tabiatı genel olarak daha yaş ve daha soğuk olduğu için. Çünkü zıtların her biri kendi akraba dizisine göre ayrılmıştır: sağ sola, sıcak soğuğa zıttır; bunlar da söylenen şekilde birbirleriyle aynı dizidedir.
καὶ ἐν τοῖς τετράποσι δὲ τοῖς ᾠοτόκοις μικρὸς καὶ 11 στιφρὸς καὶ νεφρώδης ὁ σπλήν ἐστι διὰ τὸ τὸν πλεύμονα σομφὸν εἶναι καὶ ὀλιγοποτεῖν καὶ τὸ περιγινὸμενον περίττωμα τρέπεσθαι εἰς τὸ σῶμα καὶ τὰς φολίδας, ὥσπερ εἰς τὰ πτερὰ τοῖς ὄρνισιν. ἐν δὲ τοῖς κύστιν ἔχουσι καὶ τὸν πλεύμονα ἔναιμον ὑγρὸς ἐστι διά τε τὴν εἰρημένην αἰτίαν καὶ διὰ τὸ τὴν φύσιν τὴν τῶν ἀριστερῶν ὅλως ὑγροτέραν εἶναι καὶ ψυχροτέραν. διῃρηται γὰρ τῶν ἐναντίων ἕκαστον πρὸς τὴν συγγενῆ συστοιχίαν, οἷον δεξιὸν ἐναντίον ἀριστερῷ καὶ θερμὸν ἐναντίον ψυχρῷ · καὶ σύστοιχα γὰρ ἀλλήλοις εἰσὶ τὸν εἰρημένον τρόπον.
3.7.12Böbrekler ise sahiplerinde zorunluluktan değil, iyi ve güzel olan için bulunur. Kendi tabiatları bakımından mesanede toplanan artık içindirler; bu tür çökeltinin fazla olduğu hayvanlarda mesane işini daha iyi görsün diye.
12 οἱ δὲ νεφροὶ τοῖς ἔχουσιν οὐκ ἐξ ἀνάγκης, ἀλλὰ τοῦ εὖ καὶ καλῶς ἕνεκεν ὑπάρχουσιν· τῆς γὰρ περιττώσεως χάριν τῆς εἰς τὴν κύστιν ἀθροιξομένης εἰσὶ κατὰ τὴν ἰδίαν φύσιν, ἐν ὅσοις πλεῖον ὑπόστημα γίνεται τὸ τοιοῦτον, ὅπως βέλτιον ἀποδιδῷ ἡ κύστις τὸ αὑτῆς ἔργον.
3.7.13Hayvanlar böbreklere de mesaneye de aynı ihtiyaç için sahip olduğundan, parçaların sırasını atlayarak şimdi mesaneden söz etmek gerekir; çünkü diyafram hakkında henüz hiçbir şey belirlenmedi, oysa diyafram da iç organlarla ilgili parçalardan biridir.
13 ἐπεὶ δὲ τῆς αὐτῆς ἕνεκα χρείας τούς τε νεφροὺς συμβέβηκεν ἔχειν τὰ ζῷα καὶ τὴν κύστιν, λεκτέον περὶ κύστεως νῦν, ὑπερβάντας τὸν ἐφεξῆς τῶν μορίων ἀριθμὸν· περὶ γὰρ φρενῶν οὐδέν πω διώρισται, τοῦτο δέ τι τῶν περὶ τὰ σπλάγχνα μορίων ἐστίν.
3.8.18. Bölüm
Bütün hayvanların mesanesi yoktur; tabiat görünüşe göre mesaneyi yalnız akciğeri kanlı olanlara vermek ister; bunlara vermesi de akla yatkındır. Çünkü bu hayvanlar bu parçalarındaki tabiat fazlalığı yüzünden hayvanlar arasında en çok susayanlardır; yalnız kuru değil yaş besine de daha çok ihtiyaç duyarlar. Bu yüzden zorunlu olarak artık da daha çok meydana gelir, yalnız midenin hazmedip kendi artığıyla birlikte dışarı atabileceği kadar değil. Öyleyse bu artığı da alacak bir şeyin bulunması zorunludur.
8 Κύστιν δʼ οὐ πάντʼ ἔχει τὰ ζῷα, ἀλλʼ ἔοικεν ἡ φύσις βουλομένῃ ἀποδιδόναι τοῖς ἔχουσι τὸν πλεύμονα ἔναιμον μόνον, τούτοις δʼ εὐλόγως. διὰ γὰρ τὴν ὑπεροχὴν τῆς φύσεως, ἣν ἔχουσιν ἐν τῷ μορίῳ τούτῳ, διψητικά τε ταῦτʼ ἐστὶ μάλιστα τῶν ζῴων, καὶ δεῖται τροφῆς οὐ μόνον τῆς ξηρᾶς ἀλλὰ καὶ τῆς ὑγρᾶς πλείονος, ὥστʼ ἐξ ἀνάγκης καὶ περίττωμα γίνεσθαι πλεῖον καὶ μὴ τοσοῦτον μιόνον ὅσον ὑπὸ τῆς κοιλίας πέττεσθαι καὶ ἐκκρίνεσθαι μετὰ τού ταύτης περιττῴματος. ἀνάγκη τοίνυν εἶναί τι δεκτικὸν καὶ τούτου τού περιττώματος.
3.8.2Bu yüzden böyle bir akciğeri olanların hepsinin mesanesi vardır. Akciğeri böyle olmayanların ise —ya akciğerleri süngerimsi olduğu için az içenlerin, ya da yaşı hiç içecek olarak değil besin olarak alanların, böcekler ve balıklar gibi—, ayrıca tüylü, pullu ya da kabuk pullu olanların hiçbirinin mesanesi yoktur; çünkü aldıkları yaş azdır, artığın fazlası da tüylere ve pullara dönüşür. Kabuk pullulardan yalnız kaplumbağalar müstesnadır. Tabiat yalnız burada eksik kalmıştır. Sebebi şudur: deniz kaplumbağalarının akciğeri etli ve kanlıdır, sığırınkine benzer; kara kaplumbağalarınınki ise orantıdan büyüktür. Ayrıca çevrelerini saran kabuk sert ve sık olduğundan, yaş kuşlarda, yılanlarda ve öteki kabuk pullularda olduğu gibi seyrek etlerden buharlaşıp çıkamaz; o kadar çökelti meydana gelir ki tabiatlarının onu alacak, kap gibi bir parçaya ihtiyacı olur. Bu türden hayvanlar arasında yalnız bunların mesanesi bu sebepten vardır: deniz kaplumbağasınınki büyük, kara kaplumbağalarınınki ise pek küçüktür.
2 διόπερ ὅσα πλεύμονα ἔχει τοιοῦτον, ἅπαντʼ ἔχει κύστιν· ὅσα δὲ μὴ τοιοῦτον, ἀλλʼ ἢ ὀλιγόποτά ἐστι διὰ τὸ πλεύμονα ἔχειν σομφόν, ἢ ὅλως τὸ ὑγρὸν προσφέρεται οὐ ποτοῦ χάριν ἀλλὰ τροφῆς, οἷον τὰ ἔντομα καὶ οἱ ἰχθύες, ἔτι δὲ πτερωτά ἐστιν ἢ λεπιδωτὰ ἢ φολιδωτά, ταύτα διʼ ὀλιγότητά τε τῆς τοῦ ὑγροῦ προσφορᾶς καὶ διὰ τὸ τρέπεσθαι εἰς ταῦτα τὸ περιγινὸμενον τού περίττώματος οὐδὲν ἔχει τούτων κύστιν, πλὴν αἱ χελῶναι τῶν φολιδωτῶν. καὶ ἐνταῦθʼ ἡ φύσις κεκολόβωται μόνον. αἴτιον δʼ ὅτι αἱ μὲν θαλαττίαι σαρκώδη καὶ ἔναιμον ἔχουσι τὸν πλεύμονα καὶ ὅμοιον τῷ βοείῳ, αἱ δὲ χερσαῖαι μείζω ἢ κατὰ λόγον. ἔτι δὲ διὰ τὸ ὀστρακῶδες καὶ πυκνὸν εἶναι τὸ περιέχον οὐ διαπνέοντος τού ὑγροῦ διὰ μανῶν τῶν σαρκῶν, οἷον τοῖς ὄρνισι καὶ τοῖς ὄφεσι καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς φολιδωτοῖς, ὑπόστασις γίνεται τοσαύτη ὥστε δεῖσθαι τὴν φύσιν αὐτῶν ἔχειν τι μόριον δεκτικὸν καὶ ἀγγειῶδες. κύστιν μὲν οὖν ταῦτα μόνον τῶν τοιούτων ἔχει διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν, ἡ μὲν θαλαττία μεγάλην, αἱ δὲ χερσαῖαι μικρὰν πάμπαν.
3.9.19. Bölüm
Böbreklerde de durum benzerdir. Tüylülerden, pullulardan ve kabuk pullulardan hiçbirinin böbreği yoktur; yalnız deniz ve kara kaplumbağaları müstesnadır. Bazı kuşlarda ise, sanki böbreklere ayrılmış et tek bir yer bulamamış da birçok yere dağılmış gibi, yassı böbreğimsi parçalar vardır. Tatlı su kaplumbağasının ne mesanesi ne böbrekleri vardır; çünkü kabuğu yumuşak olduğundan yaş kolayca buharlaşıp çıkar.
Ὁμοίως δʼ ἔχει καὶ περὶ νεφρῶν. οὐδὲ γὰρ νεφροὺς 9 φρσὺς οὔτε τῶν πτερωτῶν καὶ λεπιδωτῶν οὐδὲν ἔχει οὕτε τῶν φολιδωτῶν, πλὴν αἱ θαλάττιαι χελῶναι καὶ αἱ χερσαῖαι· ἀλλʼ ὡς τῆς εἰς τοὺς νεφροὺς τεταγμένης σαρκὸς οὐκ ἐχούσης χήραν ἀλλὰ διεσπαρμένης εἰς πολλά. πλατέα νεφροειδῆ ἐν ἐνίοις τῶν ὁρνίθων ἐστίν. ἡ δʼ ἑμὺς οὔτε κύστιν οὕτε νεφροὺς ἔχει· διὰ τὴν μαλακὸτητα γὰρ τοῦ χελωνίου εὐδιάπνουν γίνεται ὸ ὑγρόν.
3.9.2Tatlı su kaplumbağası bu sebeple bu parçaların hiçbirine sahip değildir. Söylendiği gibi akciğeri kanlı olan öteki hayvanların hepsinde ise böbrek vardır. Çünkü tabiat böbrekleri hem damarlar için hem de yaş artığın dışarı atılması için kullanır; çünkü büyük damardan böbreklere bir kanal gider.
ἡ μὲν οὖν ἑμὺς διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν 2 οὐκ ἔχει τῶν μορίων οὐδέτερον· τοῖς δʼ ἄλλοις ζῴοις τοῖς ἔχουσιν ἔναιμον, ὥσπερ εἴρηται, τὸν πλεύμονα πᾶσι συμβέβηκεν ἔχειν νεφρούς. καταχρῆται γὰρ ἡ φύσις ἅμα τῶν τε φλεβῶν χάριν καὶ πρὸς τὴν τού ὑγροῦ περιττώματος ἔκκρισιν φέρει γὰρ εἰς αὐτοὺς πόρος ἐκ τῆς μεγάλης φλεβός.
3.9.3Böbreklerin hepsinin az ya da çok bir boşluğu vardır; fokunkiler müstesna: bunlar sığır böbreklerine benzer ve hepsinden daha katıdır. İnsanın böbrekleri de sığırınkine benzer: adeta birçok küçük böbrekten bileşmiştir; koyunlarınki ve öteki dört ayaklılarınki gibi düzgün değildir. Bu yüzden insanlarda böbrek hastalığı bir kere başladı mı kolay geçmez; çünkü adeta birçok böbreği birden hastalanmış olur, böylelerinin tedavisi de tek böbreği hasta olanlarınkinden daha zordur.
ἔχουσι δʼ οἱ νεφροὶ 3 πάντες κοῖλον, ἢ πλεῖον ἢ ἔλαττον, πλὴν οἱ τῆς φώκης· οὗτοι δʼ ὅμοιοι τοῖς βοείοις ὄντες στερεώτατοι πάντων εἰσίν, ὅμοιοι δὲ καὶ οἱ τού ἀνθρώπου τοῖς βοείοις· εἰσὶ γὰρ ὡσπερ συγκείμενοι ἐκ πολλῶν νεφρῶν μικρῶν καὶ οὐχ ὁμαλεῖς, ὥσπερ οἱ τῶν προβάτων καὶ τῶν ἄλλων τῶν τετραπόδων. διὸ καὶ τὸ ἀρρώστημα τοῖς ἀνθρώποις δυσαπάλλακτον αὐτῶν ἐστίν, ἂν ἅπαξ νοσήσωσιν· συμβαίνει γὰρ ὥσπερ πολλοὺς νεφροὺς νοσούντων χαλεπωτέραν εἶναι τὴν ἴασιν ἢ τῶν ἕνα νοσούντων.
3.9.4Damardan uzanan kanal böbreklerin boşluğunda son bulmaz, böbreklerin gövdesinde tükenir; bu yüzden böbreklerin boşluklarında kan bulunmaz, hayvan ölünce orada kan pıhtılaşmaz da.
4 ὁ δʼ ἀπὸ τῆς φλεβὸς τείνων πόρος οὐκ εἰς τὸ κοῖλον τῶν νεφρῶν κατατελευτᾷ, ἀλλ᾿ εἰς τὸ σῶμα καταναλίσκεται τῶν νεφρῶν· διόπερ ἐν τοῖς κοίλοις αὐτῶν οὐκ ἐγγίνεται αἷμα, οὐδὲ πήγνυται τελευτώντων.
3.9.5Böbreklerin boşluğundan mesaneye kansız iki güçlü kanal gider, her böbrekten bir tane; aorttan da güçlü ve kesintisiz başka kanallar gelir. Bunlar şöyle düzenlenmiştir: yaşın artığı damardan böbreklere gitsin; böbreklerden de, yaşlar böbreklerin gövdesinden süzülünce meydana gelen çökelti, böbreklerin çoğunun boşluğunun bulunduğu ortaya aksın. Bu yüzden iç organlar arasında en pis kokan böbreğin bu kısmıdır. Ortadan da bu kanallar yoluyla mesaneye, artık daha çok bir artık olarak ayrılır.
5 ἐκ δὲ τού κοίλου τῶν νεφρῶν φέρουσι πόροι ἄναιμοι εἰς τὴν κύστιν δύο νεανικοί, ἐξ ἑκατέρου εἶς, καὶ ἄλλοι ἐκ τῆς ἀορτῆς ἰσχυροὶ καὶ συνεχεῖς. ταῦτα δʼ ἔχει τὸν τρόπον τοῦτον, ὅπως ἐκ μὲν τῆς φλεβὸς τὸ περίττωμα τῆς ὑγρότητος βαδίζῃ εἰς τοὺς νεφρούς, ἐκ δὲ τῶν νεφρῶν ἡ γινομένη ὑπόστασις διηθουμένων τῶν ὑγρῶν διὰ τού σύματος τῶν νεφρῶν εἰς τὸ μέσον συρρέῃ, οὐ τὸ κοῖλον οἱ πλεῖστοι ἔχουσιν αὐτῶν· διὸ καὶ δυσωδέστατον τοῦτο τῶν σπλάγχνων ἐστίν. ἐκ δὲ τοῦ μέσου διὰ τούτων τῶν πόρων εἰς τὴν κύστιν ἤδη μᾶλλον ὡς περίττωμα ἀποκρίνεται.
3.9.6Mesane böbreklere demir atmıştır; çünkü, söylendiği gibi, ona güçlü kanallar uzanır. Böbrekler bu sebeplerle vardır ve söylenen işlevlere sahiptir. Böbreği olan bütün hayvanlarda sağ böbrek soldakinden daha yukarıdadır. Çünkü hareket sağdan başlar ve bu yüzden sağ tarafın tabiatı daha güçlüdür; bu yüzden bütün parçaların hareket sayesinde yukarıya doğru daha çok yol açmış olması gerekir. Nitekim insanlar sağ kaşlarını da daha çok kaldırır, sağ kaş soldakinden daha kıvrıktır.
6 καθώρμισται δʼ ἡ κύστις ἐκ τῶν νεφρῶν· τείνουσι γάρ, ὥσπερ εἴρηται, πόροι ἰσχυροὶ πρὸς αὐτήν· οἱ μὲν οὖν νεφροὶ διὰ ταύτας τὰς αἰτίας εἰσί, καὶ τὰς δυνάμεις ἔχουσι τὰς εἰρημένας. ἐν πᾶσι δὲ τοῖς ἔχουσι νεφροὺς ὁ δεξιὸς ἀνωτέρω τοῦ ἀριστεροῦ ἐστίν· διὰ γὰρ τὸ τὴν κίνησιν εἶναι ἐκ τῶν δεξιῶν καὶ ἰσχυροτέραν διὰ ταῦτʼ εἶναι τὴν φύσιν τὴν τῶν δεξιῶν, δεῖ προοδοποιήσασσθαι διὰ τὴν κίνησιν πρὸς τὸ ἄνω πάντα τὰ μόρια μᾶλλον, ἐπεὶ καὶ τὴν ὀφρὺν τὴν δεξιὰν αἴρουσι μᾶλλον καὶ ἐπικεκαμμένην ἔχουσι τῆς ἀριστερᾶς μᾶλλον.
3.9.7Sağ böbrek daha yukarı çekildiği için karaciğer bütün hayvanlarda sağ böbreğe dokunur; çünkü karaciğer sağ taraftadır. Böbrekler iç organlar arasında en çok iç yağına sahip olanlardır. Bu, zorunlu olarak, artığın böbreklerden süzülmesi yüzündendir: geride kalan kan duru olduğundan kolay hazmolur, kanın iyi hazmının sonucu da iç yağı ve donyağıdır. Çünkü ateşte yanmış kuru şeylerde, meselâ külde, nasıl biraz ateş kalırsa, hazmolmuş yaşlarda da öyle kalır: işi gören sıcaklıktan bir parça içlerinde kalır. Bu yüzden yağlı olan hafiftir ve yaşların üstünde yüzer.
7 καὶ διὰ τὸ ἀνεσπάσθαι ἀυώτερον τὸν δεξιὸν νεφρὸν τὸ ἦπαρ ἅπτεται τοῦ δεξιοῦ νεφροῦ ἐν πᾶσιν· ἐν τοῖς δεξιοῖς γὰρ τὸ ἧπαρ. ἔχουσι δʼ οἱ νεφροὶ μάλιστα τῶν σπλάγχνων πιμελήν, ἐξ ἀνάγκης μὲν διὰ τὸ διηθεῖσθαι τὸ περίττωμα διὰ τῶν νεφρῶν· τὸ γὰρ λειπόμενον αἷμα καθαρὸν ὂν εὔπεπτόν ἐστι, τέλος δʼ εὐπεψίας αἱματικῆς πιμελὴ καὶ στέαρ ἐστίν. ὥσπερ γὰρ ἐν τοῖς πεπυρωμένοις ξηροῖς, οἷον τῇ τέφρᾳ, ἐγκαταλείπεταί τι πῦρ, οὕτω καὶ ἐν τοῖς πεπεμμένοις ὑγροῖς· ἐγκαταλείπεται γάρ τι τῆς εἰργασμένης θερμότητος μόριον. διόπερ τὸ λιπαρὸν κοῦφόν ἐστι καὶ ἐπιπολάζει ἐν τοῖς ὑγροῖς.
3.9.8İç yağı böbreklerin kendi içinde oluşmaz, çünkü bu organ sıktır; dışarıdan çevrelerini sarar: iç yağlı hayvanlarda iç yağı, donyağlı hayvanlarda donyağı olarak. Bunların farkı daha önce başka yerde söylendi.
ἐν αὐτοῖς μὲν οὖν οὐ γί 8 νεται τοῖς νεφροῖς διὰ τὸ πυκνὸν εἶναι τὸ σπλάγχνον, ἔξω δὲ περιίσταται πιμελὴ μὶν ἐν τοῖς πιμελώδεσι, στέαρ δʼ ἐν τοῖς στεατώδεσιν· ἡ δὲ διαφορὰ τούτων εἴρηται πρότερον ἐν ἑτέροις.
3.9.9Böbrekler bu sebeple, böbreği olanlarda zorunlu olarak meydana gelen şeylerden ötürü, zorunlu olarak yağlı olur; ama aynı zamanda korunmaları ve tabiatlarının sıcak kalması için de. Çünkü en uçta oldukları için daha çok sıcaklığa ihtiyaç duyarlar. Sırt etlidir, kalbin çevresindeki iç organlara siper olsun diye; bel ise etsizdir, çünkü bütün hayvanlarda bükülme yerleri etsizdir. Bu yüzden et yerine iç yağı böbreklere siper olur.
ἐξ ἀνάγκης μὲν οὖν 9 πιμελώδεις γίνονται διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν ἐκ τῶν συμβαινόντων ἐξ ἀνάγκης τοῖς ἔχουσι νεφρούς, ἕνεκα δὲ σωτηρίας καὶ τοὺ θερμὴν εἶναι τὴν φύσιν τὴν τῶν νεφρῶν. ἔσχατοί τε γὰρ ὄντες ἀλέας δέονται πλείονος· τὸ μὲν γὰρ νῶτον σαρκῶδές ἐστιν, ὅπως ᾖ προβολὴ τοῖς περὶ τὴν καρδίαν σπλάγχνοις, ἡ δʼ ὀσφὺς ἄσαρκος (ἄσαρκοι γὰρ αἱ καμπαὶ πάντων)· ἀντὶ σαρκὸς οὖν ἡ πιμελὴ πρόβλημα γίνεται τοῖς νεφροῖς.
3.9.10Ayrıca böbrekler semiz olunca yaşı daha iyi ayrıştırır ve hazmeder; çünkü yağlı olan sıcaktır, hazmeden de sıcaklıktır. Böbreklerin yağlı olmasının sebepleri bunlardır. Bütün hayvanlarda sağ böbrek daha az yağlıdır. Sebebi, sağ tarafın tabiatının kuru ve daha hareketli olmasıdır; hareket ise yağa zıttır, çünkü yağı daha çok eritir.
ἔτι δὲ διακρίνουσι καὶ πέττουσι τὴν ὑγρότητα 10 μᾶλλον πίονες ὄντες· τὸ γὰρ λιπαρὸν θερμὸν, πέττει δʼ ἡ θερμότης. διὰ ταύτας μὲν οὖν τὰς αἰτίας οἱ νεφροὶ πιμελώδεις εἰσίν, ἐν πάσι δὲ τοῖς ζῴοις ὁ δεξιὸς ἀπιμελώτερός ἐστιν. αἴτιον δὲ τὸ τὴν φύσιν ζηρὰν εἶναι τὴν τῶν δεξιῶν καὶ κινητικωτέραν· ἡ δὲ κίνησις ἐναντία · τήκει γὰρ τὸ πῖον μᾶλλον.
3.9.11Öteki hayvanlar için böbreklerin yağlı olması faydalıdır; çoğu zaman böbrekleri baştan başa yağla kaplıdır. Ama koyunun başına bu gelirse ölür. Koyunun böbrekleri çok yağlı olsa bile yine de bir yeri boş kalır; iki böbrekte değilse de sağdakinde. Bunun yalnız ya da en çok koyunlarda olmasının sebebi şudur: iç yağlı hayvanlarda yağ yaştır, bu yüzden içeride kapanan havalar onlarda aynı şekilde sıkıntı yaratmaz.
τοῖς μὲν 11 οὖν ἄλλοις ζῴοις συμφέρει τε τοὺς νεφροὺς ἔχειν πίονας, καὶ πολλάκις ἔχουσιν ὅλους περίπλεως· τὸ δὲ πρόβατον ὅταν τοῦτο πάθῃ, ἀποθνήσκει. ἀλλʼ ἂν καὶ πάνυ πίονες ὦσιν, ὅμως ἐλλείπει τι, ἂν μὴ κατʼ ἀμφοτέρους, ἀλλὰ κατὰ τὸν δεξιόν. αἴτιον δὲ τοῦ νονμό ἢ μάλιστα τοῦτο συμβαίνειν ἐπὶ τῶν προβάτων, ὅτι τοῖς μὲν πιμελὼδεσιν ὑγρὸν τὸ πῖον, ὥστʼ οὐχ ὁμιοίως ἐγκατακλειόμενα τὰ πνεύματα ποιεῖ τὸν πόνον.
3.9.12Böbrek çürümesinin sebebi budur. Bu yüzden böbrek ağrısı çeken insanlarda da, semirmek faydalı olduğu hâlde, böbrekler fazla yağlanırsa ölümcül sancılar baş gösterir. Öteki hayvanlardan donyağı taşıyanlarda donyağı koyunlardaki kadar sıkı değildir. Miktarca da koyunlar hepsini çok geçer; çünkü bütün hayvanlar içinde böbreklerinin çevresi en çabuk yağ bağlayan koyundur.
12 τοῦ δὲ σφακελισμοῦ τοῦτʼ σἴτιόν ἐστιν· διὸ καὶ τῶν ἀνθρώπων τοῖς πονοῦσι τοὺς νεφρούς, καίπερ τού πιαίνεσθαι συμφέροντος, ὅμως ἂν λίαν γίνωνται πίονες, ὀδύναι θανατηφόροι συμβαίνουσιν. τῶν δ᾿ ἄλλων τοῖς στεατώδεσιν ἧττον πυκνὸν τὸ στέαρ ἢ τοῖς προβάτοις. καὶ τῷ πλήθει πολὺ τὰ πρὸβατα ὑπερβάλλει· γίνεται γὰρ περίνεφρα τάχιστα τῶν ζῴων τὰ πρόβατα πάντων.
3.9.13Böylece çürüme yüzünden nem ve havalar içeride hapsolunca koyunlar çabucak ölür; çünkü bu hastalık aort ve büyük damar yoluyla doğrudan kalbe ulaşır, bu damarlardan böbreklere giden kanallar da kesintisizdir. Kalp ve akciğer hakkında, ayrıca karaciğer, dalak ve böbrekler hakkında söyleyeceklerimiz bunlardır.
13 ἐγκατακλειομένης οὖν τῆς ὑγρότητος καὶ τῶν πνευμάτων διὰ τὸν σφακελισμὸν ἀναιροῦνται ταχέως· διὰ γὰρ τῆς ἀορτῆς καὶ τῆς φλεβὸς εὐθὺς ἀπαντᾷ τὸ πάθος πρὸς τὴν καρδίαν· οἱ δὲ πόροι συνεχεῖς ἀπὸ τούτων τῶν φλεβῶν εἰσὶ πρὸς τοὺς νεφρούς. Περὶ μὲν οὖν τῆς καρδίας καὶ πλεύμονος εἴρηται, καὶ περὶ ἥπατος καὶ σπληνὸς καὶ νεφρῶν.
3.10.110. Bölüm
Bu organlar birbirinden diyaframla ayrılır. Akciğeri ve kalbi [aşağıdakilerden] ayıran bu perdeye bazıları phrenes der. Kanlı hayvanlarda, söylendiği gibi, bu diyaframın adı phrenes'tir. Kanlı hayvanların hepsinde, kalp ve karaciğer gibi, diyafram da vardır.
10 τυγχάνει δὲ ταῦτα κεχωσρισμένα ἀλλήλων τῷ διαζώματι. τοῦτο δὲ τὸ διάζωμα καλοῦσί τινες φρένας· ὃ διορίζει τόν τε πλεύμονα καὶ τὴν καρδίαν. καλεῖται δὲ τοῦτο τὸ διάζωμα ἐν τοῖς ἐναίμοις, ὥσπερ καὶ εῖρηται, φρένες. χεῖ δὲ πάντα τὰ ἔναιμα αὐτὸ, καθάπερ καρδίαν καὶ ἧπαρ.
3.10.2Bunun sebebi, diyaframın mide çevresindeki bölgeyi kalp çevresindeki bölgeden ayırmak için var olmasıdır: hisseden psykhē'nin ilkesi etkilenmesin, besinden yükselen buğu ve dışarıdan gelen bol sıcaklık yüzünden çabucak istila edilmesin diye. Tabiat bu amaçla bölmüştür: diyaframı bir ara duvar, bir çit gibi yapmış; yukarıyla aşağının ayrılabildiği hayvanlarda daha şerefli olanı daha az şerefli olandan ayırmıştır. Çünkü yukarısı, uğruna bir şey olunan ve daha iyi olandır; aşağısı ise onun uğruna olan ve zorunlu olandır, yani besini alan kısım.
2 τούτου δʼ αἴτιον ὅτι τοῦ διορισμοῦ χάριν ἐστὶ τοὺ τε περὶ τὴν κοιλίαν τόπου καὶ τοῦ περὶ τὴν καρδίαν, ὅπως ἡ τῆς αἰσθητικῆς ψυχῆς ἀρχὴ ἀπαθὴς ᾖ καὶ μὴ ταχὺ καταλαμβάνηται διὰ τὴν ἀπὸ τῆς τροφῆς γινομένην ἀναθυμίασιν καὶ τὸ πλῆθος τῆς ἐπεισάκτου θερμότητος. ἐπὶ γὰρ τοῦτο διέλαβεν ἡ φύσις, οἷον παροικοδόμημα ποιήσασα καὶ ψραγμὸν τὰς φρένας, καὶ διεῖλε τὸ τε τιμιώτερον καὶ τὸ ἀτιμότερον, ἐν ὅσοις ἐνδέχεται διελεῖν τὸ ἄνω καὶ κάτω· τὸ μὲν γὰρ ἄνω ἐστὶν οὖ ἕνεκεν καὶ βέλτιον, τὸ δὲ κάτω τὸ τούτου ἕνεκεν καὶ ἀναγκαῖον, τὸ τῆς τροφῆς δεκτικόν.
3.10.3Diyafram kaburgalara doğru daha etli ve daha güçlü, ortada ise daha zarımsıdır; böyle olunca güç ve gerginlik için daha kullanışlı olur. Diyaframın aşağıdan gelen sıcaklığa karşı yanlara uzanmış bir siper gibi olduğunu olup bitenler gösterir. Komşuluk yüzünden sıcak ve artıkla dolu bir nem çektiklerinde, düşünceyi ve hissi hemen gözle görülür biçimde bulandırırlar. Phrenes adını almaları da bundandır, sanki düşünmeden (phronein) bir pay alıyorlarmış gibi.
ἔστι δὲ τὸ διάζωμα πρὸς μὲν τὰς 3 πλευρὰς σαρκωδέστερον καὶ ἰσχυρότερον, κατὰ μέσον δʼ ὑμενωδέστερον· οὕτω γὰρ πρὸς τὴν ἐσχὺν καὶ τὴν τάσιν χρησιμήτερον. διότι δὲ πρὸς τὴν θερμότητα τὴν κάτωθεν οἷον παραφυάδες εἰσί, σημεῖον ἐκ τῶν συμβαινόντων· ὅταν γὰρ διὰ τὴν γειτνίασιν ἑλκύσωσιν ὑγρότητα θερμὴν καὶ περιττωματικὴν, εὐθὺς ἐπιδήλως ταράττει τὴν διάνοιαν καὶ τὴν αἴσθησιν, διὸ καὶ καλοῦνται φρένες ὡς μετέχουσαί τι τού φρονεῖν.
3.10.4Oysa hiçbir pay almazlar; yalnız pay alan parçalara yakın oldukları için düşüncedeki değişikliği gözle görülür kılarlar. Ortada ince olmaları da bu yüzdendir. Bu yalnız zorunluluktan değildir —etli olduklarına göre kaburgalara yakın kısımlarının daha etli olması zorunludur—; olabildiğince az nem tutsunlar diye de böyledir. Çünkü baştan sona etli olsalardı, bol nemi hem daha çok tutar hem de daha çok çekerlerdi.
αἱ δὲ μετέχουσι μὲν οὐδέν, ἐγγὺς δʼ οὖσαι 4 τῶν μετεχόντων ἐπίδηλον ποιοῦσι τὴν μεταβολὴν τῆς διανοίας. διὸ καὶ λεπταὶ κατὰ μέσον εἰσίν, ο μόνον ἐξ ἀνάγκης, ὅτι σαρκώδεις οὔσας τὰ πρὸς τὰς πλευρὰς ἀναγκαῖον εἶναι σαρκωδεστέρας, ἀλλʼ ἵνʼ ὅτι ὀλιγίστης μετέχωσιν ἰκμάδος· σαρκώδεις γὰρ ἂν οὖσαι καὶ εἶχον καὶ εἷλκον μᾶλλον ἰκμάδα πολλήν.
3.10.5Isınınca hissi çabucak belli ettiklerini gülmede olan şey de gösterir. İnsanlar gıdıklanınca çabucak güler, çünkü hareket bu bölgeye çabucak ulaşır. Hafifçe ısıtsa bile düşünceyi gözle görülür biçimde harekete getirir, hem de insanın prohairesis'ine aykırı olarak.
ὅτι 5 δὲ θερμαινόμεναι ταχέως ἐπίδηλον ποιοῦσι τὴν αἴσθησιν, σημαίνει καὶ τὸ περὶ τοὺς γέλωτας συμβαῖνον. γαργαλιζόμενοί τε γὰρ ταχύ γελῶσι, διὰ τὸ τὴν κίνησιν ἀφικνεῖσθαι ταχὺ πρὸς τὸν τόπον τοῦτον. θερμαίνουσι δʼ ἡρέμα, ποιεῖν ὅμως ἐπίδηλον καὶ κινεῖν τὴν διάνοιαν παρὰ τὴν προαίρεσιν.
3.10.6Yalnız insanın gıdıklanmasının sebebi hem derisinin inceliği hem de hayvanlar içinde yalnız insanın gülmesidir. Gıdıklanma, koltuk altı çevresindeki kısmın böyle bir kaşınmasıyla ortaya çıkan gülmedir.
τοῦ δὲ 6 γαργαλίζεσθαι μόνον ἅνθρωπον σἴτιον ἡ τε λεπτότης τοῦ δέρματος καὶ τὸ μόνον γελᾶν τῶν ζῴων ἄνθρωπον. ὁ δὲ γαργαλισμὸς γέλως ἐστὶ διὰ U⟨κνήσεως⟩ τοιαύτης τοὺ μορίου τού περὶ τὴν μασχάλην.
3.10.7Savaşlarda diyafram bölgesine alınan yaralarda da yaradan doğan sıcaklık yüzünden gülme olduğunu söylerler. Bunu güvenilir kimselerin ağzından işitmek, baş hakkında anlatılandan, yani kesilen insan başının konuştuğundan daha inandırıcıdır. Bunu söyleyenlerin bazıları Homeros'u da tanık gösterir: Homeros bu yüzden "konuşan başı toza karıştı" demiş, konuşmayı başa bağlamış (phthengomenē); "konuşurken" diye adama bağlamamıştır (phthengomenou), derler.
συμβαίνειν 7 δέ φασι καὶ περὶ τὰς ἐν τοῖς πολέμοις πληγὰς εἰς τὸν τόπον τὸν περὶ τὰς φρένας γέλωτα διὰ τὴν ἐκ τῆς πληγῆς γινομένην θερμότητα. τοῦτο γὰρ μᾶλλόν ἐστιν ἀξιοπίστων ἀκοῦσαι λεγόντων ἢ τὸ περὶ τὴν κεφαλήν, ὡς ἀποκοπεῖσα φθέγγεται τῶν ἀνθρώπων. λέγουσι γάρ τινες ἐπαγόμενοι καὶ τὸν Ὅμηρον, ὡς διὰ τοῦτο ποιήσαντος (Ἰλ. κ. 457. Ὀδ. χ. 329) „φθεγγομένη δʼ ἅρα τοῦγε κάρη κονίῃσιν ἐμίχθη,“ ἀλλʼ οὐ “φθεγγομένου.”
3.10.9Karia'da bu söze o kadar inanmışlardı ki yerlilerden biri hakkında dava bile açtılar. Silahlı Zeus'un rahibi ölünce —kimin elinden öldüğü bilinmiyordu— bazıları kesik başın defalarca şunu söylediğini işittiklerini anlattılar: Kerkidas adam üstüne adam öldürdü. Bunun üzerine o yerde adı Kerkidas olan birini arayıp buldular ve yargıladılar.
9 περὶ δὲ Καρίαν οὕτω τὸ τοιοῦτον διεπίστευσαν ὥστε καὶ κρίσιν ἐποιήσαντο περί τινος τῶν ἐγχωρίων. τοῦ γὰρ ἱερέως τοῦ ὁπλοσμίου Διὸς ἀποθανόντος, ὑφʼ ὅτου δὲ δὴ ἀδήλως, ἔφασάν τινες ἀκοῦσαι τῆς κεφαλῆς ἀποκεκομμένης λεγούσης πολλάκις ἐπʼ ἀνδρὸς ἄνδρα Κερκιδᾶς ἀπέκτεινεν· διὸ καὶ ζητήσαντες ᾧ ὄνομα ἦν ἐν τῷ τόπῳ Κερκιδᾶς, ἔκριναν.
3.10.10Oysa soluk borusu ayrıldıktan sonra, akciğerden gelen hareket olmadan konuşmak imkânsızdır. Başları bir çırpıda kesen barbarlarda da böyle bir şey hiç görülmemiştir. Hem bu, öteki hayvanlarda neden olmuyor? Diyafram yaralanınca gülmenin [yalnız insanda] olması makuldür, çünkü öteki hayvanların hiçbiri gülmez. Baş kesildikten sonra gövdenin bir yere doğru ilerlemesi ise hiç de akla aykırı değildir; kansız hayvanlar [kesildikten sonra] uzun süre yaşar bile. Bunun sebebini başka yerde açıkladık.
10 ἀδύνατον δὲ φθέγγεσθαι κεχωρισμένης τῆς ἀρτηρίας καὶ ἅνευ τῆς ἐκ τοῦ πλεύμονος κινήσεως. παρά τε τοῖς βαρβάροις, παῤ οἷς ἀποτέμνουσι ταχέως τὰς κεφαλάς, οὐδέν πω τοιοῦτον συμβέβηκεν. ἔτι δʼ ἐπὶ τῶν ἅλλων ζῴων διὰ τίνʼ αἰτίαν οὐ γίνεται; τὸ μὲν γὰρ τοῦ γέλωτος πληγεισῶν τῶν φρενῶν εἰκότως. οὐδὲν γὰρ γελᾷ τῶν ἄλλων. προιέναι δέ ποι τὸ σῶμα τῆς κεφαλῆς ἀφῃρημένης οὐδὲν ἄλογον, ἐπεὶ τά γʼ ἄναιμα καὶ ζῇ πολύν χρόνον· δεδήλωται δὲ περὶ τῆς αἰτίας αὐτῶν ἐν ἑτέροις.
3.11.111. Bölüm
Her iç organın ne için olduğu söylendi. İç organlar ise zorunlulukla damarların iç uçlarında meydana gelmiştir. Çünkü bir nemin, hem de kanlı bir nemin dışarı sızması zorunludur; iç organların gövdesi bu nemin toplanıp katılaşmasıyla oluşur. Bu yüzden kanlıdırlar; cisimleri kendi aralarında benzer, öteki parçalarınkine ise benzemez. Bütün iç organlar bir zar içindedir. Çünkü zarar görmemeleri için bir siper gerekir, hem de hafif bir siper; zarın tabiatı da böyledir: örtecek kadar sıkıdır, nem çekmeyecek ve tutmayacak kadar etsizdir, hafif olacak ve hiç ağırlık yapmayacak kadar incedir.
11 Τίνος μὲν οὖν ἕνεκέν ἐστιν ἕκαστον τῶν σπλάγχνων, εἴρηται, γέγονε δʼ ἐξ ἀνάγκης ἐπὶ τοῖς ἐντὸς πέρασι τῶν φλεβῶν· ἐξιέναι τε γὰρ ἰκμάδα ἀναγκαῖον, καὶ ταύτην αἱματικήν, ἐξ ἧς συνισταμένης καὶ πηγνυμένης γίνεσθαι τὸ σῶμα τῶν σπλάγχνων. διόπερ αἱματικά, καὶ αὐτοῖς μὲν ὁμοίαν ἔχουσι τὴν τοῦ σώματος φύσιν, τοῖς δʼ ἄλλοις ἀνομοίαν. πάντα δὲ τὰ σπλάγχνα ἐν ὑμένι ἐστίν· προβολῆς τε γὰρ δεῖ πρὸς τὸ ἀπαθῆ εἶναι, καὶ ταύτης ἐλαφρᾶς, ὁ δʼ ὑμὴν τὴν φύσιν τοιοῦτος· πυκνὸς μὲν γὰρ ὥστʼ ἀποστέγειν, ἄσαρκος δὲ ὥστε μὴ ἕλκειν μηδʼ ἔχειν ἰκμάδα, λεπτὸς δʼ, ὅπως κοῦφος ᾖ καὶ μηδὲν ποιῇ βάρος.
3.11.2Zarların en büyüğü ve en sağlamı kalbi ve beyni saranlardır. Bu makuldür, çünkü bunlar en çok korunmaya muhtaçtır: koruma asıl önemli olan parçalar içindir, hayatın en çok bağlı olduğu parçalar da bunlardır.
μέγιστοι δὲ καὶ ἰσχυρὸτατοι τῶν ὑμένων εἰσὶν οἵ τε 2 περὶ τὴν καρδίαν καὶ περὶ τὸν ἐγκέφαλον, εὑλόγως· ταῦτα γὰρ δεῖται πλείστης φυλακῆς· ἡ μὲν γὰρ φυλακὴ περὶ τὰ κύρια, ταύτα δὲ κύρια μάλιστα τῆς ζωῆς.
3.12.112. Bölüm
Hayvanların bazılarında bu organların hepsi vardır, bazılarında hepsi yoktur; hangileri olduğunu ve hangi sebeple olduğunu daha önce söyledik. Bu organları taşıyanlar da birbirinden ayrılır. Kalbi olanların hepsinin kalbi benzer değildir; öteki organlardan da hemen hemen hiçbiri benzer değildir. Karaciğer bazılarında çok parçalı, bazılarında daha tek parçalıdır; önce kanlı ve canlı doğuranların kendi arasında böyledir. Balıkların ve dört ayaklı yumurtlayanların karaciğerleri ise hem bunlardan hem de birbirinden daha da çok ayrılır.
ἕχουσι δʼ ἔνια μὲν τῶν ζῴων πάντα τὸν 12 ἀριθμὸν αὐτῶν, ἔνια δʼ οὐ πάντα· ποῖα δὲ ταῦτα καὶ διὰ τίνʼ αἰτίαν, εἴρηται πρότερον καὶ τῶν ἐχόντων δὲ ταῦτα διαφέρουσιν· οὐ γὰρ ὁμοίας οὔτε τὰς καρδίας ἔχουσι πάντα τὰ ἔχοντα καρδίαν, οὔτε τῶν ἄλλων ὡς εἰπεῖν οὐδέν. τό τε γὰρ ἧπαρ τοῖ μὲν πολυσχιδές ἐστι τοῖς δὲ μονοφυέστερον, πρῶτον αὐτῶν τῶν ἐναίμων καὶ ζῳοτόκων· ἔτι δὲ μᾶλλον καὶ πρὸς ταύτα καὶ πρὸς ἄλληλα διαφέρει τά τε τῶν ἐχθύων καὶ τετραπόδων καὶ ᾠοτόκων.
3.12.2Kuşların karaciğeri canlı doğuranlarınkine en çok benzer; onlarınki gibi rengi temiz ve kanlıdır. Sebebi, bunların vücudunun çok iyi havalanması ve çok kötü artık taşımamasıdır. Bu yüzden canlı doğuranların bazılarında safra bile yoktur. Çünkü karaciğer vücudun iyi karışımına ve sağlığına büyük ölçüde katkıda bulunur: bunların gayesi en çok kandadır, karaciğer de iç organlar içinde kalpten sonra en kanlı olanıdır.
τὸ δὲ τῶν 2 ὀρνίθων μάλιστα προσεμφερὲς τῷ τῶν ζῳοτόκων ἐστὶν ἥπατι· καθαρὸν γὰρ καὶ ἔναιμον τὸ χρῶμα αὐτῶν ἐστὶ καθάπερ κἀκείνων. αἴτιον δὲ τὸ τὰ σώματα τούτων εὐπνούστατα εἶναι καὶ μὴ πολλὴν ἔχειν φαύλην περίττωσιν. διόπερ ἔνια καὶ οὐκ ἔχεῖ χολήν τῶν ζῳοτόκων· τὸ γὰρ ἧπαρ συμβάλλεται πολὺ μέρος πρὸς εὐκρασίαν τοῦ σώματος καὶ ὑγίειαν· ἐν μὲν γὰρ τῷ αἵματι μάλιστα τὸ τούτων τέλος, τὸ δʼ ἧπαρ αἱματικώτατον μετὰ τὴν καρδίαν τῶν σπλάγχνων.
3.12.3Dört ayaklı yumurtlayanların ve balıkların çoğunun karaciğeri sarımtıraktır; bazılarınınki ise tamamen kötüdür, tıpkı vücutlarının da kötü bir karışıma düşmüş olması gibi: karakurbağasında, kaplumbağada ve benzerlerinde olduğu gibi.
τὰ δὲ τῶν τετραπόδων καὶ ᾠοτόκων καὶ τῶν ἰχθύων 3 ἔνωχρα τῶν πλείστων, ἐνίων δὲ καὶ φαῦλα παντελῶς, ὥσπερ καὶ τὰ σήματα φαύλης τετύχηκε κράσεως, οἷον φρύνης καὶ χελώνης καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων.
3.12.4Boynuzlu ve çift tırnaklı hayvanların dalağı yuvarlaktır: keçide, koyunda ve ötekilerin her birinde olduğu gibi; meğer ki biri, sığırınki gibi, büyüklüğü yüzünden dalağını boyuna daha çok büyütmüş olsun. Çok parmaklıların hepsininki uzundur: domuzda, insanda ve köpekte olduğu gibi. Tek tırnaklılarınki bu ikisinin arasında, karma bir şekildedir; bir yanı geniş, bir yanı dardır: atta, katırda ve eşekte olduğu gibi.
σπλῆνα δʼ ἔχει τὰ μὲν κερατοφόρα καὶ 4 διχαλὰ στρογγύλον, καθάπερ αἴξ καὶ πρόβατον καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον, εἰ μή τι διὰ μέγεθος εὐαυξέστερον ἔχει κατὰ μῆκος, οἷον ὁ τοῦ βοὸς πέπονθεν· τὰ δὲ πολυσχιδῆ πάντα μακρὸν, οἷον ὗς καὶ ἅνθρωπος καὶ κύων, τὰ δὲ μώνυχα μεταξὺ τούτων καὶ μικτόν· τῇ μὲν γὰρ πλατὺν ἔχει τῇ δὲ στενόν, οἷον ἵππος καὶ ὀρεὺς καὶ ὄνος.
3.1313. Bölüm
İç organlar etten yalnız gövdelerinin hacmiyle değil, etin dışta, onların içte bulunmasıyla da ayrılır. Sebebi, tabiatlarının damarlarla ortak olmasıdır: bazıları damarlar için vardır, bazıları damarsız olmaz.
13 οὐ μόνον δὲ διαφέρει τὰ σκλάγχνα τῆς σαρκὸς τῷ ὄγκῳ τοῦ σύματος, ἀλλὰ καὶ τῷ τὴν μὲν ἔξω τὰ δʼ ἔσω τὴν θέσιν ἔχειν. σἴτιον δʼ ὅτι τὴν φύσιν ἔχει κοινωνοῦσαν ταῖς φλεψί, καὶ τὰ μὲν τῶν φλεβῶν χάριν, τὰ δʼ οὐκ ἅνευ φλεβῶν ἐστίν.
3.14.114. Bölüm
Hayvanlarda mide diyaframın altında yer alır: yemek borusu olanlarda bu organın bittiği yerde, olmayanlarda doğrudan ağzın dibinde. Midenin hemen ardından bağırsak denen şey gelir.
14 Ὑπὸ δὲ τὸ ὑπόζωμα κεῖται ἡ κοιλία τοῖς ζῴοις, τοῖς μὲν ἔχουσιν οἰσοφάγον ᾖ τελευτᾷ τοῦτο τὸ μόριον, τοῖς δὲ μὴ ἔχουσιν εὐθὺς πρὸς τῷ στόματι· τῆς δὲ κοιλίας ἐχόμενον τὸ καλούμενον ἔντερον.
3.14.2Her hayvanda bu parçaların hangi sebeple bulunduğu herkese açıktır. Giren besini almak ve suyu çekilmiş olanı dışarı göndermek zorunludur; hazmedilmemiş besinle artığın yeri aynı olmamalı, besinin değiştiği bir yer de bulunmalıdır. Bir parça giren besini, öteki işe yaramaz artığı tutacaktır; bunların her biri ayrı bir zamana ait olduğuna göre, yerce de ayrılmaları zorunludur.
2 διʼ ἣν δʼ αἰτίαν ἔχει ταῦτα τὰ μόρια τῶν ζῴων ἕκαστον, φανερὸν πᾶσιν. καὶ γὰρ δέξασθαι τὴν εἰσελθοῦσαν τροφὴν καὶ τὴν ἐξικμασμένην ἀναγκαῖον ἐκπέμψαι, καὶ μὴ τὸν αὐτὸν τόπον εἶναι τῆς τʼ ἀπέπτου καὶ τού περιττώματος, εἶναί τέ τινα δεῖ τόπον ἐν ᾧ μεταβάλλει. τὸ μὲν γὰρ τὴν εἰσελθοῦσαν ἕξει μόριον, τὸ δὲ τὸ περίττωμα τὸ ἄχρηστον· ὥσπερ δὲ χρόνος ἕτερος ἑκατέρου τούτων, ἀναγκαῖον διειλῆφθαι καὶ τοῖς τόποις.
3.14.3Ama bunları belirlemek oluş ve beslenme üzerine yazılanlarda daha yerindedir; şimdi midenin ve ona katkıda bulunan parçaların farklılıkları incelenmelidir.
3 ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἐν τοῖς περὶ τὴν γένεσιν καὶ τὴν τροφὴν οἰκειότερός ἐστιν ὁ διορισμός· περὶ δὲ τῆς διαφορᾶς τῆς κοιλίας καὶ τῶν συντελῶν μορίων νῦν ἐπισκεπτέον.
3.14.4Hayvanların mideleri ne büyüklükçe ne biçimce birbirine benzer. Kanlı ve canlı doğuranlardan iki çenesinde de ön dişi olanların tek midesi vardır: insanın, köpeğin, aslanın ve öteki çok parmaklıların; at, katır, eşek gibi tek tırnaklıların; domuz gibi çift tırnaklı olup iki çenesinde de ön dişi olanların. Ancak bir hayvanın vücudu büyük, besini de kolay hazmedilmeyen, dikenli ve odunsu bir besinse, deve gibi, birden çok midesi olur; boynuzlularda da öyledir. Boynuzluların iki çenesinde de ön diş yoktur. Deve de bu yüzden, boynuzsuz olduğu hâlde, iki çenesi dişlilerden değildir: böyle bir mideye sahip olmak onun için ön dişlere sahip olmaktan daha zorunludur. Mide bakımından iki çenesi dişli olmayanlara benzediği için dişler bakımından da onlara benzer, çünkü ön dişler onun hiçbir işine yaramaz.
4 οὔτε γὰρ τοῖς μεγέθεσιν οὔτε τοῖς εἴδεσιν ὁμοίας ἔχουσιν ἀλλήλοις τὰ ζῷα· ἀλλʼ ὅσα μέν ἐστιν αὐτῶν ἀμφώδοντα τῶν ἐναίμων καὶ τῶν ζῳοτόκων, μίαν ἔχει κοιλίαν, οἷον ἄνθρωπος καὶ κύων καὶ λέων καὶ τἆλλα ὅσα πολυδάκτυλα, καὶ ὅσα μώνυχα, οἷον ἵππος, ὀρεύς, ὄνος, καὶ ὅσα διχαλὰ μὲν ἀμφώδοντα δέ, οἷον ὗς, πλὴν εἰ μὴ τι διὰ μέγεθος τοῦ σήματος καὶ τὴν τῆς τροφῆς δύναμιν, οὖσαν οὐκ εὔπεπτον ἀλλʼ ἀκανθώδη καὶ ξυλικὴν, ἔχει πλείους, οἷον κάμηλος, ὥσπερ καὶ τὰ κερατοφόρα. τὰ γὰρ κερατοφόρα οὐκ ἔστιν ἀμφώδοντα· διὰ τοῦτο δὲ καὶ ἡ κάμηλος οὐ τῶν ἀμφωδόντων ἐστίν, ἀκέρατος οὖσα, διὰ τὸ ἀναγκαιότερον εἶναι αὐτ τὴν κοιλίαν ἔχειν τοιαύτην ἢ τοὺς προσθίους ὀδόντας. ὥστʼ ἐπεὶ ταύτην ὁμοίαν ἔχει τοῖς μὴ ἀμφώδουσι, καὶ τὰ περὶ τοὺς ὀδόντας ὁμοίως ἔχει αὐτῇ, ὡς οὐδὲν ὄντας προέργου.
3.14.5Aynı zamanda besini dikenli olduğundan ve dilin etli olması zorunlu bulunduğundan, tabiat dişlerden artakalan topraksı maddeyi damağı sertleştirmeye harcamıştır.
ἅμα δὲ καὶ ἐπεὶ ἡ τροφὴ ἀκανθώδης, τὴν 5 δὲ γλῶτταν ἀνάγκη σαρκώδη εἶναι, πρὸς σκληρότητα τοῦ οὐρανοῦ κατακέχρηται τῷ ἐκ τῶν ὀδόντων γεώδει ἡ φύσις.
3.14.6Deve de boynuzlular gibi geviş getirir, çünkü mideleri boynuzlularınkine benzer. Koyun, sığır, keçi, geyik ve benzeri hayvanlar gibi bunların her birinin birden çok midesi vardır. Çünkü dişlerin eksikliği yüzünden ağız besini işleme hizmetinde yetersiz kalır; bu yüzden mideler besini birbiri ardınca alır: biri işlenmemiş, öteki daha çok işlenmiş, bir başkası tamamen işlenmiş, bir başkası da hamur gibi ezilmiş olarak. Böyle hayvanların birden çok bölmesi ve parçası olması bundandır.
καὶ μηρυκάζει δʼ ἡ κάμηλος ὧσπερ τὰ 6 κερατοφόρα, διὰ τὸ τὰς κοιλίας ὁμοίας ἔχειν τοῖς κερατοφόροις. τούτων δ᾿ ἕκαστον πλείους ἔχει κοιλίας, οἷον πρόβατον, βοῦς, αἴξ, ἔλαφος, καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα τῶν ζῴων, ὅπως ἐπειδὴ τῆς ἐργασίας ἐλλείπει περὶ τὴν τροφὴν ἡ λειτουργία ἡ τοῦ στόματος διὰ τὴν ἔνδειαν τῶν ὀδόντων, ἡ τῶν κοιλιῶν ἑτέρα πρὸς ἑτέρας δεχομένη τὴν τροφὴν, ἡ μὲν ἀκατέργαστον, ἡ δὲ κατειργασμένην μᾶλλον, ἡ δὲ πάμπαν, ἡ δὲ λείαν. διὸ τὰ τοιαύτα τῶν ζῴων πλείους ἔχει τόπους καὶ μόρια.
3.14.7Bunlara işkembe, börkenek, kırkbayır ve şirden denir. Birbirlerine göre konumlarının ve biçimlerinin nasıl olduğu Hayvanlar Tarihi'nden ve Anatomiler'den incelenmelidir.
καλοῦνται δὲ ταύτα κοιλία καὶ κεκρύφαλος 7 καὶ ἐχῖνος καὶ ἤνυστρον. ὄν δʼ ἔχει τρόπον ταῦτα πρὸς ἄλληλα τῇ θέσει καὶ τοῖς εἴδεσιν, ἔκ τε τῆς ἱστορίας τῆς περὶ τὰ ζῷα δεῖ θεωρεῖν καὶ ἐκ τῶν ἀνατομῶν.
3.14.8Kuşlar soyunda da besini alan parçada aynı sebeple bir farklılık vardır. Bunlar da ağzın hizmetini hiç görmediği (çünkü dişsizdirler) ve besini bölecek ya da ezecek bir şeyleri olmadığı için, bazılarında mideden önce, ağzın işi yerine kursak denen şey bulunur; bazılarında yemek borusu geniştir ya da mideden önce yemek borusunun işlenmemiş besini önceden biriktirdikleri kabarık bir kısmı vardır ya da midenin kendisinin kabarık bir yeri vardır; bazılarında da mide güçlü ve etlidir ki ezilmemiş besini uzun süre biriktirip hazmedebilsin. Tabiat ağzın eksikliğini midenin gücüyle ve sıcaklığıyla telafi eder.
διὰ τὴν αὐτὴν δʼ αἰτίαν καὶ τὸ τῶν ὀρνίθων 8 γένος ἔχει διαφορὰν περὶ τὸ τῆς τροφῆς δεκτικὸν μόριον. ἐπεὶ γὰρ οὐδὲ ταῦτα ὅλως τὴν τοῦ στόματος ἀποδίδωσι λειτουργίαν (ἀνόδοντα γάρ) καὶ οὔθʼ ᾧ διαιρήσει οὔθʼ ᾧ λεανεῖ τὴν τροφὴν ἔχουσι, διὰ τοῦτο τὰ μὲν πρὸ τῆς κοιλίας ἔχουσι τὸν καλούμενον πρόλοβον ἀντὶ τῆς τοῦ στόματος ἐργασίας, οἱ δὲ τὸν οἰσοφάγον πλατύν, ἢ πρὸ τῆς κοιλίας αὐτοῦ μέρος τι ὀγκῶδες ἐν ᾧ προθησαυρίζουσι τὴν ἀκατέργαστον τροφήν, ἤ τῆς κοιλίας αὐτῆς τι ἐπανεστηκὸς, οἱ δʼ αὐτὴν τὴν κοιλίαν ἰσχυρὰν καὶ σαρκώδη πρὸς τὸ δύνασθαι πολὺν χρόνον θησαυρίζειν καὶ πέττειν ἀλείαντον οὖσαν τὴν τροφὴν· τῇ δυνάμει γὰρ καὶ τῇ θερμότητι τῆς κοιλίας ἡ φύσις ἀναλαμβάνει τὴν τοῦ στύματος ἔνδειαν.
3.14.9Bazı kuşlarda bunların hiçbiri yoktur, yalnız uzun bir kursak vardır: uzun bacaklı ve bataklıkta yaşayan kuşlarda, besinlerinin yaşlığı yüzünden. Sebebi, bunların hepsinin besininin kolay ezilmesidir; bu yüzden böyle kuşların mideleri, hazımsızlık ve besin yüzünden yaştır.
9 εἰσὶ δέ τινες οἳ τούτων οὐδὲν ἔχουσιν, ἀλλὰ τὸν πρόλοβον μακρόν, ὅσα μακροσκελῆ καὶ ἕλεια, διὰ τὴν τῆς τροφῆς ὑγρότητα. αἴτιον δʼ ὅτι ἡ τροφὴ πᾶσι τούτοις εὐλέαντος, ὥστε συμβαίνειν διὰ ταύτα τῶν τοιούτων τὰς κοιλίας εἶναι ὑγρὰς διὰ τὴν ἀπεψίαν καὶ τὴν τροφήν.
3.14.10Balıklar soyunun dişleri vardır, ama bu dişler hemen hemen hepsinde testere gibidir. Böyle olmayan tür pek azdır; mesela iskaroz denen balık. Yalnız onun geviş getirdiği sanılması da makul olarak bundandır; çünkü iki çenesinde ön dişi olmayan boynuzlular da geviş getirir.
10 τὸ δὲ τῶν ἐχθύων γένος ἔχει μὲν ὀδόντας, τούτους δὲ καρχαρόδοντας σχεδὸν ὡς εἰπεῖν πάντας· ὀλίγον γάρ τί ἐστι γένος τὸ μὴ τοιοῦτον, οἷον ὁ καλούμενος σκάρος, ὃς δὴ καὶ δοκεῖ μηρυκάζειν εὐλόγως διὰ ταῦτα μόνος· καὶ γὰρ τὰ μὴ ἀμφώδοντα κερατοφόρα δὲ μηρυκάζει.
3.14.11Balıkların hepsinin dişleri sivridir; besini bölebilirler, ama kötü bölerler, çünkü ağızda oyalanıp vakit geçiremezler. Bu yüzden yassı dişleri de yoktur; öğütmeleri mümkün olmadığından yassı dişler onlara boşuna olurdu. Ayrıca bazılarının yemek borusu hiç yoktur, bazılarınınki kısadır. Hazma yardım olsun diye bazılarının midesi kuşunkine benzer ve etlidir, kefalde olduğu gibi; çoğunun ise midenin yanında sık dizilmiş uzantıları vardır, besini bunlarda adeta ön çukurlarda biriktirip çürütür ve hazmederler.
11 ὀξεῖς δὲ πάντες ἔχουσιν, ὥστε διελεῖν μὲν δύνανται, φαύλως δὲ διελεῖν· ἐνδιατρίβειν γὰρ οὐχ οἷόν τε χρονίζοντας. διόπερ οὐδὲ πλατεῖς ἔχουσιν ὀδόντας, οὐδʼ ἐνδέχεται λεαίνειν· μάτην ἂν οὖν εἶχον ἔτι δὲ στόμαχον οἱ μὲν ὅλως οὐκ ἔχουσιν, οἱ δὲ βραχύν. ἀλλὰ πρὸς τὴν βοήθειαν τῆς πέψεως οἱ μὲν ὁρνιθώδεις ἔχουσι τὰς κοιλίας καὶ σαρκώδεις, οἷον κεστρεύς, οἱ δὲ πολλοὶ παρὰ τὴν κοιλίαν ἀποφυάδας πυκνάς, ἵνʼ ἐν ταύταις ὧσπερ ἐν προλακκίοις θησαυρίζοντες συσσήπωσι καὶ πέττωσι τὴν τροφήν.
3.14.12Balıklar bu uzantıları kuşlara zıt biçimde taşır: balıklarda yukarıda, midenin yanındadır; uzantısı olan kuşlarda ise aşağıda, bağırsağın ucundadır. Canlı doğuranların bazılarında da aynı sebeple aşağıda bağırsak uzantıları vardır.
12 ἔχουσι δʼ ἐναντίως οἱ ἰχθύες τοῖς ὄρνισι τὰς ἀποφυάδας· οἱ μὲν γὰρ ἰχθύες ἄνω πρὸς τῇ κοιλίᾳ, τῶν δʼ ὀρνίθων οἱ ἔχοντες ἀποφυάδας κάτω πρὸς τῷ τέλει τοῦ ἐντέρου. ἔχουσι δʼ ἀποφυάδας ἔνια καὶ τῶν ζῳοτόκων ἐντερικὰς κάτω διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν.
3.14.13Bütün balık soyu besini işleme bakımından eksik kaldığı ve besini hazmetmeden dışarı çıkardığı için besine karşı oburdur; bağırsağı düz olan öteki bütün hayvanlar da öyledir. Çünkü dışkılama çabuk olduğundan ve bu yüzden yemekten alınan tat kısa sürdüğünden, arzunun da çabucak geri gelmesi zorunludur.
τὸ δὲ τῶν ἰχθύων γένος ἅπαν, διὰ 13 τὸ ἐνδεεστέρως ἔχειν τὰ περὶ τὴν τῆς τροφῆς ἐργασίαν, ἀλλʼ ἄπεπτα διαχωρεῖν, λαίμαργον πρὸς τὴν τροφὴν ἐστε, καὶ τῶν ἄλλων δὲ πάντων ὅσα εὐθυέντερα ταχείας γὰρ γινομένης τῆς διαχωρὴσεως, καὶ διὰ ταύτα βραχείας οὔσης τῆς ἀπολαύσεως, ταχεῖαν ἀναγκαῖον γίνεσθαι πάλιν καὶ τὴν ἐπιθυμίαν.
3.14.14İki çenesi dişli hayvanların midesinin küçük olduğunu daha önce söyledik. Bunların mideleri hemen hemen hep iki türe ayrılır: bazılarınınki köpeğinkine, bazılarınınki domuzunkine benzer. Domuzunki daha büyüktür ve hazım daha uzun sürsün diye orta büyüklükte birkaç kıvrımı vardır; köpeğinki ise küçüktür, bağırsaktan pek geniş değildir ve içi düzdür. Bütün hayvanlarda midenin ardından bağırsakların tabiatı gelir.
τὰ 14 δʼ ἀμφώδοντα ὅτι μὲν μικρὰν ἔχει κοιλίαν, εἴρηται πρότερον, εἰς διαφορὰς δὲ πίπτουσι δύο πᾶσαι σχεδόν· τὰ μὲν γὰρ τῇ τῆς κυνὸς ὁμοίαν ἔχουσι κοιλίαν, τὰ δὲ τῇ τῆς ὑός· ἔστι δʼ ἡ μὲν τῆς ὑὸς μείζων καί τινας ἔχουσα μετρίας πλάκας πρὸς τὸ χρονιωτέραν γίνεσθαι τὴν πέψιν, ἡ δὲ τῆς κυνὸς μικρὰ τὸ μέγεθος καὶ ο πολὺ τοῦ ἐντέρου ὑπερβάλλουσα καὶ λεία τὰ ἐντὸς. μετὰ γὰρ τὴν κοιλίαν ἡ τῶν ἐντέρων ἔγκειται φύσις πᾶσι τοῖς ζῴοις.
3.14.15Mide gibi bu parçada da birçok farklılık vardır. Bazılarında bağırsak basittir ve açılıp uzatıldığında baştan sona aynıdır, bazılarında değildir. Bazılarında mideye yakın kısmı daha geniş, ucuna yakın kısmı daha dardır (köpeklerin bu türden artığı zorlukla çıkarması bu yüzdendir); çoğunda ise yukarıda daha dar, uca doğru daha geniştir.
ἔχει δὲ διαφορὰς πολλάς, 15 καθάπερ ἡ κοιλία, καὶ τοῦτο τὸ μόριον. τοῖς μὲν γὰρ ἀπλοῦν ἐστὶ καὶ ὅμοιον ἀναλυόμενον, τοῖς δʼ ἀνόμοιον· ἐνίοις μὲν γὰρ εὐρύτερον τὸ πρὸς τῇ κοιλίᾳ, τὸ δὲ πρὸς τῷ τέλει στενώτερον (διόπερ αἱ κύνες μετὰ πόνου προΐενται τὴν τοιαύτην περίττωσιν), τοῖς δὲ πλείοσιν ἄνωθεν στενώτερον, πρὸς τῷ τέλει δʼ εὐρύτερον.
3.14.16Boynuzluların bağırsakları daha büyüktür ve birçok kıvrımı vardır; bunlarda midenin ve bağırsakların hacmi de büyüklükleri yüzünden daha fazladır. Çünkü boynuzluların hemen hepsi büyüktür, besinin işlenmesi bunu gerektirir.
μείζω δὲ καὶ ἀναδιπλώσεις ἔχοντα πολλὰς 16 τὰ τῶν κερατοφόρων ἐστί, καὶ οἱ ὄγκοι τῆς κοιλίας τούτοις μείζους καὶ τῶν ἐντέρων διὰ τὸ μέγεθος· πάντα γὰρ ὡς εἰπεῖν μεγάλα τὰ κερατοφόρα διὰ τὴν κατεργασίαν τὴν τῆς τροφῆς.
3.14.17Bağırsağı düz olmayan bütün hayvanlarda bu parça ilerledikçe genişler; bunlarda kolon denen kısım ve bağırsağın kör ve kabarık bir kısmı vardır; bağırsak bundan sonra yeniden daralır ve kıvrılır. Bundan sonraki kısım dosdoğru artığın çıkış yerine uzanır. Bu parça, yani son bağırsak denen kısım, bazılarında yağlı, bazılarında yağsızdır.
πᾶσι δὲ τοῖς μὴ εὐθυεντέροις 17 προῖοῦσιν εὐρύτερον γίνεται τὸ μὸριον τοῦτο, καὶ τὸ καλούμενον κόλον ἔχουσι, καὶ τοῦ ἐντέρου τυφλόν τι καὶ ὀγκῶδες, εἶτʼ ἐκ τούτου πάλιν στενώτερον καὶ εἱλιγμένον. τὸ δὲ μετὰ τοῦτο εὐθὺ πρὸς τὴν ἔξοδον διατείνει τοὺ περιττώματος, καὶ τοῖς μὲν τοῦτο τὸ μόριον, ὁ καλούμενος ἀρχός, κνισώδης ἐστί, τοῖς δʼ ἀπίμελος.
3.14.18Bütün bunları tabiat besin ve ortaya çıkan artıkla ilgili işlere uygun olarak düzenlemiştir. Artık ilerleyip aşağı indikçe geniş bir yer bulur; bol yiyen ve büyüklükleri ya da bölgelerinin sıcaklığı yüzünden daha çok besine ihtiyaç duyan hayvanlarda dönüşmek için burada durur. Sonra buradan, üst mideden sonra onu daha dar bir bağırsak nasıl alıyorsa, öyle de kolondan ve alt midenin genişliğinden suyu tamamen çekilmiş artık yeniden daha dar bir yere, kıvrıma geçer; böylece tabiat idareli davranır ve artık bir anda dışarı çıkmaz.
18 πάντα δὲ ταύτα μεμηχάνηται τῇ φύσει πρὸς τὰς ἁρμοττούσας ἐργασίας περὶ τὴν τροφὴν καὶ τοῦ γινομένου περιττώματος. προϊόντι γὰρ καὶ καταβαίνοντι τῷ περιττώματι εὐρυχωρία γίνεται, καὶ πρὸς τὸ μεταβάλλειν ἱσταμένῳ τοῖς εὐ εὐχιλοτέροις τῶν ζῴων καὶ πλείονος δεομένοις τροφῆς, διὰ τὸ μέγεθος ἢ τὴν θερμότητα τῶν τόπων. εἶτʼ ἐντεῦθεν πάλιν, ὥσπερ ἀπὸ τῆς ἄνω κοιλίας δέχεται στενώτερον ἔντερον, οὕτως ἐκ τοῦ κώλου καὶ τῆς εὐρυχωρίας ἐν τῇ κάτω κοιλίᾳ πάλιν εἰς στενώτερον ἔρχεται καὶ εἰς τὴν ἕλικα τὸ περίττωμα ἐξικμασμένον πάμπαν, ὅπως ταμιεύηται ἡ φύσις καὶ μὴ ἀθρόος ᾖ ἡ ἔξοδος τοῦ περιττώματος.
3.14.19Beslenmede daha itidalli olması gereken hayvanların alt midesinde büyük genişlikler yoktur; kıvrımları daha çoktur ve bağırsakları düz değildir. Çünkü genişlik çok yeme arzusu, düzlük ise çabuk yeme arzusu doğurur. Bu yüzden besin bölmeleri basit ya da geniş olan hayvanlar oburdur: kimi çok yemekte, kimi çabuk yemekte.
19 ὅσα μὲν οὖν εἶναι δεῖ τῶν ζῴων σωφρονέστερα πρὸς τὴν τῆς τροφῆς ποίησιν εὐρυχωρίας μὲν οὐκ ἔχει μεγάλας κατὰ τὴν κάτω κοιλίαν, ἕλικας δʼ ἔχει πλείους καὶ οὐκ εὐθυέντερά ἐστιν. ἡ μὲν γὰρ εὐρυχωρία ποιεῖ πλήθους ἐπιθυμίαν, ἡ δʼ εὐθύτης ταχυτῆτα ἐπιθυμίας· διόπερ ὅσα τῶν ζῴων ἢ ἁπλᾶς ἔχει ἢ εὐρυχώρους τὰς ὑποδοχάς, τὰ μὲν εἰς πλῆθος γαστρίμαργα τὰ δʼ εἰς τάχος ἐστίν.
3.14.20Üst midede, besinin ilk girdiği yerde besinin taze olması, aşağıya ilerledikçe ise dışkıya dönmüş ve suyu çekilmiş olması zorunlu olduğuna göre, arada da besinin dönüştüğü, artık taze olmayan ama henüz dışkı da olmayan bir yer bulunması zorunludur. Bu yüzden böyle hayvanların hepsinde mideden sonraki ince bağırsakta boş bağırsak (nēstis) denen kısım vardır. Bu kısım, içinde hazmedilmemiş besinin bulunduğu üst bölümle, artık işe yaramaz hâle gelmiş artığın bulunduğu alt bölüm arasındadır.
20 ἐπεὶ δʼ ἐν τῇ ἄνω μὲν κοιλίᾳ κατὰ τὴν πρώτην εἴσοδον τῆς τροφῆς νεαρὰν ἀναγκαῖον εἶναι τὴν τροφὴν, κάτω δὲ προῖοῦσαν κοπρώδη καὶ ἐξικμασμένην, ἀναγκαῖον εἶναί τι καὶ τὸ μεταξύ, ἐν μεταβάλλει καὶ οὔτʼ ἔτι πρόσφατος οὕτʼ ἤδη κόπρος. διὰ τοῦτο πάντα τὰ τοιαῦτα ζῴα τὴν καλουμένην ἔχει νῆστιν καὶ ἐν τῷ μετὰ τὴν κοιλίαν ἐντέρῳ τῷ λεπτῷ· τοῦτο γὰρ μεταξὺ τῆς τʼ ἄνω, ἐν ᾗ τὸ ἄπεπτον, καὶ τῆς κάτω, ἐν ᾗ τὸ ἄχρηστον ἤδη περίττωμα.
3.14.21Boş bağırsak hepsinde bulunur, ama büyük hayvanlarda ve yemek yememiş, aç kalmış olanlarda belirgindir; çünkü o zaman iki bölge arasında bir ara alan oluşur, yemek yemişlerde ise dönüşüm anı kısadır. Dişilerde boş bağırsak üst bağırsağın herhangi bir yerinde olabilir; erkeklerde ise kör bağırsağın ve alt midenin önündedir.
21 γίνεται δʼ ἐν πᾶσι μέν, δήλη δʼ ἐν τοῖς μείζοσι καὶ νηστεύσασιν ἀλλʼ οὐκ ἐδηδοκόσιν· τότε γὰρ ἤδη μεταίχμιον γίνεται τῶν τόπων ἀμφοτέρων, ἐδηδοκότων δὲ μικρὸς ὁ καιρὸς τῆς μεταβολῆς. τοῖς μὲν οὖν θήλεσι γίνεται ὅπου ἂν τύχῃ τοῦ ἄνω ἐντέρου ἡ νῆστις· οἱ δʼ ἄρρενες ἔχουσι πρὸ τοῦ τυφλοῦ καὶ τῆς κάτω κοιλίας.
3.15.115. Bölüm
Peynir mayası (pyetia) denen şey çok mideli hayvanların hepsinde, tek midelilerden ise yalnız tavşanda bulunur. Çok midelilerden mayası olanlarda maya ne büyük midede ne börkenekte ne de en sondaki şirdendedir; sonuncuyla ilk ikisi arasında, kırkbayır denen midededir.
Ἔχουσι δὲ τὴν καλουμένην πυετίαν τὰ μὲν πολυκοίλια 15 πάντα, τῶν δὲ μονοκοιλίων δασύπους. ἔχει δὲ τὰ ἔχοντα τῶν πολυκοιλίων τὴν πυετίαν οὔτʼ ἐν τῇ μεγάλῃ κοιλία οὔτʼ ἐν τῷ κεκρυφάλῳ οὔτʼ ἐν τῷ τελευταίῳ τῷ ἠνύστρῳ, ἀλλʼ ἐν τῷ μεταξύ τοῦ τελευταίου καὶ δύο τῶν πρώτων, ἐν τῷ καλουμένῳ ἐχίνῳ.
3.15.2Bunların hepsinde peynir mayası sütün koyuluğu yüzünden bulunur; tek midelilerde bulunmaz, çünkü onların sütü incedir. Bu yüzden boynuzluların sütü pıhtılaşır, boynuzsuzlarınki pıhtılaşmaz.
ἔχει δὲ ταῦτα πάντα πυετίαν διὰ τὴν παχύτητα 2 τοῦ γάλακτος· τὰ δὲ μονοκοίλια οὐκ ἔχει, λεπτὸν γὰρ τὸ γάλα τῶν μονοκοιλίων. διὸ τῶν μὲν κερατοφόρων πήγνυται, τῶν δʼ ἀκεράτων οὐ πήγνυται τὸ γάλα.
3.15.3Tavşanda peynir mayası, sütlü özsu taşıyan otla beslendiği için oluşur; böyle bir özsu yavruların midesindeki sütü pıhtılaştırır. Çok midelilerde peynir mayasının neden kırkbayırda oluştuğunu Problemler'de söyledik.
τῷ δὲ δασύποδι γίνεται πυετία διὰ τὸ νέμεσθαι 3 ὀπώδη πόαν· ὁ γὰρ τοιοῦτος χυμὸς συνίστησιν ἐν τῇ κοιλία τὸ γάλα τοῖς ἐμβρύοις. διότι δὲ τῶν πολυκοιλίων ἐν τῷ ἐχίνῳ γίνεται ἡ πυετία, εἴρηται ἐν τοῖς προβλήμασιν.