Aristoteles · Kayıp Eserlerin Fragmanları
XXXVII. Madenler Üzerine (Περὶ μετάλλων; Aristoteles'in ya da Theophrastos'un)
s227Aleksandros, Aristoteles'in Meteorologika'sı Şerhi. Sözü edilen türlerin her birini tek tek ele alıp kendilerine özgü özelliklerini incelemek gerektiğini söyler; Theophrastos bunları Madenler Üzerine'de ve başka eserlerde ele almıştır.
Olympiodoros, Aristoteles'in Meteorologika'sı Şerhi. Aristoteles madenler hakkında bunları genel olarak aktarır, ayrıca yazacağını da vaat eder. Ama bizim ve önceki kuşakların bildiği kadarıyla yazmamıştır; onun öğrencisi Theophrastos ise her maden üzerine ayrı ayrı yazmıştır.
30 (Alex.) in meteor. (Ar. p. 878b 5) Ven. 1527 f£. 1265: ἰδίᾳ δὲ δεῖν φησιν ἕκαστον τῶν εἰρημένων γενῶν προχειριξομένους τὰ οἰκεῖα αὐτοῖς ἐπισκοπεῖν" περὶ ὧν Θεόφραστος πεπραγμάτευται ἔν τε τῷ περὶ τῶν μεταλλευομένων καὶ ἐν ἄλλαις τισίν. — Olympiodor. in met. Ven. 1551 f. 595: καὶ ταῦτα μὲν xo$o35 λικῶς περὶ μετάλλων (in fine libri III Meteor.) παραδέδωσιν ᾿Δφιστοτέλης, ὑπισχνούμενος καὶ ἰδίᾳ γράφειν. οὐκ ἔγραψε δὲ ὅσον ἡμᾶς καὶ τοὺς πρὸ ἡμῶν εἰδέναι" ὁ μέντοι τούτου μαϑητὴς Θεόφραστος ἔγραψεν ἰδίᾳ περὶ ἑκάστου μετάλλου. cf. A.P.
s229[Kaynak taramasında burada bir sayfa eksik: Fr. 254–256'nın büyük kısmı elimizdeki kopyada yok.]
Fr. 256 (son kısmı). Kaynak: Olağanüstü Duyulan Şeyler 44. … Melos adasında da toprağın kazılan yerlerinin yeniden dolduğunu söylerler.
ἄγεται. (44) φασὶ δὲ xol iv Μήλῳ τῇ νήσῳ iv τοῖς ἐξορυσσομένοις τόποις τῆς γῆς πάλιν ἀναπληρώματα γίγνεσθαι.
s229bFr. 257. Kaynak: Olağanüstü Duyulan Şeyler 45–47. Paionia yöresinde yağmurlar sürekli yağdığında, toprak eriyince ateşe girmemiş denilen altının bulunduğunu söylerler. Paionia'da toprağın öyle bol altın verdiğini söylerler ki birçok kişi bir mineden daha ağır altın bulmuştur. Bulanların krala biri üç mine, biri beş mine çeken iki külçe getirdiğini söylerler. Bunların sofrada onun yanı başında durduğunu, bir şey yerken ilk önce bunlara adak sunduğunu anlatırlar. Baktria'da Oksos Irmağı'nın da çok sayıda altın parçası taşıdığını söylerler. İberya'da Theodoros denen ırmağın da kıyılarına bol altın attığını ve aynı şekilde sürüklediğini söylerler. Makedonya'daki Pieria'da da eski krallar tarafından gömülmüş işlenmemiş altın bulunduğu ve dört yarıktan birinden bir karış uzunluğunda altın yükseldiği anlatılır.
Περὶ ϑαυμ. ἀκ. c. 45: περὶ Παιονίαν λέγουσιν ὅταν συνεχεῖς οἱ ὄμβροι γίνωνται. εὑρίσκεσϑαι περιτηκομένης τῆς 5 γῆς χρυσὸν τὸν καλούμενον ἄπυρον. λέγουσι δ᾽ ἐν τῇ Παιονίᾳ οὕτω χρυσίξειν τὴν γῆν ὥστε πολλοὺς εὑρηκέναι καὶ ὑπὲρ μνᾶν χρυσίου δλκήν. τῷ δὲ βασιλεῖ φασιν εὑρόντας ἀνενεγκεῖν δύο βώλους, τὸν μὲν τρεῖς μνᾶς ἄγοντα, τὸν δὲ πέντε᾽ οὖς φασιν ἐπὶ τῆς τραπέξης αὐτῷ παρακεῖσϑαι καὶ ἐπ᾽ 10 ἐκείνων πρῶτον εἴ τι ἐσϑίει ἀπάρχεσϑαι. (46) φασὶ δὲ καὶ ἐν Βάκτροις τὸν Ὦξον ποταμὸν καταφέρειν βωλία χρυσίου πολλά. καὶ ἐν Ἰβηρίᾳ δὲ τὸν καλούμενον Θεόδωρον ποταμὸν ἐκβράσσειν τε πολὺ περὶ τὰ χείλη χρυσίον, ὁμοίως δὲ καὶ καταφέρειν. (47) λέγεται δὲ καὶ ἐν Πιερίᾳ τῆς Μακεδονίας ἄσημόν 15 τι χρυσίον κατορωρυγμένον ὑπὸ τῶν ἀρχαίων βασιλέων, χασμάτων τε τεττάρων ὄντων, ἐξ ἑνὸς αὐτῶν ἀναφῦναι χρυσίον τὸ μέγεϑος σπιϑαμιαῖον.
s229cFr. 258. Kaynak: Harpokration, Sözlük, "kenkhreon" maddesi. Demosthenes Pantainetos'a Karşı İtiraz'da: "Sonra benim kölelerimi kenkhreona oturmaya ikna etti." Burada kenkhreon, madenlerden gelen taneli cevherin (kenkhros) elendiği arıtma yeri anlamındadır; Theophrastos Madenler Üzerine'de böyle bildirir. (Krş. Pollux VII 99: Altının çiçeğine adamas, gümüşün tozuna kenkhros derler.)
Harpocr. (lex. p. 108, 22 Bk.) s. κεγχρεών: zquooSévgc ἐν τῇ πρὸς Πανταίνετον παραγραφῇ κἄπειτ᾽ ἔπεισε τοὺς 20 οἰκέτας τοὺς ἐμοὺς καϑέξεσϑαι εἰς τὸν κεγχρεῶνα“, ἀντὶ τοῦ εἰς τὸ καϑαριστήριον, ὕπου τὴν ἐκ τῶν μετάλλων κέγχρον διέψυgov, ὡς ὑποσημαίνει Θεόφραστος ἐν τῷ περὶ μετάλλων. cf. Pollux 7, 99: τοῦ χρυσοῦ τὸ ἄνϑος ἀδάμαντα (ὠνόpofov) xol τὸν τῶν ἀργυρίων κονιορτὸν κέρχνον (πέγχρον 25 Plin. 37, 57).
s230Fr. 259. Kaynak: Olağanüstü Duyulan Şeyler 48. Khalybia demirinin ve Amisos demirinin oluşumunun çok kendine özgü olduğu söylenir. Söylediklerine göre, ırmakların sürüklediği kumdan oluşur. Kimileri bu kumu yalnızca yıkayıp ocakta işler, kimileri ise yıkamadan kalan tortuyu birkaç kez yıkayıp yakar, ona ateşe dayanıklı denen taştan katar; bu taş o ülkede boldur. Bu demir ötekilerden çok daha güzeldir. Tek bir ocakta yakılmasaydı, görünüşe göre gümüşten farkı olmazdı. Yalnızca bunun paslanmadığını söylerler, ama çok çıkmaz.
Περὶ ϑαυμ. ἀκ. c. 48: λέγεται δὲ ἰδιωτάτην εἶναι γένεσιν σιδήρου τοῦ Χαλυβικοῦ καὶ τοῦ ᾿Αμισηνοῦ. συμφύεται γάρ, ὥς γε λέγουσιν, ἐκ τῆς ἄμμου τῆς καταφερομένης ἐκ τῶν ποταμῶν. ταύτην δ᾽ οἱ μὲν ἁπλῶς φαδε πλύναντας καμινεύειως οὗ. δὲ τὴν ὑπόστασιν τὴν γενομένην ἐκ τῆς πλύ- 5 σεως πολλάκις πλυϑεῖσαν συγκαίειν, παρεμβάλλειν δὲ τὸν πυριμάχον καλούμενον λίϑον᾽ εἶναι δ᾽ ἐν τῇ χώρᾳ πολύν. οὗτος δ᾽ ὃ σίδηρος πολὺ τῶν ἄλλων γίνεται καλλίων. εἴ δὲ μὴ ἐν μιᾷ καμένῳ ἐκαίετο, οὐδὲν ἄν, ὡς ἔοικε, διέφερε v&oyvolov. μόνον δέ φασιν αὐτὸν ἀνίωτον, οὐ πολὺν δὲ τὸ γίνεσθαι.
s230bFr. 260. Kaynak: Hesykhios, "skarphon" maddesi. Bir ocak türü; Madenler Üzerine'de geçer.
Hesych. s. σκαρφών: εἶδος καμένου, ἐν τῷ μεταλλικῷ.
s230cFr. 261. Kaynak: Pollux VII 99. … Demir madenleri ve demirli toprak vardır. Bunun cürufuna skoria derlerdi; altının çiçeğine adamas, gümüşün tozuna kenkhros dedikleri gibi. Cürufa kibdos da dediler; maden işçilerine kibdones denmesi buradan gelir. Demiri içinde karıştırdıkları kaba, ister Aristoteles'in ister Theophrastos'un olsun, Madenler Üzerine adlı kitapta periodos denir.
Pollux X 149. Maden işçisinin aletleri: torbalar, periodos, salax. Komedya şairleri maden işçilerine torba taşımak derler; Theophrastos ise Madenler Üzerine'de periodos'u demiri karıştırdıkları kap, salax'ı ise işçilerin kalburu anlamında kullanır.
Polux 7, 99: . .. καὶ σιδήρου μέταλλα καὶ γῆ σιδηοὔτις. ταύτης δὲ τὸ κάϑαρμα σκωρίαν ὠνόμαξον, ὥσπερ τοῦ 15 χρυσοῦ τὸ ἄνθος ἀδάμαντα καὶ τὸν ἀργυρίων κονιορτὸν κέρχνον. τὴν δὲ σκωρίαν καὶ κίβδον ἐκάλεσαν, ἀφ᾽ ἧς καὶ οἱ μεταλλεῖς κέβδωνες. τὸ δὲ ἀγγεῖον dv ᾧ κατεκεράννυσαν τὸν σίδηρον, περίοδος καλεῖται ἐν τῷ περὶ μετάλλων εἴτε ᾿Αφιστοτέλους ἐστὶ τὸ βιβλίον εἴτε Θεοφράστου. 30 Poll. 10,.149: μεταλλέως σκεύη ϑύλακες, περίοδος, σάλαξ. καὶ ϑυλακοφορεῖν μὲν τοὺς μεταλλέας οἵ κωμῳδοὶ λέγουσι, περίοδον δὲ καὶ σάλακα Θεόφραστος ἐν τῷ μεταλλικῷ, περίοδον μὲν τὸ ἀγγεῖον ἐν ᾧ κατακεραννύουσι τὸν σίδηρον, σάλακα δὲ τὸ τῶν μεταλλέων κόσκινον. 25
s231Fr. 262. Kaynak: Hesykhios, "syzosma" maddesi. Madenler Üzerine'de: akan tunç.
Hesych. s. σύζωσμα: ἐν τῷ μεταλλικῷ τὸν ἐκρέοντα χαλκόν. .
s231bFr. 263. Kaynak: Olağanüstü Duyulan Şeyler 49. Hindistan'da tuncun öyle parlak, öyle saf ve paslanmaz olduğunu söylerler ki renginden altınla ayırt edilemez; Dareios'un kadehleri arasında da bazı batiake kupaları varmış; bunların tunçtan mı altından mı olduğu ancak kokularından anlaşılırmış.
gi ϑαυμ. ἀκ. c. 49: φασὶ δὲ xol ἐν "Ivóoig τὸν χαλκὸν - οὕτως εἶναι λαμπρὸν καὶ καϑαρὸν καὶ ἀνίωτον, ὡς μὴ 6 διαγινώσκεσθαι τῇ χρόᾳ πρὸς τὸν χρυσόν, ἀλλ᾽ ἐν τοῖς 4αθείου ποτηρίοις βατιάκας εἶναί τινας καπήλους, ἃς εἰ μὴ τῇ ὀσμῇ, ἄλλως οὐκ ἦν διαγνῶναι πότερόν εἶσι χαλκαῖ 7) χρυσαῖ.
s231cFr. 264. Kaynak: Olağanüstü Duyulan Şeyler 50–51. Kelt kalayının kurşundan çok daha çabuk eridiğini söylerler. Kolay erimesinin kanıtı, suda da eriyor görünmesidir; çünkü görünüşe göre çabuk renk bırakır. Soğukta da, buz tuttuğunda, erir; çünkü içindeki sıcaklık zayıflığından içe kapanıp sıkışır, derler. Hindistan'daki kurşunda da hayret verici bir şey olduğu söylenir: Eritilip soğuk suya dökülünce sudan dışarı sıçrarmış.
Περὶ ϑαυμ. ἀκ. c. 50: τὸν κασσίτερον τὸν Κελτικὸν τήκεσϑαί φασι πολὺ τάχιον μολύβδου. σημεῖον δὲ τῆς εὐτηξίας 10 ὅτε τήκεσϑαι δοκεῖ καὶ ἐν τῷ ὕδατι" χρώξει γοῦν, ὡς ἔοικε, ταχύ. τήκεται δὲ καὶ ἐν τοῖς ψύχεσιν. ὅταν γένηται πάγη, ἐγκατακλειομένου ἐντός, ὥς φασι, καὶ συνωθουμένου τοῦ ϑερμοῦ τοῦ ἐνυπάρχοντος αὐτῷ διὰ τὴν ἀσϑένειαν. (61) ϑαυμαστὸν δέ τι φασὶν ἐν ἸΙνδοῖς περὶ τὸν ἐκεῖ μόλυβδον 16 συμβαίνειν. ὅταν γὰρ τακεὶς sig ὕδωρ καταχυϑῇ ψυχρόν, ἐκπηδᾶν ἐκ τοῦ ὕδατος.
s231dFr. 265. Kaynak: Olağanüstü Duyulan Şeyler 52. Mossynoikos tuncunun son derece parlak ve beyaz olduğunu söylerler; içine kalay değil, oranın toprağından bir tür toprak katılıp birlikte kaynatılırmış. Karışımı bulan kişinin bunu kimseye öğretmediğini söylerler. Bu yüzden o yerlerde daha önce yapılan tunç eşyalar seçkindir, sonrakiler ise öyle değildir.
Περὶ ϑαυμ. ἀκ. 0. 62: φασὶ τὸν Mocoaóvowxov χαλκὸν λαμπρότατον καὶ λευκότατον εἶναι, οὐ παραμιγνυμένου αὐτῷ κασσιτέρου, ἀλλὰ γῆς τινος αὐτοῦ γινομένης καὶ συνεψομένης 30 αὐτῷ. λέγουσι δὲ τὸν εὑρόντα τὴν πρᾶσιν μηδένα διδάξαι". διὸ τὰ προγεγονότα ἐν τοῖς τόποις χαλκώματα διάφορα, τὰ δ᾽ ἐπιγιγνόμενα οὐκέτι.
s232Fr. 266. Kaynak: Paris Yunanca Elyazması 1810 (Kıbrıs Adasında Bulunan Madenler Üzerine). Bilinmelidir ki Galenos'un çevresinin türler üzerine kitaplarında ve Aristoteles'in toprağın, taşların ve madenlerin bulunuşu hakkındaki tabiat kitaplarında, Kıbrıs adasında bütün tepelerinden daha büyük ve yüksek, Trogodos denen bir dağ olduğu yazılıdır. Orada hekimlik sanatına yararlı birçok çeşit bitki bulunur; bunları tek tek saymaya kalkarsam vakit yetmez. Topraktaki madenler için de benzer şekilde, Aristoteles'in Taşların Farkı Üzerine'sinde yazılıdır ki bir altın madeni dağı vardır, Boukasa; bu dağ Trogodos'un eteğinde yer alır ve adanın daha kuzey kısımlarına bakar, deniz yönünde ise ondan daha batıdadır. Söylendiği gibi burada madenlerin çeşitleri vardır: altın, gümüş, tunç, yarılabilir ve beyaz şap, gerçek şap, altıncının mayası olan sori, misy, khalkitis ve başka çeşitli madenler. Kıbrıs'ın başka dağlarında da demir, cam ve her türlü değerli madde bulunduğunu söylerler.
Cod. gr. Paris. 1810 f. 444^ (A. P. p. 260): Περὶ τῶν εὑρισκομένων μετάλλων dv vij νήσω κύπρω. Ἰστέον ὅτι ἐν τοῖς βίβλοις τῶν περὶ γαληνὸν περὶ εἰδῶν, καὶ ἀρεστοτέλους φυσιολογικῶν περὶ οὐσίας γῆς καὶ λίθων καὶ μετάλλων εὑρέσεις, εὑρέθη ἐν τῇ κύπρω νήσω ὅτι ἔστιν ὅρος μέγα καὶ ὑψηλὸν ὑπὲρ πάντων τῶν βουνῶν αὐτῆς, τρόγοδος καλούμενον. πολλὰ καὶ διάφορα εἴδη βοτανῶν τῆς 6 ἑατρικῆς τέχνης χρήσιμα εὑρισκόμενα. ἅ τινα λέγειν ἐπι- ᾿ χειροῦντα καϑ᾽ ἕν, ἐπιλήψει με διηγούμενον ὃ χρόνος. Ὁμοίως καὶ περὶ μετάλλων γῆς. γέγραπται ἐν τῶ περὶ λίθων διαφορᾶς ἀρισττοτέλους. ὅτι. χρυσίου μετάλλων ὅρος, Ἢ βούκασα. ἣ καὶ διακειμένη εἰς πόδοσιν τοῦ τρογόδου. καὶ τὸ ἐπιβλέπει ἐπὶ τὰ βορειότερα μέρη τῆς νήσου. κατὰ 9άλατταν δὲ, γίνεται δυτικώτερον αὐτῆς. ἔχει δὲ διαφορὰς μετάλλων καθὼς διηγήσατο. φημή, χρυσίου καὶ ἀργυρίου καὶ χαλκοῦ. στυπτηρίας σχιστῆς καὶ λευκῆς. καὶ ἀληθηνῆς στυπτηρίας. καὶ σωροῖ τὸ προζύμιον τοῦ χρυσαρίου. καὶ τ6 μίσσει καὶ ὃ χαλκίτης. καὶ ἄλλα διάφορα μέταλλα. ἐν ἕτέφοις δὲ ὄρεσι φασὶ τῆς κύπρου, γίνεται ὃ σίδηρος. ὃ ὕελος. καὶ πᾶσα ὕλη τιμία: —