Theophrastos
Fragmanlar
Wimmer 13–190
13.1Fr. 13
Theophrastos, inancın ilkesinin his olduğunu söyler; çünkü ilkeler hisden içimizdeki logosa ve düşünceye uzanır.
Θεόφραστος δὲ τὴν αἴσθησιν ἀρχὴν εἶναι πίστεώς φησιν· ἀπὸ γὰρ ταύτης αἱ ἀρχαὶ πρὸς τὸ λόγον τὸν ἐν ἡμῖν καὶ τὴν διάνοιαν ἐκτείνονται.
14.1Fr. 14
Aristoteles'in öğrencisi Eresoslu Theophrastos ise tanrıyı kimi zaman gök, kimi zaman pneuma olarak düşünür.
Ὁ δὲ Ἐρέσιος ἐκεῖνος Θεόφραστος ὁ Ἀριστοτέλους γνώριμος πὴ μὲν οὐρανὸν πὴ δὲ πνεῦμα τὸν θεὸν ὑπονοεῖ.
15.1Fr. 15
Theophrastos kendi Topika'sında şunları yazmıştır: […] "Zıtların ilkeleri de zıt olduğuna göre, bunların tek bir cinste bulunmadığı açıktır; tıpkı iyi ile kötünün, hareket ile durgunluğun tek bir cinste bulunmadığı gibi. Fazlalık ile eksiklik de zıt olabilir, ilke de olabilir; eidos ile yoksunluk da öyle."
Θ. ἐν τοῖς ἑαυτοῦ Τοπικοῖς τάδε γέγραφεν […] Ἐπεὶ δὲ ἐναντίαι τῶν ἐναντίων αἱ ἀρχαὶ, δῆλον ὅτι οὐδὲ ἐν ἑνὶ γένει ταῦτα, καθάπερ οὐδὲ τὸ ἀγαθὸν καὶ κακὸν καὶ κίνησις καὶ στάσις. Εἴη δʼ ἂν καὶ ὑπεροχὴ καὶ ἔλλειψις ἐναντία γε καὶ ἀρχαὶ, καὶ εἶδος καὶ στέρησις.
16.1Fr. 16
Theophrastos Fizik'in, ya da Gök Üzerine'nin, üçüncü kitabında oluşan şeyleri şöyle ayırır. Bir şey ya benzerinden oluşur: insanın insandan, sıcağın sıcaktan oluşması gibi. Ya zıttından oluşur: yıldırımlarda ve şimşeklerde gördüğümüz gibi; havadaki bu ateş soğukluktan doğar, çünkü soğukluk bulutların içindeki sıcağı tek yere toplayıp tutuşturur. Ya da üçüncü olarak, bütünüyle fiil hâlinde (entelekheia) bulunan bir şeyden oluşur: morluk gibi; morluk fiil hâlindeki kamçıdan oluşur, oysa kamçı oluşan şeye ne benzer ne de zıttır. Güneşin oluşturduğu şeylerin de entelekheia hâlindeki bir şeyden oluştuğunu söyler; çünkü güneş de oluşan şeylere ne benzer ne de zıttır.
Θ. ἐν τρίτῳ τῶν Φυσικῶν ἢ περὶ οὐρανοῦ τὰ γινόμενα διαιρεῖ οὕτως· ἢ γὰρ ὑπὸ ὁμοίου γίνεται ὡς ἄνθρωπος ὑπὸ ἀνθρώπου καὶ θερμὸν ὑπὸ θερμοῦ, ἢ ὑπὸ ἐναντίου ὡς ὁρῶμεν τοὺς κεραυνοὺς καὶ τὰς ἀστραπάς· ὑπὸ γὰρ ψυχρότητος ἡ τούτου τοῦ πυρὸς ἐν τῷ ἀέρι γένεσις ἀθροίζοντος εἰς ἐν τὸ ἐν αὐτοῖς θερμὸν ἐκπυροῦντος· ἢ τρίτον ὑπὸ ἐντελεχείᾳ ὅλως ὄντος ὡς καὶ ὁ μώλωψ· ὑπὸ γὰρ ἐντελεχείᾳ οὔσης τῆς μάστιγος γίνεται, οὔτε δὲ ὁμοίας ἔτι οὔτε ἐναντίας τῷ γινομένῳ· καὶ τὰ ὑπὸ τοῦ ἡλίου δέ φησι γινόμενα ὑπὸ ἐντελεχείας γίνεται· καὶ γὰρ αὐτὸς οὔτε ὅμοιος οὔτε ἐναντίος τοῖς γινομένοις.
17.1Fr. 17
Theophrastos kendi Fizik'inin başında şu önermeyi de ispat etmiştir: "Tabii şeylerin ilkeleri olduğu, tabii cisimlerin bileşik olmasından ve her bileşiğin, kendisini oluşturan öğeler olarak ilkelere sahip olmasından bellidir. Çünkü tabiatça olan her şey ya cisimdir ya da cismi vardır; ikisi de bileşiktir."
Θ. ἐν ἀρχῇ τῶν αὐτοῦ Φυσικῶν καὶ ταύτην ⟨τὴν πρότασιν⟩ ἀπέδειξε λέγων· τὸ μέντοι τῶν φυσικῶν ἀρχὰς εἶναι δῆλον ἐκ τοῦ τὰ μὲν φυσικὰ σώματα σύνθετα εἶναι, πᾶν δὲ σύνθετον ἀρχὰς ἔχειν τὰ ἐξ ὧν σύγκειται· ἅπαν γὰρ τὸ φύσει ἢ σῶμά ἐστιν ἢ ἔχει γε σῶμα· ἄμφω δὲ σύνθετα.
18.1Fr. 18
Genel bir ifadeyle, tabii ilkelere dair hakikatin izini hislerden ve hissedilir şeylerden yola çıkarak sürmek gerekir; bunda Theophrastos'a uyarız. O, bu konuyu araştırırken Fizik'in birinci kitabında şunları yazmıştır: "Hareket olmadan hiçbir şey hakkında konuşulamaz, çünkü tabiattaki her şey hareket içindedir; değişmeye ve etkilenmeye dayalı hareket olmadan da merkez çevresindeki şeyler hakkında konuşulamaz. Bu yüzden bunlara yönelen ve bunlar hakkında konuşanlar hissi bir yana bırakamaz; ondan başlayarak incelemeye çalışmalıdırlar: ya görünenleri kendi başlarına ele alarak, ya da bunlardan hareketle, eğer varsa, onlardan daha asıl ve daha önce gelen ilkelere geçerek. Bize daha bilinir olandan ilkelere yükselişin böyle bir yolla olması bence daha iyidir."
Ὅλως δὲ ὡς κοινῶς εἰπεῖν ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων καὶ τῶν αἰσθητῶν τῶν περὶ τῶν φυσικῶν ἀρχῶν ἀλήθειαν ἀνιχνευτέον καὶ Θεοφράστῳ πειθομένοις ὃς περὶ τούτου ζητῶν ἐν πρώτῳ τῶν Φυσικῶν τάδε γέγραφε· Ἐπεὶ δὲ οὐκ ἄνευ μὲν κινήσεως οὐδὲ περὶ ἑνὸς λεκτέον· πάντα γὰρ ἐν [τῇ] κινήσει τὰ τῆς φύσεως· ἄνευ δὲ ἀλλοιωτικῆς καὶ παθητικῆς οὐχ ὑπὲρ τῶν περὶ τὸ μέσον, εἰς ταῦτά τε καὶ περὶ τούτων λέγοντας οὐχ οἷόν τε καταλιπεῖν τὴν αἴσθησιν ἀλλʼ ἀπὸ ταύτης ἀρχομένους πειρᾶσθαι χρὴ θεωρεῖν ἢ τὰ φαινόμενα λαμβάνοντας καθʼ ἑαυτὰ ἢ ἀπὸ τούτων εἴ τινες ἄρα κυριώτεραι καὶ πρότεραι τούτων ἀρχαί· καὶ κάλλιον οἶμαι τοιοῦτόν τινα τρόπον τὴν ἀπὸ τῶν ἡμῖν γνωριμωτέρων ἐπὶ τὰς ἀρχὰς ἐπίβασιν γίνεσθαι.
19.1Fr. 19
Theophrastos kendi Fizik'inin birinci kitabında hareketin kategorilerin her bir cinsine göre incelendiğini söyler ve şöyle yazar: "Hareketin küllî ve ortak logosunu vermek ve söylemek zor değildir: hareket, kuvve hâlinde olanın, öyle olduğu ölçüde, kategorilerin her bir cinsine göre tamamlanmamış bir fiilidir […]." Bu yüzden Theophrastos biraz ilerde hareketler hakkında şunu araştırmak gerektiğini söyler: bunların bir kısmı hareket, bir kısmı ise adeta birer fiil midir?
Θ. ἐν τῷ πρώτῳ τῶν ἑαυτοῦ Φυσικῶν καὶ καθʼ ἕκαστον γένος τῶν κατηγοριῶν τὴν κίνησιν θεωρεῖσθαί φησι γράφων οὕτως· περὶ δὲ κινήσεως τὸν μὲν καθόλου καὶ κοινὸν λόγον οὐ χαλεπὸν ἀποδοῦναι καὶ εἰπεῖν, ὡς ἐνέργειά τίς ἐστιν ἀτελὴς τοῦ δυνάμει ὄντος ᾗ τοιοῦτον καθʼ ἕκαστον γένος τῶν κατηγοριῶν […] διὸ καὶ προελθὼν ὀλίγον ὁ Θ. ζητεῖν δεῖν φησὶ περὶ τῶν κινήσεων, εἰ αἱ μὲν κινήσεις εἰσὶν αἱ δὲ ὥσπερ ἐνέργειαί τινες.
20.20Fr. 20
Hareket Üzerine'nin ikinci kitabında şöyle der: "Hem bizim söylediğimiz hem de gerçekte olan tanım daha uygundur: hareket, kuvve hâlinde hareket edebilir olanın, hareket edebilir olduğu ölçüde, kategorilerin her bir cinsine göre fiilidir; yani ousia, kemiyet, keyfiyet, yer değiştirebilir olan ve ötekiler bakımından. Değişme, büyüme, yer değiştirme, oluş ve bunların zıtları böyle ortaya çıkar." Üçüncü kitapta ise sanırım bunları daha açık yazmıştır: "Hareketi tarif ederken onun kategoriler kadar türü olduğunu söylüyoruz; çünkü hareket, kuvve hâlinde olanın, öyle olduğu ölçüde entelekheiasıdır." Aynı kitapta şunu da söyler: "Görelinin hareketi logos bakımından yoktur, kuvve bakımından vardır; çünkü fiil hem harekettir hem de kendi başına vardır."
Ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν περὶ Κινήσεως· οἰκειότερον δὲ ὅπερ καὶ λέγομεν καὶ ἔστιν, ἐνέργειαν τοῦ δυνάμει κινητοῦ ᾗ κινητὸν κατὰ γένος ἕκαστον τῶν κατηγοριῶν, οἷον οὐσίας, ποσοῦ, ποιοῦ, φορητοῦ, τῶν ἄλλων· οὕτω γὰρ ἀλλοίωσις, αὔξησις, φορὰ, γένεσις καὶ αἱ ἐναντίαι ταύταις. Ἐν τῷ τρίτῳ δὲ, οἶμαι, σαφέστερον ταῦτα γέγραφεν· ἐν μὲν τῷ ἀφορισμῷ τῆς κινήσεως τοσαῦτα φαμὲν αὐτῆς εἴδη ὅσαι κατηγορίαι· τὴν γὰρ τοῦ δυνάμει ὄντος ᾗ τοιοῦτον ἐντελέχειαν κίνησιν. Καὶ τοῦτο δὲ ἐν τῷ αὐτῷ βιβλίῳ φησί· Τοῦ δὲ πρός τι κίνησις τοῦ μὲν κατὰ λόγον οὐκ ἔστι, τοῦ δὲ κατὰ δύναμιν ἔστιν· ἡ γὰρ ἐνέργεια κίνησίς τε καὶ καθʼ αὑτό.
21.1Fr. 21
Theophrastos Fizik'inde, Aristoteles'in yer için verdiği tarife karşı şu güçlükleri ileri sürer: cisim bir yüzeyin içinde olacaktır; yer hareket eden bir şey olacaktır; her cisim bir yerde olmayacaktır, nitekim sabit yıldızlar küresi de bir yerde değildir; küreler bir araya getirilirse bütün gök de bir yerde olmayacaktır; bir yerde bulunan şeyler, kendileri hiç yer değiştirmeseler bile, onları kuşatan şeyler kaldırılırsa artık bir yerde olmayacaktır.
Θ. ἐν τοῖς Φυσικοῖς ἀπορεῖ πρὸς τὸν ἀποδοθέντα τοῦ τόπου λόγον ὑπὸ τοῦ Ἀριστοτέλους τοιαῦτα, ὅτι τὸ σῶμα ἔσται ἐν ἐπιφανείᾳ, ὅτι κινούμενος ἔσται ὁ τόπος, ὅτι οὐ πᾶν σῶμα ἐν τόπῳ, οὐδὲ γὰρ ἡ ἀπλανὴς, ὅτι ἐὰν συναχθῶσιν αἱ σφαῖραι, καὶ ὅλος ὁ οὐρανὸς οὐκ ἔσται ἐν τόπῳ, ὅτι τὰ ἐν τόπῳ ὄντα μηδὲν αὐτὰ μετακινηθέντα, ἐὰν ἀφαιρεθῇ τὰ περιέχοντα αὐτὰ, οὐκέτι ἔσται ἐν τόπῳ.
22.1Fr. 22
Theophrastos da Fizik'inde yer hakkında bu düşünceye sahip görünür. Orada, sözü bir güçlük olarak ilerleterek şöyle der: Belki de yer kendi başına bir ousia değildir; cisimlerin tabiatlarına ve kuvvelerine göre sıralanışı ve konumuyla söylenir. Hayvanlarda, bitkilerde ve genel olarak, canlı olsun cansız olsun, birbirine benzemeyen parçalardan oluşan ve belli bir biçime sahip olan şeylerde de durum aynıdır; çünkü bunlarda da parçaların bütün ousiaya göre belli bir sırası ve konumu vardır. Bu yüzden her biri kendine özgü sırayı koruduğu için kendi yerinde olduğu söylenir; nitekim vücudun parçalarından her biri de kendi yerini ve konumunu özler ve ister.
Καὶ Θ. ἐν τοῖς Φυσικοῖς φαίνεται τὴν ἐννοίαν ταύτην ἐσχηκὼς περὶ τοῦ τόπου ἐν οἷς φησὶν ὡς ἐν ἀπορίᾳ προάγων τὸν λόγον μήποτε οὐκ ἔστι καθʼ αὑτὴν οὐσία τις ὁ τόπος ἀλλὰ τῇ τάξει καὶ θέσει τῶν σωμάτων λέγεται κατὰ τὰς φύσεις καὶ δυνάμεις· ὁμοίως δ' ἐπὶ ζώων καὶ φυτῶν καὶ ὅλως τῶν ἀνομοιομερῶν, εἴτε ἐμψύχων εἴτε ἀψύχων, ἔμμορφον δὲ τὴν φύσιν ἐχόντων· καὶ γὰρ τούτων τάξις τις καὶ θέσις τῶν μερῶν ἐστὶ πρὸς τὴν ὅλην οὐσίαν. Διὸ καὶ ἕκαστον ἐν αὑτοῦ χώρᾳ λέγεται τῷ ἔχειν τὴν οἰκείαν τάξιν· ἐπεὶ καὶ τῶν τοῦ σώματος μερῶν ἕκαστον ἐπιποθήσειεν ἂν καὶ ἀπαιτήσειε τὴν ἑαυτοῦ χώραν καὶ θέσιν.
22b.1Fr. 22b
Bilinmelidir ki Theophrastos da Eudemos da yer hakkındaki aksiyomlarında yerin hareketsiz olduğunu da önceden kabul ederler.
Ἰστέον δὲ ὅτι καὶ Θ. καὶ Εὔδημος ἐν τοῖς περὶ τόπου ἀξιώμασι καὶ τὸ ἀκίνητον εἶναι τὸν τόπον προλαμβάνουσι.
23.1Fr. 23
Fizik'in on dördüncü kitabında hareket hakkında şöyle der: "Ortak ve küllî logosu vermek ve söylemek zor değildir: hareket, kuvve hâlinde olanın, öyle olduğu ölçüde, kategorilerin her bir cinsine göre tamamlanmamış bir fiilidir; bu da aşağı yukarı his yoluyla bile görülür."
Ἐν τῷ τεσσαρεσκαιδεκάτῳ τῶν Φυσικῶν οὕτως περὶ τῆς κινήσεως· Τὸν μὲν κοινὸν καὶ καθόλου λόγον οὐ χαλεπὸν ἀποδοῦναι καὶ εἰπεῖν ὡς ἐνέργειά τίς ἐστιν ἀτελὴς τοῦ δυνάμει ὄντος, ᾗ τοιοῦτον καθʼ ἕκαστον γένος τῶν κατηγοριῶν, ὃ καὶ διὰ τῆς αἰσθήσεως σχεδὸν φαίνεται.
24.1Fr. 24
Ayrıca Theophrastos'a da kulak vermek gerekir. Ona göre hareket fiilden ayrılmaz; hareket de bir fiildir ve adeta onun içinde kapsanır; ama fiil artık hareket değildir. Çünkü her şeyin ousiası ve kendine özgü eidos'u onun fiilidir, bu ise hareket değildir. Nitekim kemalin akledilir ve tabiatça hareketsiz şeylerde bulunmasına da hiçbir engel yoktur. Hissedilir şeylerde de böyle birçok kemal vardır, örneğin bir heykelin biçimine ait olanlar; biçim aynı kemal içinde sabit durur.
Ἔτι δὲ δεῖ πείθεσθαι Θεοφράστῳ· τούτῳ μὲν γὰρ δοκεῖ μὴ χωρίζεσθαι τὴν κίνησιν τῆς ἐνεργείας, εἶναι δὲ τὴν μὲν κίνησιν καὶ ἐνέργειαν ὡς ἂν ἐν αὐτῇ περιεχομένην, οὐκέτι μέντοι καὶ τὴν ἐνέργειαν κίνησιν· τὴν γὰρ ἑκάστου οὐσίαν καὶ τὸ οἰκεῖον εἶδος ἐνέργειαν εἶναι ἑκάστου, μὴ οὖσαν ταύτην κίνησιν. Καὶ γὰρ ἡ τελειότης καὶ ἐν τοῖς νοητοῖς καὶ φύσει ἀκινήτοις εἶναι οὐ κεκώλυται. Εἰσὶ δὲ καὶ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς πολλαὶ τοιαῦται, οἷον οἱ κατὰ τὸ σχῆμα τοῦ ἀνδριάντος· ἕστηκε δὲ τὸ σχῆμα κατὰ τὴν αὐτὴν τελειότητα.
25.1Fr. 25
Nitekim Theophrastos Hareket Üzerine'nin birinci kitabında şöyle der: Hareketin tabiatı gereği şaşırtıcı görünen şeyler vardır; örneğin başlangıcı olmadığı hâlde sonunun olması. Peki neden sonu bölünemez, başlangıcı ise sonsuza dek bölünebilir kabul ediyorduk? Çünkü aynı akıl yürütmeleri kullanarak sürekli olanın sonunu sonsuza dek bölünebilir, başlangıcını da bölünemez almak mümkündür. Öyleyse hareketin, zamanın ve her sürekli şeyin hem sonu hem başlangıcı iki türlü görünüyor: biri, sürekli olanın ilk ya da son parçası olarak; öbürü, artık parça olmayan ve bütüne benzemeyen başlangıç ve son olarak.
Καὶ γὰρ ὁ Θ. ἐν τῷ πρώτῳ τῶν περὶ Κινήσεως θαυμαστὰ, φησὶ, φαίνεται κατʼ αὐτὴν ὄντα τὴν φύσιν τῆς κινήσεως, οἷον εἰ μὴ ἔστιν αὐτῆς ἀρχὴ, πέρας δὲ ἔστι. Πῶς δὲ τὸ μὲν πέρας ἀδιαίρετον ἐλαμβάνομεν, τὴν δὲ ἀρχὴν ἐπʼ ἄπειρον διαιρετήν. Δυνατὸν γὰρ τοῖς αὐτοῖς χρώμενον λόγοις καὶ τὸ πέρας τοῦ συνεχοῦς ἐπʼ ἄπειρον διαιρετὸν λαβεῖν καὶ τὴν ἀρχὴν ἀδιαίρετον· ἔοικεν οὖν καὶ τὸ πέρας διττὸν εἶναι καὶ ἡ ἀρχὴ διττὴ τῆς τε κινήσεως καὶ τοῦ χρόνου καὶ παντὸς συνεχοῦς, τὸ μὲν ὡς τὸ πρῶτον ἢ τὸ ἔσχατον μέρος τοῦ συνεχοῦς, τὸ δὲ ὡς ἀρχὴ καὶ πέρας, τὰ μηκέτι μέρη μηδὲ ὅμοια τῷ ὅλῳ.
26.1Fr. 26
Theophrastos'un dediği gibi, hareketin başlangıcı olmayıp sonunun olması, genel olarak ikisinin birden sınırlı olmaması gerçekten şaşırtıcıdır ve sağduyuya çok aykırıdır: yürümenin sonu var da başlangıcı yok, denize açılmanın sonu var da başlangıcı yok; atın ne zaman koşmayı bıraktığı söylenebilir de ne zaman başladığı söylenemez! Yoksa hareketin başlangıcı olmadığını değil, başlangıcın yakalanamayacağını mı söylüyor?
Θαυμαστὸν τοίνυν, καθάπερ φησὶν ὁ Θ., καὶ λίαν παρὰ τὰς ἐννοίας, εἰ μὴ ἔστιν ἀρχὴ τῆς κινήσεως, πέρας δὲ ἔστιν, καὶ ὅλως εἰ μὴ ἄμφω πεπερασμένα, ἀλλὰ τέλος μέν ἐστι τοῦ βαδίζειν, ἀρχὴ δὲ οὐ, καὶ τέλος μὲν τοῦ πλεῖν, ἀρχὴ δὲ οὐκ ἔστιν, καὶ ἡνίκα μὲν ἐπαύσατο τοῦ τρέχειν ὁ ἵππος ἔστιν εἰπεῖν, ἡνίκα δὲ ἤρξατο οὐκ ἔστιν. Ἢ οὐ τοῦτό φησιν ὡς οὐκ ἔστιν ἀρχὴ τῆς κινήσεως, ἀλλʼ ὡς οὐκ ἔστιν αὐτὴν λαβεῖν;
26b.1Fr. 26b
Theophrastos da Hareket Üzerine'nin birinci kitabında bu konularda aynı görüşte görünür. Şöyle der: "Hareket edenin hareket etmesi ve hareket etmiş olanın hareket etmiş olması hakkında da, cisimlerdeki değişme için söylenen şeyi söylemek gerekebilir: her zaman önce yarısı değil, bazen bütünü birden."
Καὶ ὁ Θ. δὲ ἐν τῷ α´ περὶ Κινήσεως τὰ αὐτὰ ταῦτα περὶ τούτων δοξάζων φαίνεται. Λέγει δὲ οὕτως· Ὑπὲρ δὲ τοῦ κινεῖσθαι τὸ κινούμενον καὶ κεκινῆσθαι τὸ κεκινημένον δεῖν ἄρα γε ἐνδέχεται λέγειν ὃ καὶ ἐπὶ τῶν σωμάτων κατὰ τὴν ἀλλοίωσιν, ὡς οὐκ ἀεὶ τὸ ἥμισυ πρῶτον, ἀλλʼ ἐνίοτε ἀθρόον γε.
27.1Fr. 27
Aristoteles ve Theophrastos çevresindekiler, genel olarak da Peripatetikler, en üst düzeyde şeylerin tabiatı iki türlü olduğu için (daha önce söylediğim gibi bir kısmı hissedilir, bir kısmı akledilirdir) ölçütü de iki türlü sayarlar: hissedilir şeyler için his, akledilir şeyler için akletme; ikisine ortak olan ölçüt ise, Theophrastos'un dediği gibi, apaçık olandır.
Οἱ περὶ τὸν Ἀριστοτέλη καὶ Θεόφραστον καὶ ὅλως οἱ Περιπατητικοὶ διττῆς οὔσης κατὰ τὸ ἀνωτάτω τῆς τῶν πραγμάτων φύσεως, ἐπεὶ τὰ μὲν καθῶς προεῖπον αἰσθητά ἐστι, τὰ δὲ νοητὰ, διττὸν καὶ αὐτοὶ τὸ κριτήριον ἀπολείπουσιν, αἴσθησιν μὲν τῶν αἰσθητῶν, νόησιν δὲ τῶν νοητῶν, κοινὸν δὲ ἀμφοτέρων, ὡς ἔλεγεν ὁ Θ. τὸ ἐναργές.
28.1Fr. 28
Theophrastos da Tabiatçıların Görüşleri Üzerine'de, Platon'a göre evrenin oluşmuş olduğunu söyler ve itirazlarını buna göre yöneltir; ama Platon'un evreni belki yalnızca açıklık uğruna oluşmuş varsaydığını da ima eder.
Καὶ Θ. μέντοι ἐν τῷ περὶ τῶν φυσικῶν δοξῶν κατὰ Πλάτωνά φησι γεννητὸν τὸν κόσμον καὶ οὕτω ποιεῖται τὰς ἐνστάσεις, παρεμφαίνει δὲ ὅτι ἴσως σαφηνείας χάριν γεννητὸν αὐτὸν ὑποτίθεται.
29.1Fr. 29
Theophrastos, Platon'un evreni belki açıklık uğruna oluşmuş saydığını söyler; tıpkı geometrik şekilleri çizilirken adım adım izlediğimiz gibi. Yalnız, der, oluş geometrik şekillerde belki aynı durumda değildir.
Ὁ δὲ Θ. εἰπὼν ὅτι τάχʼ ἂν γεννητὸν λέγοι σαφηνείας χάριν ὡς καὶ τοῖς διαγράμμασι παρακολουθοῦμεν γινομένοις, φησὶ, πλὴν ἴσως ἡ γένεσις οὐχ ὁμοίως ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν διαγραμμάτων.
30.1Fr. 30
Theophrastos, evrenin oluştuğunu ve yok olacağını ileri sürenlerin dört büyük şeyle yanıldıklarını söyler: yerin engebeli oluşu, denizin çekilmesi, bütünün parçalarından her birinin dağılması ve kara hayvanlarının bütün türleriyle yok olması. Birincisini şöyle kurarlarmış: Yer bir oluş başlangıcına sahip olmasaydı, üzerinde yükselen hiçbir kısım görülmezdi; bütün dağlar çoktan alçalmış, bütün tepeler de ovayla bir hizaya gelmiş olurdu.
Θ. μέντοι φησὶ τοὺς γένεσιν καὶ φθορὰν τοῦ κόσμου κατηγοροῦντας ὑπὸ τεττάρων ἀπατηθῆναι τῶν μεγίστων, γῆς ἀνωμαλίας, θαλάττης ἀναχωρήσεως, ἑκάστου τῶν τοῦ ὅλου μερῶν διαλύσεως χερσαίων φθορᾶς κατὰ γένη ζώων. Κατασκευάζειν δὲ τὸ μὲν πρῶτον οὕτως· εἰ μὴ γενέσεως ἀρχὴν ἔλαβεν ἡ γῆ, μέρος ὑπανεστὼς οὐδὲν ἂν ἐπʼ αὐτῆς ἑωρᾶτο· χθαμαλὰ δʼ ἤδη τὰ ὄρη πάντα ἐγεγένητο καὶ οἱ γεωλόφοι πάντες ἰσόπεδοι τῇ πεδιάδι·
30.2Çünkü ezelden beri her yıl bu kadar yağmur yağıyorsa, yükseğe doğru yükselmiş olanların bir kısmının sellerle koparılıp gitmiş, bir kısmının da altı oyularak çökmüş, hepsinin de baştan başa çoktan düzleşmiş olması gerekirdi. Oysa şimdi hiç kesilmeyen engebeler ve sayısız dağın göğe değen yükseklikleri yerin ezelî olmadığının belirtileridir. Çünkü dediğim gibi, sonsuz bir zaman içinde yağmurlarla yer bir uçtan bir uca çoktan düz bir ana yola dönmüş olurdu. Suyun tabiatı böyledir: hele çok yüksekten çağlayarak düştüğünde bir kısmını zorla yerinden söker, bir kısmını damlalarının sürekliliğiyle döve döve oyar; sert ve taşlı toprağı da kazmalardan aşağı kalmayacak biçimde işler.
τοσούτων γὰρ καθʼ ἕκαστον ἐνιαυτὸν ὄμβρων ἐξ ἀϊδίου φερομένων εἰκὸς ἦν τῶν διῃρμένων πρὸς ὕψος τὰ μὲν χειμάρροις ἀπερρῆχθαι τὰ δʼ ὑπονοστήσαντα κεχαλάσθαι, πάντα δὲ διὰ πάντων ἤδη λελειάνθαι· νυνὶ δὲ συνεχεῖς ἀνωμαλίαι καὶ παμπόλλων ὀρῶν αἱ πρὸς αἰθέριον ὕψος ὑπερβολαὶ μηνύματʼ ἐστὶ τοῦ τὴν γῆν μὴ ἀΐδιον εἶναι· πάλαι γὰρ ὡς ἔφην ἐν ἀπείρῳ χρόνῳ ταῖς ἐπομβρίαις ἀπὸ περάτων ἐπὶ πέρατα πᾶσα λεωφόρος ἐγεγένητο. Πέφυκε γὰρ ἡ ὕδατος φύσις καὶ μάλιστα ἀπὸ ὑψηλοτάτων καταράττουσα τὰ μὲν ἐξωθεῖν τῇ βίᾳ τὰ δὲ τῷ συνεχεῖ τῶν ψεκάδων κολάπτουσα κοιλαίνειν ὑπεργάζεσθαί τε τὴν σκληρόγεων καὶ λιθωδεστάτην ὀρυκτήρων οὐκ ἔλαττον.
30.3Deniz de, derler, artık azalmıştır; bunun tanıkları adaların en ünlüleri, Rodos ve Delos'tur. Bunlar eskiden denizin altında kaybolmuş, sular altında kalmıştı; sonra deniz yavaş yavaş azaldıkça azar azar yükselip ortaya çıktılar; onlar hakkında yazılmış tarihler bunu bildirir. Delos'a Anaphe adını da vermişlerdir; iki adla da söylenen şeye kanıt getirmek istemişlerdir: ada eskiden görünmez ve belirsizken su yüzüne çıkınca (anaphanē) belirgin (dēlē) olmuştur. Bundan başka, büyük denizlerin büyük ve derin körfezleri kuruyup karaya dönmüş, ekilip dikilerek komşu toprakların hiç de verimsiz olmayan bir parçası olmuştur; buralarda eskiden deniz olduklarının işaretleri olarak çakıl taşları, deniz kabukları ve kıyılara vurup atılan benzeri şeyler kalmıştır […]
Καὶ μὴν ἥ γε θάλασσα, φασὶν, ἤδη μεμείωται, μάρτυρες δὲ αἱ νήσων εὐδοκιμώταται Ῥόδος τε καὶ Δῆλος· αὗται γὰρ τὸ μὲν παλαιὸν ἠφανισμέναι κατὰ τῆς θαλάσσης ἐδεδύκεσαν ἐπικλυζόμεναί χρόνῳ δʼ ὕστερον ἐλαττουμένης ἠρέμα κατʼ ὀλίγον ἀνίσχουσαι διεφάνησαν ὡς αἱ περὶ αὐτῶν ἀναγραφεῖσαι μηνύουσιν ἱστορίαι· τὴν δὲ Δῆλον καὶ Ἀνάφην ὠνόμασαν διʼ ἀμφοτέρων ὀνομάτων πιστούμενοι τὸ λεγόμενον, ἐπειδὴ ἀναφανεῖσα δήλη ἐγένετο ἀδηλουμένη καὶ ἀφανὴς οὖσα τὸ πάλαι. Πρὸς δὲ τούτοις μεγάλων πελαγῶν μεγάλους κόλπους καὶ βαθεῖς ἀναξηρανθέντας ἠπειρῶσθαι καὶ γεγενῆσθαι τῆς παρακειμένης χώρας μοῖραν οὐ λυπρὰν σπειρομένους καὶ φυτευομένους· οἷς σημεῖα τῆς παλαιᾶς ἐναπολελεῖφθαι θαλαττώσεως ψηφῖδας τε καὶ κόγχας καὶ ὅσα ὁμοιότροπα πρὸς αἰγιαλοὺς εἴωθεν ἀποθράττεσθαι […]
30.4Deniz azalırsa yer de azalacak, uzun yıllar süren devirler içinde her iki öğe de büsbütün tükenecektir; bütün hava da azar azar eksilerek harcanacak, her şey tek bir ousiaya, ateşe ayrışacaktır.
Εἰ δὲ μειοῦται ἡ θάλαττα, μειωθήσεται μὲν ἡ γῆ, μακραῖς δʼ ἐνιαυτῶν περιόδοις καὶ εἰσάπαν ἑκάτερον στοιχεῖον ἀναλωθήσεται, δαπανηθήσεται δὲ καὶ ὁ σύμπας ἀὴρ ἐκ τοῦ κατʼ ὀλίγον ἐλαττούμενος, ἀποκριθήσεται δὲ τὰ πάντα εἰς μίαν οὐσίαν τὴν τοῦ πυρός.
30.5Üçüncü başlığı kurmak için de şu akıl yürütmeyi kullanırlar: Bütün parçaları yok olabilen şey her durumda yok olur; evrenin bütün parçaları yok olabilir; öyleyse evren yok olabilir […]
Πρὸς δὲ τὴν τοῦ τρίτου κεφαλαίου κατασκευήν χρήσονται λόγῳ τοιῷδε· φθείρεται πάντως ἐκεῖνο οὗ πάντα τὰ μέρη φθαρτά ἐστι· τοῦ δὲ κόσμου πάντα τὰ μέρη φθαρτά ἐστι· φθαρτὸς ἄρα ὁ κόσμος ἐστίν […]
30.6Dördüncü ve son akıl yürütmeyi de şöyle titizlikle kurmak gerektiğini söylerler: Evren ezelî olsaydı, hayvanlar da ezelî olurdu, hele öbürlerinden ne kadar üstünse o kadar daha çok insan soyu. Oysa tabiatın işlerini araştırmak isteyenlere insan soyu geç doğmuş görünür. Çünkü tekhnēlerin insanlarla birlikte, adeta onlarla yaşıt olarak var olması akla yatkın, hatta zorunludur; yalnız yöntemli olmak logos sahibi bir tabiata özgü olduğu için değil, onlarsız yaşamak da mümkün olmadığı için. Tanrılar üzerine uydurulan tragedya masallarını bir yana bırakıp her birinin ortaya çıktığı zamanlara bakalım * * İnsan ezelî değilse başka hiçbir hayvan da değildir; dolayısıyla onları barındıran yerler, yani toprak, su ve hava da ezelî değildir. Buradan evrenin yok olabilir olduğu açıktır.
Τὸν δὲ τέταρτον καὶ λοιπὸν λόγον ἀκριβωτέον ὧδέ φασιν. Εἰ ὁ κόσμος ἀΐδιος ἦν, ἦν ἂν καὶ τὰ ζῶα ἀΐδια καὶ πολύ γε μᾶλλον τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος, ὅσῳ καὶ τῶν ἄλλων ἄμεινον. Ἀλλὰ καὶ ὀψίγονον φανῆναι τοῖς βουλομένοις ἐρευνᾶν τὰ φύσεως· εἰκὸς γὰρ μᾶλλον δὲ ἀναγκαῖον ἀνθρώποις συνυπάρξαι τὰς τέχνας ὡς ἂν ἰσήλικας οὐ μόνον ὅτι λογικῇ φύσει τὸ ἐμμέθοδον οἰκεῖον ἀλλὰ καὶ ὅτι ζῆν ἄνευ τούτων οὐκ ἔνεστιν· ἴδωμεν οὖν τοὺς ἑκάστων χρόνους ἀλογήσαντες τῶν ἐπιτραγῳδουμένων θεοῖς μύθων * * εἰ μὴ ἀΐδιος ἄνθρωπος, οὐδʼ ἄλλο τι ζῶον, ὥστʼ οὐδʼ αἱ δεδεγμέναι ταῦτα χῶραι, γῆ καὶ ὕδωρ καὶ ἀήρ. Ἐξ ὧν τὸ φθαρτὸν εἶναι τὸν κόσμον δῆλόν ἐστιν.
31.1Fr. 31
⟨Aristoteles⟩ şöyle der: gezegen denen tek bir yıldızı taşıyan küre, "geri çeviren" denen ya da Theophrastos'un adlandırdığı gibi "yıldızsız" denen birçok kürenin içine bağlı olarak döner.
⟨Αριστοτέλης⟩ λέγει οὖν ὅτι ἡ σφαῖρα ἡ τὸ ἐν ἄστρον ἔχουσα τὸ πλανᾶσθαι λεγόμενον ἐν πολλαῖς σφαίραις ταῖς ἀνελιττούσαις καλουμέναις, ἢ ὥς ὁ Θ. αὐτὰς καλεῖ, ταῖς ἀνάστροις, ἐνδεδεμένη φέρεται.
32.1Fr. 32
Bu yüzden güneşin üç küre içinde döndüğünü söylüyorlardı; Theophrastos bu kürelere hiçbir yıldız taşımadıkları için "yıldızsız" derdi.
Διὰ τοῦτο οὖν ἐν τρισὶν αὐτὸν ⟨τὸν ἥλιον⟩ ἔλεγον φέρεσθαι σφαίραις, ἂς Θ. ἀνάστρους ἐκάλει ὡς μηδὲν ἐχούσας ἄστρον.
33.1Fr. 33
Ksenophanes'e göre güneş tutuşmuş bulutlardan oluşur […]; ya da Theophrastos'un Fizik'inde yazdığı gibi, nemli buğudan toplanan ve bir araya gelerek güneşi oluşturan küçük ateşlerden.
Ξενοφάνης ἐκ νεφῶν πεπυρωμένων εἶναι τὸν ἥλιον […] ἢ ὡς Θ. ἐν τοῖς Φυσικοῖς γέγραφεν, ἐκ πυριδίων τῶν συναθροιζομένων μὲν ἐκ τῆς ὑγρᾶς ἀναθυμιάσεως, συναθροιζόντων δὲ τὸν ἥλιον.
34.1Fr. 34
Theophrastos, "Platon, öngörüde bulunan sebebe [evrenin tek olduğunu ispat etmek için] tek başına ya da herkesten çok başvurmadı mı?" der ve bu konuda ona yerinde bir tanıklık eder.
Ἢ γὰρ μόνος ἢ μάλιστα Πλάτων τῇ ἀπὸ τοῦ προνοοῦντος αἰτίᾳ (ut ἕνα εἶναι τὸν κόσμον probaret) κατεχρήσατο; φησὶν ὁ Θ. τοῦτό γε καλῶς αὐτῷ μαρτυρῶν.
35.1Fr. 35
Yaratıcı evrenin kuruluşuna ateşten ve topraktan başladı; çünkü oluşacak olan şey cisimsel, direnç gösteren ve görülebilir olmalıdır […] Theophrastos şöyle der: "Görülebilir ve dokunulabilir olan topraktan ve ateşten oluşuyorsa, yıldızlar ve gök de bunlardan oluşmuş olacaktır; ama öyle değildir." Bunu, daire biçiminde dönen beşinci cismi ortaya koyarak söyler.
Ὁ δημιουργὸς ἤρχετο τῆς συστάσεως τοῦ κόσμου ἐκ πυρὸς καὶ γῆς· δεῖ δὲ τὸ γενησόμενον σωματοειδὲς ἀντιτυπικὸν εἶναι καὶ ὁρατὸν […] Θ. φησιν· εἰ τὸ ὁρατὸν καὶ τὸ ἁπτὸν ἐκ γῆς καὶ πυρός ἐστι, τὰ ἄστρα καὶ ὁ οὐρανὸς ἔσται ἐκ τούτων· οὐκ ἔστι δέ. Ταῦτα λέγει εἰσάγων τὸ πέμπτον σῶμα τὸ κυκλοφορητικόν.
36.1Fr. 36
[Latince aktarım] Theophrastos'un dediğine göre Syrakusalı Hiketas, göğün, ayın, yıldızların, kısacası yukarıdaki her şeyin durduğunu, evrende yerden başka hiçbir şeyin hareket etmediğini düşünür: yer kendi ekseni çevresinde büyük bir hızla dönüp durdukça, yer dururken gök hareket etseydi ortaya çıkacak her şey aynen ortaya çıkar.
Hicetas Syracusius, ut ait Theophrastus, coelum, lunam, stellas, supera denique omnia stare censet, neque praeter terram rem ullam in mundo moveri: quae cum circum axem se summa celeritate convertat et torqueat, eadem effici omnia, quae si stante terra coelum moveretur.
37.1Fr. 37
Bazıları zamanın bütünün hareketi ve dönüşü olduğunu söyler; Eudemos, Theophrastos ve Alexandros, Platon'un böyle düşündüğünü kabul ederler.
Οἱ μὲν τὴν τοῦ ὅλου κίνησιν καὶ περιφορὰν τὸν χρόνον φασὶν ὡς τὸν Πλάτωνα νομίζουσιν ὅ τε Εὔδημος καὶ ὁ Θεόφραστος καὶ ὁ Ἀλέξανδρος.
38.1Fr. 38
Platon zamana hareketin miktarı diyerek onu hareketten ayrılmaz bir şey saymış, Theophrastos ise hareketin bir arazı saymıştır.
Πλάτων μὲν γὰρ τὸ ποσὸν τῆς κινήσεως εἰπὼν τὸν χρόνον ἀχώριστόν τι αὐτὸν ὑπέθετο τῆς κινήσεως, Θ. δὲ συμβεβηκός τι.
39.1Fr. 39
Bu ⟨tabiatçılardan⟩ bazıları denizin ilk nemin bir kalıntısı olduğunu söyler: yerin çevresindeki bölge nemli iken nemin ilk kısımları güneş tarafından buharlaştırılmış, rüzgârlar ve güneşle ayın dönümleri bu nemden oluşmuş […]; nemin çukur yerlerde kalan kısmı ise denizdir. Bu yüzden deniz her seferinde güneşle kuruyarak azalır ve sonunda bir gün büsbütün kuruyacaktır. Theophrastos'un aktardığına göre Anaksimandros ve Diogenes bu görüşteydi. Diogenes tuzluluğun sebebini de buna bağlar: güneş tatlı kısmı yukarı çektiği için geride kalan kısım tuzlu olur.
Οἱ μὲν γὰρ αὐτῶν ⟨φυσιολόγων⟩ ὑπόλειμμα λέγουσιν εἶναι τὴν θάλασσαν τῆς πρώτης ὑγρότητος· ὑγροῦ γὰρ ὄντος τοῦ περὶ τὴν γῆν τόπου τὰ πρῶτα τῆς ὑγρότητος ὑπὸ τοῦ ἡλίου ἐξατμίζεσθαι καὶ γίνεσθαι τὰ πνεύματά τε ἐξ αὐτῆς καὶ τροπὰς ἡλίου τε καὶ σελήνης […] τὸ δέ τι αὐτῆς ὑπολειφθὲν ἐν τοῖς κοίλοις τόποις θάλατταν εἶναι· διὸ καὶ ἐλάττω γίνεσθαι ξηραινομένην ἑκάστοτε ὑπὸ τοῦ ἡλίου καὶ τέλος ἔσεσθαί ποτε ξηράν. Ταύτης τῆς δόξης ἐγένοντο, ὡς ἱστορεῖ ὁ Θ., Ἀναξίμανδρός τε καὶ Διογένης. Διογένης δὲ καὶ τῆς ἁλμυρότητος ταύτην αἰτίαν λέγει, ὅτι ἀνάγοντος τοῦ ἡλίου τὸ γλυκὺ τὸ καταλειπόμενον καὶ ὑπομένον ἁλμυρὸν εἶναι συμβαίνει.
40.1Fr. 40
Tabiat araştırmasını Yunanlılara ilk açıklayanın Thales olduğu aktarılır. Theophrastos'un da düşündüğü gibi ondan önce başka birçokları gelmişti, ama o onlardan öylesine üstündü ki kendinden öncekilerin hepsini gölgede bıraktı.
Θαλῆς δὲ πρῶτος παραδέδοται τὴν περὶ φύσεως ἱστορίαν τοῖς Ἕλλησιν ἐκφῆναι, πολλῶν μὲν καὶ ἄλλων προγεγονότων, ὡς καὶ Θεοφράστῳ δοκεῖ, αὐτὸς δὲ πολὺ διενεγκὼν ἐκείνων ὡς ἀποκρύψαι πάντας τοὺς πρὸ αὐτοῦ.
41.1Fr. 41
Bu konularla uğraşanların aşağı yukarı en sonuncusu olan Apolloniaalı Diogenes de çoğu şeyi derme çatma yazmıştır; kimini Anaksagoras'a, kimini Leukippos'a uyarak söyler. O da evrenin tabiatının sonsuz ve ezelî hava olduğunu söyler; bu hava yoğunlaşıp seyrekleşerek ve hâllerinde değişerek öbür şeylerin biçimi ortaya çıkar. Theophrastos Diogenes hakkında bunları aktarır.
Καὶ Διογένης δὲ ὁ Ἀπολλωνιάτης σχεδὸν νεώτατος γεγονὼς τῶν περὶ ταῦτα σχολασάντων τὰ μὲν πλεῖστα συμπεφορημένως γέγραφε, τὰ μὲν κατὰ Ἀναξαγόραν, τὰ δὲ κατὰ Λεύκιππον λέγων· τὴν δὲ τοῦ παντὸς φύσιν ἀέρα καὶ οὗτός φησιν ἄπειρον εἶναι καὶ ἀΐδιον, ἐξ οὗ πυκνουμένου καὶ μανουμένου καὶ μεταβάλλοντος τοῖς πάθεσι τὴν τῶν ἄλλων γίνεσθαι μορφήν. Καὶ ταῦτα μὲν Θ. ἱστορεῖ περὶ τοῦ Διογένους.
42.1Fr. 42
Yerin küre biçiminde olduğunu ve ortada durduğunu ilk ortaya koyan o ⟨Parmenides⟩ oldu. İki öğe olduğunu söyledi: ateş ve toprak; birinin yaratıcı, öbürünün madde yerinde olduğunu; insanların ilk olarak çamurdan doğduğunu; her şeyin kendilerinden oluştuğu sıcak ve soğuğun bunlarla aynı olduğunu; nous ile psykhē'nin de aynı olduğunu. Theophrastos da Fizik'inde hemen herkesin öğretilerini ortaya koyarken bunu anar.
Πρῶτος δʼ οὗτος ⟨Παρμενίδης⟩ τὴν γῆν ἀπέφηνε σφαιροειδῆ καὶ ἐν μέσῳ κεῖσθαι· δύο τʼ εἶναι στοιχεῖα, πῦρ καὶ γῆν, καὶ τὸ μὲν δημιουργοῦ τάξιν ἔχειν, τὴν δὲ ὕλης, - γένεσιν τʼ ἀνθρώπων ἐξ ἰλύος πρῶτον γενέσθαι, - ταὐτὸν δʼ ὑπάρχειν τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν ἐξ ὧν τὰ πάντα συνεστάναι· καὶ τὸν νοῦν καὶ τὴν ψυχὴν ταὐτὸν εἶναι, καθὰ μέμνηται καὶ Θ. ἐν τοῖς Φυσικοῖς πάντων σχεδὸν ἐκτιθέμενος τὰ δόγματα.
43.1Fr. 43
Alexandros'un aktardığına göre Theophrastos ⟨Parmenides'in görüşünü⟩ Tabiat Araştırması'nın birinci kitabında şöyle ortaya koyar: Varolanın dışındaki şey varolmayandır; varolmayan hiçtir; öyleyse varolan birdir.
Ὡς ὁ Ἀλέξανδρος ἱστορεῖ ὁ μὲν Θ. οὕτως ἐκτίθεται ⟨Παρμενίδου δόξαν⟩ ἐν τῷ πρώτῳ τῆς φυσικῆς ἱστορίας· τὸ παρὰ τὸ ὂν οὐκ ὂν, τὸ οὐκ ὂν οὐδὲν, ἓν ἄρα τὸ ὄν.
44.1Fr. 44
Theophrastos da Fizik'in birinci kitabında Parmenides ve onun görüşü hakkında şöyle der: "Ondan sonra gelen, Pyres oğlu Eleali Parmenides (Ksenophanes'i de dinlediğini söyler) iki yoldan da gitti. Çünkü hem bütünün ezelî olduğunu ileri sürer, hem de varolan şeylerin oluşunu açıklamaya çalışır; ama ikisi hakkında aynı biçimde düşünmez: hakikate göre bütünün bir, oluşmamış ve küre biçimli olduğunu kabul eder; çoğunluğun kanaatine göre ise, görünen şeylerin oluşunu açıklamak için iki ilke koyar, ateş ve toprak: birini madde, öbürünü sebep ve etkin olan olarak."
Περὶ Παρμενίδου καὶ τῆς δόξης αὐτοῦ καὶ Θ. ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Φυσικῶν οὕτως λέγει· Τούτῳ δʼ ἐπιγενόμενος Παρμενίδης Πύρητος ὁ Ἐλεάτης, δὲ λέγει καὶ Ξενοφάνην. - ἐπʼ ἀμφοτέρας ἦλθε τὰς ὁδούς, Καὶ γὰρ ὡς ἀΐδιόν ἐστι τὸ πᾶν ἀποφαίνεται καὶ γένεσιν ἀποδιδόναι πειρᾶται τῶν ὄντων οὐχ ὁμοίως περὶ ἀμφοτέρων δοξάζων, ἀλλὰ κατʼ ἀλήθειαν μὲν ἓν τὸ πᾶν καὶ ἀγέννητον καὶ σφαιροειδὲς ὑπολαμβάνων, κατὰ δόξαν δὲ τῶν πολλῶν εἰς τὸ γένεσιν ἀποδοῦναι τῶν φαινομένων δύο ποιῶν τὰς ἀρχὰς, πῦρ καὶ γῆν, τὸ μὲν ὡς ὕλην, τὸ δʼ ὡς αἴτιον καὶ ποιοῦν.
45.1Fr. 45
Theophrastos, Parmenides'in hocası Kolophonlu Ksenophanes'in tek bir ilke, yani varolanın bir ve bütün olduğunu, ne sınırlı ne sonsuz, ne hareketli ne durgun olduğunu varsaydığını söyler.
Μίαν δὲ τὴν ἀρχὴν ἤτοι ἓν τὸ ὂν καὶ πᾶν καὶ οὔτε πεπερασμένον οὔτε ἄπειρον οὔτε κινούμενον οὔτε ἠρεμοῦν Ξενοφάνη τὸν Κολοφώνιον τὸν Παρμενίδου διδάσκαλον ὑποτίθεσθαί φησιν ὁ Θεόφραστος.
46.1Fr. 46
Theophrastos, Anaksagoras'ın bunları Anaksimandros'a çok benzer biçimde söylediğini belirtir. Çünkü Anaksagoras, sonsuz olanın ayrışması sırasında aynı soydan olanların birbirine doğru gittiğini; bütünde altın bulunduğu için altının, toprak bulunduğu için toprağın oluştuğunu, öbür şeylerin de aynı biçimde, oluşmadan önceden var olduklarını söyler. Hareketin ve oluşun sebebi olarak da nous'u başa koymuştur; nous tarafından ayrıştırılan şeyler evrenleri ve öbür şeylerin tabiatını doğurmuştur. "Bu şekilde anlaşılırsa," der, "maddi ilkeleri, söylendiği gibi, sonsuz sayıyor, hareketin ve oluşun sebebini ise bir sayıyor gibi görünebilir. Ama biri her şeyin karışımını hem eidos hem büyüklük bakımından belirsiz tek bir tabiat olarak alırsa (söylemek istediği bu gibi görünür), onun iki ilke söylediği sonucu çıkar: sonsuzun tabiatı ve nous. Böylece cisimsel öğeleri her bakımdan Anaksimandros'a benzer biçimde koyduğu görülür."
Καὶ ταῦτά φησιν ὁ Θ. παραπλησίως τῷ Ἀναξιμάνδρῳ λέγειν τὸν Ἀναξαγόραν· ἐκεῖνος γάρ φησιν ἐν τῇ διακρίσει τοῦ ἀπείρου τὰ συγγενῆ φέρεσθαι πρὸς ἄλληλα καὶ ὅτι μὲν ἐν τῷ παντὶ χρυσὸς ἐνῆν γίνεσθαι χρυσὸν, ὅτι δὲ γῆ γῆν, ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον ὡς οὐ γινομένων ἀλλ᾽ ὑπαρχόντων πρότερον· τῆς δὲ κινήσεως καὶ τῆς γενέσεως αἴτιον ἐπέστησε τὸν νοῦν ὁ Ἀναξαγόρας ὑφ᾽ οὗ διακρινόμενα τούς τε κόσμους καὶ τὴν τῶν ἄλλων φύσιν ἐγέννησε. Καὶ οὕτω μὲν οὖν, φησὶ, λαμβανόντων δόξειεν ἂν ποιεῖν τὰς μὲν ὑλικὰς ἀρχὰς ἀπείρους, ὥσπερ εἴρηται, τὴν δὲ τῆς κινήσεως καὶ τῆς γενέσεως αἰτίαν μίαν. Εἰ δέ τις τὴν μίξιν τῶν ἁπάντων ὑπολάβοι μίαν εἶναι φύσιν ἀόριστον καὶ κατ᾽ εἶδος καὶ κατὰ μέγεθος ὅπερ ἂν δόξειε βούλεσθαι λέγειν, συμβαίνει δύο τὰς ἀρχὰς αὐτὸν λέγειν τήν τε τοῦ ἀπείρου φύσιν καὶ τὸν νοῦν, ὥστε πάντως φαίνεται τὰ σωματικὰ στοιχεῖα παραπλησίως ποιῶν Ἀναξιμάνδρῳ.
47.1Fr. 47
Anaksagoras, küçükte en küçük olmadığını, her zaman daha küçüğü bulunduğunu, büyükte de en büyük olmadığını söylediğinde (Anaksagoras'ın kendi sözü de bunu gösterir), Theophrastos Anaksagoras Üzerine'nin ikinci kitabında şunları yazar: "Sonra, her şeyin her şeyde olduğunu, şeyler hem büyüklükte hem küçüklükte sonsuz olduğu ve ne en küçük ne en büyük bulunabildiği için ileri sürmek, inandırmaya yetmez." Aristoteles de bunu hem çürütür, vb.
Εἰπόντος τοῦ Ἀναξαγόρου ὅτι οὔτε τοῦ σμικροῦ ἐστὶ τοὐλάχιστον ἀλλὰ τὸ ἔλασσον ἀεὶ, οὔτε τὸ μέγιστον, ὡς καὶ αὐτὴ ἡ λέξις τοῦ Ἀναξαγόρου δηλοῖ, καὶ μέντοι Θ. ἐν τῷ περὶ Ἀναξαγόρου δευτέρῳ τάδε γράφων· "ἔπειτα τὸ διὰ τοῦτο λέγειν πάντα ἐν παντὶ, διότι καὶ ἐν μεγέθει καὶ ἐν σμικρότητι ἄπειρα, καὶ οὔτε τὸ ἐλάχιστον οὔτε τὸ μέγιστον ἔστι λαβεῖν, οὐχ ἱκανὸν πρὸς πίστιν," ἅμα μὲν ἀναιρεῖ τοῦτο ὁ Ἀριστοτέλης κ. τ. λ.
48.1Fr. 48
Theophrastos ötekileri anlattıktan sonra şöyle der: "Bunlardan sonra gelen Platon, ün ve güç bakımından önce, zaman bakımından sonradır. Çalışmalarının çoğunu ilk felsefeye ayırmış, ama görünen şeylere de yönelerek tabiat araştırmasına el atmıştır. Burada iki ilke koymak ister: biri, madde olarak dayanakta bulunan ilke, ki ona 'her şeyi kabul eden' der; öbürü, sebep ve hareket ettiren olarak, ki onu tanrının ve iyinin kudretine bağlar."
Ὁ μέντοι Θ. τοὺς ἄλλους προϊστορήσας "Τούτοις" φησὶν "ἐπιγενόμενος Πλάτων τῇ μὲν δόξῃ καὶ τῇ δυνάμει πρότερος τοῖς δὲ χρόνοις ὕστερος καὶ τὴν πλείστην πραγματείαν περὶ τῆς πρώτης φιλοσοφίας ποιησάμενος ἐπέδωκεν ἑαυτὸν καὶ τοῖς φαινομένοις ἁψάμενος τῆς περὶ φύσεως ἱστορίας, ἐν ᾗ δύο τὰς ἀρχὰς βούλεται ποιεῖν, τὸ μὲν ὑποκείμενον ὡς ὕλην ὃ προσαγορεύει πανδεχὲς, τὸ δʼ ὡς αἴτιον καὶ κινοῦν ὃ περιάπτει τῇ τοῦ θεοῦ καὶ τῇ τἀγαθοῦ δυνάμει.
49.1Fr. 49
Eskilerden bazıları da Platon'u kınamışlardır: İlkenin ilkesini ve oluşmamış bir şeyin oluşunu araması doğru değildir, demişlerdir. Çünkü ilk şeylerin de sebeplerini arar, kendi başına var olanlar için de bir oluş tasarlarsak, farkına varmadan sonsuza dek gider, incelememizin hiçbir sonu kalmaz. Her şeyin ispat edilebilir olduğunu sanan kişi nasıl ispatın kendisini ortadan kaldırırsa, her şeyin sebebini arayan da bütün varlıkları ve onların belirli bir ilkeden yola çıkan düzenini aynı şekilde kökünden yıkar. Theophrastos Platon'u psykhē'nin doğuşu konusunda böyle eleştirir ve tabii şeylerin hepsinde "niçin"i aramamız gerekmediğini söyler: Ateş neden yakar, neden ateştir, kar neden soğutur diye şaşkınlığa düşmek gülünçtür, der.
Καὶ τῶν παλαιῶν τινὲς ἐπέπληξαν τῷ Πλάτωνι λέγοντες ὡς οὐκ ὀρθῶς ἀρχὴν ἀρχῆς ἐπιζητεῖ καὶ γένεσιν ἀγεννήτου πράγματος· εἰ γὰρ καὶ τῶν πρώτων τὰ αἴτια ζητήσομεν καὶ τῶν αὐθυποστάτων γενέσεις ἐπινοήσομεν, εἰς ἄπειρον προιόντες λησόμεθα καὶ τέλος οὐδὲν ἔχον τῆς θεωρίας· ὥσπερ γὰρ ὁ πάντα ἀποδεικτὰ νενομικὼς αὐτὴν μάλιστα τὴν ἀπόδειξιν ἀναιρεῖ, τοῦτον τὸν τρόπον καὶ ὁ πάντων αἰτίας ἐπιζητῶν ἄρδην ἀνατρέπει τὰ ὄντα πάντα καὶ τὴν τάξιν αὐτῶν τὴν ἀπό τινος ὡρισμένης ἀρχῆς προϊοῦσαν. Τοιαῦτα μὲν ὁ Θ. ἐπιτιμᾷ τῷ Πλάτωνι περὶ τῆσδε τῆς ψυχογονίας οὐδὲ ἐπὶ τῶν φυσικῶν πάντων λέγων δεῖν ἡμᾶς ἐπιζητεῖν τὸ διὰ τί· γελοῖον γάρ φησιν ἀπορεῖν διὰ τί καίει τὸ πῦρ καὶ διὰ τί πῦρ καὶ διὰ τί ψύχει ἡ χιών.
50.1Fr. 50
Theophrastos, Prometheus'un bilge biri olduğunu ve felsefeyi insanlara ilk o verdiğini söyler; onun insanlara ateşi verdiği masalı da buradan yayılmıştır.
Θ. τὸν Προμηθέα φησὶ σοφὸν γενόμενον μεταδοῦναι πρῶτον τοῖς ἀνθρώποις φιλοσοφίας, ὅθεν καὶ διαδοθῆναι τὸν μῦθον ὡς ἄρα πυρὸς μεταδοίη.
51.1Fr. 51
Platon tabiat bilgisinin akla yatkın olanı söylemekten ibaret olduğunu söylerken haklıydı. Aristoteles de ona tanıklık eder, çünkü asıl ispatın aracısız ve güvenilir ilkelerden, asıl sebeplerden ve tabiatça önce gelenlerden yola çıkmasını ister. Ama bu yüzden tabiat bilgisini küçümsememeli; Theophrastos'un da düşündüğü gibi, bizim kullanımımıza ve gücümüze yeten bilgiyle yetinmelidir.
Καλῶς ὁ Πλάτων τὴν φυσιολογίαν εἰκοτολογίαν ἔλεγεν εἶναι, ᾧ καὶ Ἀριστοτέλης συμμαρτυρεῖ, τὴν κυρίως ἀπόδειξιν ἐξ ἀμέσων καὶ ἀξιοπίστων ἀρχῶν καὶ ἐκ τῶν κυρίως αἰτίων καὶ τῇ φύσει προτέρων εἶναι βουλόμενος. Ἀλλʼ οὐκ ἀτιμαστέον διὰ τοῦτο φυσιολογίαν, ἀλλʼ ἀρκεῖσθαι χρὴ τῷ κατὰ τὴν ἡμετέραν χρῆσιν καὶ δύναμιν ὡς καὶ Θεοφράστῳ δοκεῖ.
52.1Fr. 52
Theophrastos'un Fizik'inde aktardığına göre Demokritos, sıcak, soğuk ve benzeri şeylerle sebep açıklayanların bunu sıradan insanlar gibi yaptıklarını düşünerek atomlara kadar yükseldi.
Δημόκριτος δὲ, ὡς Θ. ἐν τοῖς φυσικοῖς ἱστορεῖ, ὡς ἰδιωτικῶς ἀποδιδόντων τῶν κατὰ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν καὶ τὰ τοιαῦτα αἰτιολογούντων, ἐπὶ τὰς ἀτόμους ἀνέβη.
53.1Fr. 53
Aristoteles'in öğrencilerinin önde geleni Theophrastos da bunu benimser. Hareket Üzerine'nin birinci kitabında şöyle der: İstekler, arzular ve öfkeler cisimsel hareketlerdir ve başlangıçlarını bunlardan alırlar; ama yargılamalar ve seyirler başka bir şeye bağlanamaz; bunların ilkesi de, fiili de, gayesi de psykhē'nin kendisindedir. Nous da öyledir; dışarıdan geldiği için daha üstün ve daha ilahî bir parçadır, hem de büsbütün. Buna şunu ekler: "Bunların tarif bakımından bir ayrılığı olup olmadığını incelemek gerekir; çünkü bunların da hareket olduğu kabul edilmektedir."
Ταῦτα δὲ καὶ τῷ κορυφαίῳ ἀρέσκει τῶν Ἀριστοτέλους ἑταίρων Θεοφράστῳ ἐν τῷ πρώτῳ τῶν περὶ κινήσεως αὐτοῦ λέγοντι ὅτι αἱ μὲν ὀρέξεις καὶ αἱ ἐπιθυμίαι καὶ ὀργαὶ σωματικαὶ κινήσεις εἰσὶ καὶ ἀπὸ τούτων ἀρχὴν ἔχουσιν, ὅσαι δὲ κρίσεις καὶ θεωρίαι, ταύτας οὐκ ἔστιν εἰς ἕτερον ἀγαγεῖν ἀλλʼ ἐν αὐτῇ τῇ ψυχῇ καὶ ἡ ἀρχὴ καὶ ἡ ἐνέργεια καὶ τὸ τέλος ἔτι δὲ δὴ καὶ ὁ νοῦς, κρεῖττόν τι μέρος καὶ θειότερον ἅτε δὴ ἔξωθεν ἐπεισιὼν, καὶ παντελῶς. Καὶ τούτοις ἐπάγει· ὑπὲρ μὲν οὖν τούτων σκεπτέον εἴ τινα χωρισμὸν ἔχει πρὸς τὸν ὅρον· ἐπεὶ τό γε κινήσεις εἶναι καὶ ταύτας ὁμολογούμενον.
53b.1Fr. 53b
Kuvve hâlindeki ve fiil hâlindeki nous hakkında Theophrastos'un sözlerini aktarmak daha iyi olur. Kuvve hâlindeki hakkında şunu söyler: "Nous dışarıdan gelen ve adeta sonradan eklenmiş bir şey olduğu hâlde nasıl oluyor da bize doğuştan bağlıdır? Tabiatı nedir? Fiil olarak hiçbir şey olmayıp kuvve olarak her şey olması doğru bir sözdür; his için de böyledir. Ama bu, nous'un kendisinin de hiçbir şey olmadığı anlamında alınmamalıdır, bu söz cambazlığı olur; maddi şeylerde olduğu gibi, dayanakta bulunan bir kuvve olarak anlaşılmalıdır. O hâlde 'dışarıdan' sözü, sonradan eklenmiş anlamında değil, ilk oluşta birlikte kapsanmış anlamında alınmalıdır. Peki akledilir şeyler nasıl nous olur, onun etkilenmesi nedir? Çünkü fiile geçecekse his gibi etkilenmesi gerekir. Ama cisimsiz bir şeyin bir cisim tarafından etkilenmesi nedir, ne tür bir değişmedir? Başlangıç nesneden mi gelir, yoksa nous'un kendisinden mi? Etkilenme bakımından nesneden geliyor gibi görünebilir, çünkü etkilenen şeylerden hiçbiri kendi kendinden etkilenmez; ama nous her şeyin ilkesi olduğu ve akletmek hislerde olduğu gibi değil, kendine bağlı olduğu için, kendinden geliyor gibi de görünebilir. Belki şu da tuhaf görünebilir: nous hiçbir şey olmayıp her şeye kuvvesi yettiğine göre maddenin tabiatına mı sahiptir?" […] Bu, Fizik'in beşinci, Psykhē Üzerine'nin ikinci kitabındadır […] Nous etkilenmez, der, meğer ki başka bir anlamda etkilenebilir olsun; onun etkilenebilir oluşu da hareket edebilir olmak gibi değil (çünkü hareket tamamlanmamıştır), fiil gibi anlaşılmalıdır. Biraz ilerde de hislerin cisimsiz olmadığını, nous'un ise ayrı olduğunu söyler. Aristoteles'in etkin nous hakkında belirlediklerine de değinerek şöyle der: "Şunu incelemek gerekir: her tabiatta birinin madde ve kuvve hâlinde, öbürünün sebep ve etkin olduğunu, etkin olanın her zaman etkilenenden, ilkenin de maddeden daha değerli olduğunu söylüyoruz." Bunları kabul eder, ama şu güçlüğü ortaya atar: "Peki bu iki tabiat nedir? Etkin olana dayanak olan ya da ona bağlı olan nedir? Çünkü nous bir bakıma etkin olanla kuvve hâlinde olanın karışımıdır. Hareket ettiren doğuştan bizdeyse, hemen ve her zaman etkin olmalıydı; sonradan geliyorsa, neyle birlikte ve nasıl oluşmuştur? Yok olmaz olduğuna göre oluşmamış da görünüyor. İçimizde bulunduğuna göre neden her zaman etkin değildir? Unutma, aldanma ve yanlış neden vardır? Yoksa karışım yüzünden mi?" Bütün bunlardan açıktır ki, onlara göre bir yanda etkilenen ve yok olabilen bir nous vardır; buna ortak nous da derler, cisimden ayrılmaz; Theophrastos, unutmanın ve aldanmanın bu nous'la karışım yüzünden olduğunu söyler. Öbür yanda adeta kuvve hâlindeki ile fiil hâlindekinden bileşmiş bir nous vardır; onu cisimden ayrı, yok olmaz ve oluşmamış sayarlar. Bu iki nous bir bakıma iki tabiat, bir bakıma tek tabiattır; çünkü madde ile eidos'tan oluşan şey birdir.
Ἄμεινον δὲ τὰ Θεοφράστου παραθέσθαι περί τε τοῦ δυνάμει νοῦ καὶ τοῦ ἐνεργείᾳ. Περὶ μὲν οὖν τοῦ δυνάμει τάδε φησίν· "Ὁ δὲ νοῦς πῶς ποτὲ ἔξωθεν ὢν καὶ ὥσπερ ἐπίθετος ὅμως συμφυὴς, καὶ τίς ἡ φύσις αὐτοῦ; τὸ μὲν γὰρ μηδὲν εἶναι κατʼ ἐνέργειαν δυνάμει δὲ πάντα, καλῶς, ὥσπερ καὶ ἡ αἴσθησις. Οὐ γὰρ οὕτως ληπτέον ὡς οὐδὲ αὐτός· ἐριστικὸν γάρ· ἀλλʼ ὡς ὑποκειμένην τινὰ δύναμιν καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν ὑλικῶν. Ἀλλὰ τὸ ἔξωθεν ἄρα οὐχ ὡς ἐπίθετον ἀλλʼ ὡς ἐν τῇ πρώτῃ γενέσει συμπεριλαμβανόμενον θετέον. Πῶς δέ ποτε γίνεται τὰ νοητὰ καὶ τί τὸ πάσχειν αὐτόν; δεῖ γὰρ, εἴπερ εἰς ἐνέργειαν ἥξει, καθάπερ ἡ αἴσθησις· ἀσωμάτῳ δὲ ὑπὸ σώματος τί τὸ πάθος, ἢ ποία μεταβολή, καὶ πρότερον ἀπʼ ἐκείνου ἡ ἀρχὴ ἢ ἀπʼ αὐτοῦ; τὸ μὲν γὰρ πάσχειν ἀπʼ ἐκείνου δόξειεν ἂν, οὐδὲν γὰρ ἀφʼ ἑαυτοῦ τῶν ἐν πάθει, τὸ δὲ ἀρχὴ πάντων εἶναι καὶ ἐπʼ αὐτῷ τὸ νοεῖν καὶ μὴ ὥσπερ ταῖς αἰσθήσεσιν ἀπʼ αὐτοῦ. Τάχα δʼ ἂν φανείη καὶ τοῦτο ἄτοπον, εἰ ὁ νοῦς ὕλης ἔχει φύσιν μηδὲν ὢν ἅπαντα δὲ δυνατός" […] ἔστι δὲ ἐν τῷ πέμπτῳ τῶν Φυσικῶν, δευτέρῳ δὲ τῶν περὶ Ψυχῆς […] ἀπαθὴς γὰρ, φησὶν, ὁ νοῦς, εἰ μὴ ἄρα ἄλλως παθητικὸς, καὶ ὅτι τὸ παθητικὸν ὑπʼ αὐτοῦ οὐχ ὡς τὸ κινητικὸν ληπτέον, ἀτελὴς γὰρ ἡ κίνησις, ἀλλʼ ὡς ἐνέργειαν. Καὶ προϊών φησι τὰς μὲν αἰσθήσεις οὐκ ἄνευ σώματος, τὸν δὲ νοῦν χωριστόν. Ἁψάμενος δὲ καὶ τῶν περὶ τοῦ ποιητικοῦ νοῦ διωρισμένων Ἀριστοτέλει, ἐκεῖνο, φησὶν, ἐπισκεπτέον, ὁ δή φαμεν ἐν πάσῃ φύσει τὸ μὲν ὡς ὕλην καὶ δυνάμει τὸ δὲ αἴτιον καὶ ποιητικὸν, καὶ, ὅτι ἀεὶ τιμιώτερον τὸ ποιοῦν τοῦ πάσχοντος καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς ὕλης· ταῦτα μὲν ἀποδέχεται, διαπορεῖ δέ· τίνες οὖν αὗται αἱ δύο φύσεις, καὶ τί πάλιν τὸ ὑποκείμενον ἢ συνηρτημένον τῷ ποιητικῷ, μικτὸν γάρ πως ὁ νοῦς ἔκ τε τοῦ ποιητικοῦ καὶ τοῦ δυνάμει· εἰ μὲν οὖν σύμφυτος ὁ κινῶν, καὶ εὐθὺς ἐχρῆν καὶ ἀεί· εἰ δὲ ὕστερον, μετὰ τίνος, καὶ πῶς ἡ γένεσις; ἔοικεν οὖν καὶ ἀγέννητος εἴπερ καὶ ἄφθαρτος. Ἐνυπάρχων δʼ οὖν διὰ τί οὐκ ἀεί; ἢ διὰ τί λήθη καὶ ἀπάτη καὶ ψεῦδος, ἢ διὰ τὴν μίξιν; ἐξ ὧν ἁπάντων δῆλόν ἐστιν ὅτι οὐ φαύλως ὑπονοοῦμεν ἄλλον μέν τινα παρʼ αὐτοῖς εἶναι τὸν παθητικὸν νοῦν καὶ φθαρτὸν, ὃν καὶ κοινὸν ὀνομάζουσι, καὶ ἀχώριστον τοῦ σώματος, καὶ διὰ τὴν πρὸς τοῦτο μίξιν τὴν λήθην καὶ τὴν ἀπάτην γίνεσθαι, φησὶν ὁ Θ., ἄλλον δὲ τὸν ὥσπερ συγκείμενον ἐκ τοῦ δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ, ὃν καὶ χωριστὸν εἶναι τοῦ σώματος τιθέασι καὶ ἄφθαρτον καὶ ἀγέννητον, καὶ πὼς μὲν δύο φύσεις τούτους τοὺς νοῦς, πὼς δὲ μίαν. Ἓν γὰρ τὸ ἐξ ὕλης καὶ εἴδους.
54.1Fr. 54
Theophrastos her değişmenin zaman içinde olup olmadığı konusunda tereddüt eder gibidir; belki karanlıktan aydınlığa geçişlerden kuşkulanıyordu: odaya bir kandil getirilince bütün ev zaman geçmeden birden ışıkla dolar.
Δοκεῖ δὲ ὁ Θ. ἀπορεῖν εἰ πᾶσα μεταβολὴ ἐν χρόνῳ ὑφορώμενος ἴσως τὰς ἀπὸ σκότους εἰς φῶς μεταβολὰς, ὅταν εἰσκομισθέντος εἰς τὸ δωμάτιον λύχνου πᾶς ἀθρόως ὁ οἶκος ἀναπλησθῇ τοῦ φωτὸς ἄνευ χρόνου.
55.1Fr. 55
Alexandros her değişmenin zaman içinde olduğunu düşünür; Theophrastos ise tereddüt eden birine benzer. Belki karanlıktan aydınlığa geçişlerden kuşkulanıyordu: odaya bir kandil getirilince bütün ev zaman geçmeden birden parıltıyla ve ışıkla dolar.
Ἀλέξανδρος μὲν οὖν οἴεται πᾶσαν μεταβολὴν εἶναι ἐν χρόνῳ, Θ. δὲ ἔοικε διαποροῦντι καὶ ἴσως ὑφεωρᾶτο τὰς ἀπὸ σκότους εἰς φῶς μεταβολὰς ὅταν εἰσκομισθέντος εἰς τὸ δωμάτιον λύχνου πᾶς ἀθρόως ὁ οἶκος ἀναπλησθῇ τῆς αὐγῆς καὶ τοῦ φωτὸς ἄνευ χρόνου.
56.1Fr. 56
Theophrastos da Olumlama Üzerine'de önermenin birçok anlamda söylendiğini düşünüyor görünür.
Ὡς δὲ πολλαχῶς λεγομένης τῆς προτάσεως ἔοικε καὶ Θ. ἐν τῷ περὶ Καταφάσεως φρονεῖν.
57.1Fr. 57
Kendi başlarına söylendiklerinde birden çok şey anlatan, birleştirilince artık öyle olmayan bazı şeyler vardır; Theophrastos bunu Çok Anlamlılık Üzerine'de söyler.
Ἔστι γάρ τινα ἃ καθʼ ἑαυτὰ μὲν λεγόμενα πλείω σημαίνει, συντεθέντα δὲ οὐκέτι, ὡς ἐν τῷ περὶ τοῦ Πολλαχῶς Θ. φησίν.
57b.1Fr. 57b
Theophrastos Kaç Anlamda Söylendiği Üzerine'de bundan da söz eder; örneğin her üçgenin üç açısının iki dik açıya eşit olduğunu bilmek: bu ya küllî olarak bilinir ya da tek tek hepsi için cüzî olarak.
Οὗ καὶ αὐτοῦ Θ. ἐν τῷ περὶ τῶν Ποσαχῶς μέμνηται, οἷον ἐπίστασθαι πᾶν τρίγωνον ὅτι δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχει τὰς τρεῖς γωνίας· ἢ γὰρ ὡς καθόλου ἢ ὡς καθʼ ἕκαστα πάντα.
57c.1Fr. 57c
Bu yüzden Theophrastos haklı olarak cüzî önermeye belirli, kısmî önermeye ise belirsiz der. Cüzî önerme düz anlamıyla küllî olana, kısmî önerme ise küllî olarak alınan küllîye karşı ayrılır.
Διόπερ ὀρθῶς ὁ Θ. τὴν μὲν καθʼ ἕκαστα ὡρισμένην καλεῖ, τὴν δὲ μερικὴν ἀδιόριστον· καὶ ἀντιδιαιρεῖται πρὸς μὲν τὴν ἁπλῶς καθόλου ἡ καθʼ ἕκαστα, πρὸς δὲ τὴν καθόλου ὡς καθόλου ἡ μερική.
57d.1Fr. 57d
Theophrastos da Olumlama Üzerine'de bu anlamda belirsiz olandan söz eder: "bunlardan biri vardır" ve "ikisinden biri vardır" sözlerinin belirsiz olduğunu söyler. "Bunlardan biri vardır" sözü hem hepsi varken hem de bir kısmı var bir kısmı yokken doğrudur; "ikisinden biri vardır" sözü de hem ikisi de varken hem de yalnız biri varken doğrudur.
Ἐμνημόνευσε τοῦ οὕτως ἀδιορίστου καὶ Θ. ἐν τῷ περὶ Καταφάσεως· τὸ γὰρ εἶναί τι τούτων καὶ τὸ ἕτερον εἶναι ἀδιόριστα λέγει, τὸ μὲν εἶναί τι τούτων, ὅτι καὶ πάντων ὄντων ἀληθὲς καὶ τῶν μὲν ὄντων τῶν δὲ μή· τὸ δὲ τὸ ἕτερον εἶναι, ὅτι καὶ τοῦτο ἀληθὲς καὶ ἀμφοτέρων ὄντων καὶ τοῦ ἑτέρου μόνου.
57e.1Fr. 57e
Theophrastos şöyle der: bazı durumlarda niceleyici yüklemde de bulunmazsa çelişik önermeler birlikte doğru olur. Örneğin, der, "Phainias'ın epistēmē'si vardır" ve "Phainias'ın epistēmē'si yoktur" dersek, ikisi de doğru olabilir.
Φησὶν ὁ Θ. ὅτι ἐπί τινων, ἐὰν μὴ ὁ προδιορισμὸς ᾖ καὶ ἐπὶ τοῦ κατηγορουμένου, ἡ ἀντίφασις συναληθεύσει, οἷον, φησὶν, ἐὰν λέγωμεν, Φαινίας ἔχει ἐπιστήμην, Φαινίας οὐκ ἔχει ἐπιστήμην, δύναται ἀμφότερα εἶναι ἀληθῆ.
58.1Fr. 58
Theophrastos Önceki Analitikler'in birinci kitabında "zorunlu"nun anlamlarından söz ederken şöyle yazar: "Üçüncüsü, var olandır; çünkü var olduğu zaman var olmaması mümkün değildir. Mümkün olanın kendine özgü yanı, var olmayanın var olduğunu varsaymaktır; çünkü biri zorunlu olanı ve var olanı var kabul ederse imkânsız bir sonuç çıkmaz, böylece tanım hem zorunlu olana hem de var olana uyar. Bu yüzden mümkün olanın kendine özgü yanı şudur: var olmadığı hâlde var olarak varsayıldığında ondan imkânsız hiçbir sonuç çıkmaz."
Ὁ γοῦν Θ. ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Προτέρων Ἀναλυτικῶν λέγων περὶ τῶν ὑπὸ τοῦ ἀναγκαίου σημαινομένων οὕτως γράφει· " Τρίτον τὸ ὑπάρχον· ὅτε γὰρ ὑπάρχει τότε οὐχ οἷόν τε μὴ ὑπάρχειν. Ἴδιον δὲ τοῦ ἐνδεχομένου τὸ τὸ μὴ ὂν ὑποτίθεσθαι εἶναι, ἐπεὶ καὶ τὸ ἀναγκαῖον καὶ τὸ ὑπάρχον ἂν λάβῃ τις εἶναι, οὐκ ἀδύνατόν τι ἀκολουθήσει. Καὶ ἔσται ἐφαρμόζων ὁ λόγος καὶ τῷ ἀναγκαίῳ καὶ τῷ ὑπάρχοντι· διὸ ἴδιον τοῦ ἐνδεχομένου τὸ μὴ ὑπάρχον αὐτὸ ὡς ὑπάρχον ὑποτεθὲν μηδὲν ἀδύνατον ἔχειν ἑπόμενον."
59.1Fr. 59
Baştan sona varsayımlı kıyaslar da, Theophrastos'un Önceki Analitikler'in birinci kitabında gösterdiği gibi, başka bir yolla daha önce söylenen üç şekle indirgenir… Theophrastos Analitikler'in birinci kitabında, baştan sona varsayımlı kıyaslarda ikinci şeklin, önermelerin aynı şeyle başlayıp farklı şeylerle bittiği şekil, üçüncü şeklin ise farklı şeylerle başlayıp aynı şeyle bittiği şekil olduğunu söyler.
Ἀνάγονται μέντοι καὶ οἱ διʼ ὅλων ὑποθετικοὶ εἰς τὰ τρία τὰ προειρημένα σχήματα ἄλλῳ τρόπῳ, ὡς καὶ Θ. δέδειχεν ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Προτέρων Ἀναλυτικῶν... Θ. μέντοι ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Ἀναλυτικῶν δεύτερον σχῆμα λέγει ἐν τοῖς διʼ ὅλων εἶναι ὑποθετικοῖς, ἐν ᾧ ἀρχόμεναι ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ αἱ προτάσεις λήγουσιν, εἰς ἕτερα, τρίτον δὲ ἐν ᾧ ἀπὸ διαφόρων ἀρχόμεναι λήγουσιν εἰς ταὐτόν.
60.1Fr. 60
Alexandros burada Theophrastos'un baştan sona varsayımlı dediği kıyaslar hakkında bir güçlük ortaya atar […] Theophrastos, hem önermeleri hem de sonucu varsayımdan alan kıyaslara baştan sona varsayımlı derdi… Theophrastos bunların da üç şekle indirgenebileceğini söylerdi.
Ἀπορεῖ δὲ ἐν τούτοις ὁ Ἀλέξανδρος περὶ τῶν λεγομένων παρὰ τῷ Θεοφράστῳ διʼ ὅλου ὑποθετικῶν […] διʼ ὅλου δὲ ὑποθετικοὺς ἐκάλει ὁ Θ. τοὺς καὶ τὰς προτάσεις καὶ τὸ συμπέρασμα ἐξ ὑποθέσεως λαμβάνοντας... ἔλεγε δὲ ὁ Θ. ὅτι δύνανται καὶ οὗτοι ὑπὸ τὰ τρία σχήματα ἀνάγεσθαι.
61.1Fr. 61
Akıl yürütmeleri şekillere indirgemek (Theophrastos'un Şekillere İndirgenmiş Akıl Yürütmeler başlıklı iki kitabı böyledir) ile bütün problemleri çözümleyip indirgeyebileceğimiz bir yöntemi ana hatlarıyla vermek aynı şey değildir […] Theophrastos da Kıyasların Çözümlenmesi Üzerine başlıklı eserinde bu yöntemin aynısını ana hatlarıyla verir.
Οὐ ταὐτὸν δέ ἐστιν ἀνάγειν τε λόγους εἰς τὰ σχήματα, ὡς ἔχει τὰ Θεοφράστου δύο τὰ ἐπιγραφόμενα Ἀνηγμένων λόγων εἰς τὰ σχήματα, καὶ μέθοδον ὑπογράψαι διʼ ἧς πάντα τὰ προβλήματα ἀναλύειν καὶ ἀνάγειν δυνησόμεθα […] ὑπογράφει δὲ τὴν αὐτὴν ταύτην μέθοδον καὶ Θ. ἐν τῷ ἐπιγραφομένῳ περὶ Ἀναλύσεως Συλλογισμῶν.
62.1Fr. 62
Theophrastos da Önceki Analitikler'in birinci kitabında, ek olarak alınan önermenin ya istikra yoluyla, ya kendisi de bir varsayımdan, ya apaçıklık yoluyla ya da kıyaslar yoluyla konduğunu söyler.
Καὶ Θ. δὲ ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Προτέρων Ἀναλυτικῶν λέγει τὸ προσλαμβανόμενον ἢ διʼ ἐπαγωγῆς τίθεσθαι ἢ καὶ αὐτὸ ἐξ ὑποθέσεως ἢ διʼ ἐνεργείας ἢ διὰ συλλογισμῶν.
63.1Fr. 63
Theophrastos ve Eudemos, küllî olumsuz önermenin kendisiyle döndüğünü daha basit bir yolla gösterdiler. Küllî olumsuz önermeye "küllî yoksunluk bildiren" önerme adını verdiler ve ispatı şöyle yaptılar: A hiçbir B'ye yüklenmesin. Hiçbirine yüklenmiyorsa ondan ayrılmıştır; öyleyse B de her A'dan ayrılmıştır; bu böyleyse B hiçbir A'ya yüklenmez.
Θ. μὲν καὶ Εὔδημος ἁπλούστερον ἔδειξαν τὴν καθόλου ἀποφατικὴν ἀντιστρέφουσαν ἑαυτῇ· τὴν γὰρ καθόλου ἀποφατικὴν ὠνόμασαν καθόλου στερητικὴν, τὴν δὲ δεῖξιν οὕτως ποιοῦνται. Κείσθω τὸ Α κατὰ μηδενὸς τοῦ Β· εἰ δὲ κατὰ μηδενὸς ἀπέζευκται· καὶ τὸ Β ἄρα παντὸς ἀπέζευκται τοῦ Α, εἰ δὲ τοῦτο κατʼ οὐδενὸς αὐτοῦ.
63b.1Fr. 63b
Theophrastos bunun ⟨yani mümkün olumsuz önermenin⟩ de öbür olumsuz önermeler gibi döndüğünü söyler.
Θ. δὲ καὶ ταύτην ⟨τὴν ἀποφατικὴν ἐνδεχομένην⟩ ὁμοίως ταῖς ἄλλαις ἀποφατικαῖς φησὶν ἀντιστρέφειν.
63c.1Fr. 63c
Theophrastos ve Eudemos ise […] [mümkün] küllî olumsuz önermenin de kendisiyle döndüğünü söylerler; tıpkı var olana dair küllî olumsuz önermenin ve zorunlu küllî olumsuz önermenin döndüğü gibi.
Θ. μέντοι καὶ Εὔδημος […] ἀντιστρέφειν φασὶ καὶ τὴν καθόλου ἀποφατικὴν αὑτῇ, ὥσπερ ἀντέστρεφε καὶ ἡ ὑπάρχουσα καθόλου ἀποφατικὴ καὶ ἡ ἀναγκαία.
63d.1Fr. 63d
⟨Aristoteles⟩ şöyle der: bu tür önermeler, yani şimdi ortaya koyduğu türden olanlar, üç terimi kuvve hâlinde kendi içlerinde taşır ⟨Theophrastos'un ek alım yoluyla kurulan önermeler dediği önermeler böyledir. Bunlar üç terimi bir bakıma taşır: "B neyin hepsine yükleniyorsa A da onun hepsine yüklenir" önermesinde, belirlenmiş iki terim, yani B ile A içinde, B'nin yüklendiği üçüncü terim de bir bakıma kapsanmıştır; yalnız o ikisi gibi belirli ve açık değildir⟩. Bu tür önermeler, Theophrastos'un Olumlama Üzerine'de gösterdiği gibi, yüklemli önermelerden yalnız söyleyiş bakımından farklı görünür […] Theophrastos Olumlama Üzerine'de "B neye yükleniyorsa A da ona" önermesini, "B neyin hepsine yükleniyorsa A da onun hepsine" önermesine denk sayar.
Λέγει ⟨Ἀριστοτέλης⟩ ὅτι ἐν ταῖς τοιαύταις προτάσεσιν αἱ δυνάμει τοὺς τρεῖς ὅρους ἐν ἑαυταῖς ἔχουσιν, ὁποῖαί εἰσιν οὓς ἐξέθετο νῦν, ⟨ὁποῖαί εἰσιν αἱ κατὰ πρόσληψιν ὑπὸ Θεοφράστου λεγόμεναι· αὗται γὰρ τοὺς τρεῖς ὅρους ἔχουσί πως· ἐν γὰρ τῇ καθʼ οὖ τὸ Β παντὸς κατʼ ἐκείνου καὶ τὸ Α παντὸς, ἐν τοῖς δύο ὅροις, τῷ τε Β καὶ τῷ Α, τοῖς ὡρισμένοις ἤδη πως περιείληπται καὶ ὁ τρίτος, καθʼ οὗ τὸ Β κατηγορεῖται, πλὴν οὐχ ὁμοίως ἐκείνοις ὡρισμένος φανερός.⟩ Ἐν δὴ ταῖς τοιαύταις προτάσεσι αἱ τῇ λέξει μόνον τῶν κατηγορικῶν διαφέρειν δοκοῦσιν, ὡς ἔδειξεν ἐν τῷ περὶ Καταφάσεως Θ […] ὁ μέντοι Θ. ἐν τῷ περὶ Καταφάσεως τὴν καθʼ οὗ τὸ Β, τὸ Α, ὡς ἴσον δυναμένην λαμβάνει τῇ καθʼ οὖ παντὸς τὸ Β, κατʼ ἐκείνου παντὸς τὸ Α.
63e.1Fr. 63e
Theophrastos'un "orantı yoluyla" dediği baştan sona varsayımlı kıyaslar, örneğin "üç terim yoluyla" denenler, artık seçme yoluyla yapılan ispatın kapsamına girmiyor gibi görünecektir. Theophrastos bunlara orantı yoluyla kıyas der, çünkü önermeler birbirine, sonuç da önermelere orantılıdır; onlarda bir benzerlik vardır. Ya da bunlar asıl ve düz anlamıyla kıyas değil, bütünüyle varsayımdan kıyaslardır; çünkü hiçbir şeyin var olduğunu ya da olmadığını göstermezler.
Δόξουσι γὰρ οἱ διʼ ὅλων ὑποθετικοὶ, οὓς Θ. κατὰ ἀναλογίαν λέγει, οἷοί εἰσιν οἱ διὰ τριῶν λεγόμενοι, μηκέτι ὑποπίπτειν τῇ διὰ τῆς ἐκλογῆς δείξει. Λέγει δὲ αὐτοὺς ὁ Θ. κατὰ ἀναλογίαν, ἐπειδὴ αἵ τε προτάσεις ἀνάλογοι καὶ τὸ συμπέρασμα ταῖς προτάσεσιν· ἐν γὰρ αὐτοῖς ὁμοιότης ἐστίν. Ἢ οὐδὲ συλλογισμοὶ κυρίως καὶ ἁπλῶς ἐκεῖνοι, ἀλλὰ τὸ ὅλον τοῦτο, ἐξ ὑποθέσεως συλλογισμοί· οὐδὲν γὰρ εἶναι ἢ μὴ εἶναι δεικνύουσι.
64.1Fr. 64
Theophrastos şöyle der: "Sözün iki ilişkisi vardır: biri dinleyicilerle, öbürü konularla. Dinleyicilerle ilişkisinin peşinden şairler ve hatipler gider, konularla ilişkisinin peşinden ise filozoflar."
Φησὶν ὁ Θ. "τοῦ λόγου σχέσεις ἔχοντος τὴν μὲν πρὸς τοὺς ἀκροατὰς τὴν δὲ πρὸς τὰ πράγματα, τὴν μὲν πρὸς τοὺς ἀκροατὰς ποιηταὶ καὶ ῥήτορες διώκουσι, τὴν δὲ πρὸς τὰ πράγματα φιλόσοφοι."
65.1Fr. 65
Filozof Theophrastos'un ayırdığı gibi sözün ilişkisi iki türlüdür: biri, ona bir şey anlattığı dinleyicilerle; öbürü, konuşanın dinleyicileri ikna etmeyi amaçladığı konularla. Sözün dinleyicilerle ilişkisiyle şiir ve retorik uğraşır, vb.
Διττῆς γὰρ οὔσης τῆς τοῦ λόγου σχέσεως, καθὰ διώρισεν ὁ φιλόσοφος Θ. τῆς τε πρὸς τοὺς ἀκροωμένους οἷς καὶ σημαίνει τι, καὶ τῆς πρὸς τὰ πράγματα ὑπὲρ ὧν ὁ λέγων πεῖσας προτίθεται τοὺς ἀκροωμένους, περὶ μὲν τὴν σχέσιν αὐτοῦ τὴν πρὸς τοὺς ἀκροατὰς καταγίνονται ποιητικὴ καὶ ῥητορική κ. τ. λ.
66.1Fr. 66
[Latince aktarım] Theophrastos Olumlama ve Olumsuzlama Üzerine'de şunu öğretti: tanım her zaman tek bir söz olmalı ve kesintisiz söylenmelidir; çünkü tek bir ousiayı gösteren söze tek söz denir. Örneğin insanın tanımı olan "iki ayaklı, yürüyen canlı", tek bir dayanağı, yani insanı gösterdiği için tek bir sözdür. Ama biri bu sözü bölerse, tek bir şeyi anlatan sözü söyleyişte ara vererek dağıtırsa, söz çok olur.
Th. de Affirmatione et negatione sic docuit, definitionem unam semper orationem eamque oportere continuatim proferri: illa enim una oratio esse dicitur, quae unius substantiae ̓εεὶξιω est. Definitio autem, ut v. gr. hominis, animal gressibile bipes, una est oratio per hoc, quoniam unum subjectum i. e. hominem ὁε. Sin vero quis dividat et orationem unam rem significantem proferendi intermissione distribuat, multiplex fit oratio.
67.1Fr. 67
Aristoteles … "kendi başına" ile "kendisi olarak"ın aynı şey olduğunu söyler; çünkü bir şey bir şeye kendisi olarak aitse kendi başına da aittir. Theophrastos çevresindekiler ise bunların farklı olduğunu söyler: "kendi başına", "kendisi olarak"tan daha küllîdir. Bir şey kendisi olarak aitse kendi başına da aittir; ama kendi başına aitse her durumda kendisi olarak da ait değildir. Üç açısının iki dik açıya eşit olması üçgene, üçgen olduğu için aittir, ama kendi başına da aittir. İkizkenara ise kendi başına aittir, ama artık ikizkenar olarak ait değildir; çünkü üç açısının iki dik açıya eşit olması ona ikizkenar olduğu için ait değildir. Öyle olsaydı, eşkenar ve çeşitkenar üçgenler ikizkenar olmadıkları için bu özelliğe sahip olmazlardı; oysa düz anlamıyla üçgen oldukları için sahiptirler. Theophrastos çevresindekilerin görüşü budur.
Ὁ μὲν Ἀριστοτέλης .. τὸ αὐτό φησιν εἶναι τὸ καθʼ αὑτὸ καὶ τὸ ᾗ αὐτό· εἴ τι μὲν γὰρ ᾗ αὐτὸ, τοῦτο καὶ καθʼ αὑτό· οἱ δὲ περὶ τὸν Θεόφραστον διαφέρειν ταῦτα λέγουσι· καθολικώτερον γὰρ εἶναι τὸ καθʼ αὑτὸ τοῦ ᾗ αὐτό. Εἴ τι μὲν γὰρ ᾗ αὐτὸ, τοῦτο καὶ καθʼ αὑτὸ, οὐκ εἴ τι δὲ καθʼ αὑτὸ, πάντως καὶ ᾗ αὐτό. Τῷ γὰρ τριγώνῳ ᾗ τρίγωνόν ἐστιν ὑπάρχει τὸ τὰς τρεῖς γωνίας δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχειν, ἀλλὰ καὶ καθʼ αὑτό· τῷ δὲ ἰσοσκελεῖ καθʼ αὑτὸ μὲν ὑπάρχει, οὐκέτι δὲ ᾗ αὐτό. Οὐ γὰρ ᾗ ἰσοσκελὲς ὑπάρχει αὐτῷ τὸ τὰς τρεῖς γωνίας δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχειν. Εἰ γὰρ τοῦτο οὐκ ἂν τῷ ἰσοπλεύρῳ ἢ σκαληνῷ ὑπῆρχεν, ἐπεὶ μὴ ἰσοσκελῆ, ἀλλʼ ᾗ ἁπλῶς τρίγωνά ἐστιν. Ταῦτα μὲν οἱ περὶ Θεόφραστον.
68.1Fr. 68
Theophrastos'un dediği gibi topos, düşüncemizi ona yönelterek her konuya dair ilkeleri aldığımız bir ilke ya da öğedir. Kapsamı bakımından belirlidir: ya kıyasların asıl unsurları olan ortak ve küllî şeyleri kapsar, ya da en azından bunlar ondan gösterilip alınabilir. Cüzîler bakımından ise belirsizdir; çünkü bunlardan yola çıkarak ele alınan konu için kabul görmüş bir önerme bulmak kolaylaşır; ilke de budur.
Ἔστιν ὁ τόπος, ὡς λέγει Θ., ἀρχή τις ἢ στοιχεῖον ἀφʼ οὗ λαμβάνομεν τὰς περὶ ἕκαστον ἀρχὰς, ἐπιστήσαντες τὴν διάνοιαν, τῇ περιγραφῇ μὲν ὡρισμένως, ἢ γὰρ περιλαμβάνει τὰ κοινά τε καὶ καθόλου ἅ ἐστι τὰ κύρια τῶν συλλογισμῶν, ἢ δύναταί γε ἐξ αὐτῶν τὰ τοιαῦτα δείκνυσθαί τε καὶ λαμβάνεσθαι, - τοῖς δὲ καθʼ ἕκαστα ἀορίστως· ἀπὸ τούτων γὰρ ὁρμώμενον ἔστιν εὐπορεῖν προτάσεως ἐνδόξου πρὸς τὸ προκείμενον· τοῦτο γὰρ ἡ ἀρχή.
69.1Fr. 69
Bu yüzden Theophrastos, daha önce ilk kısımlarda söylediğimiz gibi, toposu şöyle tarif eder: "Topos, her konuya dair ilkeleri aldığımız bir ilke ya da öğedir; kapsamı bakımından belirli, cüzîler bakımından belirsizdir."
Διὸ καὶ ὁρίζεται ὁ Θ. τὸν τόπον, ὡς ἤδη ἡμῖν ἐν τοῖς πρώτοις εἴρηται, οὕτως· "τόπος ἐστὶν ἀρχή τις ἢ στοιχεῖον, ἀφʼ οὗ λαμβάνομεν τὰς περὶ ἕκαστον ἀρχὰς, τῇ περιγραφῇ μὲν ὡρισμένος, τοῖς δὲ καθʼ ἕκαστα ἀόριστος."
70.1Fr. 70
Bilmek gerekir ki Theophrastos öğüt ile toposun farklı olduğunu söyler. Öğüt daha ortak, daha küllî ve daha basit söylenen şeydir; topos ondan bulunur. Çünkü öğüt toposun ilkesidir, tıpkı toposun da kanıtlamanın ilkesi olması gibi.
Δεῖ μὴ ἀγνοεῖν ὅτι Θ. διαφέρειν λέγει παράγγελμα καὶ τόπον· παράγγελμα μὲν γάρ ἐστι τὸ κοινότερον καὶ καθολικώτερον ἁπλούστερον λεγόμενον, ἀφʼ οὗ ὁ τόπος εὑρίσκεται· ἀρχὴ γὰρ τόπου τὸ παράγγελμα, ὥσπερ ὁ τόπος ἐπιχειρήματος.
70b.1Fr. 70b
Bilmek gerekir ki Theophrastos aynılıkla ilgili problemleri, farklardan doğan problemler gibi, cinsle ilgili problemlerin altına koyar; çünkü "farkı da aynılığı da cinsle ilgili sayalım" der.
Δεῖ δὲ μὴ ἀγνοεῖν ὅτι Θ. τὰ περὶ ταὐτοῦ προβλήματα ὑποτάσσει τοῖς γενικοῖς, ὥσπερ καὶ τὰ ἀπὸ τῶν διαφορῶν· λέγει γὰρ "καὶ τὴν διαφορὰν καὶ τὴν ταὐτότητα γενικὰ θῶμεν."
70c.1Fr. 70c
⟨Görelilerin⟩ içinde bulundukları şeylere göre söylendiğini Theophrastos Topika'nın ikinci kitabında şöyle anlatmıştır: "Her biri hangi şeylere göre söyleniyorsa, o şeylerde de bulunur: orantılılık, meleke ve bileşim gibi. Ama bellek, uyku ve sanı cansız şeylerin hiçbirinde bulunmaz; birinin hareketi de bir başkasında bulunmaz. Bu yüzden her birini ayrı ayrı belirlemek gerekir."
Ὅτι δὲ λέγεται ⟨τὰ πρός τι⟩ πρὸς ταῦτα ἐν οἷς ἔστιν, ὑπὸ μὲν Θεοφράστου ἐν τῷ β´ τῶν Τοπικῶν οὕτως εἴρηται· "ὧν μὲν γὰρ ἕκαστα λέγεται, καὶ ὑπάρχει τούτοις, ὥσπερ ἡ συμμετρία καὶ ἡ ἕξις καὶ ἡ σύνθεσις· μνήμη δὲ καὶ ὕπνος καὶ ὑπόληψις οὐδενὶ τῶν ἀψύχων, οὐδὲ ἡ ἑτέρου κίνησις ἄλλῳ· διὸ δὴ καθʼ ἕκαστον διοριστέον."
70d.1Fr. 70d
Theophrastos'a göre vecize, yapılacak şeyler hakkında küllî bir hükümdür; vecizelerin bir kısmı beklenmedik, bir kısmı kabul görmüş, bir kısmı da tartışmalıdır.
Κατὰ γὰρ τὸν Θ. γνώμη ἐστὶ καθόλου ἀπόφανσις ἐν τοῖς πρακτέοις· εἰσὶ δὲ τούτων αἱ μὲν παράδοξοι αἱ δὲ ἔνδοξοι αἱ δὲ ἀμφισβητούμεναι.
71.1Fr. 71
Theophrastos aksiyomu şöyle tarif eder: "Aksiyom bir tür kanaattir; kimi aynı cinsten şeyler hakkındadır, örneğin eşitlerden eşitler çıkarılırsa [kalanların eşit olması]; kimi de düz anlamıyla her şey hakkındadır."
Ὁ Θ. οὕτως ὁρίζεται τὸ ἀξίωμα "ἀξίωμά ἐστι δόξα τις, ἡ μὲν ἐν τοῖς ὁμογενέσιν ἐὰν ἴσα ἀπὸ ἴσων, ἡ δὲ ἁπλῶς ἐν ἅπασιν."
72.1Fr. 72
Theophrastos'un Duygular Üzerine'de aralarındaki farkın daha çok ve daha az bakımından olduğunu, aynı türden olmadıklarını söylediği sitem, kızgınlık ve öfke (thymos) […]
Τὴν μέμψιν καὶ τὴν ὀργὴν καὶ τὸν θυμὸν ἅπερ φησὶν ὁ Θ. ἐν τῷ περὶ παθῶν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἔχειν τὴν διαφορὰν καὶ μὴ εἶναι ὁμοειδῆ […]
73.1Fr. 73
Talihin bir hedefi yoktur, der Theophrastos; emekle kazanılmış olanı elden almakta ve göz önündeki refahı altüst etmekte ustadır, hiçbir belirli vakti de yoktur.
Ἄσκοπος ἡ τύχη, φησὶν ὁ Θ., καὶ δεινὴ παρελέσθαι τὰ προπεπονημένα καὶ μεταρρίψαι τὴν δοκοῦσαν εὐημερίαν, οὐθένα καιρὸν ἔχουσα τακτόν.
74.1Fr. 74
Theophrastos'un dediği gibi, yabancıları sevdikten sonra sınamamalı, sınadıktan sonra sevmelidir.
Τοὺς ἀλλοτρίους, ὡς ἔλεγε Θ., οὐ φιλοῦντα δεῖ κρίνειν ἀλλὰ κρίναντα φιλεῖν.
75.1Fr. 75
Theophrastos ne güzel söylemiş: dostların her şeyi ortaksa, en başta dostların dostları ortak olmalıdır.
Εὖ εἶπε Θ. ὡς, εἰ κοινὰ τὰ φίλων ἐστὶ, μάλιστα δεῖ κοινοὺς τῶν φίλων εἶναι τοὺς φίλους.
76.1Fr. 76
Bu yüzden Theophrastos şaka yollu berber dükkânlarına, oraya gelip oturanların gevezeliği yüzünden "şarapsız şölenler" derdi.
Διὸ καὶ Θ. ἄοινα συμπόσια παίζων ἐκάλει τὰ κουρεῖα διὰ τὴν λαλιὰν τῶν προσκαθιζόντων.
77.1Fr. 77
Filozof Theophrastos kusurları karşılaştırırken, bu tür şeyleri genel olarak karşılaştıracak biri gibi, arzu yüzünden işlenen kusurların öfke yüzünden işlenenlerden daha ağır olduğunu söyler. Çünkü öfkelenen kişi bir tür acı ve kendisinin bile fark etmediği bir sıkışma içinde logos'a sırt çevirir gibi görünür; arzu yüzünden kusur işleyen ise hazza yenik düştüğü için kusurlarında bir bakıma daha ölçüsüz ve daha kadınsı görünür.
Φιλόσοφος ὁ Θ. ἐν τῇ συγκρίσει τῶν ἁμαρτημάτων ὡς ἄν τις κοινότερον τὰ τοιαῦτα συγκρίνειέ φησι βαρυτέρα εἶναι τὰ κατʼ ἐπιθυμίαν πλημμελούμενα τῶν κατὰ θυμόν· ὁ γὰρ θυμούμενος μετά τινος λύπης καὶ λεληθυίας συστολῆς φαίνεται τὸν λόγον ἀποστρεφόμενος, ὁ δὲ κατʼ ἐπιθυμίαν ἁμαρτάνων ὑφʼ ἡδονῆς ἡττώμενος ἀκολαστότερός πως φαίνεται καὶ θηλύτερος ἐν ταῖς ἁμαρτίαις.
78.1Fr. 78
Zenginlerin ölçülü mala sahip olanlardan hiçbir fazlası yoktur; Theophrastos'un dediği gibi zenginlik kördür ve gerçekten imrenilecek bir şey değildir, madem Atinalıların en zengini Kallias da Thebaililerin en varlıklısı İsmenias da Sokrates ile Epameinondas'ın kullandıklarıyla yetiniyordu.
Οὐδὲν πλέον ἔχουσιν οἱ πλούσιοι τῶν μέτρια κεκτημένων, ἀλλὰ τυφλὸς ὁ πλοῦτός ἐστιν, ὥς φησι Θ., καὶ ἄζηλος ἀληθῶς, εἰ Καλλίας πλουσιώτατος Ἀθηναίων καὶ Ἰσμηνίας εὐπορώτατος Θηβαίων ἐχρῶντο τούτοις οἷς Σωκράτης καὶ Ἐπαμινώνδας.
79.1Fr. 79
⟨Parrhasios⟩ sanatının işlerini de zorlanarak değil, öylesine kolaylıkla yapardı ki resim yaparken şarkı söylerdi; Theophrastos bunu Saadet Üzerine'de anlatır.
Ἀλλʼ οὐδὲ τὰ κατὰ τέχνην ἀηδῶς ἐποιεῖτο ⟨ὁ Παρράσιος⟩ ἀλλὰ ῥᾳδίως ὡς καὶ ᾄδειν γράφοντα, ὡς ἱστορεῖ Θ. ἐν τῷ περὶ Εὐδαιμονίας.
80.1Fr. 80
Theophrastos Saadet Üzerine'de Kyreneli Theomandros'un dolaşıp iyi talihi öğretmeyi vaat ettiğini söyler.
Θεόμανδρον τὸν Κυρηναῖόν φησι Θ. ἐν τῷ περὶ Εὐδαιμονίας περιιόντα ἐπαγγέλλεσθαι διδάσκειν εὐτυχίαν.
81.1Fr. 81
Bir şey cinsi bakımından daha değerliyse, ondan alınan herhangi bir parça, öbürünün herhangi bir miktarıyla karşılaştırıldığında hemen daha seçilmeye değer olmaz. Demek istediğim şu: altın tunçtan daha değerli değil midir? Ama şu kadarcık altın şu kadar büyük bir tunç yığınıyla karşılaştırılınca daha çok mu görünecektir? Çokluk da büyüklük de teraziye bir ağırlık koyar.
Οὐκ, εἰ δή που τοῦ⟨το⟩ τῷ γένει τιμώτερον, ἤδη καὶ, ὁτιοῦν ἂν ᾖ μέρος τούτου, πρὸς τὸ τηλίκον θατέρου συγκρινόμενον, αἱρετὸν ἔσται. Λέγω δὲ οἷον, οὐ καὶ χρυσίον τιμιώτερον χαλκοῦ καὶ τηλίκον τοῦ χρυσίου πρὸς τὸ τηλίκον χαλκοῦ μέγεθος ἀντιπαραβαλλόμενον πλέον δόξει; ἀλλὰ ποιήσει τινὰ ῥοπὴν καὶ τὸ πλῆθος καὶ τὸ μέγεθος.
82.1Fr. 82
Theophrastos'un dediği gibi, aşırı sevmek nefrete sebep olma tehlikesini taşır.
Κινδυνεύει τὸ λίαν φιλεῖν, ὥς φησι Θ., αἴτιον τοῦ μισεῖν γίνεσθαι.
83.1Fr. 83
Theophrastos Dalkavukluk Üzerine'de şunu anlatır: Argoslu sırlara ermiş Myrtis, hem dansçı hem dalkavuk olan Kleonymos'un sık sık gelip kendisinin ve birlikte yargıçlık yaptığı kişilerin yanına oturduğunu, şehrin ileri gelenleriyle birlikte görünmek istediğini görünce, onu kulağından tutup kalabalığın gözü önünde meclisten sürükleyerek çıkarmış ve "Burada dans etmeyeceksin, bizi de dinlemeyeceksin" demiş.
Θ. ἐν τῷ περὶ κολακείας φησὶν ὡς Μύρτις μύστης ὁ Ἀργεῖος Κλεώνυμον τὸν χορευτὴν ἅμα καὶ κόλακα προσκαθίζοντα πολλάκις αὐτῷ καὶ τοῖς συνδικάζουσι, βουλόμενον δὲ καὶ μετὰ τῶν κατὰ τὴν πόλιν ἐνδόξων ὁρᾶσθαι, λαβόμενος, τοῦ ὠτὸς καὶ ἕλκων αὐτὸν ἐκ τοῦ συνεδρίου πολλῶν παρόντων εἶπεν, Οὐ χορεύσει ἐνθάδε οὐδʼ ἁμῶν ἀκούσει.
84.1Fr. 84
Kimse Aristeides'in hayatına hoş demez, Sybarisli Smindyrides'in ve Sardanapallos'un hayatına der; oysa onların hayatı ün bakımından aynı parlaklıkta değildir, der Theophrastos Haz Üzerine'de; ama Aristeides onlar gibi zevk ve sefa içinde yaşamadı. Lakedaimonların kralı Agesilaos'un hayatına da hoş denmez, belki daha çok, ün bakımından adı sanı duyulmamış Ananios'unkine denir. Truva önündeki yarı tanrıların hayatına da denmez, bugünkülerin hayatına çok daha çok denir; bu da akla yatkındır. Çünkü onların hayatı donatılmamış, adeta tatsız tuzsuzdu; ne başka halklarla bir alışveriş vardı ne de tekhnēler inceliğe ulaşmıştı. Bugünkü hayat ise rahatlık, keyif ve öbür eğlenceler için her şeyle donatılmıştır.
Οὐδεὶς δὲ λέγει τὸν Ἀριστείδου βίον ἡδὺν ἀλλὰ τὸν Σμινδυρίδου τοῦ Συβαρίτου καὶ τὸν Σαρδαναπάλου, καίτοι κατά γε τὴν δόξαν, φησὶν ἐν τῷ περὶ Ἡδονῆς Θ., οὐχ ὁμοίως λαμπρός ἐστιν, ἀλλʼ οὐκ ἐτρύφησεν ὥσπερ ἐκεῖνοι. Οὐδὲ τὸν Ἀγησιλάου τοῦ Λακεδαιμονίων βασιλέως, ἀλλὰ μᾶλλον εἰ ἔτυχεν τὸν Ἀνάνιος οὕτως ἀοράτου κατὰ δόξαν ὄντος. Οὐδὲ τὸν τῶν ἡμιθέων τῶν ἐπὶ Τροίας, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον τῶν νῦν· καὶ τοῦτʼ εἰκότως. Ὁ μὲν γὰρ ἀκατάσκευος καὶ ὥσπερ ἀνάρτυτος ἦν οὔτʼ ἐπιμιξίας οὔσης οὔτε τῶν τεχνῶν διηκριβωμένων· ὁ δὲ πᾶσιν ἐξηρτυμένος πρὸς ῥᾳστώνην καὶ πρὸς ἀπόλαυσιν καὶ πρὸς τὰς ἄλλας διαγωγάς.
85.1Fr. 85
Theophrastos, doğru ve yanlış haz bulunmadığı, bütün hazların doğru olduğu konusunda Platon'a karşı çıkar. "Yanlış bir haz varsa," der, "haz olmayan bir haz olacaktır. Yahut daha doğrusu böyle bir sonuç çıkmayacaktır; çünkü yanlış kanaat de kanaat olmaktan geri kalmaz. Bir saçmalık çıksa bile, en uç haz gibi görünen şeyin haz olmaması saçmalığı çıkar; nitekim var olan bir şey başka bir bakımdan düz anlamıyla var olmayan olabilir, örneğin oluşan şey tam anlamıyla var olan değildir." Aristoteles de bazı hazların düz anlamıyla değil, bir şeye göre haz olduğunu kabul eder; örneğin hastaların ve acıyı tatlı diye kullananların hazları. Theophrastos ayrıca yanlışın üç türlü olduğunu söyler: ya sahte bir huy olarak, ya bir söz olarak, ya da bir nesne olarak. "Peki haz hangi bakımdan yanlıştır?" der; "çünkü haz ne bir huydur, ne bir söz, ne de var olmayan bir şeydir; yanlış nesneyi var olmamasıyla nitelendiririz." Yoksa hazzın bu üç belirlemeye göre de yanlış olabileceğini mi söylemeli? Sahte bir huyun hazzı sahtedir; hakikatin yerine yanlışa sapan ve buna sevinen kanaatin hazzı akla aykırıdır; acı verenin yokluğundan, üstelik hoş hiçbir şey yokken hayal edilen haz da var olmayan bir hazdır.
Ὁ Θ. ἀντιλέγει τῷ Πλάτωνι περὶ τοῦ μὴ εἶναι ἀληθῆ καὶ ψευδῆ ἡδονὴν ἀλλὰ πάσας ἀληθεῖς. Εἰ γάρ ἐστί τις, φησὶν, ἡδονὴ ψευδὴς, ἔσται τις ἡδονή οὐχ ἡδονή· ἢ μάλιστα μὲν οὐδὲν συμβήσεται τοιοῦτον· καὶ γὰρ ἡ ψευδὴς δόξα οὐδὲν ἧττον δόξα· εἰ δὲ καὶ συμβαίη τι ἄτοπον τὴν ἐσχάτην ἡδονὴν δοκοῦσαν εἶναι μὴ εἶναι ἡδονήν· ἐπεὶ καὶ ὄντι ἄλλως οὐκ ὂν ἁπλῶς [ἐπεὶ καὶ ὄν τι, ἀλλʼ ὡς οὐκ ὂν ἁπλῶς conj. Schneider.] οἷον τὸ γεννητὸν οὐχ ὅπερ ὄν. Καὶ γὰρ Ἀριστοτέλης τινὰς ἡδονὰς πρός τι εἶναι ἡδονὰς ἀξιοῖ καὶ οὐχ ἁπλῶς, οἷον τὰς τῶν νοσούντων καὶ τῷ πικρῷ χρωμένων ὡς γλυκεῖ. Ἔτι φησὶν ὁ Θ. τριχῶς τὸ ψεῦδος· ἢ γὰρ ὡς ἦθος ἐπίπλαστον ἢ ὡς λόγος ἢ ὡς πρᾶγμά τι ὄν. Κατὰ τί οὖν, φησὶν, ἡ ἡδονὴ ψευδής; οὔτε γὰρ ἦθος ἡδονὴ οὔτε λόγος οὔτε ὂν, οὐκ ὄν· τοιοῦτον γὰρ τὸ πρᾶγμα τὸ ψευδὲς ἐν τῷ μὴ εἶναι χαρακτηρίζομεν. Ἢ ῥητέον ὅτι κατὰ τοὺς τρεῖς διορισμούς ἐστι ψευδὴς ἡ ἡδονή· καὶ γὰρ ἐπίπλαστος ἡ τοῦ ἐπιπλάστου ἤθους, καὶ ἄλογος ἡ ἀντὶ τοῦ ἀληθοῦς εἰς τὸ ψεῦδος ἀποπλανηθεῖσα δόξα καὶ τούτῳ ἐφηδομένη· καὶ μὴ οὖσα ἡ κατὰ ἀπουσίαν τοῦ λυπηροῦ φανταζομένη [ἡ] ἡδονὴ καὶ ταῦτα μὴ παρόντος ἡδέος;
86.1Fr. 86
Theophrastos Haz Üzerine'de şöyle der: İonlar da aşırı lüks yüzünden … *** "altın" atasözü bugün de yaşamaktadır.
Θ. ἐν τῷ περὶ Ἡδονῆς καὶ δὴ καὶ τοὺς Ἴωνας, φησὶ, διὰ τὴν ὑπερβολὴν τῆς τρυφῆς έτι *** καὶ νῦν ἡ χρυσῆ παροιμία διαμεμένηκε.
86b.1Fr. 86b
Theophrastos'un dediği gibi, biri ambrosiayı tadıp onu arzularsa kınanmayı hak etmez; ama çoğunluk gibi hazlara şiddetle yenik düşerse kınanır.
Οὐ γὰρ, εἴ τις, ὡς Θ. λέγει, γευσάμενος τῆς ἀμβροσίας ἐπιθυμεῖ αὐτῆς, μέμφεσθαι ἄξιον, ἀλλʼ εἴ τις σφοδρῶς ἡττᾶται τῶν ἡδονῶν ὡς οἱ πολλοί.
86c.1Fr. 86c
Theophrastos Etik'te Anaksagoras'ı da eleştirir, çünkü hazzın kendine zıt olan acıyı, örneğin susuzluktan doğanı kovduğunu söyler.
Καὶ τὸν Ἀναξαγόραν αἰτιᾶται ὁ Θ. ἐν Ἠθικοῖς λέγων ὅτι ἐξελαύνει ἡδονὴ λύπην ἐναντίαν οἷον ἀπὸ τοῦ διψᾶν.
86d.1Fr. 86d
Bu yaştakilerde filizlenip boy veren aretēler, Theophrastos'un dediği gibi, doğru yapılan şeyi övgülerle pekiştirir ve bundan sonra bir özgüvenle yükselerek büyür. Ama aşırılık her yerde tehlikelidir.
Φυόμεναι γὰρ ἐν τοῖς τηλικούτοις αἱ ἀρεταὶ καὶ βλαστάνουσαι τό τε κατορθούμενον, ὥς φησι Θ., ἐπιβεβαιοῦνται τοῖς ἐπαίνοις καὶ τὸ λοιπὸν αὔξονται μετὰ φρονήματος ἐπαιρόμεναι. Τὸ δὲ ἄγαν πανταχοῦ μὲν ἐπισφαλές.
86e.1Fr. 86e
Biri Theophrastos'a insan hayatını bir arada tutan şeyin ne olduğunu sorunca, "İyilik, onur ve ceza" dedi.
Θ. ἐρωτηθεὶς ὑπό τινος, τί συνέχει τὸν ἀνθρώπων βίον, ἔφη, εὐεργεσία καὶ τιμὴ καὶ τιμωρία.
86f.1Fr. 86f
Theophrastos'un dediği gibi, ortak sofralar ve yaşayıştaki sadelik sayesinde zenginliği imrenilmez, hatta zenginlik olmaktan çıkmış bir şey hâline getirmek daha büyük bir iştir.
Μεῖζον δὲ τὸ τὸν πλοῦτον ἄζηλον, ὥς φησι Θ., καὶ ἄπλουτον ἀπεργάσασθαι τῇ κοινότητι τῶν δείπνων καὶ τῇ περὶ τὴν δίαιταν εὐτελείᾳ.
87.1Fr. 87
Müziğin hastalıkları da iyileştirdiğini Theophrastos Esrime Üzerine'de anlatmıştır: siyatik hastalarının, ağrıyan yerin üzerinde Phrygia makamında aulos çalınırsa hastalıktan kurtulup öyle kaldıklarını söyler.
Ὅτι δὲ καὶ νόσους ἰᾶται μουσικὴ Θ. ἱστόρησεν ἐν τῷ περὶ ἐνθουσιασμοῦ, ἰσχιακοὺς φάσκων ἀνόσους διατελεῖν εἰ καταυλήσοι τις τοῦ τόπου τῇ φρυγιστὶ ἁρμονίᾳ.
88.1Fr. 88
Theophrastos Esrime Üzerine'de müziğin psykhē'de ve vücutta ortaya çıkan birçok hâli iyileştirdiğini söyler; örneğin bayılmayı, korkuları ve aklın uzun süre yerinden oynamasını. Aulos çalmak, der, siyatiği ve sarayı da iyileştirir; nitekim […] Thebai'de bir müzisyenin, boru sesini duyunca kendinden geçen birini yatıştırdığı anlatılır. Adam boruyu duyunca öyle bağırırmış ki uygunsuz hâllere düşermiş; biri savaş havası çalsa çok daha kötüsünü yaşar, dövüşmeye kalkarmış. Müzisyen onu yavaş yavaş aulosa alıştırmış, adeta adım adım yaklaştırarak boru sesine de katlanır hâle getirmiş.
Θ. ἐν τῷ περὶ ἐνθουσιασμῶν .. φησὶ .. τὴν μουσικὴν πολλὰ τῶν περὶ τὴν ψυχὴν καὶ τὸ σῶμα γιγνομένων παθῶν ἰατρεύειν καθάπερ λιποθυμίαν φόβους καὶ τὰς ἐπὶ μακρὸν γιγνομένας τῆς διανοίας ἐκστάσεις. Ἰᾶται γὰρ, φησὶν, ἡ καταύλησις καὶ ἰσχιάδα καὶ ἐπιληψίαν, καθάπερ […] λέγεται τὸν μουσικὸν καταστῆσαι τὸν ἐξιστάμενον ἐν Θήβαις ὑπὸ τὴν τῆς σάλπιγγος φωνήν· ἐπὶ τοσοῦτον γὰρ ἐβόησεν ἀκούων ὥστε ἀσχημονεῖν. Εἰ δέ ποτε καὶ πολεμικὸν σαλπίσειέ τις, πολὺ χεῖρον πάσχειν μαχόμενον. Τοῦτον οὖν κατὰ μικρὸν τῷ αὐλῷ προσάγειν καὶ ὡς ἄν τις εἴποι ἐκ προσαγωγῆς ἐποίησε καὶ τὴν τῆς σάλπιγγος φωνὴν ὑπομένειν.
89.1Fr. 89
Psykhē'de meydana gelen ezgisel hareket son derece kesindir: psykhē onu sesle dile getirmek istediğinde sesi çevirir, hem de logos'tan yoksun olan sesi dilediği gibi çevirebildiği ölçüde çevirir. Bazıları bu kesinliği sayılara bağlamaya kalkıştı; aralıkların kesinliğinin sayılardaki oranlara dayandığını söylediler. Oktavın oranının ikinin bire oranı, beşlinin oranının üçün ikiye oranı, dörtlünün oranının dördün üçe oranı olduğunu, öbür bütün aralıkların da öbür sayıların her birine özgü bir oranla benzer biçimde belirlendiğini ileri sürdüler. Böylece müziğin kemiyette bulunduğunu söylediler, çünkü farklar ona bağlıdır.
Ἔστι γὰρ τὸ γινόμενον κίνημα μελωδητικὸν περὶ τὴν ψυχὴν σφόδρα ἀκριβὲς ὁπόταν φωνῇ ἐθελήσῃ ἑρμηνεύειν αὐτὸ, τρέπει μὲν τήνδε, τρέπει δὲ ἐφʼ ὅσον οἵα τέ ἐστι τὴν ἄλογον τρέψαι καθὸ ἐθέλει. Ἧς τὴν ἀκρίβειάν τινες ἐπεβάλοντο εἰς τοὺς ἀριθμοὺς ἀναπέμπειν κατὰ τοὺς ἐν τούτοις λόγους τὴν ἀκρίβειαν τῶν διαστημάτων γίνεσθαι φήσαντες. Ἕνα γὰρ λόγον εἶναι τοῦ διὰ πασῶν ἔφασαν ὡς καὶ τὸν τοῦ διπλασίονος καὶ τὸν τοῦ διὰ πέντε. Ὡς τὸν τοῦ ἡμιολίου καὶ τὸν τοῦ διὰ τεσσάρων ὡς τὸν τοῦ ἐπιτρίτου, καὶ τῶν ἄλλων διαστημάτων ἁπάντων ὁμοίους, ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων ἀριθμῶν ἑκάστου ἴδιον. Οὕτω τε ἐν ποσότητι τὴν μουσικὴν εἶναι, ἐπειδὴ παρὰ τήνδε αἱ διαφοραί.
89.2Bunu söyleyenler, akledilir sayıların oranlarıyla yargı verdikleri için, kulakla yargılayan armoni uzmanlarından bazılarına daha akıllı göründüler. Ama şunu bilmiyorlardı: eğer bir şey kemiyetse, fark, ezgi de olsa ezginin bir parçası da olsa, kemiyet bakımından farklı olmaktan doğar. O zaman renk de renkten kemiyetle farklı olurdu; ezgi ya da ezginin parçası için de bu zorunlu olurdu, eğer ezgi de aralık da sayıysa ve ezgi ile ezginin farkı sayı yüzünden varsa. Gerçekten her aralık bir çokluksa, ezgi de farklı seslerden oluşuyorsa, ezgi bu bakımdan bir sayı olurdu.
Ἃ δὴ λέγοντες συνετώτεροί τισιν ἐφαίνοντο τῶν ἁρμονικῶν καὶ αἰσθήσει κρινόντων, τοῖς τῶν νοητῶν ἀριθμῶν λόγοις ἐπικρίνοντες. Οἳ οὐκ ᾔδεισαν ὅτι, εἰ μέν τι ποσότης ἐστὶν, ἡ διαφορὰ γίγνεται αὕτη παρὰ τὸ ποσότητι διάφορον κἂν μέλος ἢ μέλους μέρος εἴη· ὥστε καὶ ἡ χρόα χρόας ποσότητι διαφέροι, ὅπερ ἀνάγκη κἂν μέλος ἢ μέλους ⟨μέρος⟩ εἴη, εἴ γε τὸ μέλος καὶ τὸ διάστημα ἀριθμὸς καὶ διὰ τὸν ἀριθμὸν τὸ μέλος καὶ ἡ τοῦδε διαφορά. Καὶ γὰρ εἰ πᾶν διάστημα πλῆθός τι, τὸ δὲ μέλος ἐκ διαφόρων φθόγγων, τὸ μέλος ὅτι ἀριθμὸς τοιόνδε ἂν εἴη.
89.3Ama ezgi sayıdan başka bir şey değilse, sayılabilen her şey sayıdan pay aldığı ölçüde ezgiden de pay alırdı. Yok, nasıl çokluk başka bir şey olan renge araz olarak geliyorsa seslere de öyle geliyorsa, o zaman ses başka bir şey, onun çevresindeki çokluk başka bir şeydir. Ama işitilen ses, yani daha pes olan ve daha tiz olan ses, başka bir şeyse, birbirlerinden ya ses olarak ya da çokluk bakımından farklıdırlar. Çokluk bakımından farklıysa, yani tiz ses daha çok sayıda hareket ettiği için, pes ses daha az sayıda hareket ettiği için öyleyse, sesin kendine özgü yanı başka ne olurdu? Çünkü işitilebilir her ses ya tizlik ya peslik bakımından işitilir; her ses birinden daha tiz, birinden daha pestir; dolayısıyla birinden daha az, birinden daha çok çokluğu vardır, yani sayıdır. Bu kaldırılırsa, geriye ses olarak başka ne kalırdı? Ses bir başkasından daha tiz ya da daha pestir; ses kemiyete sahiptir; kemiyetten başka bir şeyse, artık belli bir ses olmayacaktır.
Ἀλλʼ εἰ μηδὲν ἀλλʼ ἢ ἀριθμὸς, πᾶν ἀριθμητὸν μετέχοι ἂν καὶ μέλους ὅσον καὶ ἀριθμοῦ. Εἰ δ' ὡς τῷ χρώματι συμβέβηκε τὸ πλῆθος ἄλλῳ ὄντι, καὶ τοῖς φθόγγοις, ἔστι τι ἄλλο φθόγγος καὶ ἄλλο τὸ περὶ αὐτὸν πλῆθος. Ἀλλʼ εἰ ἄλλο τι φθόγγος ὁ ἀκουστὸς καὶ ὁ βαρύτερος καὶ ὁ ὀξύτερος, διαφέρουσιν ἀλλήλων ἢ ὡς φθόγγοι ἢ ὡς τὸ πλήθει. Εἰ μὲν ⟨ὡς⟩ τὸ πλήθει, καί ἐστιν ὁ ὀξύτερος τοιοῦτος τῷ πλείονας ἀριθμοὺς κεκινῆσθαι καὶ ὁ βαρύτερος τῷ ἐλάττους, τί ἄλλο τὸ ἴδιον τῆς φωνῆς ἂν εἴη; πᾶσα γὰρ ἀντιληπτικὴ ἢ κατὰ τὸ ὀξὺ ἢ κατὰ τὸ βαρύ ἐστι· πᾶσα γὰρ φωνή ἐστιν ἧς μὲν ὀξυτέρα ἧς δὲ βαρυτέρα, ὥστε ἧς μὲν ἔλαττον τὸ πλῆθος ἧς δὲ πλεῖον, ὥστε ἀριθμός· οὗ αἰρομένου τί τὸ ἀπολειπόμενον εἴη ἄλλο τι καθὸ φωνή; ἡ φωνὴ δὲ ὀξυτέρα τινὸς ἢ βαρυτέρα ἐστίν· ἔχει τὸ ποσὸν ἡ φωνή· εἰ δὲ ἄλλο τι οὐκ ἔτι ἔσται φωνή τις.
89.4Tiz ve pes sesler ses olarak farklıysa, artık çokluğa ihtiyacımız olmayacaktır; çünkü onların tabiatça farkı ezgilerin oluşması için yetecektir; farkların bilgisi de bu yolla olacaktır. Çünkü artık farklar çokluklardan değil, renklerde olduğu gibi seslerin kendine özgülüğünden doğacaktır. Nitekim basit bir renk basit bir renkten kemiyetle farklı değildir; kemiyetleri eşit olabilir. Örneğin siyah beyazla eşit ölçüde karıştırılırsa, ne beyazın sayıları siyahınkilerden, ne de siyahınkiler beyazınkilerden çok denebilir. Tatlı-acı için de böyledir: her biri katıldığı ölçüde eşittir; çokluk, her birinin kendine özgülüğüne göre eşit ölçüde katılmıştır.
Εἰ δὲ ᾗ φθόγγοι διοίσουσιν οἱ ὀξεῖς καὶ βαρεῖς, οὐκέτι τοῦ πλήθους δεησόμεθα· ἡ γὰρ αὐτῶν φύσει διαφορὰ αὐτάρκης ἔσται εἰς τὴν τῶν μελῶν γένεσιν. Καὶ εἴδησις ἔσται τῶν διαφορῶν. Οὐκέτι γὰρ ἔσονται διαφοραὶ παρὰ τὰ πλήθη ἀλλὰ παρὰ τὴν ἰδιότητα τῶν φωνῶν ὥσπερ ἐν τοῖς χρώμασιν. Οὐδὲ γὰρ χρῶμα ἁπλοῦν ἁπλοῦ χρώματος ποσότητι διαφέρει· ἴσαι γὰρ ἂν εἶεν αἱ ποσότητες· ὥσπερ εἰ συμμιγείη ἢ μέλαν λευκῷ ἴσον ἴσῳ, οὐκ ἂν οἱ τοῦ λευκοῦ ἀριθμοὶ τῶν τοῦ μέλανος πλείους λέγοιντο οὐδʼ ἂν οἱ τοῦ μέλανος τῶν τοῦ λευκοῦ. Οὕτως οὐδὲ τὸ γλυκύπικρον· ἕκαστον γὰρ καθὸ ἐπιτέτακται ἴσον· ἀλλʼ ἔστι τὸ πλῆθος ἐπʼ ἴσον ἐπιτεταγμένον κατὰ τὸ ἴδιον.
89.5Aynı şekilde tiz ses daha çok şeyden oluşmuş değildir ya da daha çok sayıda hareket etmez; pes ses de öyledir. Çünkü bunu da onu da söylemek mümkündür, zira pes sesin de kendine özgü bir büyüklüğü vardır. Bu, şarkı söyleyenlerin gösterdiği zorlamadan da bellidir: tiz sesi çıkarmak için nasıl bir güce ihtiyaç duyuyorlarsa, pes sesi çıkarmak için de öyle bir güce ihtiyaç duyarlar. Birinde kaburgalarını sıkıştırır, soluk borusunu gerip zorla daraltırlar; öbüründe soluk borusunu genişletirler, bu yüzden boyunlarını kısaltırlar, çünkü genişlik uzunluğu kısaltır.
Οὕτως οὐδὲ ἡ ὀξεῖα φωνὴ ἐκ πλειόνων συνέστηκεν ἢ πλείους ἀριθμοὺς κινεῖται οὐδὲ ἡ βαρεῖα· οἷόν τε γὰρ ἢ ταύτην λέγειν ἢ κἀκείνην, ἐπειδὴ ἴδιόν τι μέγεθος βαρείας ἐστὶ φωνῆς. Δῆλον δὲ ἐκ τῆς βίας τῆς γινομένης περὶ τοὺς μελῳδοῦντας· ὡς γάρ τινος δέονται δυνάμεως εἰς τὸ τὴν ὀξεῖαν ἐκφωνῆσαι οὕτω εἰς τὸ τὴν βαρεῖαν φθέγξασθαι. Ἔνθα μὲν γὰρ συνάγουσι τὰ πλεῦρα καὶ τὴν ἀρτηρίαν ἐκτείνουσι [διὸ βραχύτερον] βίᾳ ἀποστενοῦντες. Ἔνθα δὲ διευρύνουσι τὴν ἀρτηρίαν, διὸ βραχύτερον τὸν τράχηλον ποιοῦσι τὸ μῆκος τῆς εὐρύτητος συναγούσης.
89.6Auloslarda da böyle bir güç gerekiyor gibidir: hem daha dar olana zorla üflemek için, hem de daha geniş olanı doldurmak için. Hatta auloslarda bu daha da belirgindir: tiz ses üst deliklerden çıktığı için daha az zahmet ister; pes ses ise, soluk aulosun bütününden gönderilecekse, zorlamaya, hem de daha büyüğüne ihtiyaç duyar; öyle ki uzunluğa ne kadar eklenirse soluğun gücüne de o kadar eklenir.
Τοιαύτης ἔοικεν ἔν τε τοῖς αὐλοῖς εἰς τὸ ἐμπνεῦσαι βίᾳ τῷ στενωτέρῳ δυνάμεως δεῖν καὶ εἰς τὸ τῷ εὐρυτέρῳ ἵνα πληρωθῇ· καὶ γὰρ δὴ καὶ μᾶλλον ἐν τοῖς αὐλοῖς· ἀπονώτερον γὰρ τὸ ὀξὺ τῷ διὰ τῶν ἄνω γίγνεσθαι τρημάτων· βίας δὲ δεόμενον τὸ βαρὺ καὶ μείζονος εἰ διʼ ὅλου τὸ πνεῦμα πέμποιτο, ὥστε ὅσον μήκους προστίθεται τοσόνδε καὶ πνεύματος ἰσχύος προστίθεται.
89.7Tellerde eşitlik öbür yönden kendini gösterir: ince telin gerginliği ne kadar sıkıysa, gevşek görünen kalın telin ağırlığı da o kadardır; ince telden çıkan ses ne kadar güçlüyse, öbürü de o kadar pestir; çünkü daha büyük olandan daha bol ve çevreye yayılan bir ses çıkar. Eşitlik olmasaydı bazı sesler nasıl uyumlu olurdu? Ağır basan şey karşılaştırılamaz; ölçüyü aşan, karışımın üstünde göze batar. Bu yüzden karışımda daha güçlü olanlara, eşit güce ulaşsınlar diye, gevşek olandan daha fazlası katılır;
Ἐν δὲ ταῖς χορδαῖς τὸ ἴσον κατὰ θάτερον δῆλον· ὅσῳ γὰρ εὐτονωτέρα ἡ τῆς λεπτοτέρας τάσις τοσῷδε ἡ ἀνεῖσθαι δοκοῦσα παχυτέρα, οὕτω τε ὅσῳ ἰσχυρότερος ὁ ἦχος ἐκ τῆς λεπτοτέρας τοσῷδε βαρύτερος ὁ ἕτερος· ἐκ γὰρ μείζονος ὁ πλείων καὶ τοῦ πέριξ ἦχος. Πῶς γὰρ ἂν σύμφωνοι ἐγίγνοντό τινες φθόγγοι εἰ μὴ ἰσότης ἦν; ἀσύγκριτον γὰρ τὸ πλεονάζον, τὸ γὰρ ὑπέρμετρον ὑπὲρ τὴν μῖξιν διάδηλον γίγνεται. Διὸ τοῖς κατὰ τὴν κρᾶσιν ἰσχυροτέροις τὸ ἀνειμένον πλεῖον ἐπιμίγνυται εἰς τὸ ἰσοδυναμῆσαι·
89.8dolayısıyla seslerin kendilerinden oluştuğu unsurlar arasında bir uyum ve eşitlik vardır. Tiz ses daha çok sayıda hareket etseydi, birlikte tınlama nasıl olurdu? Söylediklerine göre tiz ses, hareketinin keskinliği sayesinde daha uzağa ulaştığı için daha uzaktan da işitilir. Bu çokluk yüzünden olsaydı, tiz ses pes sesle hiçbir zaman uyumlu olmazdı: ne ikisi de işitilirken (uyum ikisinde birden olduğuna göre), ne pes ses kesildiğinde (çünkü fark edilmeden kesilince artık işitilmemesi zorunludur), ne de ikisi birden en açık biçimde işitilirken; çünkü o zaman da tiz ses uzağa ulaşabildiği için daha şiddetlidir; böylece pes sesi geçer ve ona üstün gelir, pes ses hep geride kaldığı için hissi kendine mal eder.
ὥστε ἐστί τις συμφωνία καὶ ἰσότης τῶν ἐξ ὧν γίνεται. Εἰ γὰρ ὁ ὀξὺς πλείους κινοῖτο ἀριθμοὺς, πῶς ἂν συνήχησις γένοιτο; καὶ γὰρ, ὥς φασι, καὶ πορρωτέρω ἀκούεται ὁ ὀξύτερος φθόγγος τῷ πορρωτέρω διὰ τὴν τῆς κινήσεως ὀξύτητα διικνεῖσθαι. Εἰ διὰ τὸ πλῆθος γίγνεται, οὐκ ἄν ποτε γένοιτο σύμφωνος οὗτος πρὸς τὸν βαρὺν, οὔθʼ ὅτε ἀκούεται, εἴ γε ἐν ἀμφοτέροις ἡ συμφωνία, οὔθʼ ὅτε ἐκλείπει ὁ βαρύτερος, ἀνάγκη γὰρ κατὰ τὴν λεληθυῖαν ἔκλειψιν μηκέτʼ ἀκούεσθαι· οὔτε μάλιστα ἄμφω ἀκούονται· καὶ τότε γὰρ ὁ ὀξὺς σφοδρότερός ἐστιν ἅτε οἷός τε ὢν καὶ πόρρω διικνεῖσθαι· φθάνει τε οὖν τὸν βαρὺν καὶ κατισχύει ὥστε σφετερίζεσθαι τὴν αἴσθησιν ἀεὶ [μὴ] μειονεκτοῦντος τοῦ βαρυτέρου.
89.9Ama iki ses arasında eşitliği gösteren bir uyum bulunduğuna göre, bu eşitlik, her biri kendine özgülüğüyle ayrılan güçlerin eşitliğidir. Çünkü daha tiz olan, daha güçlü olduğu için değil, tabiatça daha belirgin olduğu için pes olandan daha uzaktan algılanır; tıpkı beyazın başka bir renkten daha uzaktan algılanması gibi, ya da tabiatı gereği daha kolay algılanan başka bir şey gibi. Bu, öbürünün daha az olmasından ya da ikisinin eşit sayıda hareket etmemesinden değil, çevresindekilere benzemediği için hissin ona öbüründen daha çok yönelmesindendir. Böylece pes ses de uzağa ulaşır, ama kulak tiz sesi, içindeki çokluk yüzünden değil, kendine özgülüğü yüzünden daha çabuk algılar.
Ἀλλʼ ἐπεί ἐστί τι σύμφωνον ἰσότητα δηλοῦν ἀμφοῖν τοῖν φθόγγοιν, ἰσότης ἐστὶ τῶν δυνάμεων διαφέρουσα τῇ ἰδιότητι ἑκατέρα. Τὸ γὰρ ὀξύτερον φύσει ὂν ἐκδηλότερον οὐκ ἰσχυρότερον πορρωτέρω ἀντιληπτόν ἐστι τοῦ βαρυτέρου, ὥσπερ τὸ λευκὸν ἄλλου του χρώματος, ἤ τι ἕτερον ὃ οὐχὶ τῷ θάτερον ἧττον εἶναι ὁ πέφυκε μᾶλλον ἀντιληπτόν ἐστιν, ἢ τῷ μὴ διὰ τοὺς ἴσους ἀριθμοὺς κινεῖσθαι, ἀλλὰ τῷ μᾶλλον τῷδε ἢ τῷδε ἐπιβάλλειν τὴν αἴσθησιν διὰ τὴν πρὸς τὰ πέριξ ἀνομοιότητα. Οὕτως διικνεῖται μὲν καὶ ὁ βαρύς, ἡ δʼ ἀκοὴ θᾶττον ἀντιλαμβάνεται διὰ τὴν ἰδιότητα τοῦ ὀξέος, οὐ διὰ τὸ ἐν αὐτῷ πλῆθος.
89.10Hem tiz ses daha uzağa gidiyorsa da bu, daha çok sayıda hareket ettiği için değil, aldığı biçim yüzündendir; çünkü tiz ses daha çok ileriye ve yukarıya, pes ses ise daha çok her yana eşit olarak yayılır. Bu, çalgılardan da bellidir: boynuz ağızlı aulos ve tunç ağızlı aulos, ses her yana eşit yayıldığı için çevreye daha çok yankı verir. Biri tiz bir ses çıkarırken elini kendi böğrüne koyar, sonra pes bir ses çıkarırsa, pes seste böğrünün çevresindeki hareketi eliyle daha çok hisseder. Lirin kaplumbağa kabuğuna, boynuzuna ya da koluna dokunarak önce ince teli, sonra pes sesi veren teli çalarsa, daha pes sesi veren teli çaldığında gövdenin çevresindeki hareketi yine daha çok hisseder. Çünkü pes ses her yana dolaşarak ulaşır, tiz ses ise ileriye ya da ses çıkaranın onu zorladığı yöne gider.
Καὶ γὰρ δή γε εἰ καὶ πορρωτέρω ἐκινεῖτο οὐ διὰ τὸ πλείους κινεῖσθαι ἀριθμοὺς ὁ ὀξύτερος ἀλλὰ διὰ τὸ σχῆμα· ἐπειδὴ ὁ μὲν ὀξὺς ἦχος πρόσω μᾶλλον φέρεται καὶ ἄνω ὁ δὲ βαρὺς πέριξ κατʼ ἴσον μᾶλλον. Δῆλον δὲ καὶ ἐκ τῶν ὀργάνων· τὸ μὲν γὰρ ὑπόκερας καὶ τὸ σὺν τῷ χαλκώματι περιηχητικώτερα ἅτε τοῦ ἤχου ἴσου περὶ πᾶν γιγνομένου. Καὶ γὰρ εἴ τις ὀξὺν φθεγγόμενος φθόγγον ἅπτοιτο τῆς αὑτοῦ πλευρᾶς, ἔπειτα πάλιν βαρὺν, αἰσθάνοιτο ἂν μᾶλλον ἐπὶ τοῦ βαρέος φθόγγου τῇ χειρὶ τῆς περὶ τὴν πλευρὰν κινήσεως. Κἂν τοῦ ὀργάνου ἅπτηται τῆς χέλυος ἢ τοῦ κέρατος ἢ ἀγκῶνος ὁπότε τὴν λεπτὴν τύπτοι καὶ τὴν τοῦ βαρέος προετικὴν, πάλιν ἐπαίσθοιτο ἂν μᾶλλον τῆς περὶ τὸ κύτος κινήσεως ὁπότε τὴν τοῦ βαρυτέρου τύπτοι ἤχου προετικήν. Εἰς πᾶν γὰρ ὁ βαρὺς φθόγγος διικνεῖται πέριξ, ὁ δὲ ὀξὺς πρόσω ἢ εἰς ὁ βιάζεται ὁ φθεγγόμενος.
89.11O hâlde tiz ses ileriye ne kadar hareket ediyorsa pes ses de her yana o kadar hareket ediyorsa, pes ses daha az sayıda hareket etmiş olmaz. Bu aulos çalmaktan da açıktır: daha uzun aulos daha pes çıkar; onda soluk daha çoktur ve hareket her yanadır. Tiz ses hız bakımından da farklı olamaz; yoksa kulağa önce varırdı, uyum da olmazdı; uyum olduğuna göre ikisi aynı hızdadır. Demek ki farkların oranını bazı eşitsiz sayılar yapmaz; tabiatça böyle olan sesler tabiatça birbirine uyumludur. Bazılarının dediği gibi aralıklar da farkların sebebi değildir, dolayısıyla ilkeleri de değildir;
Εἰ οὖν ὅσῳ πρόσω κινεῖται ὁ ὀξὺς τοσόνδε περὶ πᾶν κινοῖτο ὁ βαρὺς οὐκ ἂν ἐλάττους κινοῖτο ἀριθμούς· ὅπερ κἀκ τῶν αὐλητικῶν δῆλον· ὁ γὰρ μακρότερος αὐλὸς βαρύτερος ἐν ᾧ πλεῖον τὸ πνεῦμα περὶ ὃ πᾶν ἡ κίνησις. Ἀλλʼ οὐδὲ τάχει ἂν διαφέροι ὁ ὀξύς· προκατελαμβάνετο γὰρ ἂν τὴν ἀκοὴν ὥστε μὴ γίγνεσθαι σύμφωνον· εἰ δὲ γίγνεται ἰσοταχοῦσιν ἄμφω· οὐχὶ οὖν ἀριθμοί τινες ἄνισοι τὸν τῶν διαφορῶν λόγον ποιοῦσιν. Αἱ δὲ φύσει τοιαίδε φωναὶ φύσει συνηρμοσμέναι οὖσαι· οὐδὲ γὰρ τὰ διαστήματα, ὥς τινές φασιν, αἴτια τῶν διαφορῶν, διὸ καὶ ἀρχαί·
89.12çünkü bunlar atlandığında da ezgi meydana gelir; bunlar var olmanın sebebidir ama yapan olarak değil, engel olmayan olarak. Nitekim ezgisizlik ezgililiğin sebebi değildir; oysa ezgisizlik bir kenara bırakılmasaydı ezgililik olmazdı. Bilgiye dayanan başka hiçbir şey de, bilgili olanın zıddı olan bilgisizlik [sebep olarak] değil de bir kenara bırakılarak, yani engel olmamak bakımından işin içine girmeseydi meydana gelmezdi.
ἐπειδὴ καὶ τούτων παραλειπομένων γίγνεται τάδε αἴτια τοῦ εἶναι οὐχ ὡς ποιοῦντα ἀλλὰ ὡς μὴ κωλύοντα. Οὐδὲ γὰρ ἡ ἐκμέλεια τῆς ἐμμελείας αἰτία· ἐπειδὴ οὐκ ἂν γένοιτο ἐμμέλεια εἰ μὴ ἡ ἐκμέλεια παραπέμποιτο. Οὐδʼ ἄν τι ἄλλο ἐπιστημονικὸν γένοιτο εἰ μὴ τοὐναντίον ἀνεπίστημον τοῦ ἐπιστήμονος, ἀλλὰ παραπεμπόμενον, τοῦ μὴ κωλύειν.
89.13Dolayısıyla aralıklar da ezginin sebebidir ama yapan olarak değil, engel olmayan olarak. Çünkü biri aradaki yerleri de kesintisiz bir biçimde birlikte seslendirse, ezgisiz bir ses çıkarmış olmaz mı? Bunlar atlanmazsa ezgisizlik olur, yani engel olacak şeyler aradan çıkarılmamış olur. Ezginin bunların çevresinden dolaşması büyük bir yarardır, böylece birbirine uyumlu sesler bulunur. Ezginin sebebi bu seslerdir; aralıklar ise atlanmayıp duyulur hâle geldiklerinde ezgisizliğin sebebidir; onlara ezgili sesin değil, ezgisizliğin ilkeleri denebilir.
Ὥστʼ οὐδὲ τὰ διαστήματα τοῦ μέλους αἴτια ὡς ποιοῦντα ἀλλʼ ὡς μὴ κωλύοντα. Εἰ γάρ τις ἅμα φθέγγοιτο κατὰ τὸ συνεχὲς καὶ τοὺς μεταξὺ τόπους, ἆρʼ οὖν ἐκμελῆ ποιοῖτο φωνήν; ὧν οὖν μὴ παραπεμπομένων ἐκμέλεια γίγνοιτο ἂν οὐχὶ λειφθεῖεν κωλυσόντων. Μέγα οὖν ὄφελος τὸ περιίστασθαι ταύταις τὴν μελῳδίαν, ὥστε ἀνευρίσκειν τοὺς συνηρμοσμένους πρὸς ἀλλήλους φθόγγους· ἀλλʼ οὗτοι μὲν αἴτιοι τοῦ μέλους ὄντες, τὰ δὲ διαστήματα παραπεμπόμενα ἐπιδηλούμενα ἐκμελείας αἴτιά ἐστιν· ἧς καὶ ἀρχαὶ λέγοιντʼ ἂν οὐχὶ τῆς ἐμμελοῦς φωνῆς.
89.14Öyleyse ne aralıklar ezgililiğin sebebidir (tersine ona zararlı oldukları görülür), ne de sayılar seslerin birbirinden kemiyetle farklı olmasının sebebidir. Çünkü pes sesler tiz seslere başka bir bakımdan eşit bulunur, nitekim zahmet de zıt yönde eşittir: pes sesleri çıkaranlar, zıt yönde zorlandıkları için, tiz sesleri çıkaranlardan daha az zahmet çekmezler. Müziğin tabiatı ise tektir: hâllerin yol açtığı kötülüklerden kurtulmak için meydana gelen psykhē hareketidir.
Οὔτʼ οὖν τὰ διαστήματα αἴτια τῆς ἐμμελείας ἀλλὰ βλαπτικὰ αὐτῆς φαινόμενά γε· οὔτε οἱ ἀριθμοὶ αἴτιοι τῇ ποσότητι διαφέρειν ἀλλήλων τοὺς φθόγγους· κατʼ ἄλλο γὰρ ἴσοι εὑρίσκονται οἱ βαρεῖς τοῖς ὀξέσι καθὸ καὶ ὁ πόνος ἴσος κατὰ τοὐναντίον· οὐ γὰρ ἧττον τῶν τοὺς ὀξεῖς φθόγγους φθεγγομένων οἱ τοὺς βαρεῖς πονοῦσι βιαζόμενοι εἰς τοὐναντίον πάλιν. Μία δὲ φύσις τῆς μουσικῆς, κίνησις τῆς ψυχῆς ἡ κατὰ ἀπόλυσιν γιγνομένη τῶν διὰ τὰ πάθη κακῶν.
90.1Fr. 90
Theophrastos Müzik Üzerine'de müziğin üç ilkesi olduğunu söyler: acı, haz ve esrime; çünkü bunların her biri sesi alışılmış hâlinden saptırır ve [ezgiye] doğru eğer.
Θ. περὶ μουσικῆς ἀρχὰς μουσικῆς τρεῖς εἶναι λέγει, λύπην ἡδονὴν ἐνθουσιασμὸν, ὡς ἑκάστου τούτων παρατρέποντος ἐκ τοῦ συνήθους καὶ ἐγκλίνοντος τὴν φωνήν.
91.1Fr. 91
Theophrastos işitme hissinin bütün hisler içinde en kolay etkilenen his olduğunu söyler.
Τὴν ἀκουστικὴν αἴσθησιν Θ. παθητικωτάτην εἶναι φησι πασῶν.
92.1Fr. 92
Theophrastos'a göre aulos çalarken vücuduyla hareketler ve ritimler yapan ilk kişi Kataneli aulosçu Andron'dur; eskilerin dans etmeye "sikelizein" (Sicilyalı gibi oynamak) demesi buradandır. Ondan sonra Thebaili Kleophantos gelir.
Θ. πρῶτόν φησιν Ἄνδρωνα τὸν Καταναῖον αὐλητὴν κινήσεις καὶ ῥυθμοὺς ποιῆσαι τῷ σώματι αὐλοῦντα, ὅθεν σικελίζειν τὸ ὀρχεῖσθαι παρὰ τοῖς παλαιοῖς μεθʼ ὃν Κλεόφαντον Θηβαῖον.
92.93.1Fr. 93
Bu yüzden Theophrastos şu tür bir kolonu yüce üslubun örneği olarak verir: "değersiz şeyler üzerine felsefe yapanlardan"; çünkü tam olarak paionlardan oluşmaz, ama paion'u andıran bir şeydir.
Διόπερ Θ. παράδειγμα ἐκτέθειται μεγαλοπρεπείας τὸ τοιοῦτον κῶλον· τῶν μὲν περὶ τὰ μηδενὸς ἄξια φιλοσοφούντων· οὐ γὰρ ἐκ παιώνων ἀκριβῶς ἀλλὰ παιωνικόν τί ἐστι.
92.94.1Fr. 94
Theophrastos soğuk üslubu şöyle tarif eder: Soğuk, konuya yaraşan anlatımı aşan şeydir; örneğin "dipsiz kadeh masalanmaz" demek, "dibi olmayan kadeh masaya konmaz" yerine. Çünkü küçük bir konu bu kadar şişkin bir söyleyişi kaldırmaz.
Ὁρίζεται τὸ ψυχρὸν Θ. οὕτω· ψυχρόν ἐστι τὸ ὑπερβάλλον τὴν οἰκείαν ἀπαγγελίαν, οἷον ἀπυνδάκωτος οὐ τραπεζοῦται κύλιξ, ἀντὶ τοῦ ἀπύθμενος ἐπὶ τραπέζης οὐ τίθεται· τὸ γὰρ πρᾶγμα σμικρὸν ὂν οὐ δέχεται ὄγκον τοσοῦτον λέξεως.
92.95.1Fr. 95
Theophrastos güzelliği şöyle tarif etti: Bir kelimenin güzelliği, kulağa ya da göze hoş gelen, ya da ⟨anlamca⟩ değerli olan şeydir.
Ὡρίσατο τὸ κάλλος Θ. οὕτω· κάλλος ὀνόματός ἐστι τὸ πρὸς τὴν ἀκοὴν ἢ πρὸς τὴν ὄψιν ἡδὺ ἢ τὸ τῇ ⟨διανοίᾳ⟩ ἔντιμον.
92.96Fr. 96
İkna edicilik bunlarda da vardır, Theophrastos'un şu sözünde de: Her şeyi en ince ayrıntısına kadar uzun uzun anlatmamalı, bazı şeyleri dinleyiciye bırakmalı ki kendisi anlasın ve kendisi çıkarsasın. Çünkü senin eksik bıraktığını anlayınca yalnızca dinleyicin değil, tanığın da olur, aynı zamanda sana daha iyi niyetle bakar; çünkü ona anlama fırsatını sen verdiğin için kendini senin sayende zeki sanır. Her şeyi akılsız birine söyler gibi söylemek ise dinleyiciyi küçümsemek gibidir.
Ἐν τούτοις τε οὖν τὸ πιθανὸν καὶ ἐν ᾧ Θ. φησιν ὅτι οὐ πάντα ἐπʼ ἀκριβείας δεῖ μακρηγορεῖν, ἀλλʼ ἔνια καταλείπειν καὶ τῷ ἀκροατῇ συνιέναι καὶ λογίζεσθαι ἐξ αὑτοῦ· συνιεὶς γὰρ τὸ ἐλλειφθὲν ὑπὸ σοῦ οὐκ ἀκροατὴς μόνον ἀλλὰ καὶ μάρτυς σου γίνεται καὶ ἅμα εὐμενέστερος· συνετὸς γὰρ ἑαυτῷ δοκεῖ διὰ σὲ, τὴν ἀφορμὴν αὐτῷ παρεσχηκότα τοῦ συνιέναι· τὸ δὲ πάντα ὡς ἀνοήτῳ λέγειν καταγινώσκοντι ἔοικε τοῦ ἀκροατοῦ.
97.1Fr. 97
⟨Bazıları⟩ satışın tellal aracılığıyla yapılmasını ve birkaç gün önceden ilan edilmesini emreder; bazıları bir makamın önünde yapılmasını ister, Pittakos'un krallar ve prytanis önünde istediği gibi; bazıları da Atina'da olduğu gibi satışın en az altmış gün önceden makamın önünde yazılı olarak duyurulmasını ve alıcının fiyatın yüzde birini yatırmasını ister; böylece isteyen itiraz edip karşı tanıklık edebilir, haklı olarak satın alan da ödediği vergiyle belli olur. Bazılarında ise, satış kesinleşmeden önce, mülke ya da eve itiraz eden ya da üzerinde hak iddia eden biri var mı diye beş gün art arda ilan yapılması emredilir; ipoteklerde de, örneğin Kyzikosluların kanunlarında olduğu gibi, aynı şey yapılır.
⟨Οἱ⟩ μὲν οὖν ὑπὸ κήρυκος κελεύουσι πωλεῖν καὶ προκηρύττειν ἐκ πλειόνων ἡμερῶν· οἱ δὲ παρʼ ἀρχῇ τινὶ καθάπερ καὶ Πιττακὸς παρὰ βασιλεῦσι καὶ πρυτάνει· ἔνιοι δὲ προγράφειν παρὰ τῇ ἀρχῇ πρὸ ἡμερῶν μὴ ἐλαττόνων ἢ ἑξήκοντα καθάπερ Ἀθήνῃσι, καὶ τὸν πριάμενον ἑκατοστὴν τιθέναι τῆς τιμῆς ὅπως διαμφισβητῆσαί τε ἐξῇ καὶ διαμαρτύρεσθαι τῷ βουλομένῳ καὶ ὁ δικαίως ἐωνημένος φανερὸς ᾖ τῷ τέλει· παρὰ δέ τισι προκηρύττειν κελεύουσι πρὸ τοῦ κατακυρωθῆναι πένθʼ ἡμέρας συνεχῶς, εἴ τις ἐνίσταται ἢ ἀντιποιῆται τοῦ κτήματος ἢ τῆς οἰκίας· ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ὑποθέσεων ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς Κυζικηνῶν.
97.2Thurioililer ise bütün bu usulleri kaldırır, satışı öbür işler gibi pazar yerinde de yapmazlar; bunun yerine alıcının en yakın üç komşuya birlikte, hatırlansın ve tanıklık edilsin diye küçük bir sikke vermesini emrederler. Elbette bir yerde makamları, öbüründe komşuları sorumlu tutmak gerekir: komşular parayı almazlarsa, aynı kişiden iki kez alırlarsa, ya da alıp da satın alınanı söylemezlerse. Şunu da bilmek gerekir: duyurular, ilanlar ve genel olarak itirazlara karşı alınan önlemlerin hemen hepsi başka bir kanunun eksikliği yüzünden konmuştur. Çünkü mülklerin ve sözleşmelerin kaydının tutulduğu yerlerde, satıcının sattığı şeyin özgür ve yükten arınmış olup olmadığı, kendi malını hakkıyla satıp satmadığı o kayıtlardan öğrenilebilir; makam da satın alanı hemen [yeni sahip olarak] kayda geçirir.
Οἱ δὲ Θουριακοὶ τὰ μὲν τοιαῦτα πάντα ἀφαιροῦσιν οὐδʼ ἐν ἀγορᾷ πράττουσι ⟨προστάττουσι libri⟩ ὥσπερ τἆλλα, διδόναι δὲ κελεύουσι κοινῇ τῶν γειτόνων τῶν ἐγγυτάτω τρισὶ νόμισμά τι βραχὺ μνήμης ἕνεκα καὶ μαρτυρίας. Ἀναγκαῖον δῆλον ὅτι τοῖς μὲν τὰς ἀρχὰς ὑπευθύνους ποιεῖν τοῖς δὲ τοὺς γείτονας ἐὰν μὴ λάβωσι, ἢ δὶς παρὰ τοῦ αὐτοῦ λάβωσιν, ἢ ἔχοντες μὴ λέγωσι τῶν ἐωνημένων. Οὐ χρὴ δʼ ἀγνοεῖν ὅτι αἱ προγραφαὶ καὶ αἱ προκηρύξεις καὶ ὅλως ὅσα πρὸς τὰς ἀμφισβητήσεις ἐστὶ πάντη τὰ πλεῖστα διʼ ἔλλειψιν ἑτέρου νόμου τίθεται. Παρʼ οἷς γὰρ ἀναγραφὴ τῶν κτημάτων ἐστὶ καὶ τῶν συμβολαίων, ἐξ ἐκείνων ἐστὶ μαθεῖν, εἰ ἐλεύθερα καὶ ἀνέπαφα καὶ τὰ αὐτοῦ πωλεῖ δικαίως· εὐθὺς γὰρ καὶ μετεγγράφει ἡ ἀρχὴ τὸν ἐωνημένον.
97.3Bazıları da mülkleri sahiplerinden koparmak isteyerek araya girip alıp satar; buna karşı da kanun koymak doğrudur. Bazıları bunu yapar da; hem bu tür işleri engellemek hem de satışı açık kılmak isterler. Örneğin bazılarının kanunlarında şöyle emredilir: biri bir ev satın alırsa Köy Apollon'una kurban sunacak; bir arazi satın alırsa yaşadığı köyde kurban sunacak, kaydı yapan makamın ve üç köylünün önünde, hiçbir hile ya da düzenle kötülüğe ortak olmadan haklı olarak satın aldığına yemin edecek; satıcı da aynı şekilde hilesiz sattığına yemin edecek. Şehirde oturmayan kişi yemin kurbanını Pazar Zeus'una sunacak, kurban da küçük sunulardan olacak; bunlar yapılmadan makam kaydı yapmayacak; ayrıca yemin etmezlerse satışı kaydetmeyeceğine dair makam da yeminle bağlanacak.
Ἐπεὶ δὲ καὶ προστασίας τινὲς ὠνοῦνται καὶ πωλοῦσιν ἀπαλλοτριοῦν ἐθέλοντες ὀρθῶς ἔχει καὶ πρὸς ταῦτα νομοθετεῖν, ὅπερ καὶ ποιοῦσιν, ἅμα ταῦτά τε βουλόμενοι κωλύειν καὶ τὴν ἐμφανῆ ποιεῖν ὥσπερ ἐν τοῖς ἐνίων· κελεύουσι γὰρ ἐάν τις οἰκίαν πρίηται θύειν ἐπὶ τοῦ Ἀπόλλωνος τοῦ ἐπικωμαίου· ἐὰν δὲ χωρίον ἐπὶ τῆς κώμης ᾗ αὐτὸς οἰκεῖ καὶ ὀμνύειν ἐναντίον τῆς ἀρχῆς ἐγγραφούσης καὶ κωμητῶν τριῶν ᾖ μὴν ὠνεῖσθαι δικαίως ὡς μηδὲν συγκακουργοῦντα μήτε τέχνῃ μήτε μηχανῇ μηδεμιᾷ, τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τὸν πωλοῦντα πωλεῖν ἀδόλως. Τὸν δὲ μὴ οἰκοῦντα ἐν ἄστει θύειν τὸν ὅρκον ἐπὶ τοῦ Διὸς τοῦ ἀγοραίου, τὴν δὲ θυσίαν τῶν ἐλαττόνων εἶναι θυλήμασιν, ἄνευ δὲ τούτων μὴ ἐγγράφειν τὴν ἀρχήν· ἅμα καὶ ἐν τῷ ὅρκῳ προσορκίζειν ⟦?⟧ αὐτὴν ἐὰν μὴ ὀμνύωσι μηδὲ ἐγγράψειν τὴν ὠνήν.
97.4Bunlar her iki şeye, hatta her şeye karşı önlem almak isterler; belki gerektiği gibi. Alım ve satım, mülkiyet bakımından, fiyat ödenip kanunların gerektirdiği şeyler, yani kayıt, yemin ya da komşulara verilecek pay yerine getirildiğinde geçerli olur; teslim ve satışın kendisi bakımından ise satıcı kaparoyu aldığında. Kanun koyucuların çoğu aşağı yukarı böyle düzenler. Ama şu da ayrıca belirtilmelidir: satın alma sarhoş birinden, öfkeyle ya da inatla, kanuna aykırı davranan birinden değil, aklı başında birinden ve bütünüyle adil biçimde yapılmalıdır; kimlerden satın alınması gerektiği belirlenirken de bu eklenmelidir. Bazıları kaparonun ne kadar olacağını da fiyatın büyüklüğüne göre oranlayarak belirler; çünkü on talantlık bir mal için bir yüzük vermek tuhaftır. Böyle şeyler fırsata ve duyguya göre yapılıyor gibidir; oysa bilinçli bir tercihe (prohairesis) dayanmalıdır; adil olan ancak böyle sağlanır.
Οὗτοι μέντοι πρὸς ἀμφότερα μᾶλλον δὲ πρὸς πάντα βούλονται πεφυλάχθαι καθάπερ ἴσως καὶ δεῖ· κυρία δὲ ἡ ὠνὴ καὶ ἡ πρᾶσις εἰς μὲν κτῆσιν ὅταν ἡ τιμὴ δοθῇ καὶ τὰ ἐκ τῶν νόμων ποιήσωσιν, οἷον ἀναγραφὴν ἢ ὅρκον ἢ τοῖς γείτοσι τὸ γιγνόμενον, εἰς δὲ τὴν παράδοσιν καὶ εἰς αὐτὸ τὸ πωλεῖν ὅταν ἀραβῶνα λάβῃ. Σχεδὸν γὰρ οὕτως οἱ πολλοὶ νομοθετοῦσιν· ἀλλὰ τοῦτο προσδιοριστέον ἐὰν μὴ παρὰ μεθύοντος μηδʼ ἐξ ὀργῆς μηδὲ φιλονεικίας μηδὲ παρανομοῦντος ἀλλὰ φρονοῦντος καὶ τὸ ὅλον δικαίως, ὅπερ κἀκεῖ προσθετέον ὅταν ἀφορίζῃ παρʼ ὧν δεῖ ὠνεῖσθαι. Τάττουσι δέ τινες καὶ τὸν ἀραβῶνα πόσον δεῖ διδόναι πρὸς τὸ πλῆθος τῆς τιμῆς μερίζοντες· ἄτοπον γὰρ ἐὰν δακτύλιον δῷ τῶν δέκα ταλάντων. Ἔοικε γὰρ ἐκ καιροῦ τὰ τοιαῦτα καὶ πάθους γίγνεσθαι· δεῖ δʼ ἐκ προαιρέσεως· οὕτω γὰρ ἔσται τὸ δίκαιον.
97.5Satıcı kaparoyu alıp da fiyatı kabul etmezse, ya da alıcı kaparoyu verip de fiyatı belirlenen sürede ödemezse (süre belirlenmiş olmalıdır; Thurioililerin kanunlarında kaparonun hemen, fiyatın aynı gün verilmesi istenir; bazıları fiyat için daha çok gün tanır, bazıları da anlaştıkları kadar gün), her birine verilecek ceza ne olmalıdır? Birine kaparoyu yitirmek mi? Öbürleri de Thurioililer de aşağı yukarı bunu emreder. Fiyatı kabul etmeyene de sattığı fiyat kadar ödeme mi? Thurioililerin kanunlarında bu da vardır; ama ceza eşitsizdir, çünkü fiyat kaparonun birçok katıdır. Ayrıca biri ödemeyi bir güne bağlarsa, iki alıcıyı da bırakmış olan satıcı zarar görebilir; çünkü en çok böyle olur … fiyat. Peki satıcı fiyatı alana kadar mülkün sahibi mi kalmalıdır? Kanun koyucuların çoğu böyle düzenler. Yoksa Kharondas ve Platon gibi mi yapmalı? Bunlar hemen verip hemen almayı emreder; biri veresiye verirse dava hakkı yoktur, çünkü haksızlığa kendisi sebep olmuştur.
Ἐὰν δὲ λαβὼν ἀραβῶνα μὴ δέχηται τὴν τιμὴν ἢ δοὺς μὴ καταβάλῃ ἐν τῷ ὡρισμένῳ χρόνῳ - δεῖ γὰρ ὡρίσθαι καθάπερ ἐν τοῖς Θουρίων τὸν μὲν ἀραβῶνα παραχρῆμα τὴν δὲ τιμὴν αὐθήμερον· οἱ δὲ καὶ πλείους ἡμέρας τίθενται τῆς τιμῆς, οἱ δὲ ἁπλῶς ὅσας ἂν ὁμολογήσωσι - τὸ δὲ ἐπιτίμιον ἑκατέρῳ, πότερον τῷ μὲν στέρησις τοῦ ἀραβῶνος· οὕτω γὰρ σχεδὸν οἵ τε ἄλλοι κελεύουσι καὶ οἱ Θουριακοί· τῷ δὲ μὴ δεχομένῳ ἔκτισις ὅσου ἂν ἀποδῶται· καὶ γὰρ τοῦτο ἐν τοῖς Θουρίων ἡ ἄνισος ζημία· πολλαπλασία γὰρ ἡ τιμὴ τοῦ ἀραβῶνος· ἔτι δὲ καὶ βλάπτοιτʼ ἂν ὁ ἀποδόμενος ἀφεὶς ἑκατέρους ἐπειδή τις ἐφ' ἡμέραν μίαν ὁρίσειεν· οὕτω γὰρ μάλιστ' ἐνδέχεται. τιμήν· πότερον δὲ ἕως ἂν κομίσηται κύριον εἶναι τοῦ κτήματος; οὕτω γὰρ οἱ πολλοὶ νομοθετοῦσιν· ἢ ὥσπερ Χαρώνδας καὶ Πλάτων; οὗτοι γὰρ παραχρῆμα κελεύουσι διδόναι καὶ λαμβάνειν· ἐὰν δέ τις πιστεύσῃ, μὴ εἶναι δίκην· αὐτὸν γὰρ αἴτιον εἶναι τῆς ἀδικίας.
98.1Fr. 98
Theophrastos Kanunlar Üzerine'de pazar denetçilerinin iki şeyle ilgilenmesi gerektiğini söyler: pazardaki düzenle ve yalnız satıcıların değil alıcıların da yalan söylememesiyle.
Θ. ἐν τοῖς περὶ νόμων φησὶ δυοῖν τούτων ἐπιμελεῖσθαι δεῖν τοὺς ἀγορανόμους τῆς τε ἐν τῇ ἀγορᾷ εὐκοσμίας καὶ τοῦ ἀψευδεῖν μὴ μόνον τοὺς πιπράσκοντας ἀλλὰ καὶ τοὺς ὠνουμένους.
99.1Fr. 99
Theophrastos'un aktardığına göre tembellik kanununu Solon değil Peisistratos koymuştur; bununla hem kırları daha verimli, hem şehri daha sakin kılmıştır.
Ὡς Θ. ἱστόρηκε καὶ τῆς ἀργίας νόμον οὐ Σόλων ἔθηκε ἀλλὰ Πεισίστρατος, ᾧ τήν τε χώραν ἐνεργεστέραν καὶ τὴν πόλιν ἠρεμαιοτέραν ἐποίησεν.
100.1Fr. 100
Theophrastos Kanunlar Üzerine'de Atinalılarda Küstahlık ve Utanmazlık sunakları bulunduğunu söyler.
Θ. ἐν τῷ περὶ νόμων ὕβρεως καὶ ἀναιδείας παρὰ τοῖς Ἀθηναίοις εἶναι βωμούς φησι.
101.1Fr. 101
Halk yönetimini yıkmaya çalışan ya da halka en iyi olanı söylemeyen hatiplere, gönderilmeden düşmanın yanına gidenlere, bir kaleyi, bir orduyu ya da gemileri ihanetle teslim edenlere karşı da ihbar davaları açılırdı; Kanunlar Üzerine'de söylendiği gibi. İhbarda bulunup davayı kazanamayanın cezasız kaldığını Hypereides Lykophron'un Savunması'nda söyler. Oysa Theophrastos, başka davalar açanların oyların beşte birini alamazlarsa bin drahmi cezaya çarptırıldıklarını ve ayrıca haklarından yoksun bırakıldıklarını, ihbarda bulunanların ise haklarından yoksun bırakılmayıp yalnız bin drahmiyi ödediklerini söyler.
Ἐγίγνοντο δὲ καὶ εἰσαγγελίαι κατὰ τῶν καταλυόντων τὸν δῆμον ῥητόρων ἢ μὴ τὰ ἄριστα τῷ δήμῳ λεγόντων ἢ πρὸς τοὺς πολεμίους ἄνευ τοῦ πεμφθῆναι ἀπελθόντων ἢ προδόντων φρούριον ἢ στρατιὰν ἢ ναῦς, ὡς ἐν τῷ περὶ νόμων. Ὅτι δὲ ὁ εἰσαγγείλας καὶ οὐχ ἑλὼν ἀζήμιος ἦν Ὑπερείδης ἐν τῷ ὑπὲρ Λυκόφρονός φησι· καίτοι γε ὁ Θ. τοὺς μὲν ἄλλας γραφὰς γραψαμένους χιλίας τʼ ὀφλισκάνειν εἰ τοῦ πέμπτου τῶν ψήφων μὴ καταλάβοιεν καὶ προσατιμοῦσθαι, τοὺς δὲ εἰσαγγέλλοντας μὴ ἀτιμοῦσθαι μὲν, ὀφλεῖν δὲ τὰς χιλίας.
102.1Fr. 102
Eşit vergi ödeyen yabancıların, metoikosların ödediği öbür yükümlülüklerden de muaf olduğunu Theophrastos Kanunlar'ın on birinci kitabında söylemiştir. Ayrıca Atinalıların bazı yerlerde bütün bir şehre, örneğin Olynthoslulara ve Thebaililere vergi muafiyeti oyladığını söyler.
Ὅτι δὲ καὶ τῶν ἄλλων ὧν ἔπραττον οἱ μέτοικοι ἄφεσιν εἶχον οἱ ἰσοτελεῖς Θ. εἴρηκεν ἐν ἑνδεκάτῃ τῶν νόμων· οὗτος δέ φησιν ὡς ἐνιαχοῦ καὶ πόλεσιν ὅλαις ἐψηφίζοντο τὴν ἀτέλειαν Ἀθηναῖοι ὥσπερ Ὀλυνθίοις τε καὶ Θηβαίοις.
103.1Fr. 103
"Tekneden daha dilsiz" sözü, soysuzluğu yüzünden susanlar için kullanılır. Theophrastos Kanunlar Üzerine'de bu sözün, Atina'daki metoikosların halkın düzenlediği alaylarda tekneler taşıyarak yürümesinden çıktığını söyler: bir metoikosu belirtmek istediklerinde "tekne" ya da "tekne taşıyıcı" derlerdi. Metoikosların söz hakkı olmadığı için de "seni tekneden daha dilsiz ederim" diye tehdit ederlerdi.
Συστομώτερον σκάφης τάσσεται ἐπὶ τῶν διὰ τὸ ἀγενὲς σιωπώντων. Θ. γὰρ ἐν τῷ περὶ νόμων εἰρῆσθαι ἀπὸ τοῦ τοὺς μετοίκους Ἀθήνῃσιν ἐν ταῖς δημοτελέσι πομπαῖς σκάφας φέροντας πομπεύειν καὶ ὁπότε δὲ ἐβούλοντο μέτοικον δηλῶσαι ἢ σκάφην ἔλεγον ἢ σκαφηφόρον· διὰ δὲ τὸ ἀπαρρησίαστον εἶναι συστομώτερον ποιήσειν ἀπειλεῖν σκάφης.
104.1Fr. 104
İstemeden adam öldürmekten mahkûm olanların kendi mallarını yönetme yetkisi bulunduğunu […] Theophrastos da Kanunlar'ın on üçüncü kitabında gösterir.
Ὅτι οἱ ἁλόντες ἐπʼ ἀκουσίῳ φόνῳ ἐξουσίαν εἶχον εἰς διοίκησιν τῶν ἰδίων […] καὶ Θ. ἐν τῷ τρισκαιδεκάτῳ τῶν νόμων δηλοῖ.
105.1Fr. 105
"Pharmakōn", ilaçla zarar görmüş olan kişidir; Theophrastos da Kanunlar'ın on beşinci kitabında bunu ima eder.
Φαρμακῶν δʼ ἐστὶν ὁ ὑπὸ φαρμάκων βεβλαμμένος, ὡς καὶ Θ. ἐν πέμπτῳ καὶ δεκάτῳ νόμων ὑποσημαίνει.
106.1Fr. 106
İyi insanların az kanuna ihtiyacı vardır; çünkü işler kanunlara göre değil, kanunlar işlere göre konur.
Ὀλίγων οἱ ἀγαθοὶ νόμων δέονται· οὐ γὰρ τὰ πράγματα πρὸς τοὺς νόμους ἀλλʼ οἱ νόμοι πρὸς τὰ πράγματα τίθενται.
107.1Fr. 107
Theophrastos Aşk Üzerine'de tragedya şairi Khairemon'un şöyle dediğini söyler: şarap nasıl içenlerin huyuna karışırsa aşk da öyledir; ölçülü olduğunda hoştur, artıp ruhu altüst ettiğinde ise en çetin şeydir.
Θ. ἐν τῷ Ἐρωτικῷ Χαιρήμονά φησι τὸν τραγικὸν λέγειν ὡς τὸν οἶνον τῶν χρωμένων ⟨τοῖς τρόποις⟩ κεράννυσθαι, οὕτως καὶ τὸν ἔρωτα, ὃς μετριάζων μέν ἐστιν εὔχαρις, ἐπιτεινόμενος δὲ καὶ διαταράττων χαλεπώτατος.
108.1Fr. 108
Theophrastos Aşk Üzerine'de Elisli Amasis'in aşk konusunda pek tutkun olduğunu söyler.
Ἄμασιν τὸν Ἠλεῖον Θ. ἐν τῷ Ἐρωτικῷ περὶ τοὺς ἔρωτας δεινὸν γεγονέναι λέγει.
109.1Fr. 109
Aigion'da bir kaz bir çocuğa âşık oldu; Theophrastos Aşk Üzerine'de bu çocuğun adının Amphilokhos olduğunu ve Olenos soyundan geldiğini söyler.
Ἐν Αἰγίῳ παιδὸς ἠράσθη χήν· τὸν δὲ παῖδα τοῦτον Θ. ἐν τῷ Ἐρωτικῷ Ἀμφίλοχον καλεῖσθαί φησι καὶ τὸ γένος Ὠλένιον εἶναι
110.1Fr. 110
Hesiodos Melampodia'nın üçüncü kitabında Euboia'daki Khalkis'e "güzel kadınlı" demiştir; çünkü Theophrastos'un da söylediği gibi oranın kadınları güzeldir.
Ἡσίοδος ἐν τρίτῳ Μελαμποδίας τὴν ἐν Εὐβοίᾳ Χαλκίδα καλλιγύναικα εἶπεν. Εὐπρεπεῖς γὰρ αὐτόθι γυναῖκες, ὡς καὶ Θ. εἴρηκε.
111.1Fr. 111
Theophrastos, Elisliler arasında bir güzellik yarışması yapıldığını, yargılamanın büyük bir özenle yürütüldüğünü ve kazananların ödül olarak silahlar aldığını söyler; Leuktralı Dionysios da bu silahların Athena'ya adandığını söyler.
Θ. ἀγῶνα κάλλους φησὶ γενέσθαι παρὰ Ἠλείοις καὶ τὴν κρίσιν ἐπιτελεῖσθαι μετὰ σπουδῆς, λαμβάνειν τε τοὺς νικήσαντας ἆθλα ὅπλα ἅπερ ἀνατίθεσθαί φησι Διονύσιος ὁ Λευκτρικὸς τῇ Ἀθηνᾷ.
112.1Fr. 112
Aynı Theophrastos, bazı yerlerde, örneğin barbarlarda, kadınlar arasında itidal ve ev yönetimi bakımından yarışmalar yapıldığını söyler; başka yerlerde ise güzellik bakımından, sanki bunun da onurlandırılması gerekiyormuş gibi; Tenedoslularda ve Lesboslularda olduğu gibi.
Ἐνιαχοῦ φησὶν ὁ αὐτὸς Θ. καὶ κρίσεις γυναικῶν περὶ σωφροσύνης γίνεσθαι καὶ οἰκονομίας ὥσπερ ἐν τοῖς βαρβάροις· ἑτέρωθι δὲ κάλλους ὡς δέον καὶ τοῦτο τιμᾶσθαι, καθάπερ καὶ παρὰ Τενεδίοις καὶ Λεσβίοις.
113.1Fr. 113
Leukokomas ile âşığı Euksynthetos Lebenli idi; Theophrastos onları Aşk Üzerine adlı yazısında anlatır. Leukokomas'ın Euksynthetos'a verdiği görevlerden birinin, der, Praisos'taki köpeği kendisine getirmek olduğunu söyler. Praisoslular onların komşusudur.
Ἐκ Λεβῆνος ἦν Λευκοκόμας τε καὶ ὁ ἐραστὴς αὐτοῦ Εὐξύνθετος [Εὐξίθεος corr. Coraius], οὓς ἱστορεῖ Θ. ἐν τῷ περὶ ἔρωτος λόγῳ· εἶναι ⟨δὲ τῶν⟩ ἄθλων ὧν ὁ Λευκοκόμας τῷ Εὐξυνθέτῳ προσέταξεν ἕνα, φησὶ, τοῦτον, τὸν ἐν Πραίσῳ κύνα ἀναγαγεῖν αὐτῷ. Ὅμοροι δʼ εἰσὶν αὐτοῖς οἱ Πραίσιοι.
114.1Fr. 114
Theophrastos'a aşkın ne olduğu sorulunca "Boşta kalmış bir psykhē'nin hâli" dedi.
Θ. ἐρωτηθεὶς τί ἐστιν ἔρως, πάθος, ἔφη, ψυχῆς σχολαζούσης.
115.1Fr. 115
Aşk, akıl dışı bir arzunun aşırılığıdır; gelişi çabuk, gidişi yavaştır.
Ἔρως δέ ἐστιν ἀλογίστου τινὸς ἐπιθυμίας ὑπερβολὴ ταχεῖαν μὲν ἔχουσα τὴν πρόσοδον βραδεῖαν δὲ τὴν ἀπόλυσιν.
116.1Fr. 116
Theophrastos Sarhoşluk Üzerine'de "zōros" kelimesinin "karıştırılmış" anlamına geldiğini söyler ve Empedokles'ten şu dizeleri aktarır: "Hemen ölümlü olarak doğdu, önceden ölümsüz olmayı bilenler, / önceden karışmamış olanlar karıştı, yollarını değiştirerek."
Θ. ἐν τῷ περὶ μέθης ζωρότερον φησὶν εἶναι τὸ κεκραμένον παρατιθέμενος Ἐμπεδοκλέους τάδε· "αἶψα δὲ θνητὰ φύοντο τὰ πρὶν μάθον ἀθάνατʼ εἶναι, ζωρά τε τὰ πρὶν ἄκρητα διαλλάσσοντα κελεύθους."
117.1Fr. 117
Epizephyrioi Lokrislileri arasında, biri hekim tedavi için emretmeden su katılmamış şarap içerse cezası ölümdü; bu kanunu Zaleukos koymuştu. Massalialılarda ise kadınların yalnız su içmesini emreden başka bir kanun vardı; Theophrastos Milet'te bugün de bu âdetin sürdüğünü söyler.
Παρὰ Λοκροῖς τοῖς Ἐπιζεφυρίοις εἴ τις ἄκρατον ἔπιε μὴ προστάξαντος ἰατροῦ θεραπείας ἕνεκα θάνατος ἦν ἡ ζημία Ζαλεύκου τὸν νόμον θέντος. Παρὰ δὲ Μασσαλιώταις ἄλλος νόμος τὰς γυναῖκας ὑδροποτεῖν· ἐν δὲ Μιλήτῳ ἔτι καὶ νῦν φησὶ Θ. τοῦτʼ εἶναι τὸ νόμιμον.
118.1Fr. 118
Theophrastos Sarhoşluk Üzerine'de, çok içenlerin şarabı dökme âdetinin eski olmadığını söyler; başlangıçta şarap dökme sunusu tanrılara ayrılmıştı, kottabos ise sevgililere; bir Sicilya oyunu olan kottabosu özenle oynarlardı.
Ἦσαν δὲ αἱ τῶν ἀκροποτῶν ἐπιχύσεις, ὥς φησι Θ. ἐν τῷ περὶ μέθης, οὐ παλαιαὶ, ἀλλʼ ἦν ἀπʼ ἀρχῆς τὸ μὲν σπένδειν ἀποδεδομένον τοῖς θεοῖς, ὁ δὲ κότταβος τοῖς ἐρωμένοις· ἐχρῶντο γὰρ ἐπιμελῶς τῷ κοτταβίζειν ὄντος τοῦ παιγνίου σικελικοῦ.
119.1Fr. 119
Theophrastos Sarhoşluk Üzerine'de şöyle der: "Şair Euripides'in de Atina'da 'dansçılar' denenlere sakilik yaptığını öğreniyorum. Bunlar Atinalıların ilk ailelerinden gelen gençlerdi, Delos Apollonu'nun tapınağı çevresinde dans ederler ve Thera kumaşından giysiler giyerlerdi. Bu Apollon, Thargelia bayramının şerefine kutlandığı Apollon'dur. Phlya'daki Defne Taşıyıcıları tapınağında bunlarla ilgili bir yazıt hâlâ durmaktadır."
Θ. γοῦν ἐν τῷ περὶ μέθης φησί· "πυνθάνομαι δʼ ἔγωγε καὶ Εὐριπίδην τὸν ποιητὴν οἰνοχοεῖν Ἀθήνῃσι τοῖς ὀρχησταῖς καλουμένοις· ὠρχοῦντο δʼ οὗτοι περὶ τὸν τοῦ Ἀπόλλωνος νεὼν τοῦ Δηλίου τῶν πρωτ...τες Ἀθηναίων καὶ κατεδύοντο ἱμάτια τῶν Θηραϊκῶν. Ὁ δὲ Ἀπόλλων οὗτός ἐστιν ᾧ τὰ θαργήλια ἄγουσιν. Καὶ διασώζεται Φυλῇσιν ἐν τῷ Δαφνηφορείῳ γραφὴ περὶ τούτων."
120.1Fr. 120
Yedi bilge denenler de içki sofrasında sohbet ederlerdi; çünkü "şarap yaşlılığın kederini de yatıştırır" der Theophrastos Sarhoşluk Üzerine'de.
Ἐποιοῦντο δὲ καὶ οἱ ἑπτὰ καλούμενοι σοφοὶ συμποτικὰς ὁμιλίας· "παραμυθεῖται γὰρ ὁ οἶνος καὶ τὴν τοῦ γήρως δυσθυμίαν" φησὶν ὁ Θ. ἐν τῷ περὶ μέθης.
121.1Fr. 121
Theophrastos Sarhoşluk Üzerine'de nymphaların gerçekten Dionysos'un dadıları olduğunu söyler; çünkü asmalar budandıklarında bol sıvı akıtır, tabiatları gereği gözyaşı dökerler.
Θ. δʼ ἐν τῷ περὶ μέθης φησὶν ὅτι τοῦ Διονύσου τροφοὶ αἱ νύμφαι κατʼ ἀλήθειαν· αἱ γὰρ ἄμπελοι πλεῖστον ὑγρὸν χέουσι τεμνόμεναι καὶ κατὰ φύσιν δακρύουσιν.
122.1Fr. 122
Theophrastos, rhyton denen içki kabının yalnız kahramanlara ayrıldığını söyler.
Θ. τὸ ῥυτὸν φησὶν ὀνομαζόμενον ποτήριον τοῖς ἥρωσι μόνοις ἀποδίδοσθαι.
123.1Fr. 123
Theophrastos Sarhoşluk Üzerine'de, yemekte verilen ve İyi Daimōn'un şerefine içilen kadeh denen su katılmamış şarabın az miktarda sunulduğunu söyler; adeta yalnız tadıyla şarabın gücünü ve tanrının armağanını hatırlatmak için. Doyduktan sonra da içilen miktar olabildiğince az olsun diye verilir. Üçüncü olarak da secde ederek sofradan alırlar; adeta tanrıya hiçbir uygunsuzluk yapmamak, içkiye güçlü bir arzu duymamak için yalvarırcasına… ve ondan güzel ve yararlı olanı almak için.
Θ. ἐν τῷ περὶ μέθης τὸν ἄκρατον φησὶν οἶνον τὸν ἐπὶ τῷ δείπνῳ διδόμενον, ὃν δὴ λέγουσιν ἀγαθοῦ δαίμονος εἶναι πρόποσιν, ὀλίγον τε προσφέρουσιν ὥσπερ ἀναμιμνήσκοντες μόνον τῇ γεύσει τὴν ἰσχὺν αὐτοῦ καὶ τὴν τοῦ θεοῦ δωρεάν· καὶ μετὰ τὴν πλήρωσιν διδόασιν ὅπως ἐλάχιστον ᾖ τὸ πινόμενον· καὶ τρίτον προσκυνήσαντες λαμβάνουσιν ἀπὸ τῆς τραπέζης καὶ ὥσπερ ἱκετείαν τινὰ ποιούμενοι τοῦ θεοῦ μηδὲν ἀσχημονεῖν μηδὲ ἔχειν ἰσχυρὰν ἐπιθυμίαν τοῦ πότου... καὶ λαμβάνειν ἐξ αὐτοῦ τὰ καλὰ καὶ χρήσιμα.
124.1Fr. 124
Theophrastos Komedya Üzerine'de şunu anlatır: Tirynsliler gülmeye düşkün, ama ciddi işlere yaramaz kimselermiş; bu hâlden kurtulmak isteyerek Delphoi kâhinliğine başvurmuşlar. Tanrı da onlara, Poseidon'a bir boğa kurban edip onu gülmeden denize atarlarsa bu hâlin sona ereceğini bildirmiş. Kehaneti boşa çıkarmaktan korkarak çocukların kurbana gelmesini yasaklamışlar. Ama bunu duyan bir çocuk aralarına karışmış; bağırıp onu kovmaya kalkınca "Ne o, kurbanınızı devireceğimden mi korkuyorsunuz?" demiş. Hepsi gülünce, tanrının uzun süredir kökleşmiş bir alışkanlığın tedavi edilemeyeceğini fiilen gösterdiğini anlamışlar.
Τιρυνθίους φησὶ Θ. ἐν τῷ περὶ κωμῳδίας φιλογέλως ὄντας ἀχρείους δὲ πρὸς τὰ σπουδαιότερα τῶν πραγμάτων καταφυγεῖν ἐπὶ τὸ ἐν Δελφοῖς μαντεῖον ἀπαλλαγῆναι βουλομένους τοῦ πάθους καὶ τὸν θεὸν ἀνελεῖν αὐτοῖς, ἢν θύοντες τῷ Ποσειδῶνι ταῦρον ἀγελαστὶ τοῦτον ἐμβάλωσιν εἰς τὴν θάλατταν παύσεσθαι. ⟨Οἱ⟩ δὲ δεδιότες μὴ διαμάρτωσι τοῦ λογίου τοὺς παῖδας ἐκώλυσαν παρεῖναι τῇ θυσίᾳ· μαθὼν οὖν εἷς καὶ συγκαταμιχθεὶς ἐπείπερ ἐβόων ἀπελαύνοντες αὐτόν, τί δῆτʼ, ἔφη, δεδοίκατε μὴ τὸ σφάγιον ὑμῶν ἀνατρέψω; γελασάντων δὲ ἔμαθον ἔργῳ τὸν θεὸν δείξαντα ὡς ἄρα τὸ πολυχρόνιον ἔθος ἀμήχανόν ἐστι θεραπευθῆναι.
125.1Fr. 125
Theophrastos Kasandros'a Krallık Üzerine'de (eğer yazı sahihse; çünkü birçokları onun Sosibios'a ait olduğunu söyler) Pers krallarının lüks düşkünlüğü yüzünden yeni bir haz bulana bol miktarda gümüş vaat ettiklerini söyler.
Θ. ἐν τῷ πρὸς Κάσανδρον περὶ βασιλείας γνήσιον εἰ τὸ σύγγραμμα· πολλοὶ γὰρ αὐτό φασιν εἶναι Σωσιβίου - τοὺς Περσῶν φησὶ βασιλεῖς ὑπὸ τρυφῆς προκηρύττειν τοῖς ἐφευρίσκουσί τινα καινὴν ἡδονὴν ἀργυρίου πλῆθος.
126.1Fr. 126
Theophrastos Krallık Üzerine'de şunu anlatır: Hieron Olympia'ya yarış atları gönderip pahalı biçimde donatılmış bir çadır kurdurunca, Themistokles Yunanlılar önünde bir konuşma yapmış, tiranın çadırının yağmalanması ve atlarının yarışmasının engellenmesi gerektiğini söylemiş.
Θ. ἐν τοῖς περὶ βασιλείας ἱστορεῖ τὸν Θεμιστοκλέα πέμψαντος εἰς Ὀλυμπίαν Ἱέρωνος ἵππους ἀγωνιστὰς καὶ σκηνήν τινα κατεσκευασμένην πολυτελῶς στήσαντος εἰπεῖν ἐν τοῖς Ἕλλησι λόγον, ὡς χρὴ τὴν σκηνὴν διαρπάσαι τοῦ τυράννου καὶ κωλῦσαι τοὺς ἵππους ἀγωνίσασθαι.
127.1Fr. 127
Theophrastos'un Krallık Üzerine'de anlattığı gibi, eskiden Yunanlılar arasında aisymnētēs denenler seçimle iş başına gelen bir tür tiranlardı.
Οἱ γὰρ αἰσυμνῆται καλούμενοι παρʼ Ἕλλησι τὸ ἀρχαῖον, ὡς ἐν τοῖς περὶ βασιλείας ἱστορεῖ Θ., αἱρετοί τινες ἦσαν τύραννοι.
128.1Fr. 128
Theophrastos Fırsatlar Üzerine'nin ikinci kitabında şöyle der: "Başkaları da servetlerini daha erkekçe işlere harcar, seferlere çıkar, savaşlar açarlar; tiran Dionysios gibi. O, yalnız başkalarının malını değil kendi malını da harcaması gerektiğini düşünüyordu ki kendisine tuzak kuranların eline bir kaynak geçmesin. Mısır'daki piramitler, Kypselosoğullarının dev heykeli ve bu türden bütün şeyler de aynı ya da buna benzer bir düşünceye dayanıyor gibidir."
Θ. ἐν τῷ περὶ καιρῶν βʼ λέγει οὕτως· "Ἕτεροι δʼ εἰς ἀνδρωδέστερα καταδαπανῶντες οἷον στρατείας ἐξάγοντες καὶ πολέμους ἐπαναιρούμενοι καθάπερ καὶ Διονύσιος ὁ τύραννος· ἐκεῖνος γὰρ οὐ μόνον ᾤετο δεῖν τὰ τῶν ἄλλων καταναλίσκειν ἀλλὰ καὶ τὰ αὐτοῦ πρὸς τὸ μὴ ὑπάρχειν ἐφόδιον ⟨ἐφόδια Phot.⟩ τοῖς ἐπιβουλεύουσιν· ἐοίκασι δὲ καὶ αἱ πυραμίδες ἐν Αἰγύπτῳ καὶ ὁ τῶν Κυψελιδῶν κολοσσὸς καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα τὴν αὐτὴν καὶ παραπλησίαν ἔχειν διάνοιαν."
129.1Fr. 129
Theophrastos Fırsatlara Göre Siyaset'in birinci kitabında şöyle der: Ad koyma bakımından Lakonların şehirlere "düzenleyici" (harmostēs) gönderdiklerini söylemeleri, Atinalılar gibi "gözetmen" ya da "bekçi" dememeleri çok daha güzeldir.
Θ. ἐν πρώτῳ τῶν πολιτικῶν τῶν πρὸς καιροὺς φησὶν οὕτως· πολλῷ γὰρ κάλλιον κατά γε τὴν τοῦ ὀνόματος θέσιν ὡς οἱ Λάκωνες ἁρμοστὰς φάσκοντες εἰς τὰς πόλεις πέμπειν, οὐκ ἐπισκόπους οὐδὲ φύλακας ὡς Ἀθηναῖοι.
130.1Fr. 130
Theophrastos Gülünç Üzerine'de, "büyük balık hiç çürümez" atasözünü Stratonikos'un aktör Simmykas'a karşı, atasözünü bölerek söylediğini anlatır: "Büyük? Hiç! Çürük balık."
Θ. ἐν τῷ περὶ γελοίου λεχθῆναι μέν φησι τὴν παροιμίαν ὑπὸ τοῦ Στρατονίκου ἀλλʼ εἰς Σιμμύκαν τὸν ὑποκριτὴν, διελόντος τὴν παροιμίαν, μέγας οὐδεὶς σαπρὸς ἰχθύς.
131.1Fr. 131
Theophrastos Fırsatlar'ın birinci kitabında, Atina'da ostrakismosla ilk sürgüne gönderilenin Theseus olduğunu anlatır.
Ὀστρακισθῆναι πρῶτον Ἀθήνῃσι Θησέα ἱστορεῖ Θ. ἐν τοῖς πρώτοις καιροῖς.
132.1Fr. 132
"Boş dile ceza yapışır": Aiskhylos'un dizesidir. Söz Bias'ındır, ama Theophrastos'un Atasözleri Üzerine'de tanıklık ettiği gibi atasözü olarak kullanılır.
Γλώσσῃ ματαίᾳ ζημία προστρίβεται· Αἰσχύλου· τὸ μὲν ἀπόφθεγμα Βίαντος, ὡς παροιμία δὲ λαμβάνεται ὡς μαρτυρεῖ Θ. ἐν τῷ περὶ παροιμιῶν.
133.1Fr. 133
Tarentumlu Dinon savaş işlerinde yiğit bir adamdı. Komutanken vatandaşlar onun bir önerisini oylamada reddedince ve tellal kazanan öneriyi duyurunca, sağ elini kaldırıp "Bu daha güçlü" dedi.
Δίνων ὁ Ταραντῖνος στρατηγῶν, ἀνὴρ δʼ ὢν ἀγαθὸς ἐν τοῖς πολεμικοῖς, ἀποχειροτονησάντων αὐτοῦ τινὰ γνώμην τῶν πολιτῶν, ὡς ὁ κῆρυξ ἀνεῖπε τὴν νικῶσαν, αὐτὸς ἀνατείνας τὴν δεξιὰν, ἅδε, εἶπε, κρείσσων.
134.1Fr. 134
Filozofların hepsinden daha meraklı ve tarihe düşkün biri olan Theophrastos'a inanırsak, Alkibiades gerekeni bulmakta ve kavramakta herkesten yetenekliydi. Ama yalnız ne söylemesi gerektiğini değil, onu hangi kelimelerle ve deyişlerle söylemesi gerektiğini de arıyor, bulamayınca da çoğu zaman tökezliyordu; bir ifade aklından kaçınca onu yeniden yakalamak ve üzerinde düşünmek için konuşmanın ortasında susar, ara verirdi.
Εἰ θεοφράστῳ πιστεύομεν, ἀνδρὶ φιληκόῳ καὶ ἱστορικῷ παρʼ ὁντινοῦν τῶν φιλοσόφων, εὑρεῖν μὲν ἦν τὰ δέοντα καὶ νοῆσαι πάντων ἱκανώτατος ὁ Ἀλκιβιάδης, ζητῶν δὲ μὴ μόνον ἃ δεῖ λέγειν ἀλλὰ καὶ ὡς δεῖ τοῖς ὀνόμασι καὶ τοῖς ῥήμασιν, οὐκ εὐπορῶν δὲ πολλάκις ἐσφάλλετο καὶ μεταξὺ λέγων ἀπεσιώπα καὶ διέλειπε, λέξεως διαφυγούσης αὐτὸν ἀναλαμβάνων καὶ διασκοπούμενος.
135.1Fr. 135
Lakedaimonlu Eteokles, Yunanistan'ın iki Lysandros'u kaldıramayacağını söyleyerek ün kazandı. Theophrastos, Arkhestratos'un aynı sözü Alkibiades için söylediğini aktarır.
Εὐδοκίμησεν Ἐτεοκλῆς ὁ Λακεδαιμόνιος εἰπὼν ὡς οὐκ ἂν Ἑλλὰς δύο Λυσάνδρους ἤνεγκε. Τὸ δʼ αὐτὸ τοῦτο καὶ περὶ Ἀλκιβιάδου φησὶ Θ. εἰπεῖν Ἀρχέστρατον.
136.1Fr. 136
Theophrastos, Aristeides'in kendi işlerinde ve vatandaşlarına karşı son derece adil olduğu hâlde, kamu işlerinde vatanının durumunun sık sık haksızlık gerektirdiğini düşünerek birçok şey yaptığını söyler. Nitekim Atinalılar Delos'taki parayı antlaşmaya aykırı olarak Atina'ya taşımayı düşünürken Samoslular da bunu önerince, onun "Bu adil değil ama yararlıdır" dediğini söyler. Sonunda şehrini bütün insanlara hükmeder hâle getirdiği hâlde kendisi yoksulluk içinde kaldı ve yoksul olmaktan gelen ünü zafer anıtlarından gelen ünden daha az sevmeden hayatını sürdürdü.
Θ. φησιν Ἀριστείδην περὶ τὰ οἰκεῖα καὶ τοὺς πολίτας ἄκρως ὄντα δίκαιον ἐν τοῖς κοινοῖς πολλὰ πρᾶξαι πρὸς τὴν ὑπόθεσιν τῆς πατρίδος ὡς συχνῆς ἀδικίας δεομένην. Καὶ γὰρ τὰ χρήματά φησιν ἐκ Δήλου βουλευομένῳ Ἀθήναζε κομίσαι παρὰ τὰς συνθήκας καὶ Σαμίων εἰσηγουμένων εἰπεῖν ἐκεῖνον ὡς οὐ δίκαιον μὲν συμφέρον δὲ τοῦτʼ ἐστί. Καὶ τέλος εἰς τὸ ἄρχειν ἀνθρώπων πάντων καταστήσας τὴν πόλιν αὐτὸς ἐνέμεινε τῇ πενίᾳ καὶ τὴν ἀπὸ τοῦ πένης εἶναι δόξαν οὐδὲν ἧττον ἀγαπῶν τῆς ἀπὸ τῶν τροπαίων διετέλεσε.
137.1Fr. 137
Lysandros komutan Philokles'i çağırıp, Yunanlılar hakkında vatandaşlarına böyle öğütler verdiği için kendisine hangi cezayı layık gördüğünü sordu. Philokles felakete hiç boyun eğmeden, hiç kimsenin yargıç olmadığı bir davada suçlamada bulunmamasını, galip olarak, yenilseydi kendisinin çekeceği şeyi yapmasını söyledi. Sonra yıkanıp parlak bir pelerin giydi ve Theophrastos'un anlattığı gibi vatandaşlarının önünde ölüme ilk o yürüdü.
Λύσανδρος καλέσας Φιλοκλέα τὸν στρατηγὸν ἠρώτησεν αὐτὸν τίνα τιμᾶται ἑαυτῷ δίκην τοιοῦτα περὶ Ἑλλήνων συμβεβουλευκὼς τοῖς πολίταις· ὁ δὲ οὐδέν τι πρὸς τὴν συμφορὰν ἐνδοὺς ἐκέλευσε μὴ κατηγορεῖν ὧν οὐδείς ἐστι δικαστὴς ἀλλὰ νικῶντα πράττειν ἅπερ ἂν νικηθεὶς ἔπασχεν· εἶτα λουσάμενος καὶ λαβὼν χλαμύδα λαμπρὰν πρῶτος ἐπὶ τὴν σφαγὴν ἡγεῖτο τοῖς πολίταις, ὡς ἱστορεῖ Θεόφραστος.
138.1Fr. 138
Taraflar ellerinde tuttukları birbirlerine ait yerleri, şehirleri ve esirleri geri vermek üzere antlaşma yapınca ve önce kurada çıkanların geri vermesi kararlaştırılınca, Nikias kurayı gizlice parayla satın aldı; böylece önce Lakedaimonlular geri verdi. Bunu da Theophrastos anlatır.
Γενομένων δὲ συνθηκῶν ὅπως τὰ χωρία καὶ τὰς πόλεις ἃς εἶχον ἀλλήλων καὶ τοὺς αἰχμαλώτους ἀποδιδῶσι πρότερον ἀποδιδόντων τῶν κλήρῳ λαχόντων ὠνήσατο τὸν κλῆρον ὁ Νικίας κρύφα χρήμασιν ὥστε προτέρους ἀποδιδόναι τοὺς Λακεδαιμονίους. Καὶ τοῦτο ἱστορεῖ Θεόφραστος.
139.1Fr. 139
Theophrastos'un, Hyperbolos'un Nikias'ın değil Phaiaks'ın Alkibiades'le çekişmesi yüzünden ostrakismosla sürgüne gönderildiğini söylediğini biliyorum; ama yazarların çoğu [Nikias diye] böyle yazmıştır.
Οὐκ ἀγνοῶ ὅτι Θ. ἐξοστρακισθῆναί φησι τὸν Ὑπέρβολον Φαίακος, οὐ Νικίου, πρὸς Ἀλκιβιάδην ἐρίσαντος, ἀλλʼ οἱ πλείους οὕτω γεγράφασιν.
140.1Fr. 140
Theophrastos'un dediği gibi, bir komutan rastgele bir hafif piyadenin değil, bir komutanın ölümüyle ölmelidir.
Στρατηγοῦ, ὡς ἔφη Θ., δεῖ θάνατον ἀποθνῄσκειν τὸν στρατηγὸν, οὐ πελταστοῦ τοῦ τυχόντος.
141.1Fr. 141
Theophrastos'un anlattığına göre eforlar Arkhidamos'u ufak tefek bir kadınla evlendiği için cezalandırdılar: "Bize krallar değil, kralcıklar doğuracak" dediler.
Ὡς Θ. ἱστορεῖ, τὸν Ἀρχίδαμον ἐζημίωσαν οἱ ἔφοροι γήμαντα γυναῖκα μικράν· οὐ γὰρ βασιλεῖς, ἔφασαν, ἄμμιν ἀλλὰ βασιλείδια γεννάσει.
142.1Fr. 142
Konukluk armağanları getirilip sunulunca un, buzağı ve kaz aldı, ama yemişleri, çörekleri ve kokulu yağları geri çevirdi. Almaları için zorlayıp ısrar edince bunları götürüp helotlara vermelerini emretti. Theophrastos'un dediğine göre çelenk yapımında kullanılan papirüsten ise, çelenklerin sadeliği yüzünden hoşlanmış ve [Mısır] kralının yanından denize açılırken onu isteyip almıştır.
Ξενίων προσκομισθέντων καὶ προσαχθέντων ἄλευρα μὲν καὶ μόσχους καὶ χῆνας ἔλαβε, τραγήματα δὲ καὶ πέμματα καὶ μύρα διωθεῖτο . Καὶ βιαζομένων λαβεῖν καὶ λιπαρούντων ἐκέλευσε τοῖς εἵλωσι διδόναι κομίζοντας· τῇ μέντοι στεφανωτρίδι βίβλῳ φησὶν αὐτὸν ἡσθέντα Θ. διὰ τὴν λιτότητα τῶν στεφάνων αἰτήσασθαι καὶ λαβεῖν ὅτε ἀπέπλει παρὰ τοῦ βασιλέως (Aegypti).
143.1Fr. 143
Henüz genç ve onur düşkünü birine, güzel işleriyle ve ünüyle biraz övünmesi, böbürlenmesi hoş görülmelidir. Çünkü bu yaştakilerde filizlenip boy veren aretēler, Theophrastos'un dediği gibi, doğru yapılanı övgülerle pekiştirir ve bundan sonra bir özgüvenle yükselerek büyür.
Νέῳ ἔτι ὄντι καὶ φιλοτίμῳ δοτέον ἀπὸ τῶν καλῶν ἔργων καὶ δόξῃ τι καλλωπίζεσθαι καὶ κομπάσαι· φυόμεναι γὰρ ἐν τοῖς τηλικούτοις αἱ ἀρεταὶ καὶ βλαστάνουσαι τό τε κατορθούμενον, ὥς φησι Θ., ἐπιβεβαιοῦνται τοῖς ἐπαίνοις καὶ τὸ λοιπὸν αὔξονται μετὰ φρονήματος ἐπαιρόμεναι.
144.1Fr. 144
Khioslu Ariston, Theophrastos'un hatipler hakkındaki bir görüşünü de aktarmıştır: Demosthenes'in nasıl bir hatip olduğu sorulunca "Şehre layık" demiş; Demades'in nasıl olduğu sorulunca "Şehrin üstünde."
Ἀρίστων ὁ Χῖος καὶ Θεοφράστου τινὰ δόξαν ἱστόρηκε περὶ τῶν ῥητόρων· ἐρωτηθέντα γὰρ ὁποῖός τις αὐτῷ φαίνεται ῥήτωρ ὁ Δημοσθένης, εἰπεῖν, ἄξιος τῆς πόλεως· ὁποῖος δὲ Δημάδης, ὑπὲρ τὴν πόλιν.
145.1Fr. 145
Theophrastos'un söylediğine göre, müttefikler katkı paylarının belirlenmesini isteyince demagog Krobylos "Savaş tayınla beslenmez" demiş.
Ὅτε καί φησι Θ., ἀξιούντων τῶν συμμάχων ὁρισθῆναι τὰς εἰσφορὰς, εἰπεῖν Κρωβύλον τὸν δημαγωγὸν ὡς οὐ τεταγμένα σιτεῖται πόλεμος.
146.1Fr. 146
Theophrastos Etik'te, huyların talihlere göre değişip değişmediği, vücudun hâlleriyle sarsılıp aretē'den sapıp sapmadığı konusunda tereddüt ederek şunu anlatmıştır: Perikles hastayken, onu ziyarete gelen dostlarından birine kadınların boynuna astığı bir muskayı göstermiş; bu saçmalığa bile katlandığına göre durumunun çok kötü olduğunu anlatmak istemiş.
Ὁ Θ. ἐν τοῖς ἠθικοῖς διαπορήσας, εἰ πρὸς τὰς τύχας τρέπεται τὰ ἤθη καὶ κινούμενα τοῖς παθέσι τῶν σωμάτων ἐξίσταται τῆς ἀρετῆς, ἱστόρηκεν ὅτι νοσῶν ὁ Περικλῆς ἐπισκοπουμένῳ τινὶ τῶν φίλων δείξειε περίαπτον ὑπὸ τῶν γυναικῶν τῷ τραχήλῳ περιηρτημένον, ὡς σφόδρα κακῶς ἔχων ὁπότε καὶ ταύτην ὑπομένοι τὴν ἀβελτηρίαν.
147.1Fr. 147
Çünkü cinsel ilişkiye yatkın olmadığı için kadınsı biri olmasından korkuyorlardı; [Theophrastos'un] anlattığı gibi.
Εὐλαβοῦντο γὰρ μὴ γύνις εἴη , ἐπεὶ οὐκ εὖ διέκειτο πρὸς τὰ ἀφροδίσια, ὡς ἱστορεῖ
148.1Fr. 148
Bizim zamanımızda yaşamış olan ve bize karşı iftiralarıyla ün kazanan o adam da, Canlılardan Uzak Durmak Üzerine ve eskilerin kadimliği hakkındaki yazılarında Theophrastos'u tanık göstererek bu hatırayı aşağı yukarı kelimesi kelimesine şöyle aktarır: "Theophrastos'un dediği gibi, insanların en bilgili soyu, Nil'in kurduğu o en kutsal ülkede yaşayanlar, ocaklarda göksel tanrılara ilk kurbanları sunmaya başladığından bu yana sayısız zaman geçmiş görünüyor; ama sundukları turfandalar mürden, tarçından ve safrana karıştırılmış günlükten değildi."
Ἀλλὰ καὶ τῶν καθʼ ἡμᾶς γεγονὼς αὐτὸς ἐκεῖνος ὁ ταῖς καθʼ ἡμῶν λαμπρυνόμενος δυσφημίαις ἐν οἷς ἐπέγραψε περὶ τῆς τῶν ἐμψύχων ἀποχῆς καὶ τῶν παλαιῶν ἀρχαιότητος, τὴν μνήμην ὧδέ πως αὐτολεξεὶ Θεοφράστῳ μάρτυρι χρώμενος παρατίθεται· ἀνάριθμος μέν τις ἔοικε χρόνος ἀφʼ οὗ τό γε πάντων λογιώτατον γένος, ὥς φησι Θεόφραστος, καὶ τὴν ἱερωτάτην ὑπὸ τοῦ Νείλου κτισθεῖσαν χώραν κατοικοῦν, ἤρξαντο οἱ πρῶτοι ἐφʼ ἑστίαις τοῖς οὐρανίοις θεοῖς θύειν οὐ σμύρνης οὐδὲ κασίας καὶ λιβανωτοῦ κρόκῳ μιχθέντων ἀπαρχάς."
149.1Fr. 149
Theophrastos'u tanık gösteren adam, hayvan kurbanının tanrılara değil yalnız daimōnlara yaraştığını söyler; dolayısıyla onun ve Theophrastos'un sözüne göre Apollon bir tanrı değil, bir daimōn'dur.
Ὁ δὲ τὸν Θεόφραστον μαρτυρόμενος θεοῖς μὲν οὔ φησιν ἁρμόζειν τὴν διὰ ζώων θυσίαν, δαίμοσι δὲ μόνοις· ὥστε κατὰ τὸν αὐτοῦ καὶ Θεοφράστου λόγον δαίμονα εἶναι ἀλλʼ οὐ θεὸν τὸν Ἀπόλλωνα.
150.1Fr. 150
Durum böyle olduğuna göre, Theophrastos gerçekten dindar olmak isteyenlerin canlıları kurban etmemesi gerektiğini haklı olarak söyler.
Ὧν δὴ τοῦτον ἐχόντων τὸν τρόπον εἰκότως ὁ Θ. ἀπαγορεύει μὴ θύειν τὰ ἔμψυχα τοὺς τῷ ὄντι εὐσεβεῖν ἐθέλοντας
151.1Fr. 151
Al da Porphyrios'un Canlılardan Uzak Durmak Üzerine'sinde yer alan Theophrastos sözlerini oku; şöyledir: "Gerçi Suriyelilerden Yahudiler," der Theophrastos, "baştaki kurban usulleri yüzünden bugün de hayvan kurban ederler; ama biri bize aynı şekilde kurban sunmamızı emretse, bu işten geri dururduk."
Καὶ δὴ λαβὼν ἀνάγνωθι τὰ Θεοφράστου ἐν τοῖς Πορφυρίῳ γραφεῖσι περὶ τῆς τῶν ἐμψύχων ἀποχῆς κείμενα τοῦτον τὸν τρόπον· καίτοι διότι Σύρων μὲν Ἰουδαῖοι διὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς θυσίαν ἔτι καὶ νῦν, φησὶν ὁ Θ., ζωοθυτοῦσιν, εἰ τὸν αὐτὸν ἡμᾶς τρόπον τις κελεύοι θύειν, ἀποσταίημεν ἂν τῆς πράξεως.
152.1Fr. 152
Tanrıya karşı tutumuyla hayranlık uyandırmak isteyen kişi kurbanı sevmelidir; ama çok kurban sunarak değil, tanrıyı sık sık onurlandırarak; çünkü biri zenginliğin, öbürü dindarlığın işaretidir. Sonra anne babasına yaşlılıklarında güzelce bakmalı, kendi hayatını onların isteklerine uyacak biçimde düzenlemelidir. Böyle olmayan, hem tabiatın hem şehrin kanunlarını hiçe sayan kişi adaletin iki yolunu da çiğnemiş olur. Kadına ve çocuklara da güzelce ve sevecenlikle bakmalıdır; çünkü çocuklar yaşlılıkta bakımlarıyla, kadın da hastalıklarda ve günlük ev işlerinde iyiliğin karşılığını verecektir. Birine borç vermek zorunda kalırsan, bunu güvence alarak yapmaya çalış. Çünkü akıllı insanın işi, akıllıca borç verip dostça geri almaktır; gönül hoşluğuyla borç verip düşmanca tahsil etmek değil.
Χρὴ τοίνυν τὸν μέλλοντα θαυμασθήσεσθαι περὶ τὸ θεῖον φιλοθύτην εἶναι, μὴ τῷ πολλὰ θύειν ἀλλὰ τῷ πυκνὰ τιμᾶν τὸ θεῖον· τὸ μὲν γὰρ εὐπορίας τὸ δʼ ὁσιότητος σημεῖον. Ἔπειτα γονεῖς γηροτροφεῖν καλῶς, ταῖς τʼ ἐκείνων βουλήσεσι τὸν αὐτῶν βίον εὐπειθῆ κατασκευάζειν. Ὁ γὰρ μὴ τοιοῦτος ἀλλὰ τῶν τε τῆς φύσεως τῶν τε τῆς πόλεως νόμων ὀλιγωρῶν ἀμφοτέρους τοὺς τῆς δικαιοσύνης τρόπους παραβέβηκεν. Καὶ μὴν καὶ γυναικὸς καὶ παίδων ἐπιμελητέον καλῶς καὶ φιλανθρώπως. Οἱ μὲν γὰρ εἰς τὸ γῆρας ταῖς θεραπείαις, ἡ δʼ ἐν ταῖς νόσοις καὶ ταῖς καθʼ ἡμέραν οἰκονομίαις ἀποδώσει τὴν εὐεργεσίαν. Ἐὰν δέ τινι συμβάλλειν ἀνάγκη ᾖ, μετὰ τοῦ βεβαίου πειρῶ τοῦτο πράττειν. Φρονιμωτάτου γὰρ ἀνδρὸς δανείσαντα φρονίμως ἀπολαβεῖν φιλικῶς, οὐ συναλλάξαντα φιλανθρώπως κομίσασθαι φιλαπεχθημόνως.
153.1Fr. 153
İftiradan ve hasetten doğan yalan kısa bir süre güç kazanır, sonra söner.
Ἐκ διαβολῆς καὶ φθόνου ψεῦδος ἐπʼ ὀλίγον ἰσχύσαν ἀπεμαράνθη.
154.1Fr. 154
Akıllı insanlar öfkeyle hiçbir şey yapmamalıdır; çünkü düşüncesiz öfke hiçbir şeyi öngörüyle yapmaz, çekişme hırsıyla sarhoş olmuş gibi dürtülerine rastgele uyar. Bu yüzden kusurların cezası ne hemen o anda, ne kölelerden ne de başkalarından alınmalıdır; ki her zaman öfkenin hoşuna gideni değil, aklın en iyi bulduğunu yapasın, düşmanlarından da onlardan çok kendine zarar vereceğin bir öç almayasın. Çünkü kendine kötülük ederek birinden öç almak, ceza vermek kadar ceza çekmektir de. Bu yüzden düşmanı hızlı ve kendine zararlı biçimde cezalandırmaktansa, karşılık vermeyi ağır ağır aramak daha iyidir.
Οὐ μὴν οὐδὲ μετʼ ὀργῆς πρακτέον τοῖς φρονίμοις οὐδέν· ἀλόγιστος γὰρ θυμὸς καὶ μετὰ προνοίας οὐδὲν ἄν ποτε ποιήσειεν ἀλλὰ μεθύων ταῖς φιλονεικίαις ὡς ἔτυχε χρῆται ταῖς ὁρμαῖς· ὥστε δεῖ μήτε ἐξ ὑπογυίου τῶν ἁμαρτημάτων τὰς τιμωρίας μήτε παρὰ τῶν οἰκετῶν μήτε παρὰ τῶν ἄλλων λαμβάνειν ἵνα τὸ τῷ λογισμῷ κράτιστον μὴ τὸ τῷ θυμῷ φίλον ἀεὶ πράττῃς· καὶ δίκην παρὰ τῶν ἐχθρῶν ⟨μὴ⟩ λαμβάνῃς ἐξ ἧς μέλλεις σαυτὸν μὴ αὐτοὺς ἐκείνους βλάψειν. Τὸ γὰρ τιμωρεῖσθαί τινα κακῶς ἑαυτὸν ποιοῦντα δίκην διδόναι οὐχ ἧττον ἢ λαμβάνειν ἐστίν. Ὥστε δεῖ σχολῇ μᾶλλον ἀμύνεσθαι ζητεῖν ἢ ταχέως ⟨καὶ⟩ ἀλυσιτελῶς ἑαυτῷ κολάσαι τὸν ἐχθρόν.
155.1Fr. 155
Kendine saygı göster, başkasının karşısında utanmazsın.
Αἰδοῦ σαυτὸν καὶ ἄλλον οὐκ αἰσχυνθήσῃ.
156.1Fr. 156
Hasetçiler başkalarından şu ölçüde daha mutsuzdur: başkaları yalnız kendi felaketlerine üzülür; hasetçiler ise kendi kötülüklerinin yanında başkalarının iyiliklerine de üzülüp dururlar.
Τοσοῦτον δέ εἰσιν οἱ φθονεροὶ δυστυχέστεροι τῶν ἄλλων ὅσον οἱ μὲν ἐπὶ ταῖς αὑτῶν συμφοραῖς ἀλγοῦσιν οἱ δὲ φθονοῦντες πρὸς τοῖς ἑαυτῶν κακοῖς καὶ ἐπὶ τοῖς τῶν ἄλλων ἀγαθοῖς λυπούμενοι διατελοῦσιν.
157.1Fr. 157
Bir kadını, hele güzelliğine özen gösteren bir kadını ne görmeli ne de ona görünmeli; çünkü ikisi de insanı olmaması gereken yere götürmeyi bilir.
Οὔτε ὁρᾶν οὔτε ὁρᾶσθαι γυναῖκα καὶ ταῦτα ἐξησκημένην πρὸς κάλλος· ἐπίσταται γὰρ ἀμφότερα πρὸς ἃ μὴ δεῖ.
158.1Fr. 158
Kadın siyasi işlerde değil, ev işlerinde usta olmalıdır.
Οὐ χρὴ δὲ τὴν γυναῖκα δεινὴν ἐν τοῖς πολιτικοῖς ἀλλʼ ἐν τοῖς οἰκονομικοῖς εἶναι.
159.1Fr. 159
Theophrastos Sular Üzerine'de şöyle der: Nil'in suyu en doğurgan ve en tatlı sudur; içinde nitre karışımı bulunduğu için içenlerin bağırsaklarını da gevşetir […] Tatlı suların bazıları da, der, kısırlaştırır ya da doğurganlığı artırmaz; Pheta'daki ve Pyrrha'daki sular gibi. Bir zamanlar Nil çevresinde kuraklık olunca su zehirli aktı ve Mısırlıların çoğu öldü. Yalnız acı suların değil, tuzlu suyun ve bütün nehirlerin de değiştiğini söyler; Kithairon'da yanında Zeus tapınağı bulunan nehir ile Karia'da yanında Poseidon tapınağı bulunan nehir gibi. Sebebi o bölgeye çok yıldırım düşmesidir. Bazı sular cisimlidir ve kendi içlerinde adeta bir ağırlık taşır; Troizen'deki su gibi: bu su tadanların ağzını hemen doldurur. Pangaion madenleri yanındaki suyun bir kotylesi kışın doksan altı, yazın kırk altı [drahmi] çeker. Çünkü soğuk suyu büzer ve daha çok sıkılaştırır; bu yüzden su saatlerinde akan su kışın saatleri doğru göstermez; yoğunluğu yüzünden akış yavaşladığı için fazla gelir. Hava daha yumuşak olunca Mısır'da da aynı şeyin olduğunu söyler. Tuzlu su daha topraklıdır ve daha çok işlenmeye ihtiyaç duyar; deniz suyu da öyledir, tabiatı daha sıcak olduğu için aynı biçimde etkilenmez. Tuzlu sulardan yalnız Arethusa'nın suyu pişirmekle yumuşamaz. Daha ağır, daha sert ve daha soğuk sular aynı sebeplerle daha kötüdür; çünkü daha zor işlenirler: kimi çok toprak içerdiği için, kimi aşırı soğukluğu yüzünden. Çabuk ısınan sular hafif ve sağlıklıdır. Krannon'da hafifçe ılık bir su vardır; şarapla karıştırılınca şarabı iki üç gün ılık tutar. Akan ve kanaldan gelen sular genel olarak durgun sulardan daha iyidir; dövüldükçe daha yumuşak olurlar. Kardan gelen suların da iyi sayılması bu yüzdendir: içmeye daha elverişli kısım yukarı çekilmiş, hava tarafından da dövülmüştür. Bu yüzden yağmur sularından da iyidir. Buzdan gelen sular da daha hafif oldukları için iyidir; işareti, buzun kendisinin başka sulardan daha hafif olmasıdır. Soğuk sular serttir, çünkü daha topraklıdırlar. Cisimli su ısıtılınca daha sıcak, soğutulunca daha soğuk olur. Aynı sebeple dağlardaki sular ovalardakilerden daha içimlidir, çünkü topraklı olana daha az karışmışlardır. Toprak sulara renk de verir. Örneğin Babil'deki gölün suyu birkaç gün kırmızı olur. Borysthenes'in suyu ise, son derece ince olduğu hâlde, bazı zamanlarda menekşe rengini alır; inceliğinin işareti şudur: kuzey rüzgârları esince hafifliği yüzünden Hypanis'in suyunun üstüne çıkar. Birçok yerde pınarlar vardır; kimi daha içimli, kimi şarabımsıdır, Paphlagonia'daki pınar gibi: yerlilerin oraya gidip [şarap içer gibi] içtiklerini söyler. Sicilya'nın bazı yerlerinde hem tuzlu hem ekşi pınarlar vardır. Kartacalıların egemenliğindeki topraklarda da yüzeyinde zeytinyağına benzeyen, rengi daha koyu bir madde biriken bir pınar vardır; bunu toparlayıp koyunlar ve öbür hayvanlar için kullanırlar. Başka yerlerde de böyle yağ taşıyan pınarlar vardır; Asya'daki gibi: İskender bir yağ pınarı bulduğunu mektupla bildirmişti. Tabiatça sıcak sulardan bazıları da tatlıdır; Kilikya'daki Aigai'de, Pagasai çevresinde, Troas'taki Larisa'da, Pagnesion (?) çevresinde, Melos'ta ve Lipara'da olanlar gibi. Mysia Olympos'u yanındaki Prusa'da da "kraliyet" denen sular vardır. Asya'da Tralleis ve Kharakometes nehri çevresindeki, ayrıca Nysa şehrindeki sular öyle yağlıdır ki içlerinde yıkananların yağa ihtiyacı olmaz. Daskylos köyündekiler de böyledir. Karura'dakiler çok kuru ve çok sıcaktır. Phrygia'daki Men köyü çevresindekiler daha sert ve daha nitrelidir, Phrygia'nın Leon köyü denen yerdeki su gibi. Dorylaion çevresindekiler ise içilince de çok hoştur; İtalya'daki Baiai ya da Baios limanı çevresindekiler ise hiç içilemez.
Θ. δέ φησιν ἐν τῷ περὶ ὑδάτων· τὸ Νείλου ὕδωρ πολυγονώτατον καὶ γλυκύτατον· διὸ καὶ λύειν τὰς κοιλίας τῶν πινόντων μίξιν ἔχον λιτρώδη […] καὶ τῶν γλυκέων δὲ, φησὶν, ὑδάτων ἔνια ἄγονα ἢ οὐ πολύγονα, ὡς τὸ ἐν Φέτᾳ καὶ τὸ ἐν Πύρρᾳ. Αὐχμῶν δέ ποτε γενομένων περὶ τὸν Νεῖλον ἐρρύη τὸ ὕδωρ ἰῶδες καὶ πολλοὶ τῶν Αἰγυπτίων ἀπώλοντο. Μεταβάλλειν τέ φησιν οὐ μόνον τὰ πικρὰ τῶν ὑδάτων ἀλλὰ καὶ τὸ ἁλυκόν καὶ ὅλους ποταμοὺς καθὰ τὸν ἐν Κιθαιρῶνι, παρʼ ᾧ Ζηνὸς, καὶ τὸν ἐν Καρίᾳ, παρʼ ᾧ Ποσειδῶνος ἱερόν ἐστιν· αἴτιον δὲ τὸ πολλοὺς κεραυνοὺς πίπτειν περὶ τὸν τόπον. Ἄλλα δὲ τῶν ὑδάτων καὶ σωματώδη εἰσὶ καὶ ἔχει ὥσπερ τι βάρος ἐν ἑαυτοῖς, ὡς τὸ ἐν Τροιζῆνι· τοῦτο γὰρ καὶ τῶν γευομένων εὐθὺς ποιεῖ πλῆρες τὸ στόμα. Τὰ δὲ πρὸς τοῖς περὶ Πάγγαιον μετάλλοις τοῦ μὲν χειμῶνος τὴν κοτύλην ἄγουσαν ἔχει ἐννενήκοντα ἓξ, θέρους δὲ τεσσαράκοντα ἕξ. Συστέλλει δὲ αὐτὸ καὶ πυκνοῖ μᾶλλον τὸ ψῦχος, διὸ καὶ ἐν τοῖς γνώμοσι ῥέον οὐκ ἀναδίδωσι τὰς ὥρας ἐν τῷ χειμῶνι ἀλλὰ περιττεύει βραδυτέρας οὔσης τῆς ἐκροῆς διὰ τὸ πάχος. Καὶ ταὐτὰ περὶ Αἴγυπτόν φησιν ὅταν μαλακώτερος ὁ ἀήρ. Τὸ δὲ ἁλυκὸν ὕδωρ γεωδέστερόν ἐστι καὶ πλείονος δεῖται κατεργασίας, ὡς καὶ τὸ θαλάσσιον θερμοτέραν ἔχον τὴν φύσιν καὶ μὴ ὅμοιον πάσχον. Μόνον δʼ ἀτέραμνον τῶν ἁλυκῶν τὸ τῆς Ἀρεθούσης. Χείρω δʼ ἐστὶ τὰ βαρυσταθμότερα καὶ τὰ σκληρότερα καὶ τὰ ψυχρότερα διὰ τὰς αὐτὰς αἰτίας· δυσκατεργαστότερα γάρ ἐστι, τὰ μὲν τῷ πολὺ τὸ γεῶδες ἔχειν τὰ δὲ ψυχρότητος ὑπερβολῇ. Τὰ δὲ ταχὺ θερμαινόμενα κοῦφα καὶ ὑγιεινά. Ἐν Κρανῶνι δʼ ἐστὶν ὕδωρ ἡσυχῆ θερμὸν ὁ θερμαῖνον διατηρεῖ κραθέντα τὸν οἶνον ἐπὶ δύο καὶ τρεῖς ἡμέρας. Τὰ δʼ ἐπίρρυτα καὶ ἐξ ὀχετοῦ ὡς ἐπίπαν βελτίω τῶν στασίμων, κοπτόμενά τε μαλακώτερα γίνονται. Διὰ τοῦτο καὶ τὰ ἀπὸ τῆς χιόνος δοκεῖ χρηστὰ εἶναι. Καὶ γὰρ ἀνάγεται τὸ ποτιμώτερον. Καὶ τοῦτο κεκομμένον ἐστὶ τῷ ἀέρι. Διὸ καὶ τῶν ὀμβρίων βελτίω, καὶ τὰ ἐκ κρυστάλλου δὲ διὰ τὸ κουφότερα εἶναι· σημεῖον δὲ ὅτι καὶ ὁ κρύσταλλος αὐτὸς κουφότερος τοῦ ἄλλου ὕδατος. Τὰ δὲ ψυχρὰ σκληρὰ διότι γεωδέστερα. Τὸ δὲ σωματῶδες καὶ θερμανθὲν θερμότερον καὶ ψυχθὲν ψυχρότερόν ἐστιν. Κατὰ τὴν αὐτὴν δʼ αἰτίαν καὶ τὰ ἐν τοῖς ὄρεσι ποτιμώτερα τῶν ἐν τοῖς πεδίοις· ἧττον γὰρ μέμικται τῷ γεώδει. Ποιεῖ δὲ τὸ γεῶδες καὶ τὰς ἐπιχροὰς τῶν ὑδάτων. Τὸ γοῦν τῆς ἐν Βαβυλῶνι λίμνης ἐρυθρὸν γίνεται ἐπί τινας ἡμέρας. Τὸ δὲ τοῦ Βορυσθένους κατά τινας χρόνους ἰοβαφὲς, καίπερ ὄντος διʼ ὑπερβολὴν λεπτοῦ· σημεῖον δέ· τοῦ Ὑπάνιος ἐπάνω γίνεται διὰ κουφότητα τοῖς βορείοις. Πολλαχοῦ δ' εἰσὶ κρῆναι αἱ μὲν ποτιμώτεραι καὶ οἰνωδέστεραι, ὡς ἡ περὶ Παφλαγονίαν πρὸς ἥν φησι τοὺς ἐγχωρίους ὑποπίνειν προσιόντας. Ἁλμώδεις δʼ ἅμα τῷ ὄξει ἐν τῆς Σικελίας· ἐν τῇ Καρχηδονίων δὲ ἐπικρατείᾳ κρήνη ἐστὶν ᾗ τὸ ἐφιστάμενον ἐλαίῳ ἐστὶν ὅμοιον, μελάντερον τὴν χρόαν, ὃ ἀποσφαιροῦντες χρῶνται πρὸς τὰ πρόβατα καὶ τὰ κτήνη. Καὶ παρʼ ἄλλοις δ' εἰσὶ λίπος ἔχουσαι τοιοῦτον, ὡς ἡ ἐν Ἀσίᾳ ὑπὲρ ἧς Ἀλέξανδρος ἐπέστειλεν ὡς ἐλαίου κρήνην εὑρηκώς. Καὶ τῶν θερμῶν δʼ ἐκ φύσεως ὑδάτων ἔνια γλυκέα ἐστὶν, ὡς τὰ ἐν Αἰγαῖς τῆς Κιλικίας καὶ περὶ Παγασὰς, τά τʼ ἐν τῇ Τρωικῇ Λαρίσσῃ καὶ περὶ Παγνησίον ⟦?⟧ καὶ ἐν Μήλῳ καὶ ἐν Λιπάρᾳ. Ἐν δὲ Προύσῃ τῇ πρὸς τὸν Μύσων Ὄλυμπον τὰ βασιλικὰ καλούμενα. Τὰ δʼ ἐν Ἀσίᾳ περὶ Τράλλεις καὶ τὸν Χαρακωμήτην ποταμὸν, ἔτι δὲ Νύσσαν πόλιν οὕτως ἐστὶ λιπαρὰ ὡς μὴ δεῖσθαι τοὺς ἐναπολουομένους ἐλαίου. Τοιαῦτα καὶ τὰ Δασκύλου κώμῃ· τὰ δʼ ἐν Καρούροις κατάξηρα καὶ σφόδρα θερμά· τὰ δὲ περὶ Μηνὸς κώμην, ἥ ἐστι Φρυγίας, τραχύτερά ἐστι καὶ λιτρωδέστερα, ὡς καὶ τὸ ἐν τῇ καλουμένῃ Λέοντος κώμῃ τῆς Φρυγίας· τὰ δὲ περὶ Δορύλαιον καὶ πινόμενά ἐστι ἥδιστα· τὰ γὰρ περὶ Βαΐας ἢ Βαΐου λιμένα τῆς Ἰταλίας παντελῶς ἄποτα.
160.1Fr. 160
Sular hakkında Theophrastos'un, Styks suyu denen sudan söz ettiğini söyler: Bu su Pheneos'tadır, küçük bir kayadan damlar; ondan su almak isteyenler sopalara bağlanmış süngerlerle alır. Boynuzdan yapılmışlar dışında bütün kapları parçalar; tadan da ölür.
Περὶ δὲ τῶν ὑδάτων Θεόφραστόν φησι τὸ καλούμενον Στυγὸς ὕδωρ λέγειν, ὅτι ἐστὶν ἐν Φενεῷ, στάζει δ' ἔκ τινος πετριδίου, τοὺς δὲ βουλομένους αὐτοῦ ὑδρεύεσθαι σπόγγοις πρὸς ξύλοις δεδεμένοις λαμβάνειν· διακόπτειν δὲ πάντα τὰ ἀγγεῖα πλὴν τῶν κερατίνων· τὸν δʼ ἀπογευσάμενον τελευτᾶν.
161.1Fr. 161
Theophrastos, Trakya'da Pangaion dağının yöresinde bir pınar bulunduğunu anlatır: Aynı kap bu pınarın suyuyla doldurulup tartılınca kışın, yazın çektiğinin iki katı ağırlık çekermiş.
Ἐν δὲ Θράκῃ περὶ τὸ Πάγγαιον ἱστορεῖ Θ. εἶναι κρήνην ἐφʼ ἧς ταὐτὸ γέμον ὕδατος σταθμώμενον χειμῶνος ἕλκειν διπλάσιον σταθμὸν ἢ θέρους.
162.1Fr. 162
Krathis bir ırmaktır ve [içenleri] beyazlatan bir su akıtır: Theophrastos'un dediğine göre, ondan içen koyunlar, sığırlar ve bütün dört ayaklı sürüler kara ya da kızıl iken beyaz olmuştur.
Τὸ ὕδωρ ὁ Κρᾶθις λευκῆς χρόας ποιητικὸν μεθἵησι ποταμὸς ὤν· τὰ γοῦν πρόβατα πιόντα αὐτοῦ καὶ οἱ βόες καὶ πᾶσα ἡ τετράπους ἀγέλη, καθά φησι Θ., λευκὰ ἐκ μελάνων ἐγένετο ἢ πυρρῶν.
163.1Fr. 163
Balıkçıların ağları neden yazın değil de kışın daha çok çürür? Oysa başka şeyler bunu daha çok yazın yaşar. Yoksa Theophrastos'un düşündüğü gibi, sıcak soğuğun önünden çekilip derine toplanır da, toprakta olduğu gibi denizin derinlerindeki şeyleri de daha sıcak mı kılar? Kaynak sularının kışın daha ılık olması, göllerin ve ırmakların daha çok buğu salması da bundandır; çünkü soğuk üstün gelince sıcaklık derine kapanır.
Διὰ τί χειμῶνος μᾶλλον ἢ θέρους τὰ τῶν ἁλιέων σήπεται δίκτυα; καίτοι τά γε ἄλλα μᾶλλον τῷ θέρει τοῦτο πάσχει. Πότερον, ὡς Θ. οἴεται, τῷ ψυχρῷ τὸ θερμὸν ὑποχωροῦν ἀντπεριίσταται καὶ θερμότερα ποιεῖ τὰ ἐν βάθει τῆς θαλάσσης ὥσπερ τῆς γῆς· διὸ καὶ τὰ πηγαῖα τῶν ὑδάτων χλιαρώτερα τοῦ χειμῶνός εἰσι καὶ μᾶλλον ἀτμίζουσι αἱ λίμναι καὶ οἱ ποταμοί· κατακλείεται γὰρ εἰς βάθος ἡ θερμότης ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ κρατήσαντος.
164.1Fr. 164
Theophrastos, Aiolos adaları çevresindeki denizin iki plethronluk bir uzunlukta öyle kaynadığını söyler ki, sıcaklığından içine girmek mümkün olmazmış.
Θ. τὴν περὶ τὰς Αἰόλου νήσους ἀναζεῖν οὕτως ἐπὶ δύο πλέθρων τὸ μῆκος ὥστε μὴ δυνατὸν εἶναι διὰ τὴν θερμασίαν ἐμβαίνειν εἰς αὐτήν.
165.1Fr. 165
Theophrastos Tarihî Notlar'ında, Aiolos adalarındaki ateşin bir stadionluk bir alanda uğuldayarak yandığını ve Tauromenion yöresinde gök gürültüsüne benzer bir ses işitildiğini söyler.
Θ. ἐν τοῖς Ἱστορικοῖς ὑπομνήμασι τὸν ἀπὸ τῶν Αἰόλου νήσων φησὶ βρόμον τοῦ πυρὸς καίεσθαι μέχρις ἑνὸς σταδίου καὶ περὶ τὸ Ταυρομένιον ἀκούεσθαι ψόφον βροντῇ παραπλήσιον.
166.1Fr. 166
Boğulma Üzerine adlı eserinde de şöyle yazar: Bunları ayıltmak için [ağızlarına] sirke ile ezilmiş biber ya da ısırgan tohumu dökülür.
Ἐν δὲ τῷ περὶ πνιγμοῦ γράφει· ἡ δὲ τούτων ἀνάκτησις ὄξους ἐγχύσει καὶ πεπερίδος ἢ κνίδης καρπῷ τριφθείσης.
167.1Fr. 167
Theophrastos bunlar hakkında şöyle der: Yer mantarı, bazılarının geraneion dediği şey ve yer altında yetişen başka ne varsa... Ve yine: Toprakta oluşan bu şeylerin, örneğin yer mantarının ve Kyrene yöresinde yetişen, misy denen şeyin oluşu... Bunun çok tatlı olduğu ve et gibi koktuğu söylenir. Trakya'da yetişen iton da öyledir. Bunlar hakkında tuhaf bir şey anlatılır: Güz yağmurları yağıp sert gök gürültüleri olduğunda oluşurlarmış; en çok da gök gürültüsü olduğunda, çünkü asıl sebep bu sayılırmış. İki yıl dayanmaz, bir yıllıktır; kullanılma ve olgunluk zamanı ilkbahardır. Bununla birlikte bazıları bunların ilkesinin tohum olduğunu düşünür. Nitekim Midillililerin kıyısında, bol yağmur yağıp da tohum, bunların çokça yetiştiği bir yer olan Tiara'dan aşağı sürüklenmedikçe hiç yetişmediğini söylerler. En çok kıyılarda ve toprağın kumlu olduğu yerlerde yetişirler; Tiara da böyle bir yerdir. Lampsakos yöresinde Abarnis'te, Alopekonnesos'ta ve Elis topraklarında da yetişirler.
Λέγει δὲ περὶ αὐτῶν Θ. τὸ ὕδνον καὶ ὃ καλοῦσί τινες γεράνειον καὶ εἴ τι ἄλλο ὑπόγειον· καὶ πάλιν· ἡ τῶν ἐγγεοτόκων τούτων γένεσις οἷον τοῦ τε ὕδνου καὶ τοῦ φυομένου περὶ Κυρήνην ὃ καλοῦσι μίσυ· δοκεῖ δὲ ἡδὺ σφόδρα τοῦτʼ εἶναι καὶ τὴν ὀσμὴν ἔχειν κρεώδη. Καὶ τὸ ἐν τῇ Θρᾴκῃ δὲ γενόμενον ἴτον. Περὶ δὲ τούτων ἴδιόν τι λέγεται· φασὶ γὰρ ὅταν ὕδατα μετοπωρινὰ καί βρονταὶ γίνωνται σκληραὶ τότε γίνεσθαι· καὶ μᾶλλον ὅταν αἱ βρονταὶ, ὡς ταύτης αἰτιωτέρας οὔσης. Οὐ διετίζειν δὲ ἀλλʼ ἐπέτειον εἶναι· τὴν δὲ χρείαν καὶ τὴν ἀκμὴν ἔχει τοῦ ἦρος. Οὐ μὴν ἀλλʼ ἔνιοί γʼ ὡς σπερματικῆς οὔσης τῆς ἀρχῆς ὑπολαμβάνουσιν· ἐν γοῦν τῷ αἰγιαλῷ τῶν Μιτυληναίων οὔ φασι πρότερον εἶναι πρὶν ἢ γενομένης ἐπομβρίας τὸ σπέρμα κατενεχθῇ ἀπὸ Τιαρῶν· τοῦτο δʼ ἐστὶ χωρίον ἐν ᾧ πολλὰ γίνεται. Γίνεται δὲ ἔν τε τοῖς αἰγιαλοῖς μάλιστα καὶ ὅπου χώρα ὕπαμμος· καὶ γὰρ αἱ Τιάραι τοιαῦται· φύεται δὲ καὶ περὶ Λάμψακον ἐν τῇ Ἀβαρνίδι, καὶ ἐν Ἀλωπεκοννήσῳ κἀν τῇ Ἠλείων.
168.1Fr. 168
Theophrastos Bitkilerin Araştırılması'nda şöyle yazar: Bu türden şeylerin yer altında olanları da yer üstünde olanları da vardır; örneğin bazılarının pezis dediği, mantarlarla birlikte çıkan şeyler; çünkü bunlar da köksüzdür. Mantarın ise tutunmasının başlangıcı olan, boyuna uzanan bir sapı vardır; kökleri bu saptan salar. Herakles Sütunları çevresindeki denizde bol yağmur yağdığında deniz kenarında mantarlar bittiğini, bunların da güneşten taşlaştığını söyler.
Θ. δὲ ἐν τῷ περὶ φυτῶν ἱστορίας γράφει· ὑπόγεια δὲ τὰ τοιαῦτά ἐστι καὶ ἐπίγεια, καθάπερ οὓς καλοῦσί τινες πέζιας ἅμα τοῖς μύκησι γινομένους· ἄρριζοι γὰρ καὶ αὐτοὶ τυγχάνουσιν· ὁ δὲ μύκης ἔχει προσφύσεως ἀρχὴν τὸν καυλὸν εἰς μῆκος καὶ ἀποτείνουσιν ἀπʼ αὐτοῦ ⟦ῥίζας⟧. Φησὶ δὲ καὶ ὅτι ἐν τῇ περὶ τὰς Ἡρακλέους στήλας θαλάσσῃ ὅταν πλείω ὕδατα γένηται, μύκητες φύονται πρὸς τῇ θαλάσσῃ οὓς καὶ ἀπολιθοῦσθαι ὑπὸ τοῦ ἡλίου φησί.
169.1Fr. 169
Çoğu zaman bir ağacın gövdesinde, onunla hiçbir yakınlığı olmayan başka bir bitkinin dalı biter. Theophrastos bunun sebebini tabiatı pek iyi bilen birinin yapacağı gibi izini sürerek açıklar: Küçük kuşlar ağaçların çiçeğiyle beslenir, sonra bitkilerin üstüne konup artıklarını bırakırlar. Böylece tohum ağaçların oyuklarına, deliklerine ve yarıklarına düşer, gökten yağan yağmurlarla sulanır ve kendisinden çıktığı bitkiyi yeniden bitirir. Theophrastos insanı buna inandırır; nitekim zeytin ağacında incir, başka bir ağaçta başka bir bitki bittiğini görürsün.
Φυτοῦ ἑτέρου κλάδος ἐπιφύεται πρέμνῳ ⟦προσήκοντι μηδὲ ἓν⟧ πολλάκις· τὸ δὲ αἴτιον Θ. λέγει φυσικώτατα ἀνιχνεύσας, ὅτι τὰ ὀρνίθια τὴν ἄνθην τῶν δένδρων σιτούμενα εἶτα ἐπὶ τοῖς φυτοῖς καθήμενα τὰ περιττὰ ἀποκρίνει· οὐκοῦν τὸ σπέρμα ἐν ταῖς κοιλάσι καὶ ταῖς ὀπαῖς αὐτῶν καὶ ταῖς σαραγγώδεσιν ἐμπῖπτον καὶ ἐπαρδόμενον τοῖς ὄμβροις τοῖς ἐξ οὐρανοῦ εἶτα ἀναφύει ἐκεῖνο ἐξ ὧν ἐβλάστησεν, ἀναπείθει· οὕτω τοι καὶ ἐν ἐλαίᾳ συκῆν κατανοήσεις καὶ ἐν ἄλλῳ ἄλλο.
170.1Fr. 170
Theophrastos bitkiler hakkındaki incelemesinde, hekimlerin kullandığı thapsia kökü etle birlikte haşlanırsa, parçaların çoğunun tek bir kütle hâline geldiğini, öyle ki artık kaptan çıkarılamadığını söyler.
Θ. δὲ ἐν τῇ περὶ τῶν φυτῶν πραγματείᾳ τὴν θαψίαν ῥίζαν ᾗ οἱ ἰατροὶ χρῶνται, ἐάν τις σὺν κρέασιν ἑψήσῃ, τὰ πολλὰ ἓν γίγνεσθαι ὥστε ἐκ τοῦ ἀγγείου μηκέτι δύνασθαι ἐξαιρεθῆναι.
171.1Fr. 171
Balıkların kuru yerde yaşamayı sürdürmesi hakkında [...] Çünkü havayı içine almayan, hele suyu içine alıp onun sayesinde hayatta kalan canlıların hava ile soğutulması, sanki tabiata aykırıymış gibi görünür. En şaşırtıcısı da, doğruysa, eksokoitos ('dışarıda yatan') denen balığın durumudur: Onun her gün yatağını karada yaptığını, adını da bundan aldığını söylerler. Eğer gerçekten bunu yapabiliyorsa, iki dünya arasında gidip geliyor demektir. Ama fok, tatlı su kaplumbağası, başka birkaç hayvan ve kuşların pek çoğu gibi yalnız beslenmesiyle ve yaşayışıyla değil, hem havayı hem de deniz suyunu içine almasıyla. Yunus ve birkaç başka hayvan gibi de değil: Onlar tabiatça soluk alan canlılardır; deniz suyunu da içlerine alır, ihtiyaç duyduklarında dışarı püskürtürler. Bu balık ise hayatını sürdürmek için ikisini birden alır. Böyle bir tabiat ve kuvve bu canlılarda tuhaf olurdu.
Τῆς τῶν ἰχθύων ἐν τῷ ξηρῷ διαμονῆς […] δοκεῖ γὰρ οἷον παρὰ φύσιν τῷ ἀέρι καταψύχεσθαι τὰ μὴ δεχόμενα τὸν ἀέρα ⟨καὶ⟩ μᾶλλον ὅσα δέχεται τὸ ὑγρὸν καὶ διὰ τοῦτο σώζεται. Θαυμασιώτατον δὲ, εἴπερ ἀληθὲς, τὸ τοῦ ἐξωκοίτου καλουμένου· τοῦτον γάρ φασιν ὁσημέραι ποιεῖσθαι τὴν κοίτην ἐν τῇ γῇ, διὸ καὶ τοὔνομα εἰληφέναι. Φαίνεται δʼ οὖν, εἴπερ δύναται δρᾶν, ἐπαμφοτερίζειν, οὐ τῇ τροφῇ καὶ τῇ διαγωγῇ καθάπερ ἡ φώκη καὶ ἐμὺς καὶ ἕτερʼ ἄττα, καὶ τῶν ὀρνίθων δὲ πολλοὶ, ἀλλὰ καὶ τῷ δέχεσθαι καὶ τὸν ἀέρα καὶ τὴν θάλατταν, οὐχ οὕτως ὥσπερ ὁ δελφὶς καὶ ἕτερʼ ἅττα, φύσει μὲν [οὖν] ὄντα ἀναπνευστικὰ καὶ τὴν θάλατταν δεχόμενα καὶ ἀναφυσῶντα πρὸς τὴν χρείαν ἀλλʼ ἀμφότερα πρὸς τὴν τοῦ ζῆν διαμονήν. Ἄτοπος δʼ ἂν αὐτοῖς ἡ φύσις καὶ ἡ δύναμις εἴη.
171.2Hindistan'da ırmaklardan karaya çıkıp sıçrayan, sonra kurbağalar gibi yeniden suya dönen küçük balıklar da şaşırtıcıdır, ama bunlar kadar değil; çünkü kısa bir süre dışarıda kalıp sonunda suya dönmek, uzun süre kalmaktan daha az şaşırtıcıdır. Görünüşleri mazinai denen balıklara benzer. Babil yöresinde de bazı balıklar varmış; ırmak kuruyunca nemini koruyan oyuklarda yaşamayı sürdürürlermiş. Bunlar ⟨harman yerlerine⟩ çıkıp otlar, yüzgeçlerinin üstünde yürürken bir yandan da kuyruklarını oynatırlarmış. Kovalandıklarında kaçar, deliklerine girip yüzlerini kovalayana dönerek dururlarmış; çünkü çoğu zaman bazıları yanlarına gidip onları kışkırtırmış. Başları fener balığınınkine, gövdelerinin geri kalanı kayabalığınınkine benzer; solungaçları da öbür balıklarınki gibidir. Ayakları olmadığı, yüzgeçlerinin üstünde yürüdükleri gözlenmiştir; çünkü kovalayanlar bunlardan çok sayıda yakalamıştır. Yüzgeçleri de oldukça büyüktür.
Τὰ δʼ ἐν Ἰνδοῖς ἰχθύδια τὰ ἐκ τῶν ποταμῶν εἰς τὴν γῆν ἐξιόντα καὶ πηδῶντα καὶ πάλιν εἰς τὸ ὕδωρ ἀπιόντα, καθάπερ οἱ βάτραχοι, θαυμαστὰ μὲν οὖν, οὐχ ὁμοίως δὲ τούτοις, ὅσῳ τὸ ὀλίγον χρόνον ἢ πολὺν καὶ τελευταῖον ἧττον θαυμαστόν· ἡ δʼ ὄψις ὁμοία τούτων τοῖς μαζίναις καλουμένοις. Εἰσὶ δὲ καὶ περὶ Βαβυλῶνά τινες, οὕς φασι διαμένειν ἐν ταῖς τρώγλαις ταῖς ἐχούσαις ὑγρότητα ξηραινομένου τοῦ ποταμοῦ· τούτους δʼ ἐξιόντας ⟨ἐπὶ τὰς ἅλως⟩ νέμεσθαι καὶ βαδίζειν ἐπὶ τῶν πτερυγίων καὶ ἄμα κινεῖν τὴν οὐρὰν, καὶ ὅταν διώκωνται φεύγειν καὶ εἰσδύντας ἀντιπροσώπους ἵστασθαι· πολλάκις γὰρ προσιέναι τινὰς καὶ ἐρεθίζειν. Ἔχουσι δὲ τὴν μὲν κεφαλὴν ὁμοίαν βατράχῳ θαλαττίῳ τὸ δʼ ἄλλο σῶμα κωβιῷ βράγχια δὲ ὥσπερ καὶ οἱ ἄλλοι ἰχθύες. Ὅτι δʼ οὐ πόδας ἔχουσιν ἀλλʼ ἐπὶ τῶν πτερυγίων βαδίζουσι τεθεώρηται. Ἐλάμβανον γὰρ πολλοὺς οἱ διώκοντες· τὰ δὲ πτερύγια εὐμεγέθη·
171.3Besinlerini karadan almaları akla aykırı değildir; çünkü bazı balıklar suda iken de çamur, yosun ve bunun gibi şeyler yer. Genel olarak, havada yaşayabiliyorlarsa, beslenmeleri de akla aykırı değildir; nitekim ahtapot da, müren de, söylendiğine göre başkaları da sudan çıkıp yiyecek alır. Bütünüyle bakıldığında da akla aykırı değildir: Kara hayvanlarından ve kuşlardan bazıları sudaki yiyeceklerden yararlandığı gibi, sudakiler de karadakilerden yararlanır; tabiat da böylece karşılığı orantılı biçimde verir. Su aygırı da böyle bir hayvan gibi görünüyor. Ama şaşırtıcı olan, dediğimiz gibi, bir canlının aynı organlarla kimi zaman havayı içine çekebilmesi, kimi zaman da suyu alabilmesidir. Belki daha da şaşırtıcısı, soğumak için ya da soluk almanın sağladığı her ne ise onun için, kimi zaman havanın, kimi zaman da suyun ona uygun düşmesidir; çünkü ikisi aynı anda olamaz.
τὸ δʼ ἐκ τῆς γῆς τὴν τροφὴν λαμβάνειν οὐκ ἄλογον· ἔνιοι γὰρ καὶ ἐν τῷ ὑγρῷ ὄντες πηλὸν ἐσθίουσι καὶ φῦκος καὶ τὰ τοιαῦτα. Καὶ ὅλως δὲ εἴπερ ἐν τῷ ἀέρι διαγίνονται καὶ τὸ τῆς τροφῆς οὐκ ἄλογον· ἐπεὶ καὶ ὁ πολύπος ἐξιὼν λαμβάνει καὶ ἡ μύραινα καὶ ἄλλοι δὲ ὥς φασι. Καὶ τὸ ὅλον οὐκ ἄλογον, ὥσπερ τῶν πεζῶν καὶ πτηνῶν ἔνια ταῖς ἐνύδροις χρῆται, καὶ τὰ ἔνυδρα ταῖς ἐν τῇ γῇ καὶ τὴν φύσιν ὁμοίως ἀνταποδιδόναι τὸ ἀνάλογον. Φαίνεται δὲ καὶ ὁ ἵππος ὁ ποτάμιος τοιοῦτον. Ἀλλʼ ἐκεῖνο θαυμαστὸν, ὥσπερ εἴπομεν, εἴ τι δύναται τοῖς αὐτοῖς μορίοις [ὡς] ὀργανικοῖς ὁτὲ μὲν ἐπισπᾶσθαι τὸν ἀέρα καὶ ἕλκειν ὁτὲ δὲ τὸ ὑγρὸν δέχεσθαι. Τάχα δὲ τούτου μᾶλλον, εἰ ὁτὲ μὲν ὁ ἀὴρ σύμμετρος πρὸς τὴν κατάψυξιν ἢ ὁτιδήποτέ ἐστιν ἐκ τῆς ἀναπνοῆς γινόμενον, ὁτὲ δὲ τὸ ὑγρόν· οὐ γὰρ ἅμα γʼ ἄμφω.
171.4Ahtapotların durumu daha az şaşırtıcıdır; çünkü deniz suyunu içlerine almazlar. Langustlar, ıstakozlar, yengeçler ve bu türden öbürleri de öyledir; dolayısıyla değişiklik çok büyük olmadığından buna daha kolay dayanırlar. Aynı şey yılan balıklarında da görülür: Solungaçları küçük olduğu ve az su aldıkları için sudan dışarıda uzun süre yaşayabilirler. Müren için ve bu türden başka bir canlı için, ya da genel olarak yılanımsı olan her şey için bu hiç tuhaf değildir.
Τὸ δὲ τῶν πολυπόδων ἧττον θαυμαστόν· οὐ γὰρ δέχονται τὴν θάλατταν· καὶ οἱ κάραβοι καὶ οἱ ἀστακοὶ καὶ οἱ καρκίνοι καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα, ὥστε μὴ μεγάλης ἄγαν τῆς μεταβολῆς οὔσης ῥᾷον ὑπομένειν. Ὃ καὶ περὶ τὰς ἐγχέλυς φαίνεται συμβαίνειν· πολὺν γὰρ χρόνον δύνανται ζῆν ἔξω τοῦ ὑγροῦ διὰ τὸ μικρὰ τὰ βραγχία ἔχειν καὶ ὀλίγον δέχεσθαι τὸ ὑγρόν· καὶ τὴν μύραιναν καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον, ἢ καὶ τὸ ὅλον ὀφιῶδες, ἥκιστα ἄτοπον.
171.5Bunların tatlı suda yaşayamaması da akla yatkındır, çünkü tatlı su denizden daha ince olduğundan havaya daha yakındır; üstelik tabiatça daha soğuktur; ahtapot da bu yüzden ondan kaçar. Hellespontos'ta ve Karadeniz'de ahtapot bulunmamasının sebebi de budur. Balıklar ise yumurtlamak için ırmaklara ve göllere doğru yukarı yüzer; çünkü oralarda dalgalardan ve rüzgârlardan uzak, daha durgun bir hava vardır, yırtıcı hayvanlar ve genel olarak balıkları yiyip yok edenler de daha azdır.
Εὔλογον δὲ καὶ ἐν τῷ ὕδατι μὴ δύνασθαι διαμένειν ὅσῳ λεπτότερον ὂν τῆς θαλάσσης ἐγγυτέρω τοῦ ἀέρος ἐστὶ, καὶ ὅτι φύσει γε ψυχρότερόν ἐστι, διὸ καὶ πολύπους φεύγει. Καὶ διὰ τοῦτο περὶ Ἑλλήσποντον καὶ τὸν Πόντον οὐκ ἔστιν. Οἱ δὲ ἰχθύες τίκτουσιν ἀναπλέοντες εἰς τοὺς ποταμοὺς καὶ τὰς λίμνας ὅτι εὐδία μᾶλλον κυμάτων καὶ πνευμάτων· καὶ τὰ θηρία ἐλάττω καὶ οἱ κατεσθίοντες ὅλως καὶ διαφθείροντες ἰχθῦς.
171.6Denizin sıcaklığı da şundan bellidir: Irmaklardan gelen balıklar denizde yaşayamaz, buna karşılık denizden gelenler ırmaklarda ve göllerde daha kolay yaşar. Ama belki önce şunu incelemek gerekir: Hava mı daha sıcaktır, su mu? Çünkü göründüğü gibi, ateşe daha yakın olduğu için hava daha sıcaksa, suyun içinde tutulan canlılar her zaman daha az sıcak olur. Bu, şimdi söylediklerimize aykırı düşmese bile, kanlı ve canlı doğuran hayvanların bütün canlıların en sıcağı olduğu yolundaki o bilinen kanaate aykırı düşer. Bunları ayrıca incelemek gerekir.
Ἡ δὲ τῆς θαλάττης θερμότης ἐξ ἐκείνου φανερὰ τῷ μὴ διαμένειν δύνασθαι ἐν ταύτῃ τὰ ἐκ τῶν ποταμῶν ἀλλὰ μᾶλλον τὰ ἐκ τῆς θαλάττης ἐν τοῖς ποταμοῖς καὶ ταῖς λίμναις. Ἴσως δʼ αὐτὸ τοῦτο πρότερον σκεπτέον πότερον θερμότερον ὁ ἀὴρ ἢ τὸ ὑγρόν· εἰ γὰρ ὁ ἀὴρ ὥσπερ ἂν δόξειεν, ἐγγυτέρω γ' ὢν τοῦ πυρὸς, ἧττον ἀεὶ θερμὰ τὰ τούτῳ κατεχόμενα. Τοῦτο δὲ εἰ μὴ καὶ πρὸς τὰ νῦν ὑπεναντίον ἀλλὰ πρὸς ἐκείνην τὴν δόξαν τὴν λεγομένην ὅτι θερμότατα πάντων τὰ ἔναιμα καὶ ζωοτόκα. Περὶ μὲν οὖν τούτων ἐπισκεπτέον.
171.7Kazılarak çıkarılan balıklar ise — bazı yerlerde, örneğin Herakleia'da ve Karadeniz kıyısındaki başka yerlerde böyleleri vardır — ırmakların ve sulak tarlaların kenarında oluşur. Bu yerler kuruyunca, geride kalan balıklar yavaş yavaş büzülür ve nemin peşinden giderek toprağın içine dalar. Toprak iyice kuruduktan sonra da, inlerinde kışı geçiren hayvanlar gibi, topraktaki nemin içinde sanki tuzlanıp saklanmış gibi yaşamayı sürdürür; kazılıp çıkarıldıklarında ise kımıldamaya başlarlar.
Οἱ δʼ ὀρυκτοὶ τῶν ἰχθύων - εἰσὶ γὰρ ἐνιαχοῦ καὶ τοιοῦτοι καθάπερ καὶ περὶ Ἡράκλειαν καὶ ἄλλοθι τῶν ἐν τῷ Πόντῳ - γίνονται μὲν καὶ παρὰ τοὺς ποταμοὺς καὶ τὰ ἔνυδρα χωράφια. Συμβαίνει δʼ ἀναξηραινομένων τούτων ἐγκαταλειπομένους κατὰ μικρὸν συστέλλεσθαι καὶ διώκοντας τὴν ὑγρότητα δύεσθαι κατὰ τῆς γῆς, εἶτα καταξηραινομένης διαμένειν, ἐν τῇ ἰκμάδι καθαπερανεὶ ταριχευομένους, ἐν τῇ γῇ, ὥσπερ τοὺς ἐν ταῖς φωλείαις διαρκοῦντας· ὅταν δʼ ἀνασκάπτωνται τότε κινεῖσθαι.
171.8Karadeniz'de buz tuttuğunda buzun içinde kalan balıkların durumu da buna benzer: Bunlar tavalara atılıp pişirilinceye kadar hiçbir şey duymaz, kımıldamazlar; bunu en çok kayabalığının yaşadığı sanılır. Genel olarak, kazılarak çıkarılan balıklar şöyle oluşur: Irmaklar taşar, sonra yeniden eski yataklarına çekilir ve kuruyan yerlerde kimi zaman yumurtalar, kimi zaman da oluşun kendilerinden başladığı bu türden tohumlar bırakır.
Παραπλήσιον δ' ἐστὶ τούτῳ καὶ ⟨τὸ⟩ ἐπὶ τῶν ἐκπηγνυμένων ἐν τῷ Πόντῳ ὅταν περιλαμβάνωνται τῷ κρυστάλλῳ· οἱ οὐ πρότερον αἰσθάνονται καὶ κινοῦνται πρὶν εἰς τὰς λοπάδας ἐμβληθῆναι καὶ ἕψεσθαι· πάντων δὲ μάλιστα δοκεῖ πάσχειν τοῦθʼ ὁ κωβιός. Ὅλως δʼ οἱ ὀρυκτοὶ γίνονται ἰχθύες διὰ τὸ ὑπερβάλλοντας τοὺς ποταμοὺς ὅταν πάλιν εἰς τὸ ἀρχαῖον καθιστῶνται ῥεῖθρον ἐγκαταλείπειν ἐν τοῖς ἀναξηραινομένοις ἔνθα μὲν ὠὰ ἔνθα δὲ τοιαύτας ἀρχὰς ἐξ ὧν ἡ γένεσις.
171.9Çünkü bazı balıklar canlılardan doğmaz, örneğin yılan balığı; kentriskos denen balığın da böyle oluştuğu sanılır, mesela Herakleia'da Lykos ırmağının çevresinde. Bunlar geride kalınca biçim kazanır ve yaşamayı sürdürür. Yaşamayı sürdürmeleri de tuhaf değildir; çünkü bu türden canlıların çoğu, yılanlar ve inlerinde kışı geçiren hayvanlar gibi, az besine ihtiyaç duyar. Bu besin de yeterli olur: Önce yumurtalardan gelen ilk besin, sonra da topraktan sızan nem. Ama bu balıkların büyük boya ulaşması ne akla yatkındır ne de öyle söylenir; çünkü ne yerleri vardır ne de bol besinleri; büyümek için ise ikisi de gerekir.
Ἔνια γὰρ οὐκ ἐκ ζώων ὥσπερ ἡ ἔγχελυς· δοκεῖ δʼ αὕτη γίνεσθαι καὶ ὁ καλούμενος κεντρίσκος ὥσπερ καὶ ἐν Ἡρακλείᾳ περὶ τὸν Λύκον ποταμόν· ἐγκαταλειφθέντα δʼ ἀπομορφοῦται καὶ διαμένει. Τὴν διαμονὴν δὲ οὐκ ἄτοπον εἶναι· τροφῆς γὰρ ὀλίγης δεῖται πολλὰ τῶν τοιούτων ὥσπερ καὶ οἱ ὄφεις καὶ τὰ φωλεύοντα. Συμβαίνει δὲ καὶ ταύτην ἱκανὴν ἔχειν ὠῶν τὴν πρώτην καὶ μετὰ ταῦτα τὴν ἐκ τῆς γῆς ἰκμάδα διαδιδομένην· οὐ μὴν μέγεθός γε τοιαῦτα λαμβάνειν οὔτʼ εἰκὸς οὔτε φασὶ διὰ τὸ μήτε χώραν ἔχειν μήτε τροφὴν δαψιλῆ· δεῖ δὲ ἄμφω ταῦτα πρὸς τὴν αὔξησιν·
171.10Havada yaşamayı sürdürebilme yeteneği bunlarda tam olarak yoktur, ama yerlerinden çıkıp otlayan balıklarda vardır. Bunlar az soğumaya ihtiyaç duymaya alışkın olduğundan, havanın sağladığı soğuma onlara yeter. Solungaçlarının darlığı da çok soğumaya ihtiyaç duymadıklarını gösterir; yılan balığının havada uzun süre yaşayıp bulanık sularda çabucak boğulması da bundandır. Kazılarak çıkarılanlarda ise ayrıca onları saran topraktan gelen serinlik de yeterli bir yardım sağlar.
τὸ δʼ ἐν τῷ ἀέρι δύνασθαι διαμένειν τούτοις μὲν οὐ παντελῶς ὑπάρχει, τοῖς δʼ ἐξιοῦσιν ἐκ τῶν τόπων καὶ νεμομένοις· αὐτοὶ δὲ μικρᾶς εἰώθασι δέεσθαι καταψύξεως ὥστε σύμμετρον αὐτοῖς εἶναι τὴν ἀπὸ τοῦ ἀέρος. Δηλοῖ δὲ καὶ ἡ τῶν βραγχίων στενότης ὡς οὐ πολλῆς δεομένων· διὸ καὶ ἡ ἔγχελυς ἔν τε τῷ ἀέρι πολὺν χρόνον ζῇ καὶ ἐν τοῖς θολεροῖς ὕδασι τάχιστα ἀποπνίγεται. Καὶ ἅμα ἐν τοῖς γε ὀρυκτοῖς καὶ ἡ ἀπὸ τῆς γῆς ἀπόψυξις ἐκ τῆς περιοχῆς ἱκανὴν ποιεῖ τὴν βοήθειαν.
171.11Bunlardan ayrı olarak, Paphlagonia'daki kazılarak çıkarılan balıkların durumu kendine özgüdür ve açıklama ister. Orada oldukça derinden iyi cins ve çok sayıda balık kazılıp çıkarıldığını söylerler; oysa o yer ne ırmak taşkını alır ne de orada su birikir; yumurtaların ve oluşun başlangıçlarının geride kalmasını ise bu ikisine bağlamıştık. Geriye bunların kendiliğinden, hem de sürekli olarak oluştukları kalır — çünkü birbirleriyle çiftleşmeleri imkânsızdır —. Bu da ya şöyle açıklanmalı: O yer nemlidir ve sıcakla nem arasında belli bir ölçüyü tuttuğu için genel olarak bu türden canlıları doğurmaya elverişlidir — nitekim kendiliğinden oluşan başka balıklar da vardır —; ya da bazı yerlerden, doğurucu başlangıçları da beraberinde getiren nemler sızar, yer de verimli olduğundan bunları alır ve besleyip büyütür. Bu iki açıklamanın ötesine pek gidilemez.
Ἴδιον δέ τι παρὰ ταῦτα καὶ λόγου δεόμενον τὸ περὶ τοὺς ἐν Παφλαγονίᾳ ὀρυκτοὺς ἰχθῦς· ὀρύττεσθαι γάρ φασιν ἐκεῖ κατὰ βάθους πλείονος ἀγαθοὺς καὶ πολλούς· τὸν δὲ τόπον οὔτʼ ἐπίκλυσιν ποταμοῦ λαμβάνειν οὔθʼ ὕδατος σύστασιν, ἀφʼ ὧν δὴ ἔφαμεν ἐγκαταλείπεσθαι τὰ ὠὰ καὶ τὰς ἀρχὰς τῆς γενέσεως. Λοιπὸν γὰρ δὴ αὐτομάτους φύεσθαι, καὶ τοῦτο συνεχῶς - ἀδύνατος γὰρ ἡ πρὸς ἀλλήλους μίξις -, εἴτε δὴ τοῦτο θετέον ὥσπερ ἐνύγρου τινὸς χώρας οὔσης καὶ τὸ ὅλον γονίμου τῶν τοιούτων διὰ τὸ συμμετρίαν τινὰ ἔχειν τοῦ θερμοῦ καὶ τοῦ ὑγροῦ - συμβαίνει γὰρ δὴ γίγνεσθαι καὶ ἑτέρους τινὰς αὐτομάτους ἰχθῦς -, εἴτε διανάειν ἔκ τινων τόπων ὑγρότητας αἱ συνεπιφέρουσι τὰς γεννώσας ἀρχάς· ὁ δὲ τόπος εὐφυὴς διὸ καὶ δέχεται καὶ ἐκτρέφει· σχεδὸν γὰρ οὐκ ἂν ἔτι πορρωτέρω τούτων.
171.12Her iki tür hakkında, yani kuru yerde yaşayanlar ve kazılarak çıkarılanlar hakkında şu da incelenebilir: Suya bırakılırlarsa yaşarlar mı, yoksa kendi yerlerini mi ararlar; o yer onlar için, denizdekiler ve ırmaktakiler için olduğu gibi, sanki bir tabiat mıdır? Çünkü bunlar da, birkaçı dışında, değişikliğe dayanamaz. Kuraklık yüzünden toprağa dalanlara ve buza hapsolanlara gelince, onlar için nemin kendilerine özgü olduğu açıktır. Bunun kazılarak çıkarılanlar ve öbürleri için de böyle olması daha akla yatkındır: birincileri için düpedüz, ötekiler için ise Demokritos'un deyişiyle 'iki hayatlı' canlılar olarak. Bu başka canlılarda da görülür; çünkü daha önce söylendiği gibi bazıları havayı kullanır.
Ἐκεῖνο δʼ ἄν τις σκέψαιτο περὶ ἀμφοτέρων τῶν γενῶν τῶν τε ἐν τῷ ξηρῷ καὶ τῶν ὀρυκτῶν ἆρά γε εἰς ὕδωρ ἀφιέμενα ζῴη ἂν, ἢ τὴν οἰκείαν ζητοίη χώραν καὶ τοῦτο αὐτοῖς ὥσπερ φύσις, καθάπερ καὶ τοῖς ἐν θαλάττῃ καὶ τοῖς ἐν ποταμοῖς· οὐδὲ γὰρ ταῦτα δέχεται τὰς μεταβολὰς πλὴν ὀλίγων. Ἐπεὶ ὅσοι γε διὰ τὴν ἀναξηρασίαν καταδύονται καὶ ὅσοι περιλαμβάνονται τοῖς πάγοις, φανερὸν ὡς τούτοις γε οἰκεῖον τὸ ὑγρόν. Εἰκὸς δὲ μᾶλλον καὶ τοῖς ὀρυκτοῖς καὶ τοῖς ἑτέροις, τοῖς μὲν ἁπλῶς, τοῖς δʼ ὡς ἀμφιβίοις κατὰ Δημόκριτον. Ὃ καὶ ἐπʼ ἄλλων συμβαίνει· χρῆται γὰρ ἔνια τῷ ἀέρι καθάπερ ἐρρέθη πρότερον.
172.1Fr. 172
Rengini değiştirip yanına yaklaştığı bitkilere, yerlere ve taşlara benzeyen hayvanlar ahtapot, bukalemun ve İskitler ya da Sarmatlar arasında yaşadığı söylenen tarandos denen hayvandır. Bukalemun her renge bürünür; yalnız beyaza ve kırmızıya dönüşmez. Yalnız yanındaki renklere göre değişmekle de kalmaz; biri ona dokunsa bile kendiliğinden rengini değiştirir.
Ὅτι τὰς χρόας μεταβαλλόμενοι καὶ ἐξομοιούμενοι φυτοῖς καὶ τόποις καὶ λίθοις οἷς ἂν πλησιάσωσι πολύπους ἐστὶ καὶ χαμαιλέων καὶ τὸ θηρίον ὁ τάρανδος ὃ ἐν Σκύθαις φασὶν ἢ Σαρμάταις γίνεσθαι. Μεταβάλλει δʼ ὁ χαμαιλέων εἰς πάντα τὰ χρώματα, πλὴν τὴν εἰς τὸ λευκὸν καὶ τὸ ἐρυθρὸν οὐ δέχεται μεταβολήν· καὶ οὐ πρὸς τὰ παρακείμενα μόνον χρώματα μεταβάλλει ἀλλὰ καὶ αὐτὸς καθʼ ἑαυτὸν ἐάν τις μόνον ἅψηται αὐτοῦ τὸ χρῶμα μεταβάλλει.
172.2Tarandos büyüklükçe bir öküz kadardır; yüzü geyiğe benzer, ama sanki iki geyik yüzünün birleşmesinden oluşmuş gibi daha geniştir. Çatal tırnaklı ve boynuzludur; boynuzunun geyiğinki gibi çatalları vardır ve baştan başa tüylüdür; çünkü kemiği, tüylerin çıktığı bir deri tabakası sarar. Derisi bir parmak kalınlığında ve çok sağlamdır; bu yüzden onu kurutup zırh yaparlar. Hayvan nadirdir, ender görülür.
Ὁ δὲ τάρανδος τὸ μὲν μέγεθός ἐστι κατὰ βοῦν τὸ πρόσωπον δὲ ὅμοιος ἐλάφῳ πλὴν πλατύτερος ὡσανεὶ ἐκ δύο συγκείμενος ἐλαφείων προσώπων. Δίχηλον δʼ ἐστὶ καὶ κερασφόρον· ἔχει δὲ τὸ κέρας ἀποφυάδας ὥσπερ τὸ ἐλάφου, καὶ τριχωτόν ἐστι διʼ ὅλου· περὶ γὰρ τὸ ὀστοῦν δέρματός ἐστιν ἐπίτασις ὅθεν ἡ ἔκφυσις. Τὸ δὲ δέρμα τῷ πάχει δακτυλιαῖόν ἐστιν ἰσχυρὸν δὲ σφόδρα, διὸ καὶ τοὺς θώρακας ἐξαυάζοντες αὐτὸ ποιοῦνται. Σπάνιον δὲ τὸ ζῶον καὶ ὀλιγάκις φαινόμενον.
172.3Değişimi şaşırtıcı, neredeyse inanılmaz bir şeydir. Çünkü öbür hayvanlarda değişim deride olur: İçerideki nem, ister kan gibi ister başka bir sıvı olsun, başkalaşır; dolayısıyla derinin onunla birlikte etkilendiği açıktır. Oysa kıllar kurudur, bedenden ayrık durur ve tabiatça bir anda başkalaşabilecek şeyler değildir; onların, hele bu kadar çok renge bürünerek değişmesi gerçekten akıl almaz ve inanılmazdır.
Θαυμαστὴ δʼ ἡ μεταβολὴ καὶ ἐγγὺς ἀπιστίας· τοῖς μὲν γὰρ ἄλλοις ἐν τῷ δέρματι γίνεται ἡ μεταβολὴ ἀλλοιουμένης τῆς ἐντὸς ὑγρότητος εἴτε αἱματώδους ἢ καί τινος ἄλλης τοιαύτης οὔσης, ὥστε φανερὰν εἶναι τὴν συμπάθειαν. Ἡ δὲ τῶν τριχῶν μεταβολὴ ξηρῶν τε ὄντων καὶ ἀπηρτημένων καὶ ἀθρόον οὐ πεφυκότων ἀλλοιοῦσθαι παράδοξος ἀληθῶς καὶ ἀπίθανος, μάλιστα πρὸς πολλὰ ποικιλλομένη.
172.4Bukalemunun ise değişimleri soluğuyla yaptığı sanılır; çünkü tabiatça soluk dolu bir hayvandır. Bunun işareti akciğerinin büyüklüğüdür: Neredeyse bütün bedenine yayılmıştır. Değişirken kendisi de kabarır ve şişer.
Ὁ δὲ χαμαιλέων δοκεῖ τῷ πνεύματι ποιεῖν τὰς μεταβολὰς, πνευματικὸν γὰρ φύσει. Σημεῖον δὲ τὸ τοῦ πνεύμονος μέγεθος· σχεδὸν γὰρ διʼ ὅλου τοῦ σώματος τέταται· ἅμα δὲ καὶ αὐτὸς ἐξαιρόμενος καὶ φυσώμενος.
173.1Fr. 173
Theophrastos Rengini Değiştirenler Üzerine'de ahtapotun en çok taşlık yerlere benzediğini söyler; ahtapotlar bunu korkudan ve korunmak için yapar. Kuru Yerde Yaşayan Canlılar Üzerine'de ise ahtapotların deniz suyunu içlerine almadığını söyler. Yerlere Göre Farklılıklar Üzerine'de de Hellespontos'ta ahtapot bulunmadığını söyler; çünkü oranın denizi soğuktur ve daha az tuzludur, bunların ikisi de ahtapota düşmandır.
Θ. ἐν τῷ περὶ τῶν μεταβαλλόντων τὰς χρόας τὸν πολύποδα φησὶ τοῖς πετρώδεσι μάλιστα τόποις συνεξομοιοῦσθαι· τοῦτο ποιοῦνται φόβῳ καὶ φυλακῆς χάριν. Ἐν δὲ τῷ περὶ τῶν ἐν τῷ ξηρῷ διαμενόντων ζώων οὐ δέχεσθαί φησι τοὺς πολύποδας τὴν θάλατταν· ἐν δὲ τῷ περὶ κατὰ τόπον διαφορῶν ὁ Θ. πολύποδας οὐ γίνεσθαί φησι περὶ Ἑλλήσποντον· ψυχρὰ γὰρ ἡ θάλασσα αὕτη καὶ ἧττον ἁλμυρά· ταῦτα δʼ ἀμφότερα πολέμια πολύποδι.
174.1Fr. 174
Topluca ortaya çıkan canlıların hepsinin sebebi aynı değildir. Bazılarının oluşu hemen bellidir, örneğin sineklerinki: Bunlar ordugâhlarda ve bayram toplantılarında türer, toplantılar dağıldıktan sonra ise daha da çoğalır. Bunların sebebi gübre ve başka şeylerin çürümesidir. Başkaları ise önceden vardır, ama yağmurlar yüzünden ortaya çıkar; örneğin salyangozlar ve küçük kurbağalar. Bunlar, bazılarının sandığı gibi gökten yağmaz; önceden toprak altında bulunurlar ve su yuvalarına aktığı için yalnızca ortaya çıkarlar. Bu kurbağalar göllerdekilerden ve bataklıklardakilerden başka bir türdür. Hem bunlar hem öbürleri, şartlar elverişli olduğunda çoğalır.
Ὅτι τῶν ἀθρόων φαινομένων ζώων οὐχ ἡ αὐτὴ πάντων αἰτία ἀλλὰ τῶν μὲν καὶ ἡ γένεσις εὐθὺς φανερὰ ὥσπερ τῶν μυιῶν, αἳ ἐν τοῖς στρατοπέδοις καὶ ἐν ταῖς πανηγύρεσι καὶ μετὰ τὸ παρελθεῖν αὐτὰ ἔτι μᾶλλον γίνονται. Τούτων γὰρ ἥ τε κόπρος αἰτία καὶ ἡ τῶν ἄλλων σῆψις. Ἄλλα δὲ προϋπάρχει μὲν ἐκφαίνεται δὲ διὰ τοὺς ὑετοὺς ὥσπερ οἵ τε κοχλίαι καὶ οἱ μικροὶ βάτραχοι· οὐ γὰρ ὕονται ὥς τινες οἴονται, ἀλλὰ προφαίνονται μόνον κατὰ γῆς ὄντα πρότερον, διὰ τὸ εἰσρεῖν τὸ ὕδωρ εἰς τὰς θαλάμας αὐτῶν. Ἄλλο δὲ γένος ἐστι τοῦτο βατράχων παρὰ τὸ ἐν ταῖς λίμναις καὶ τοῖς τέλμασι. Τὸ δὲ πλῆθος καὶ τούτων καὶ τῶν ἄλλων ὅταν εὐθηνήσωσιν.
174.2Sinekler bayram toplantıları ve ordugâhlar henüz toplu iken değil, dağıldıktan sonra daha çok türer. Çünkü insanlar oradayken gündelik işler ve gidip gelmeler yüzünden, başka yerlerde olduğu gibi dışarı atılan pisliklerde de hep bir kımıldanma ve değişiklik olduğundan sineklerin oluşu bozulur. Ama dağıldıklarında ortalık sakinleşir; hiçbir şey engel olmadığından oluş, pisliklerdeki nem kuruyuncaya kadar çabucak tamamlanır. Böylece sineklerin oluşu, söylendiği gibi, hızlı ve bol olur.
Ὅτι μᾶλλον μετὰ τὰς διαλύσεις καὶ τῶν πανηγύρεων καὶ τῶν στρατοπέδων ἢ ἔτι συνισταμένων αἱ μυῖαι γίνονται· συμβαίνει γὰρ παρόντων μὲν διὰ τὰς καθημερινὰς χρείας καὶ κινήσεις φθείρεσθαι τὰς γενέσεις αὐτῶν κινήσεως ἀεὶ καὶ μεταβολῆς γινομένης ὡς ἐν τοῖς ἄλλοις καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς καθάρμασιν ἐκβαλλομένοις αὐτῶν· ὅταν δὲ διαλυθῶσιν ἡσυχίας γενομένης ταχὺ συντελεῖται διὰ τὸ μὴ ὑπʼ οὐδενὸς κωλύεσθαι μέχρι οὗ ἂν ξηρανθῇ τὸ ἐν τοῖς καθάρμασιν ὑγρόν. Ἡ μὲν οὖν τῶν μυιῶν γένεσις ταχεῖαν καὶ πολλὴν ὡς εἴρηται τὴν γένεσιν λαμβάνει.
174.3Attelaboslar ve çekirgeler, denebilir ki, her yerde vardır; ama kendilerine uygun yerler bulduklarında ve yumurtaları bozulmadığında çoğalırlar; bu da toprağın işlenmemesinden olur. Çünkü işlenen toprakta yumurtalar yok olur; bu yüzden ıssız ve boş duran topraktan insanların yaşadığı, işlenen toprağa inerler. Bir yerde uzun süre kalmaları ya oranın yüksek dağlarla çevrili olmasından ve bu dağları aşamamalarından, ya da toprağın elverişli olmasından ileri gelir. Elverişli toprak, yumuşak, nemli ve çiğ düşen topraktır.
Οἱ δʼ ἀττέλεβοι καὶ αἱ ἀκρίδες πανταχοῦ μέν εἰσιν ὡς εἰπεῖν, πλήθεται δὲ ταῦτα τῷ τε τόπους οἰκείους λαμβάνειν καὶ τῷ μὴ διαφθείρεσθαι αὐτῶν τὰ ὠὰ, ὃ συμβαίνει διὰ τὴν ἀργίαν τῆς χώρας· ἐν γὰρ τῇ γεωργουμένῃ ἀπόλλυνται, διὸ καὶ ἐκ τῆς ἐρήμου καὶ ἀργούσης καταφέρονται πρὸς τὴν οἰκουμένην καὶ ἐργάσιμον. Ἐγχρονίζουσι δὲ ἢ διὰ τὸ περιέχεσθαι τὸ χωρίον ὄρεσιν ὑψηλοῖς καὶ ὑπερᾶραι ταῦτα μὴ δύνασθαι· ἢ διὰ τὸ ἐπιτήδειον τῆς χώρας. Τοιαύτη δὲ ἣ τε μαλακὴ καὶ νοτίδα ἔχουσα καὶ δροσοβόλος.
174.4Çekirgeler de zararlıdır, ama attelaboslar daha zararlıdır; bunların içinde de en çok brukhos dedikleri. Bunlar birbirlerinden doğar. Bazıları, bir kısmının bulundukları yerdeki şeylere benzer renkte olmasını kendiliğinden oluştuklarının işareti sayar; ama bu kesin bir işaret değildir. Çünkü böyle bir rengi oluşlarından değil, besinlerinden aldıkları açıktır.
Χαλεπαὶ μὲν οὖν καὶ αἱ ἀκρίδες, χαλεπώτεροι δὲ οἱ ἀττέλεβοι καὶ τούτων μάλιστα οὓς καλοῦσι βρούχους. Ἡ δὲ γένεσις αὐτῶν ἐξ ἀλλήλων. Τινὲς δὲ οἴονται οὐκ ἀκριβεῖ σημείῳ τῷ ⟨τὸ⟩ χρῶμα παραπλησίως τινὰς αὐτῶν ἔχειν τοῖς ἐν τῇ χώρᾳ ὅτι καὶ αὐτόματος. Δῆλον γὰρ ὅτι τὸ τοιοῦτον ἀπὸ τῆς τροφῆς ἀλλʼ οὐκ ἀπὸ τῆς γενέσεως προσλαμβάνουσιν.
174.5Bunların yok oluşunun bir türü tabiî, salgın gibi bir şeydir: Köpek Yıldızı doğduğunda azgınlaşırlar, başlarında küçük bir kurt oluşur ve ölürler. Bir başkası yer değiştirirken ve uçarken olur: Rüzgârla havalandıklarında denize düşer ve ölürler. Kış ve soğuk yüzünden de hem kendileri hem yumurtaları yok olur. İnsanların düzenleriyle de yok edilirler: İnsanlar hendekler kazıp onları içine sürer, üstlerini toprakla örterek öldürürler.
Ἡ δὲ φθορὰ τούτων ἡ μέν ἐστιν οἷον φυσική τις καὶ λοιμώδης. Ὑπὸ κύνα γὰρ οἰστρᾷ καὶ ἐγγίνεταί τι σκωλήκιον ἐν τῇ κεφαλῇ καὶ φθείρεται· ἡ δὲ ἐν τῇ μετακινήσει καὶ τῇ πτήσει· ὅταν γὰρ ἀρθῶσιν ὑπὸ τῶν ἀνέμων καταφέρονται εἰς τὴν θάλασσαν καὶ φθείρονται. Φθείρονται δὲ καὶ διὰ χειμῶνα καὶ ψῦχος καὶ αὐτὰ καὶ τὰ ὠὰ αὐτῶν. Φθείρονται δὲ καὶ ἐκ μηχανῆς ἀνθρώπων· τάφρους γὰρ ποιοῦντες συνελαύνουσιν αὐτὰ εἰς αὑτοὺς καὶ καταχωννύντες διαφθείρουσι.
174.6Yılanların oluşunun iki sebebi vardır: ya yağmurlu hava ya da savaşlar ve kan dökülmesi. Öbür yaban hayvanlarının oluşunun sebebi de hemen hemen budur. Nitekim bir zamanlar Thessalia'da da çok sayıda yılan türediği anlatılır.
Ὅτι τῶν ὄφεων δύο τινὰ τῆς γενέσεως αἴτιά ἐστιν. Ἢ γὰρ ἀὴρ ἔπομβρος ἢ πόλεμοι καὶ χύσεις αἱμάτων. Ὃ σχεδὸν καὶ τῶν ἄλλων θηρίων τῆς γενέσεως αἴτιον. Ἐξ οὗ ποτὲ καὶ περὶ Θετταλίαν πλῆθος ὄφεων ἱστοροῦσι γενέσθαι.
174.7Fareler de tarlalarda topluca ortaya çıkar, hem de yağmurlu dönemlerden çok kuraklıklarda; çünkü su onlara düşmandır. Çok doğuran bir hayvandır. Gözle görülen, dışarıdan gelen bir yok oluşla, suyun bolluğu yüzünden ölürler; çünkü su hem dışarıda onları üşütür hem de yuvalarına sızar. Yaban gelincikleri de onları öldürür. Ama bunların bir de görünmeyen, toplu bir ölümü vardır; sanki üstlerine bir salgın çöker: Bunların da başlarında bir kurt oluşur ve ölürler. İşi bilenler bunu gözetir, gördüklerinde de ölümlerini önceden sezip haber verirler.
Ὅτι καὶ αἱ μύες ἐν ταῖς ἀρούραις ἀθρόον γίνονται, καὶ ἐν τοῖς αὐχμοῖς μᾶλλον ἢ ἐν ταῖς ἐπομβρίαις· πολέμιον γὰρ αὐταῖς τὰ ὕδατα· πολύγονον δὲ τὸ ζῶον· ἀπόλλυται δὲ τῇ μὲν ἐμφανεῖ καὶ ἔξωθεν φθορᾷ διὰ πλῆθος ὑδάτων· τοῦτο γὰρ καὶ ἔξω χειμάζει καὶ εἰς τὰς μυωπίας παρεισρεῖ. Φθείρουσι δʼ αὐτοὺς καὶ αἱ ἄγριαι γαλαῖ. Ἔστι δέ τις αὐτῶν καὶ ἀφανὴς καὶ ἀθρόα φθορὰ καθάπερ τις ἐπισυμβαίνουσα λοιμώδης· τίκτεται γὰρ καὶ τούτων ἐν τῇ κεφαλῇ σκώληξ καὶ φθείρονται· ὃ καὶ οἱ ἔμπειροι ἐπισκοποῦντες, ἐπὰν ἴδωσι, τὴν φθορὰν αὐτῶν προνοοῦσι καὶ προαγγέλλουσιν.
174.8Farelerin demir ve altın bile yedikleri anlatılır; bu yüzden altın madenlerinde çalışanlar onları yarıp altını çıkarırlarmış. Mısır'da iki ayaklı, büyük fareler olduğunu söylerler; bunların ön ayakları da vardır, ama üstlerinde yürümez, onları el gibi kullanırlar; kaçarken de sıçrarlar.
Ὅτι οἱ μύες ἱστοροῦνται καὶ σίδηρον κατεσθίειν καὶ χρυσίον· διὸ καὶ ἀνατέμνοντες αὐτοὺς οἱ ἐν τοῖς χρυσείοις τὸν χρυσὸν ἀνιμῶνται. Ὅτι ἐν Αἰγύπτῳ δίποδάς φασιν μύας γίνεσθαι καὶ μεγάλους· ἔχουσι δὲ οὗτοι καὶ τοὺς ἐμπροσθίους πόδας ἀλλʼ οὐ βαδίζουσιν ἐπʼ αὐτοῖς, χρῶνται δʼ αὐτοῖς οἷα χερσίν· ὅταν δὲ φεύγωσι πηδῶσι.
175.1Fr. 175
Söylendiğine göre galeotes denen kertenkele, deri değiştirdiğinde insanların ondan yarar görmesini kıskandığı için derisini yutar; çünkü bu deri saralılar için bir ilaçtır. Geyik de sağ boynuzunu toprağa gömer; bu boynuz kara kurbağası zehrine karşı ve başka birçok şeye yarar. Kısrak da taylarının hippomanes'ini yer; çünkü bu da bazı işlere yarar. Fok da yakalanmak üzereyken mide mayasını kusar; bu da saralılara yarar. Kara kirpisi de derisinin üstüne işer ve onu bozar. Vaşak da sidiğini gizler, çünkü bu sidik mühür taşlarına ve başka işlere elverişlidir. Ama hayvanların bunları kıskançlıktan yapmadığı, bu sebebi onlara insanların kendi zanlarına göre yakıştırdığı herkesçe açıktır. Akıl sahibi varlıkların bile uzun bir çalışmayla öğrendiği bu kadar büyük bir bilgelik akılsız hayvanlara nereden gelsin? Fok belki korkudan altüst olduğu için mide mayasını kusar. Galeotes de tabiî bir hâlin etkisiyle derisini yutar, tıpkı köpekler, domuzlar ve hemen bütün dört ayaklılar gibi; çünkü onlar da doğurduktan sonra eşleri yerler. Kirpi de derisini bozmak için değil, korkudan ya da tabiî başka bir hâlden ötürü işer. Akılsız hayvanların daha başka birçok davranışı vardır ki, sebebini veremeyiz: Örneğin tavuk yumurtladıktan sonra çöpleri neden etrafa saçar, köpekler neden bacak kaldırıp işer, keçi ağzına eryngion alınca neden durur ve öbür keçileri de durdurur? Vaşağınki ile geyiğinki de aynı listeye girer.
Ὅτι ὁ γαλεώτης, φασὶ, φθονῶν τῆς ὠφελείας τοῖς ἀνθρώποις καταπίνει τὸ δέρμα ὅταν ἐκδύσηται· ἐστὶ γὰρ βοήθημα ἐπιλήπτῳ. Καὶ ὁ ἔλαφος τὸ δεξιὸν κατορύττει κέρας, πρός τε τὰ τῆς φρύνης φάρμακα καὶ πρὸς ἄλλα πολλὰ χρήσιμον. Καὶ ἡ ἵππος ἀπεσθίει τῶν πώλων τὸ ἱππομανές· καὶ γὰρ τοῦτο πρὸς ἔνια χρήσιμον. Καὶ ἡ φώκη ὅταν μέλλῃ ἁλίσκεσθαι ἐξεμεῖ τὴν πιτύαν, χρησιμεύουσαν καὶ ταύτην τοῖς ἐπιλήπτοις. Καὶ ὁ χερσαῖος ἐχῖνος ἐνουρεῖ τῷ δέρματι καὶ διαφθείρει. Καὶ ἡ λὺγξ κατακρύπτει τὸ οὖρον ὅτι πρὸς τὰς σφραγῖδας καὶ πρὸς ἄλλας χρείας ἐπιτήδειον· ἀλλʼ ὅτι μὲν οὐ διὰ φθόνον ταῦτα ποιεῖ τὰ ζῶα ἀλλʼ οἱ ἄνθρωποι ἐκ τῆς ἰδίας ὑπολήψεως ταύτην αὐτοῖς περιῆψαν τὴν αἰτίαν παντὶ δῆλον. Πόθεν γὰρ τοῖς ἀλόγοις ἡ τοσαύτη σοφία ἣν καὶ οἱ λογικοὶ μετὰ συχνῆς μελέτης μανθάνουσιν; ἀλλʼ ἡ μὲν φώκη διὰ τὸν φόβον ἴσως ταραττομένη ἐμεῖ τὴν πιτύαν· καὶ ὁ γαλεώτης καταπίνει τὸ δέρμα φυσικόν τι ποιῶν πάθος, καθάπερ αἱ κύνες καὶ αἱ ὕες καὶ σχεδὸν τὰ τετράποδα πάντα· κατεσθίει γὰρ τὰ χόρια μετὰ τοὺς τόκους· καὶ ὁ ἐχῖνος δὲ διὰ φόβον ἢ διʼ ἄλλο τι πάθος φυσικὸν ἐνουρεῖ ἀλλ' οὐχ ἴνα φθείρῃ τὸ δέρμα. Πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα πράττεται τοῖς ἀλόγοις ὧν οὐκ ἔχομεν λόγον ἀποδοῦναι· οἷον διὰ τί ἡ ὄρνις ὅταν τέκῃ περιρρίπτει τὰ κάρφη· διὰ τί οἱ κύνες ἐπαίροντες τὰ σκέλη προσουροῦσι διὰ τί ἡ αἲξ ὅταν λάβῃ τὸ ἠρύγγιον εἰς τὸ στόμα μένει καὶ τὰς ἄλλας ἵστασθαι ποιεῖ. Καὶ τὸ τῆς λυγγὸς οὖν καὶ τὸ τῆς ἐλάφου ὁ αὐτὸς κατάλογος περιέξει.
176.1Fr. 176
Theophrastos İnlerinde Kışı Geçirenler Üzerine'de der ki: Salyangozlar kışın da inlerine çekilir, ama yazın daha çok; bu yüzden en çok güz yağmurlarında görünürler. Yazın inlerine çekilmeleri hem toprakta hem ağaçların üstünde olur.
Θ. ἐν τῷ περὶ φωλευόντων οἱ κοχλίαι, φησὶ, φωλεύουσι μὲν καὶ τοῦ χειμῶνος μᾶλλον δὲ τοῦ θέρους· διὸ καὶ πλεῖστοι φαίνονται τοῖς μετοπωρινοῖς ὕδασιν· ἡ δὲ τοῦ θέρους καὶ ἐπὶ τῆς γῆς καὶ ἐπὶ τῶν δένδρων.
177.1Fr. 177
Theophrastos İnlerinde Kışı Geçirenler Üzerine'de ıstakozların, langustların ve karideslerin eski kabuklarını attığını söyler.
Θ. ἐν τῷ περὶ τῶν φωλευόντων τοὺς ἀστακοὺς καὶ καράβους καὶ καρίδας ἐκδύεσθαί φησι τὸ γῆρας.
178.1Fr. 178
Theophrastos İnlerinde Kışı Geçirenler Üzerine'de torpil balığının soğuk yüzünden toprağa gömüldüğünü söyler. Isıran ve Sokan Hayvanlar Üzerine'de ise torpil balığının kendisinden çıkan bir kuvveti sopalar ve zıpkınlar aracılığıyla da ilettiğini ve onları ellerinde tutanları uyuşturduğunu söyler.
Θ. ἐν τῷ περὶ τῶν φωλευόντων διὰ τὸ ψῦχος φησὶ τὴν νάρκην κατὰ γῆς δύεσθαι. Ἐν δὲ τῷ περὶ τῶν δακέτων καὶ βλητικῶν διαπέμπεσθαί φησι τὴν νάρκην ἀπʼ αὐτῆς δύναμιν καὶ διὰ τῶν ξύλων καὶ διὰ τῶν τριοδόντων, ποιοῦσαν ναρκᾶν τοὺς ἐν χεροῖν ἔχοντας.
179.1Fr. 179
Aristoteles ya da Theophrastos Notlar'da, sülünlerde erkeklerin [dişilerden] üstünlüğünün orantılı olmadığını, çok daha büyük olduğunu söyler.
Ἀριστοτέλης δʼ ἢ Θεόφραστος ἐν τοῖς ὑπομνήμασι τῶν φασιανῶν φησὶν οὐ κατὰ λόγον ἡ ὑπεροχὴ τῶν ἀρρένων ἀλλὰ πολλῷ μείζων.
180.1Fr. 180
Aristoteles'in öğrencisi Eresoslu Theophrastos, Hayvanlar Üzerine'nin üçüncü kitabında bunlardan söz ederken aşağı yukarı şöyle der: Kuşlarda da böyle bir farklılık vardır: Kısa [kanatlı] ve iyi uçamayanlar, örneğin turaç, keklik, horoz ve sülün, [yumurtadan çıkar çıkmaz] yürür ve tüylüdür.
Θ. δὲ ὁ Ἐρέσιος Ἀριστοτέλους μαθητὴς ἐν τρίτῃ περὶ ζώων μνημονεύων αὐτῶν οὑτωσί πως λέγει· ἔστι καὶ τοῖς ὄρνισι τοιαύτη διαφορά· τὰ μὲν γὰρ βραχέα καὶ μὴ πτητικὰ καθάπερ ἀτταγὴν πέρδιξ, ἀλεκτρυὼν, φασιανὸς εὐθὺς βαδιστικὰ καὶ δασέα.
181.1Fr. 181
Theophrastos Aynı Türden Olanların Ses Farklılığı Üzerine'de, Atina'da Korydallos dağının kente bakan yakasındaki kekliklerin "kakkab", öte yakasındakilerin ise "tittyb" diye öttüğünü söyler.
Θ. γοῦν ἐν τῷ περὶ ἑτεροφωνίας τῶν ὁμογενῶν οἱ Ἀθήνησι φησὶν πέρδικες ἐπὶ τάδε τοῦ Κορυδαλλοῦ πρὸς τὸ ἄστυ κακαβίζουσιν οἱ δʼ ἐπέκεινα τιττυβίζουσιν.
182.1Fr. 182
Theophrastos Paphlagonia'daki kekliklerin iki yüreği olduğunu söyler.
Τοὺς δὲ περὶ Παφλαγονίαν πέρδικάς φησι Θ. δύο ἔχειν καρδίας.
183.1Fr. 183
Theophrastos yaban ⟨horozlarının⟩ evcillerinden daha çok çiftleştiğini söyler. Erkeklerin yataklarından kalkar kalkmaz çiftleşmeye istekli olduğunu, dişilerin ise gün ilerledikçe daha istekli olduğunu da söyler.
Ὁ δὲ Θ. τοὺς ἀγρίους ⟨ἀλεκτρυόνας⟩ φησὶν ὀχευτικωτέρους εἶναι τῶν ἡμέρων. Λέγει δὲ καὶ τοὺς ἄρρενας εὐθὺς ἐξ εὐνῆς ἐθέλειν πλησιάζειν, τὰς δὲ θηλείας προβαινούσης μᾶλλον τῆς ἡμέρας.
184.1Fr. 184
Theophrastos soğuktan donmuş balıkların yere atılırlarsa cam ya da çanak çömlek gibi kırılıp parçalandığını anlatır.
Ἰχθῦς ἱστορεῖ Θ. ὑπὸ ῥίγους πεπηγότας, ἂν ἀφεθῶσιν ἐπὶ τὴν γῆν, κατάγνυσθαι καὶ συντρίβεσθαι δίκην ὑέλων ἢ κεραμεῶν σωμάτων.
185.1Fr. 185
Theophrastos Phanias'a yazdığı mektupta [kırkayağa] onos da dendiğini söyler.
Θ. ἐν τῇ πρὸς Φανίαν ἐπιστολῇ καὶ ὄνον φησὶν καλεῖσθαι.
186.1Fr. 186
Theophrastos efsaneyi bir yana bırakıp Seriphosluları da övünmekten vazgeçirerek, sözü edilen [Seriphos kurbağalarının] ötmemesinin sebebinin suyun soğukluğu olduğunu söyler.
Λέγει δὲ Θ. ἐκβαλὼν τὸν μῦθον καὶ Σεριφίους τῆς ἀλαζονείας παραλύων τὴν τοῦ ὕδατος ψυχρότητα αἰτίαν εἶναι τῆς ἀφωνίας τῶν προειρημένων.
187.1Fr. 187
Theophrastos, nemli yerlerde ve havanın daha rutubetli olduğu yerlerde horozların ötmediğini söyler.
Ἐν τοῖς ὑγροῖς χωρίοις καὶ ἔνθα νοτιώτερος ὁ ἀὴρ οἱ ἀλεκτρυόνες οὐκ ᾄδουσι, φησὶ Θ.
188.1Fr. 188
Ahtapot rengini neden değiştirir? Theophrastos'un düşündüğü gibi, tabiatça korkak bir hayvan olduğu için mi? Ürktüğünde soluğu altüst olur ve rengi de onunla birlikte değişir, tıpkı insanda olduğu gibi.
Διότι τὴν χροιὰν ὁ πολύπους ἐξαλλάττει; πότερον, ὡς Θ. ᾤετο, δειλόν ἐστι φύσει ζῶον; ὅταν οὖν ταραχθῇ τρεπόμενον τῷ πνεύματι συμμεταβάλλει τὸ χρῶμα καθάπερ ἄνθρωπος.
189.1Fr. 189
Bukalemun rengini bir düzen kurduğu ya da kendini gizlediği için değiştirmez; tabiatça ürkek ve korkak olduğundan, korkuyla başka renge döner. Theophrastos'un dediği gibi, buna bir soluk bolluğu da eşlik eder. Çünkü hayvanın bedeni neredeyse baştan başa akciğerle doludur; Theophrastos bundan onun soluk dolu olduğu, bu yüzden de değişime kolayca uğradığı sonucunu çıkarır.
Μεταβάλλει γὰρ ὁ μὲν χαμαιλέων οὐδέν τι μηχανώμενος οὐδὲ κατακρύπτων ἑαυτὸν ἀλλʼ ὑπὸ δέους ἄλλως τρέπεται φύσει ψοφοδεὴς ὢν καὶ δειλός· συνέπεται δὲ καὶ πνεύματος πλῆθος ὡς Θεόφραστος. Ὀλίγον γὰρ ἀποδεῖ πᾶν τὸ σῶμα τοῦ ζώου πλῆρες εἶναι πνεύμονος, ᾧ τεκμαίρεται τὸ πνευματικὸν αὐτοῦ καὶ διὰ τοῦτο πρὸς τὰς μεταβολὰς εὔτρεπτον.
190.1Fr. 190
Balın üç türlü oluşu vardır: Biri çiçeklerden ve tatlılık bulunan başka şeylerden; biri havadan, güneşin yukarı çektiği nem pişip aşağı düştüğünde — bu en çok buğday hasadı zamanında olur —; bir başkası da kamışlarda. Havadan gelen bal hem toprağa hem de rastladığı bitkilerin üstüne düşer. En çok meşenin ve ıhlamurun yapraklarında bulunur, çünkü bunlar sık dokulu ve nemlidir. Yaprakların ne tamamen kuru olması gerekir, ki balı içlerine çekmesinler, ne de seyrek dokulu, ki bal içlerinden geçip gitmesin. Bu yapraklar hem nemli hem sık dokuludur; ıhlamurunkiler ayrıca tatlıdır. Arının da meşeyle bir çeşit yakınlığı vardır.
Ὅτι αἱ τοῦ μέλιτος γενέσεις τριτταί· ἢ ἀπὸ τῶν ἀνθῶν καὶ ἐν οἷς ἄλλοις ἐστὶν ἡ γλυκύτης· ἄλλη δʼ ἐκ τοῦ ἀέρος ὅταν ἀναχυθὲν ὑγρὸν ὑπὸ τοῦ ἡλίου συνεψηθὲν πέσῃ· γίνεται δὲ τοῦτο μάλιστα ὑπὸ πυραμητόν· ἄλλη δʼ ἐν τοῖς καλάμοις. Πίπτει δὲ τὸ ἐκ τοῦ ἀέρος μέλι καὶ ἐπὶ τὴν γῆν καὶ ἐπὶ τὰ προστυχόντα τῶν φυτῶν. Εὑρίσκεται δὲ μάλιστα ἐπὶ τοῖς φύλλοις τῆς δρυὸς καὶ ἐπὶ τῆς φιλύρας διότι πυκνότητα ἔχει ταῦτα καὶ ἔνικμά ἐστι. Δεῖ δὲ μήτε τελείως εἶναι ξηρὰ ἴνα μὴ εἰς αὑτὰ ἕλκῃ, μήτε μανὰ ἵνα μὴ διίῃ· ταῦτα δὲ καὶ ἔνικμα καὶ πυκνότητα ἔχει, τὰ δὲ τῆς φιλύρας καὶ γλυκύτητα. Ἔχει δέ πως ἡ μέλιττα οἰκείωσίν τινα πρὸς τὴν δρῦν.