Aristoteles · Kayıp Eserlerin Fragmanları
XXXIV. Nil'in Taşması Üzerine (Περὶ τῆς τοῦ Νείλου ἀναβάσεως)
s197Fr. 246. Kaynak: Photios, Bibliotheke 249. Etesiai rüzgârları karşı bölgelere doğru eser. Oraya taşınan bulutlar Etiyopya'nın en yüksek dağlarına çarpar, çoğalıp yığılarak yağmurlar oluşturur. Nil de güneydeki kurak yerlerden akarak yazın bu yağmurlarla taşar. Aristoteles bunu da incelemiştir: Çünkü bunu tabiattan fiilen kendisi öğrenmiş, Makedonyalı İskender'den o bölgelere adam göndermesini ve Nil'in yükselmesinin sebebini gözle görmesini istemiştir. Bu yüzden bunun artık bir problem olmadığını söyler, çünkü yağmurlarla yükseldiği açıkça görülmüştür.
Photius bibl cod. 249 (ἀνεγνώσϑη Ilv9«yógov log) p. 441? 1 Bk.: φέρονται γοῦν (of ἐτησίαι ἄνεμοι) ἐπὶ τοὺς ἐναντίους τόπους" ἐκεῖ δὴ ταῦτα ἐκφερόμενα προσπίπτει τοῖς ὑψηλοτάτοις ὄρεσι τῆς «Αἰθιοπίας καὶ πολλὰ καὶ ἀϑρόα γινόμενα ἀπεργάξεται ὑετούς᾽ καὶ ἐκ τῶν ὑετῶν τούτων ὃ Νεῖλος πλημμυρεῖ τοῦ ϑέρους. ἀπὸ τῶν μεσημβρινῶν καὶ ξηρῶν τόπων ῥέων. καὶ τοῦτο ᾿Δἀριστοτέλης ἐπραγματεύ- 5 σατο αὐτὸς γὰρ ἀπὸ τῆς φύσεως ἔργῳ κατενόησεν, ἀξιώσας πέμψαι τὸν ᾿Αλέξανδρον τὸν Μακεδόνα εἷς ἐκείνους τοὺς τόπους καὶ ὕψει τὴν αἰτίαν τῆς τοῦ Νείλου αὐξήσεως παραλαβεῖν. διό φησιν ὡς τοῦτο οὐκέτι πρόβλημά ἐστιν ὥφϑη γὰρ φανερῶς“ ὅτι ἐξ ὑετῶν αὔξει. 10
s198Proklos, Platon'un Timaios'u Şerhi. Eratosthenes, Nil'in yükselmesinin sebebini aramaya artık gerek bile olmadığını söyler; çünkü bazıları Nil'in kaynaklarına kadar gitmiş ve yağan yağmurları görmüştür; böylece Aristoteles'in açıklaması doğrulanmıştır.
Proclus in Tim. p. 37: ᾿Ερατοσϑένης δὲ οὐκέτι φησὶν οὐδὲ ξητεῖν χρῆναι αἰτίαν τῆς αὐξήσεως τοῦ Νείλου, σαφῶς καὶ ἀφικομένων τινῶν εἰς τὰς τοῦ Νείλου πηγὰς καὶ τοὺς ὄμβρους τοὺς γινομένους ξωρακότων, ὥστε κρατύνεσϑαι τὴν ᾿Αριστοτέλου ς ἀπόδοσιν. 15
s198bStrabon XVII. Eratosthenes, Nil'in taşmasını yaz yağmurlarının sağladığını söyler. Eskiler bunu daha çok tahminle söylüyordu; sonrakiler ise gözleriyle görüp, Yukarı Etiyopya sular altında kalırken Nil'in yaz yağmurlarıyla dolduğunu öğrendiler. Araştırılması gereken şey, bugün de hâlâ araştırılan şudur: Neden yağmurlar yazın, kışın değil ve en güney bölgelerde düşer? Taşmaların yağmurlardan olduğunu ise araştırmaya gerek yoktur, Poseidonios'un sözünü ettiği türden tanıklara da ihtiyaç yoktur.
Strabo XVII p. 786 τὴν δὲ πλήρωσιν αὐτοῦ τοὺς ϑεριγοὺς ὄμβρους παρασκευάξειν (φησὶν Ἐξφατοσϑένης). — p. 789: of μὲν οὖν ἀρχαῖοι στοχασμῷ τὸ πλέον, οἱ δ᾽ ὕστερον αὐτόπται γενηθέντες ἤσϑοντο ὑπὸ ὄμβρων ϑερινῶν πληρούμενον τὸν Νεῖλον, τῆς .di9ionlag τῆς ἄνω so κλυξομένης. --- p. 790: εἰ γὰρ ἄρα, τοῦτ᾽ ἐχρῆν ξητεῖν ὅπερ καὶ νῦν ἔτι ξητεῖται, τί δή ποτε ϑέρους, χειμῶνος δὲ οὔ, καὶ ἐν τοῖς νοτιωτάτοις ... συμπίπτουσιν ὄμβροι... τὸ δ᾽ ὅτι ἐξ ὄμβρων of ἀναβάσεις μὴ ξητεῖν μηδὲ τοιούτων δεῖσϑαι μαρτύρων, οἵους Ποσειδώνιος εἴρηπε. 25
s199Fr. 247. Kaynak: Gramerci Ioannes (Philoponos), Aristoteles'in Oluş ve Yok Oluş'u Şerhi (I 5). Hava yalnızca soğuyunca değil, itilip sıkışınca da yoğunlaşır ve kendi içine çöker. Aristoteles de Etiyopya'da yazın yağmur yağdığını böyle göstermiştir: Kuzeyden gelen buharı Etesiai rüzgârları iter, buhar çok büyük olan Arabistan dağlarına çarpar ve ardından gelen buharla sürekli sıkıştırılır; böylece sıkışmayla yoğunlaşır ve suya dönüşür.
Ioannes gramm. ad Arist. de gen. et corr. (1, 5 p. 321,9) f. 22* Ven: πέφυκε δὲ πυκνοῦσϑαι (δ ἀήρ) xol slg ξαυτὸν συνιξάνειν οὐ μόνον ψυχόμενος ἀλλὰ καὶ ὠϑούμενος καὶ δ πιλούμενος. οὕτω γοῦν ἀποδέδειχεν ὃ ᾿Δἀριστοτέλης ἐν ϑέρει ἐν τῇ Αἰθιοπίᾳ τοὺς δετοὺς γινομένους ὠϑουμένης γὰρ τῆς ἐκ τῶν βορείων ἀτμίδος ὑπὸ τῶν ἐτησίων πνευμάτῶν καὶ τοῖς ᾿Αραβικοῖς προσπιπτούσης ὄρεσι μεγίστοις οὖσι καὶ συνϑλιβομένης ἀεὶ ὑπὸ τῆς ἐπιγινομένης, τῇ πιλήσει 10 πυκνοῦσϑαι καὶ εἷς ὕδωρ μεταβάλλειν.
s199bOlympiodoros, Aristoteles'in Meteorologika'sı Şerhi (I 12). Üçüncü aporia: Yazın nem eksikliğinden yağmur yağmıyorsa, Arabistan ve Etiyopya'da neden yazın yağmur yağar? Şöyle çözeriz: Nem vardır, ama orada oluşmaz, orada birikir. Çünkü yazın kuzey rüzgârları olan Etesiai eser ve bulutları oraya iter. Bulutlar önce Ay dağlarına ya da Gümüş dağlara çarpar, sıkışarak suya dönüşür ve yağmur iner. Nil'in yazın taşması da bu yüzdendir; yükselmesinin sebebinin bu olduğunu söylerler.
Yine Olympiodoros: Aporia şudur: Eğer orada nem yoksa Etiyopya'da neden yağmur yağar? Aristoteles şöyle çözer: Nem vardır, ama orada oluşmamış, kuzey rüzgârları olan Etesiai bulutları sürdüğü için orada birikmiştir.
Olympiod. in Ar. (I, 12 p. 349, 4) meteor. (Ven. 1551) f. 215 (v. 22): τρέτη ἀπορία, εἰ διὰ τὴν ἔνδειαν τῆς ὑγρότητος ϑέρους ὑετὸς οὐ γίνεται, τί δή ποτε ἐν ᾿Αφαβίᾳ καὶ ἐν Αἰϑιοπίᾳ γίνεται ϑέρους ὑετός. καὶ λύομεν ὅτι ἔστιν 15 ὑγρότης, ἀλλ᾽ οὐκ ἐκεῖ γινομένη, ἀλλ᾽ ἐκεῖ σωρενομένη. ἐπειδὴ γὰρ ἐν τῷ ϑέρει πνέουσιν ἐτησίαι βόρειοι ὄντες ἐξωθοῦσιν ἐκεῖ τὰ νέφη. καὶ πρῶτον προσπταίοντα σεληναίοις ἢ ἀργυρέοις ὄρεσι τῇ πιλήσει εἰς ὕδωρ μεταβάλλονται, καὶ κατάγεται ὑετός. διὸ καὶ ὃ Νεῖλος ϑερειγε20 νέτης ἐστί, καὶ ταύτην τὴν αἰτίαν φασὶ τῆς ἀναβάσεως αὐτοῦ. atque iterum Ol. f, 21^ (v. 17 ad text. γένεται δὲ καὶ περὶ τὴν ἀραβίαν). ἡ γὰρ ἀπορία διὰ τί dv Αἰθιοπίᾳ δετὸς κατάγεται, εἴ γε μὴ ἔστιν ἐκεῖσε ὑγρότης. καὶ λύει λέγων 36 ὅτι ἔστιν, ἀλλ᾽ οὐκ ἐκεῖ γεγενημένη ἀλλ᾽ ἐκεῖ σεσωρευμένη διὰ τὸ ἀποδιώκεσϑαι τὰ νέφη ὑπὸ τῶν ἐτησίων βορείων ὄντων.
s199cSözde Aleksandros, Aristoteles'in Meteorologika'sı Şerhi. Biri şunu sorabilir: Daha önce söylediği gibi yaz kurakken, yazın en kurak olduğu yerlerde neden yaz yağmurları yağar? Yoksa buharlaşmalar ve bulutların oluşumu orada doğmaz da, Nil'in Taşması Üzerine'de dediği gibi Etesiai rüzgârlarının itmesiyle mi oluşur? Onların hızla yağmura dönüşmesinin sebebi ise söylediği gibi, daha önce sözü edilen karşılıklı yer değiştirmedir.
cf. Pseudo- (de Ar. 1. p. 188. cf. A. P. p. 374) Alexander in Ar. (l. c.) meteor. (Ven. 1527) f. 86^ (v. 22): ἐπιξητήσαι δ᾽ ἄν τις πῶς εἰ τὸ ϑέρος ξηρόν ἔστιν, ὡς προεἰρηκε, παρ᾽ οἷς ξηρότατόν ἐστι τὸ ϑέρος, παρὰ τούτοις οἱ ῥετοὶ τοῦ ϑέρους γίνονται. ἢ of μὲν ἀναϑυμιάσεις καὶ αἵ τῶν νεφῶν συστάσεις οὐχ ἐκεῖ γεννῶνται ἀλλ᾽ ὑπὸ πνευμάτων τῶν ἐτησίων ἀπωϑούμενοι συνίστανται, ὡς λέγει ἐν 5 τοῖς περὶ τῆς τοῦ Νείλου ἀναβάσεως, τῆς δὲ ταχείας αὐτῶν εἰς δετὸν μεταβολῆς 7j προειρημένη ἀντιπερίστασις αἰτία, ὡς λέγει (p. 849, 8).