Porphyrios
Odysseia'daki Nimfler Mağarası Üzerine
Περὶ τοῦ ἐν Ὀδυσσείᾳ τῶν νυμφῶν ἄντρου
s84Homeros İthaka'daki mağarayla acaba neyi ima eder? Onu şu dizelerle tasvir eder:
Limanın başında uzun yapraklı bir zeytin ağacı,
yakınında güzel, puslu bir mağara,
Naiadlar denen Nimflere kutsal.
İçinde taştan kraterler, taştan amphoralar var;
arılar orada bal saklar.
İçinde taştan upuzun tezgâhlar da var; Nimfler orada
deniz moru örtüler dokur, görülmeye değer;
içinde durmadan akan sular. İki kapısı vardır:
biri kuzeye bakar, insanların inebileceği kapı;
öbürü güneye bakar, daha tanrısaldır; ondan
insanlar girmez, ölümsüzlerin yoludur o.
Kronios'un dediği gibi, adayı tasvir edenlerin adada böyle bir mağaradan hiç söz etmemesi, şairin bunu tarihten alıp anmadığını gösterir. Şairlik serbestliğiyle bir mağara uydurduysa da, rastgele ve gelişigüzel bir şey uydurup İthaka topraklarında bir adamın insanlara ve tanrılara yollar yaptığına inandırabileceğini umsaydı inandırıcı olmazdı.
Ὅτι ποτὲ αἰνίττεται Ὁμήρῳ τὸ ἐν ᾿Ιθάκῃ ἄντρον, 1 ὃ διὰ τῶν ἐπῶν τούτων διαγράφει λέγων" αὐτὰρ ἐπὶ κρατὸς λιμένος τανύφυλλος ἐλαίη, ἀγχόϑι δ᾽ αὐτῆς ἄντρον ἐπήρατον ἠεροειδές, ἱρὸν νυμφάων aV νηιάδες καλέονται. ἐν δὲ κρητῆρές ve καὶ ἀμφιφορῆες ἔασι λάινοι" ἔνϑα δ᾽ ἔπειτα τιϑαιβώσσουσι μέλισσαι. ἐν δ᾽ ἱστοὶ λίϑεοι περιμήκεες, ἔνϑα τε νύμφαι φάρε᾽ ὑφαίνουσιν ἁλιπόρφυρα, ϑαῦμα ἰδέσθαι" ἐν δ᾽ ὕδατ᾽ ἀενάοντα. δύω δέ τέ οἱ ϑύραι εἰσίν, «t μὲν πρὸς βορέαφ καταιβαταὶ ἀνθρώποισιν, αἵ δ᾽ αὖ πρὸς νότον εἰσὶ ϑεώτεραι" οὐδέ τι κείνῃ ἄνδρες ἐσέρχονται, ἀλλ᾽ ἀϑανάτων ὃδός ἐστιν. ὅτι μὲν οὐ καϑ' ἱστορίαν παρειληφὼς μνήμην τῶν 2 παραδοϑέντων πεποίηται, δηλοῦσιν οἵ τὰς περιηγήδσεις τῆς νήσου γράψαντες, οὐδενὸς τοιούτου κατὰ τὴν νῆσον ἄντρου μνησϑέντες, ὡς φησὶ Κρόνιος" ὅτι δὲ κατὰ ποιητικὴν ἐξουσίαν πλάσσων ἄντρον ἀπίϑανος ἦν, εἰ τὸ προστυχὸν καὶ ὡς ἔτυχε πλάσας πείσειν ἤλπισεν ὡς (dv) τῇ ᾿Ιϑακησίᾳ γῇ ἀνήρ τις ἐτεχνήσατο ὁδοὺς τοῖς
s85Ya da bunu bir insan değil de tabiat kendiliğinden yaptıysa, yani bütün insanlar için bir iniş yolu, bütün tanrılar için de ayrı bir yol gösterdiyse, bu da inandırıcı olmazdı; bu açıktır. Çünkü bütün evren insanlarla ve tanrılarla doludur; İthaka'daki mağara ise tanrıların ve insanların oradan indiğine insanı inandırmaktan çok uzaktır. Kronios bunları önceden söyledikten sonra, şairin bu dizelerle alegori ve ima yoluyla bir şey anlattığının yalnız bilgelerce değil, sıradan insanlarca da açıkça görüldüğünü söyler. Çünkü şair insanı şunları araştırmaya zorlar: İnsanların kapısı hangisi, tanrıların kapısı hangisi? İki kapılı bu mağara ne anlama geliyor? Mağaraya Nimflerin kutsal yeri deniyor, aynı zamanda hem güzel hem de puslu deniyor; oysa karanlık bir şey hiç de güzel değil, daha çok korkutucudur. Neden yalnızca "Nimflere kutsal" denmeyip, açıklık kazandırmak için "Naiadlar denen" diye eklenmiştir? Kraterlerin ve amphoraların anılması da neyin nesidir, oysa içlerine doldurulan hiçbir şeyden söz edilmiyor, yalnız arıların onların içinde, kovan içindeymiş gibi bal sakladığı söyleniyor? Upuzun tezgâhlar Nimflere sunulmuş adaklar olsun; ama neden tahtadan ya da başka bir maddeden değil de, amphoralar ve kraterler gibi onlar da taştan? Bu yine o kadar kapalı değil; ama Nimflerin bu taş tezgâhlarda deniz moru örtüler dokuması yalnız görülmeye değil, işitilmeye de şaşılacak bir şeydir.
ἀνθρώποις καὶ ϑεοῖς, ἢ εἰ μὴ ἄνϑρωπος, ἀλλ᾽ ἡ φύσις αὐτόϑεν ἀπέδειξε κάϑοδόν τε ἀνθρώποις πᾶσι καὶ πάλιν ἄλλην ὁδὸν πᾶσι ϑεοῖς, δῆλον. ἀνθρώπων γὰρ καὶ ϑεῶν ὃ πᾶς μὲν πλήρης κόσμος, τὸ δὲ ᾿Ιϑθακήσιον ἄντρον πόρρω καϑέστηκε τοῦ πείϑειν ἐν αὐτῷ κατά8 βασιν εἷναι τῶν ϑεῶν καὶ ἀνθρώπων. τοιαῦτα τοίνυν ὁ Κρόνιος προειπὼν φησὶν ἔκδηλον εἶναι οὐ τοῖς σοφοῖς μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἰδιώταις ἀλληγορεῖν τι καὶ αἰνίττεσθαι διὰ τούτων͵ τὸν ποιητήν, πολυπραγμονεῖν ἀναγκάξοντα τίς μὲν ἀνθρώπων πύλη, τίς δὲ ϑεῶν, καὶ τί βούλεται τὸ ἄντρον τοῦτο τὸ δίϑυρον, (ἱερὸν μὲν νυμφῶν signuévov, τὸ δ᾽ αὐτὸ καὶ ἐπήρατον καὶ ἠεροειδές, οὐδαμῶς τοῦ σκοτεινοῦ ἐπηράτου ὄντος, ἀλλὰ μᾶλλον φοβεῤοῦ" διὰ τί δὲ οὐχ ἁπλῶς ἱερὸν λέγεται τῶν νυμφῶν, ἀλλὰ πρόσκειται εἰς ἀκρίβειαν τὸ "αἵ νηιάδες καλέονται᾽" τίς δὲ καὶ [ἡ τῶν κρατήρων καὶ ἀμφιφορέων παράληψις, οὐδενὸς τῶν ἐγχεομένων αὐτοῖς παρειλημμένου" ἀλλ᾽ ὅτι ἐν αὐτοῖς ὡς ἐν σμήνεσι τιϑαιβώσσουσι μέλισσαι. οἵ τε περιμήκεις ἱστοὶ ἔστωσαν ἀναϑήματα ταῖς νύμφαις" ἀλλὰ τί μὴ ἐκ ξύλων ἢ ἄλλης ὕλης, λίϑινοι δὲ καὶ αὐτοὶ ὡς οἵ ἀμφιφορεῖς καὶ οἵ κρατῆρες; καὶ τοῦτο μὲν ἧττον ἀσαφές᾽ τὸ δ᾽ ἐν τοῖς λιϑένοις ἱστοῖς τούτοις τὰς νύμφας ὑφαίνειν ἁλιπόρφυρα φάρη, οὐκ ἰδέσϑαι ϑαῦμα, ἀλλὰ καὶ ἀκοῦ-
s86Tanrıçaların karanlık mağaralarda taş tezgâhlar üzerinde deniz moru giysiler dokuduğuna kim inanır, hele tanrıların bu dokumalarının, hem de mora boyanmış dokumaların gözle görülebildiğini duyunca? Bunlara ek olarak mağaranın iki kapılı olması da şaşırtıcıdır: Kapılardan bazıları insanların inişi için, bazıları da tanrılar için yapılmıştır. İnsanların geçebileceği kapıların kuzey rüzgârına, tanrılarınkilerin ise güneye baktığı söylenir. Şairin neden insanlara kuzey yanını, tanrılara güney yanını ayırdığı, neden bunun için daha çok doğu ile batıyı kullanmadığı da hiç küçük bir güçlük değildir. Çünkü hemen bütün tapınakların heykelleri ve girişleri doğuya bakar; içeri girenler de heykellerin karşısında durup tanrılara dualarını sunar, onlara hizmet ederken batıya bakarlar.
Anlatı bu türden kapalılıklarla dolu olduğuna göre, ne gönül eğlendirmek için gelişigüzel yapılmış bir uydurmadır ne de yöresel bir tarih anlatısıdır; şair onunla bir şeyi alegori yoluyla anlatır, yanına da gizemli bir biçimde bir zeytin ağacı ekler. Eskiler bütün bunların izini sürüp açıklamayı zahmete değer bir iş saymışlardır; biz de onlarla birlikte, kendi payımıza düşeni şimdi bulmaya çalışalım. Yöre tarihine gelince, onu oldukça özensizce kaydetmiş olanlar
σαι. τίς γὰρ ἂν πιστεύσαι ϑεὰς ἁλιπόρφυρα ἱμάτια ὑφαίνειν ἐν σκοτεινοῖς ἄντροις ἐπὶ λιϑίνων ἱστῶν, καὶ ταῦτα ὁρατὰ εἶναι ἀκούων τὰ ϑεῶν ὑφάσματα καὶ ἁλουργῆ; ἐφ᾽ οἷς καὶ τὸ δίϑυρον εἶναι τὸ ἄντρον 6 ϑαυμαστόν, τῶν μέν τινων ἀνθρώποις εἰς κατάβασιν πεποιημένων ζϑυρῶν», τῶν δ᾽ αὖ πάλιν ϑεοῖς᾽ καὶ ὅτι αἱ μὲν ἀνθρώποις πορεύσιμοι πρὸς βορρᾶν ἄνεμον τετράφϑαι λέγονται, αἱ δὲ τοῖς ϑεοῖς πρὸς νότον, οὐ μικρᾶς οὔσης ἀπορίας δι’ ἣν αἰτίαν ἀνθρώποις μὲν τὰ 10 βόρεια μέρη προσένειμε, τοῖς δ᾽ αὖ ϑεοῖς τὰ νότια, ἀλλ᾽ οὐκ ἀνατολῆς καὶ δύσεως πρὸς τοῦτο μᾶλλον κέχρηται, ὡς ἂν σχεδὸν πάντων τῶν ἱερῶν τὰ μὲν ἀγάλματα καὶ τὰς εἰσόδους ἐχόντων πρὸς ἀνατολὴν τετραμμένας, τῶν δὲ εἰσιόντων πρὸς δύσιν ἀφορώντων, : 16 ὅταν ἀντιπρόσωποι τῶν ἀγαλμάτων ἕστῶτες τοῖς ϑεοῖς τὰς λιτὰς καὶ ϑεραπείας προσάγωσι. τοιούτων ἀσαφειῶν πλήρους ὄντος τοῦ διηγήματος 4. πλάσμα μὲν ὡς ἔτυχεν εἰς ψυχαγωγίαν πεποιημένον μὴ εἶναι, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἱστορίας τοπικῆς περιήγησιν ἔχειν, 20 ἀλληγορϑῖν δέ τι δι’ αὐτοῦ tov ποιητήν, προσϑέντα μυστικῶς καὶ ἐλαίας φυτὸν πλησίον. ἃ δὴ πάντα ἀνἐχνεῦσαι καὶ ἀναπτύξαι ἔργον καὶ τοὺς παλαιοὺς νομίσαι καὶ ἡμᾶς μετ᾽ ἐκείνων vs καὶ τὰ καϑ’ ἑαυτοὺς πειρᾶσϑαι νῦν ἀνευρίσκειν. περὶ μὲν οὖν τῆς ἐγχωρίου 25 ἱστορίας ῥᾳϑυμότερον φαίνονται ἀναγράψαντες ὅσοι
s87mağaranın ve onun hakkında anlatılan her şeyin büsbütün şairin uydurması olduğunu düşündüler. Coğrafyaları en iyi ve en titiz biçimde yazanlardan Ephesoslu Artemidoros ise on bir kitapta topladığı eserinin beşinci kitabında şunları yazar: "Kephallenia'nın Panormos limanından doğuya doğru on iki stadion uzakta, seksen beş stadionluk, dar ve yüksek İthaka adası vardır. Adanın Phorkys denen bir limanı vardır; burada bir kıyı ve orada Nimflere kutsal bir mağara bulunur; Odysseus'un Phaiaklar tarafından buraya çıkarıldığı söylenir." Demek ki bu büsbütün Homeros'un uydurması olamaz. Ama Homeros ister onu olduğu gibi anlatsın ister kendisi bir şeyler eklemiş olsun, mağarayı kuranların ya da ona eklemeler yapan şairin maksadının izini süren biri için sorular yine de yerinde durur. Çünkü ne eskiler tapınakları gizemli semboller olmaksızın kurmuşlardır ne de Homeros bunları gelişigüzel anlatmıştır. Mağaraya dair şeylerin Homeros'un uydurması olmadığını, onu Homeros'tan önce tanrılara adamış olanlara ait olduğunu göstermeye ne kadar çalışılırsa, bu adağın eski bilgelikle o kadar dolu olduğu anlaşılacaktır; bu yüzden de araştırılmaya değer ve içindeki sembolik düzenin açıklanmasını gerektiren bir şey olduğu görülecektir.
τέλεον ὠήϑησαν πλάσματα εἶναι τοῦ ποιητοῦ τό τε ἄντρον καὶ ὅσα περὶ τούτου ἀφηγήσατο᾽ oí δὲ τὰς γεωγραφίας ἀναγράψαντες ὡς ἄριστα καὶ ἀκριβέστατα καὶ ὁ ᾿Εφέσιος ᾿Αρτεμίδωρος ἐν τῷ πέμπτῳ τῆς εἰς ἕνδεκα συνηγμένης αὐτῷ πραγματείας γράφει ταῦτα᾽ “τῆς δὲ Κεφαλληνίας ἀπὸ llov(guov λιμένος πρὸς ἀνατολὴν ἀπέχουσα δώδεκα στάδια νῆσός ἐστιν ᾿Ιϑθάκη σταδίων ὀγδοήκοντα πέντε, στενὴ καὶ μετέωρος, λιμένα ἔχουσα καλούμενον Φόρκυνος" ἔστι δ᾽ αἰγιαλὸς ἐν αὐτῷ κἀκεῖ νυμφῶν ἱερὸν ἄντρον, οὗ λέγεται τὸν Ὀδυσσέα ὑπὸ τῶν Φαιάκων ἐκβιβασϑῆναι.᾽ πλάσμα μὲν οὖν Ὁμηρικὸν παντελῶς οὐκ ἂν εἴη" εἴτε δ᾽ οὕτως ἔχον ἀφηγήσατο εἴτε καὶ αὐτός τινα προσέϑηκεν, οὐδὲν ἧττον μένει τὰ ξητήματα (x93 τὴν βούλησιν ἢ τῶν καϑιδρυσαμένων ἢ τοῦ προσϑέντος ποιητοῦ ἀνιχνεύοντι, ὡς ἂν μήτε τῶν παλαιῶν ἄνευ συμβόλων μυστικῶν τὰ ἱερὰ καϑιδρυσαμένων μήτε Ὁμήρου ὡς ἔτυχε τὰ περὶ τούτων ἀφηγουμένου. ὅσῳ δ᾽ ἄν τις μὴ Ὁμήρου πλάσμα ἐγχειρῇ τὰ κατὰ τὸ ἄντρον δεικνύναι, τῶν δὲ πρὸ Ὁμήρου ϑεοῖςρ τοῦτο καϑιερωσάντων, τοσούτῳ τῆς παλαιᾶς σοφίας πλῆφες τὸ ἀνάϑημα εὑρεϑήσεται καὶ διὰ τοῦτο ἄξιον ἐρεύνης καὶ τῆς ἐν αὐτῷ συμβολικῆς καϑιδρύσεως δεόμενον τῆς παραστάσεως.
s88Eskiler mağaraları ve inleri haklı olarak evrene adarlardı; evreni hem bütün olarak hem de parçalarıyla ele alırlardı. Evrenin kendisinden meydana geldiği maddenin sembolü olarak toprağı verirlerdi; bu yüzden bazıları maddenin doğrudan toprak olduğunu ileri sürmüştür. Maddeden meydana gelen evreni ise mağaralarla temsil ederlerdi. Çünkü mağaralar çoğunlukla kendiliğinden oluşmuştur, toprakla birlikte büyümüştür ve tek parça bir kayayla çevrilidir; bu kayanın içi oyuktur, dışı ise toprağın uçsuz bucaksızlığına açılır. Evren de kendiliğinden oluşmuştur ve maddeyle birlikte büyümüştür. Maddeyi ise, biçime karşı atıl ve dirençli olduğu için, taş ve kaya diye ima ederlerdi; biçimsizliği bakımından da onu sınırsız sayarlardı. Madde akışkan olduğundan ve kendi başına, onu biçimlendiren ve görünür kılan eidos'tan yoksun bulunduğundan, mağaraların sulu, nemli ve karanlık, şairin deyişiyle "puslu" oluşunu, evrene madde yüzünden ait olan şeylerin sembolü olarak yerinde benimsediler. Evren madde yüzünden puslu ve karanlıktır; eidos'la örülmesi ve düzene konması yüzünden ise —"kosmos" yani düzen adını da buradan almıştır— güzel ve sevimlidir. Bu yüzden ona yerinde "sevimli, puslu mağara" denebilir: İlk karşılaşan için, eidos'lara katılması yüzünden sevimlidir; ama temeline bakan ve zihniyle içine giren için puslu.
ἄντρα μὲν δὴ ἐπιεικῶς οἵ παλαιοὶ καὶ σπήλαια 5 τῷ κόσμῳ καϑιέρουν x«9' ὅλον τε αὐτὸν καὶ κατὰ μέρη λαμβάνοντες, σύμβολον μὲν τῆς ὕλης ἐξ ἧς (ovvἕστηκεν» ὁ κόσμος, τὴν γῆν παραδιδόντες" διό τινες καὶ αὐτόϑεν τὴν ὕλην τὴν γῆν εἶναι ἐτίϑεντο" τὸν (δὲν ἐκ τῆς ὕλης γινόμενον κόσμον διὰ τῶν ἄντρων παριστάντες, ὅτι τε ὡς ἐπὶ πολὺ αὐτοφυῆ τὰ ἄντρα καὶ συμφυῆ τῇ γῇ ὑπὸ πέτρας περιεχόμενα μονοειδοῦς, ἧς τὰ μὲν ἔνδον κοῖλα, τὰ δ᾽ ἔξω εἰς τὸ ἀπεριόριστον τῆς γῆς ἀνεῖται. αὐτοφυὴς δὲ ὁ κόσμος καὶ συμφυὴς [προσπεφυκὼς] τῇ ὕλῃ, ἣν λίϑον καὶ πέτραν διὰ τὸ ἀργὸν καὶ ἀντίτυπον πρὸς τὸ εἶδος sivo, ἠνίττοντο, ἄπειρον κατὰ τὴν αὐτῆς ἀμορφίαν τιϑέντες. ῥευστῆς δ᾽ οὔσης αὐτῆς καὶ τοῦ εἴδους δι’ οὗ μορφοῦται καὶ φαίνεται καϑ᾿ ἑαυτὴν ἐστερημένης, τὸ ἔνυδρον καὶ ἔνικμον τῶν ἄντρων καὶ σκοτεινὸν καὶ ὡς ὃ ποιητὴς ἔφη ἠεροειδὲς οἰκείως ἐδέξαντο εἰς σύμβολον τῶν προσόντῶν τῷ κόσμῳ διὰ τὴν ὕλην. διὰ μὲν οὖν τὴν ὕλην 6 ἠεροειδὴς καὶ σκοτεινὸς ὁ κόσμος, διὰ δὲ τὴν τοῦ εἴδους συμπλοκὴν καὶ διακόσμησιν, ἀφ᾽ οὗ καὶ κόσμος ἐκλήθη, καλός τέ ἐστι καὶ ἐπέραστος, ὅϑεν οἰκείως ἐπ’ αὐτοῦ ἂν ῥηϑείη ἄντρον ἐπήρατον μὲν τῷ εὐϑὺς ἐντυγχάνοντι διὰ τὴν τῶν εἰδῶν μέϑρξιν, ἠεροειδὲς δὲ σκοποῦντι τὴν ὑποβάϑραν αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὴν εἰσιόντι τῷ vd: ὥστε τὰ μὲν ἔξω καὶ ἐπιπολαίως ἐπή-
s89Öyle ki dışı ve yüzeyi sevimli, içi ve derini ise puslu kalır. Persler de psykhēlerin aşağıya inişini ve yeniden çıkışını gizem olarak öğretirken adayı bir yere sokarak erginleştirir, o yere de "in" adını verirler. Euboulos'un dediğine göre, bunu ilk yapan Zoroastres'tir: Persis'e yakın dağlarda, çiçeklerle bezeli ve pınarları olan, kendiliğinden oluşmuş bir mağarayı her şeyin yaratıcısı ve babası Mithras'ın onuruna adamıştı. Mağara, Mithras'ın yarattığı evrenin suretini taşıyordu; içinde belli oranlı aralıklarla yerleştirilmiş şeyler de evrenin unsurlarını ve iklimlerini simgeliyordu. Zoroastres'ten sonra başkaları arasında da ayinleri, ister doğal ister insan eliyle yapılmış olsun, mağaralarda ve inlerde icra etmek âdet oldu. Nasıl Olympos tanrılarına tapınaklar, heykeller ve sunaklar, yer tanrılarına ve kahramanlara ocaklar, yeraltı tanrılarına da çukurlar ve yeraltı odaları kurdularsa, evrene de mağaralar ve inler adadılar. Nimflere de aynı şekilde mağaralar adandı, çünkü mağaralarda sular damlar ya da fışkırır; biraz sonra anlatacağımız gibi Naiad Nimfleri bu suların başında durur. Dediğimiz gibi mağarayı yalnız duyulur evrenin sembolü yapmakla kalmadılar, bütün görünmez güçlerin de sembolü olarak aldılar; çünkü mağaralar karanlıktır, güçlerin özü de görünmez.
gara, τὰ δ᾽ ἔνδον xol ἐν βάϑει ἠεροειδῆ. οὕτω καὶ Πέρσαι τὴν εἰς κάτω κάϑοδον τῶν ψυχῶν καὶ πάλιν ἔξοδον μυσταγωγοῦντες τελοῦσι τὸν μύστην, ἐπονομάόαντες σπήλαιον τὸν» τόπον" πρῶτα μέν, ὡς φησὶν Εὔβουλος, Ζωροάστρου αὐτοφυὲς σπήλαιον ἐν τοῖς πλησίον ὄρεσι τῆς Περσίδος ἀνθηρὸν καὶ πηγὰς ἔχον ἀνιερώσαντος εἰς τιμὴν τοῦ πάντων ποιητοῦ καὶ πατρὸς Mí99ov, εἰκόνα φέροντος [αὐτῷ] τοῦ σπηλαίου τοῦ κόσμου, ὃν ὁ Μίϑρας ἐδημιούργησε, τῶν δὲ ἐντὸς κατὰ συμμέτρους ἀποστάσεις σύμβολα φερόντων τῶν κοσμικῶν στοιχείων καὶ κλιμάτων" μετὰ δὲ τοῦτον τὸν Ζωφοάστφρην κρατήσαντος καὶ παρὰ τοῖς ἄλλοις, δι᾽ ἄντρων καὶ σπηλαίων εἴτ᾽ οὖν αὐτοφυῶν εἴτε χειροποιήτων τὰς τελετὰς ἀποδιδόναι. ὡς γὰρ τοῖς μὲν Ὀλυμπίοις ϑεοῖς ναούς vs καὶ ἔδη καὶ βωμοὺς ἱδρύ- σαντο, χϑονίοις δὲ καὶ ἥρωσιν ἐσχάρας, ὑποχϑονίοις δὲ βόϑρους καὶ μέγαρα, οὕτω καὶ τῷ κόσμῳ ἄντρα τε καὶ σπήλαια, ὡσαύτως δὲ καὶ ταῖς νύμφαις διὰ τὰ ἐν ἄντροις καταλειβόμενα ἢ ἀναδιδόμενα ὕδατα, ὧν αἱ ναΐδες, ὡς μετ᾽ ὀλίγον ἐπέξιμεν, προεστήκασι T νύμφαι. οὐ μόνον δ᾽, ὡς ἔφαμεν, κόσμου σύμβολον [ἤτοι γεννητοῦ] αἰσϑητοῦ τὸ ἄντρον ἐποιοῦντο, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ πασῶν τῶν ἀοράτων δυνάμεων τὸ ἄντρον σύμβολον παρελάμβανον διὰ τὸ σκοτεινὰ μὲν εἶναι τὰ ἄντρα, ἀφανὲς δὲ τῶν δυνάμεων {τὸν οὐσιῶδες. οὕτω
s90Kronos da Okyanus'ta kendine bir mağara hazırlar ve çocuklarını orada saklar; Demeter de Kore'yi Nimflerle birlikte bir mağarada büyütür. Tanrıbilimcilerin yazdıklarını gözden geçiren biri bunun gibi daha birçok örnek bulur. Mağaraların Nimflere, hele de Naiadlara adandığını Apollon'a yazılmış ilahi de gösterir; Naiadlar pınarların başında bulunur ve akıntıların aktığı sulardan ötürü bu adı almışlardır. İlahide şöyle denir:
Senin için akıllı suların pınarlarını
açtılar, yerin mağaralarında oturanlar,
Musa'nın soluğuyla beslenip
tanrısal sesi duyurmak için; onlar da yeryüzünün üstünde
bütün vadilerden fışkırarak
ölümlülere tatlı akıntıların
tükenmez çağlayanlarını sunarlar.
Sanırım Pythagorasçılar ve onlardan sonra Platon da buradan yola çıkarak evrenin bir mağara ve in olduğunu söylediler. Empedokles'te psykhēleri yol gösterip götüren güçler şöyle der:
Bu üstü örtülü mağaraya geldik.
Platon da Devlet'in yedinci kitabında şöyle der:
καὶ ὁ Κρόνος ἐν τῷ ὠκεανῷ αὑτῷ ἄντρον κατασκευἄξει κἀκεῖ κρύπτει τοὺς ἑαυτοῦ παῖδας ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ Δημήτηρ ἐν ἄντρῳ τρέφει τὴν Κύρην μετὰ 'νυμφῶν, καὶ ἄλλα τοιαῦτα πολλὰ εὑρήσει τις ἐπιὼν 6 τὰ τῶν ϑεολόγων. ὅτι δὲ καὶ ταῖς νύμφαις ἀνετίϑεσαν 8 ἄντρα καὶ τούτων μάλιστα ταῖς ναΐσιν, αἵ ἐπὶ πηγῶν εἰσὶ κἀκ τῶν ὑδάτων, ἀφ᾽ ὧν νάουσι ῥοαί, ναΐδες ἐκαλοῦντο, δηλοῖ καὶ ὃ εἰς ᾿Απόλλωνα ὕμνος, ἐν à λέγεται 10 σοὶ δ᾽ ἄρα πηγὰς νοερῶν ὑδάτων τέμον ἄντροις μίμνουσαι γαίης ἀτιταλλόμεναι πνεύματι μούσης ϑέσπιν ἐς ὀμφήν᾽ ταὶ δ᾽ ὑπὲρ οὖδας διὰ πάντα νάη ῥήξασαι 16 παρέχουσι βροτοῖς γλυκερῶν ῥείϑρων ἀλιπεῖς προχοάς. ἀφ᾽ ὧν οἶμαι ὁρμώμενοι καὶ οἵ Πυϑαγόρειοι καὶ μετὰ τούτους Πλάτων ἄντρον καὶ σπήλαιον τὸν κόσμον ἀπεφήνατο. παρά τε γὰρ ᾿Εμπεδοκλεῖ αἴ ψυχοπομποὶ 20 δυνάμεις λέγουσιν ἠλύϑομεν τόδ᾽ ὑπ᾽ ἄντρον ὑπόστεγον, παρά τε Πλάτωνι ἐν τῷ ἑβδόμῳ τῆς Πολιτείας λέγεται
s91"Yeraltında, mağaraya benzer bir barınakta yaşayan insanlar düşün; barınağın girişi ışığa açıktır ve bütün mağara boyunca uzanır." Sonra konuşmacı "Tuhaf bir benzetme anlatıyorsun" deyince şöyle devam eder: "Sevgili Glaukon, bu benzetmeyi daha önce söylenen her şeye uygulamalıyız: Gözle görünen yeri zindandaki barınağa, içindeki ateşin ışığını da güneşin gücüne benzetmeliyiz." Demek ki tanrıbilimciler mağaraları evrenin ve evrendeki güçlerin sembolü saymışlardır; bu böylece gösterilmiş oldu. Ama mağaranın akledilir ousia'nın da sembolü olarak anıldığını gördük; yalnız bunu farklı, birbirinin aynı olmayan düşüncelerden yola çıkarak yaptılar. Mağarayı duyulur evrenin sembolü saydılar, çünkü mağaralar karanlık, kayalık ve nemlidir; evren de kendisini meydana getiren madde yüzünden böyledir, hem dirençli hem akışkandır. Akledilir olanın sembolü saydılar, çünkü onun ousia'sı hisse görünmez, sağlam ve kararlıdır. Tek tek görünmez güçlerin de, özellikle maddeye bağlı olanların sembolü saydılar. Çünkü sembolleri mağaraların kendiliğinden oluşmasına, geceye benzer, karanlık ve taştan olmasına göre kurdular; yoksa bazılarının sandığı gibi biçimlerine göre değil, zira her mağara küre biçiminde değildir.
“ἰδὲ yàg ἀνθρώπους olov ἐν καταγείῳ [ἄντρῳ xol] οἰκήματι σπηλαιώδει ἀναπεπταμένην πρὸς φῶς τὴν εἴσοδον ἐχούσῃ μακρὰν παρ᾽ ἅπαν τὸ σπήλαιον᾽. εἶτα εἰπόντος τοῦ προσδιαλεγομένου "ἄτοπον λέγεις εἰκόνα᾽, ἐπάγει 'ταύτην τοίνυν τὴν εἰκόνα, ὦ φίλε Γλαύκων, 5 προσαπτέον πᾶσι τοῖς ἔμπροσθεν λεγομένοις, τὴν μὲν δι᾿ ὄψεως φαινομένην ἔδραν τῇ τοῦ δεσμωτηρίου οἰκήσει ἀφομοιοῦντας, τὸ δὲ τοῦ πυρὸς ἐν αὐτῇ φῶς τῇ τοῦ 9 ἡλίου δυνάμει᾽. ὅτι μὲν οὖν σύμβολον κόσμου τὰ ἄντρα καὶ τῶν ἐγκοσμίων δυνάμεων ἐτίϑεντο οἵ ϑεο- 10 λόγοι, διὰ τούτου δεδήλωται" ἤδη δὲ καὶ ὅτι τῆς νοητῆς οὐσίας εἴρηται, ἐκ διαφόρων μέντοι καὶ οὐ τῶν αὐτῶν ἐννοιῶν ὁρμώμενοι. τοῦ μὲν γὰρ αἰσϑητοῦ κόσμου διὰ τὸ σκοτεινὰ εἶναι τὰ ἄντρα καὶ πετρώδη καὶ δίυγρα᾽ τοιοῦτον δ᾽ εἶναι τὸν κόσμον διὰ τὴν 15 ὕλην ἐξ ἧς συνέστηκεν [ὁ κόσμος, καὶ ἀντίτυπον καὶ ῥευστὸν ἐτέϑεντο' τοῦ δ᾽ αὖ νοητοῦ διὰ τὸ ἀφανὲς αἰσϑήσει καὶ στερρὸν καὶ βέβαιον τῆς οὐσίας" οὑτωσὶ ὃὲ xal τῶν μερικῶν ἀσαφῶν δυνάμεων" καὶ μᾶλλόν γε ἐπὶ τούτων τῶν ἐνύλων. κατὰ γὰρ τὸ αὐτοφυὲς 20 τὸ τῶν ἄντρων καὶ νύχιον καὶ σκοτεινὸν καὶ πέτρινον ἐποιοῦντο τὰ σύμβολα οὐκέτι μὴν πάντως καὶ κατὰ σχῆμα, ὥς τινες ὑπενόουν, ὅτι μηδὲ πᾶν ἄντρον σφαι10 ροειδές [mc καὶ τὸ παρ᾽ Ὁμήρῳ δίϑυρον)]. διπλοῦ δ᾽
s92Mağaranın iki yönü olduğu için onu burada artık akledilir değil, duyulur ousia'nın sembolü olarak aldılar. Nitekim şimdi ele aldığımız mağara da durmadan akan suları olduğu için akledilir varlığın değil, maddeye bağlı ousia'nın sembolüdür. Bu yüzden de dağ Nimflerinin, tepe Nimflerinin ya da bunlara benzer başka Nimflerin değil, adlarını akarsulardan alan Naiadların kutsal yeridir. Naiad Nimfleri derken özel olarak suların başında duran güçleri kastederiz; ama eskiler oluşa inen bütün psykhēlere de genel olarak Nimfler derlerdi. Çünkü Numenios'un dediği gibi, psykhēlerin tanrısal soluk taşıyan suya yerleştiğini düşünürlerdi; peygamberin "Tanrı'nın ruhu suların üzerinde dolaşıyordu" demesini de buna bağlarlar. Mısırlıların bütün daimōnları katı bir zemin üzerinde değil de bir kayığın üstünde göstermesi de bundandır; güneşi de, kısacası, oluşa inerken nemin üzerinde uçuştuklarını bilmemiz gereken bütün psykhēleri de böyle gösterirler. Herakleitos'un "psykhēler için ıslanmak ölüm değil, zevktir" demesi de bu yüzdendir; onlar için zevk, oluşa düşüştür. Başka bir yerde de "biz onların ölümünü yaşıyoruz, onlar da bizim ölümümüzü" der. Şairin oluş içinde bulunanlara, yani psykhēleri ıslak olanlara "nemli" demesi de bundandır. Çünkü bu psykhēlere kan ve nemli tohum hoş gelir; bitkilerin psykhēlerini ise su besler.
ὄντος ἄντρου, οὐκέτι τοῦτο ἐπὶ τῆς νοητῆς, ἀλλὰ τῆς αἰσϑητῆς παρελάμβανον οὐσίας, ὡς καὶ τὸ νῦν παραληφϑὲν διὰ τὸ ἔχειν ὕδατα ἀενάοντα οὐκ ἂν εἴη τῆς νοητῆς ὑποστάσεως, ἀλλὰ τῆς ἐνύλου φέρον οὐσίας 6 σύμβολον. διὸ καὶ ἱερὸν νυμφῶν οὐκ ὀρεστιάδων οὐδὲ ἀκραίων 1] τινων τοιούτων, ἀλλὰ ναΐδων, αἵ ἀπὸ τῶν ναμάτων οὕτω κέκληνται. νύμφας δὲ ναΐδας λέyouev καὶ τὰς τῶν ὑδάτων προεστώσας δυνάμεις ἰδίως, ἔλεγον δὲ καὶ τὰς εἰς γένεσιν κατιούσας ψυχὰς κοινῶς 10 ἁπάσας. ἡγοῦντο γὰρ προσιξάνειν τῷ ὕδατι τὰς ψυχὰς ϑεοπνόῳ ὄντι, ὡς φησὶν ὁ Νουμήνιος, διὰ τοῦτο λέyov καὶ τὸν προφήτην εἰρηκέναι ἐμφέρεσϑαι ἐπάνω τοῦ ὕδατος ϑεοῦ πνεῦμα" τούς τε Αἰγυπτίους διὰ τοῦτο τοὺς δαίμονας ἅπαντας οὐχ ἑστάναι ἐπὶ στερεοῦ, ἀλλὰ 16 [πάντας] ἐπὶ πλοίου καὶ τὸν ἥλιον καὶ ἁπλῶς πάντας οὕστινας εἰδέναι χρὴ τὰς ψυχὰς ἐπιποτωμένας τῷ ὑγρῷ τὰς εἰς γένεσιν κατιούσας" ὅϑεν καὶ ᾿Ηράκλειτον ψυχῇσι φάναι τέρψιν μὴ ϑάνατον ὑγφῇσι γενέσϑαι, τέρψιν δὲ εἶναι αὐταῖς τὴν εἰς γένεσιν πτῶσιν, ἀλλαχοῦ δὲ φάναι 20 ξῆν ἡμᾶς τὸν ἐκείνων ϑάνατον καὶ ξῆν ἐκείνας τὸν ἡμέτερον ϑάνατον. παρὸ καὶ διεροὺς τοὺς ἐν γενέσει ὄντας καλεῖν τὸν ποιητὴν τοὺς διύγρους τὰς ψυχὰς ἔχοντας. αἷμά τε γὰρ ταύταις καὶ δίυγφος γόνος φέλος, ταῖς δὲ τῶν» φυτῶν τροφὴ τὸ ὕδωρ. διαβεβαιοῦνται 11
s93Bazıları gökte ve havada olanların da pınarlardan, ırmaklardan ve başka buharlaşmalardan yükselen buharlarla beslendiğini ileri sürer. Stoacılara göre güneş denizden yükselen buharla, ay pınar ve ırmak sularıyla, yıldızlar da yerden yükselen buharla beslenir. Bu yüzden güneş denizden tutuşmuş akıllı bir alevdir; ay ırmak sularından, yıldızlar da yerden yükselen buhardan tutuşmuştur. O hâlde psykhēler de, ister kendileri cisim olsunlar ister cisimsiz olup bir cismi kendilerine çeksinler, hele kana ve nemli bedenlere bağlanacak olanlar, zorunlu olarak neme meyleder ve ıslanınca cisimleşirler. Ölülerin psykhēlerinin safra ve kan dökülerek çağrılması da bundandır. Bedene düşkün psykhēler nemli pneumayı kendilerine çekip onu bir bulut gibi yoğunlaştırır; çünkü havadaki nem yoğunlaşınca bulut olur. İçlerindeki pneuma nem fazlalığıyla yoğunlaşınca da görünür hâle gelirler. Bazı kimselere hayal yoluyla görünen, pneumalarını boyayarak suret görüntüleri veren psykhēler de bu türdendir; arınmış psykhēler ise oluştan yüz çevirir. Herakleitos da "kuru psykhē en bilgedir" der. Burada da, birleşme arzusu yüzünden pneuma ıslak ve daha nemli olur; çünkü psykhē oluşa yöneldiği için ıslak buharı kendine çeker.
δέ τινὲς καὶ τὰ ἐν ἀέρι καὶ οὐρανῷ ἀτμοῖς τρέφεσϑαι ἐκ ναμάτων καὶ ποταμῶν καὶ τῶν ἄλλων ἀναϑυμιάcsv: τοῖς δ᾽ ἀπὸ τῆς στοᾶς ἥλιον μὲν τρέφεσϑαι ἐκ τῆς ἀπὸ τῆς ϑαλάσσης ἀναϑυμιάσεως ἐδόκει, σελήνην δὲ ἐκ τῶν πηγαίων καὶ ποταμίων ὑδάτων, τὰ δ᾽ ἄστρα 6 ἐκ τῆς ἀπὸ (vüg» γῆς ἀναθυμιάσεως. καὶ διὰ τοῦτο ἄναμμα μὲν νοερὸν εἶναι τὸν ἥλιον ἐκ ϑαλάσσης, τὴν δὲ σελήνην ἐκ ποταμίων ὑδάτων, τοὺς δ᾽ ἀστέρας ἐξ ἀναϑυμιάσεως τῆς ἀπὸ τῆς γῆς. ἀνάγκη τοίνυν καὶ τὰς ψυχὰς ἤτοι σωματικὰς οὔσας ἢ ἀσωμάτους μέν, 10 ἐφελκομένας δὲ σῶμα, καὶ μάλιστα τὰς μελλούσας καταδεῖσϑαι εἴς vs αἷμα καὶ δίυγρα σώματα ῥέπειν πρὸς τὸ ὑγρὸν καὶ σωματοῦσϑαι ὑγρανϑείσαρ. διὸ καὶ χολῆς καὶ αἵματος ἐκχύσει προτρέπεσϑαι τὰς τῶν τεϑνηκότων, καὶ τάς ys φιλοσωμάτους ὑγρὸν τὸ πνεῦμα 16 ἐφελκομένας παχύνειν τοῦτο ὡς νέφος" ὑγρὸν γὰρ ἐν ἀέρι παχυνϑὲν νέφος συνέσταται: παχυνϑέντος δ᾽ ἐν αὐταῖς τοῦ πνεύματος ὑγροῦ πλεονασμῷ ὁρατὰς ylveσϑαι. καὶ ἐκ τῶν τοιούτων αἵ συναντῶσαί τισι κατὰ φαντασίαν χρώξουσαι τὸ πνεῦμα εἰδώλων ἐμφάσεις, αἴ 20 μέντοι καϑαραὶ γενέσεως ἀπότροποι. (ὁ) αὐτὸς δὲ φησὶν Ἡράκλειτος ξηρὰ ψυχὴ σοφωτάτη᾽. διὸ κἀνταῦϑα κατὰ τὰς τῆς μίξεως ἐπιϑυμίας δίυγφον xol νοτερώτερον γίγνεσϑαι τὸ πνεῦμα, ἀτμὸν ἐφελκομένης δίυγρον 19 τῆς ψυχῆς ἐκ τῆς πρὸς τὴν γένεσιν νεύσεως. ναΐδὲς 25
s94Demek ki oluşa giden psykhēler Naiad Nimfleridir. Evlenen kızlara, oluş için birleştirilmiş sayıldıklarından, "nymphē" yani gelin denmesi ve pınarlardan, akarsulardan ya da hiç kurumayan çeşmelerden alınmış sularla yıkanmaları âdeti de buradan gelir. Tabiata girmek üzere erginleşen psykhēler ve doğumu yöneten daimōnlar için evren, tabiatça karanlık ve puslu olsa da kutsal ve sevimlidir; bu yüzden onların da hava gibi olduğu ve ousia'larını havadan aldıkları sanılmıştır. Yeryüzünde onlara uygun düşen kutsal yer de, evrenin suretinde sevimli ve puslu bir mağaradır; psykhēler orada, en büyük tapınakta kalır gibi kalırlar. Suların koruyucusu olan Nimflere de içinde durmadan akan sular bulunan mağara uygun düşer. Öyleyse elimizdeki mağara hem psykhēlere hem de daha sınırlı güçlerden olan Nimflere adanmış olsun; bu Nimfler akarsuların ve pınarların başında durdukları için pınar Nimfleri ve Naiadlar diye anılırlar. Peki, mağaranın ikisine birden adandığını kabul edebilmemiz için elimizde kimi psykhēlere, kimi sulardaki güçlere işaret eden hangi farklı semboller var? Taştan kraterler ve amphoralar su Nimflerinin sembolü olsun. Çünkü bunlar pişmiş topraktan olduklarında Dionysos'un sembolüdür: Asmanın meyvesi göksel ateşle olgunlaştığından, bu kaplar tanrının armağanı olan asmaya yakışır. Taştan kraterler
οὖν νύμφαι αἵ sig γένεσιν ἰοῦσαι ψυχαί. ὅϑεν καὶ τὰς γαμουμένας ἔϑος ὡς ἂν εἰς γένεσιν συνεξευγμένας νύμφας τε καλεῖν καὶ λουτροῖς καταχεῖν ἐκ πηγῶν ἢ ναμάτων ἢ κρηνῶν ἀενάων εἰλημμένοις. ἀλλὰ ψυχαῖς 5 μὲν τελουμέναις εἰς φύσιν καὶ γενεϑλίοις δαίμοσιν ἱερός τε ὃ κόσμος καὶ ἐπέραστος καίπερ σχοτεινὸς ὧν φύσει καὶ ἠεροειδής' ἀφ᾽ οὗ καὶ αὐταὶ ἀερώδεις καὶ ἐξ ἀέρος ἔχειν τὴν οὐσίαν ὑπωπτεύϑησαν. διὰ τοῦτο δὲ καὶ οἰκεῖον αὐταῖς ἱερὸν ἐπὶ γῆς ἂν εἴη ἄντρον ἐπήρατον 10 ἠεροειδὲς κατ᾽ εἰκόνα τοῦ κόσμου, ἐν à ὡς μεγίστῳ ἱερῷ αἱ ψυχαὶ διατρίβουσι. νύμφαις τε ὑδάτων προστάτισιν οἰκεῖον τὸ ἄντρον, ἔνϑ᾽ ὕδατ᾽ ἀενάοντα ἔνεστιν. ἀνακείσϑω δὴ τὸ προκείμενον ἄντρον ψυχαῖς 18 καὶ ταῖς ἐν μερικωτέραις δυνάμεσι νύμφαις, αἵ ναμά15 τῶν τε καὶ πηγῶν προεστῶσαι πηγαῖαί τε καὶ ναΐδες διὰ τοῦτο κέκληνται. τίνα οὖν ἡμῖν διάφορα σύμβολα, τὰ μὲν πρὸς τὰς ψυχὰς ἀναφερόμενα, τὰ δὲ πρὸς τὰς ἐν ὕδασι δυνάμεις, ἵνα κοινὸν ἀμφοτέραις καϑιερῶσϑαι τὸ ἄντρον ὑπολάβωμεν; σύμβολα δὴ ἔστω 20 ὑδριάδων νυμφῶν οἵ λίϑινοι κρατῆρες καὶ ἀμφιφορεῖς. Διονύσου γὰρ σύμβολα ταῦτα ἅτ᾽ ὄντα κεραμεῶ [τοῦτ᾽ ἔστιν ἐκ γῆς ὠπτημένης] ταῦτα γὰρ φίλα τῇ παρὰ τοῦ ϑεοῦ δωρεᾷ τῆς ἀμπέλου, ἐπεὶ ὑπὸ πυρὸς οὐραvíov πεπαίνεται ταύτης ὃ καρπός. λίϑινοι δὲ κρατῆρες 14
s95ve amphoralar ise kayalardan çıkan suyun başında duran Nimflere pek uygundur. Oluşa ve cisim kurmaya inen psykhēler için de bunlardan daha uygun bir sembol ne olabilir? Bu yüzden şair, Nimflerin bu taş tezgâhlarda "görülmeye değer deniz moru örtüler dokuduğunu" söylemeyi göze almıştır. Çünkü et kemiklerin içinde ve çevresinde oluşur; kemikler ise canlıların bedeninde taşa benzer, adeta taştır. Bu yüzden tezgâhların başka bir maddeden değil, taştan olduğu söylenmiştir. Deniz moru örtüler de düpedüz kandan dokunan et olsa gerektir: Mor yünler kanla boyanır, yünün kendisi de canlılardan gelir; et de kan aracılığıyla ve kandan oluşur. Psykhēnin üstüne giydiği bir giysi olan beden de, ister yapısına ister psykhēnin ona bağlanışına bakılsın, gerçekten görülmeye değer bir şeydir. Orpheus'ta da ekilen her şeyin gözetçisi olan Kore'nin dokuma yaptığı anlatılır; eskiler de göğe, göksel tanrıları saran bir örtü gibi olduğu için "perde" demişlerdir. Peki, amphoralar neden suyla değil de peteklerle doludur? Çünkü şair, arıların onların içinde bal sakladığını söyler. Burada kullanılan "tithaibōssein" fiili, besini (bosis) yerleştirmek demektir; bal da arıların besini ve gıdasıdır. Tanrıbilimciler balı birçok farklı şeyin sembolü olarak kullanmışlardır, çünkü
xol ἀμφιφορεῖς ταῖς προεστώσαις τοῦ ἐκ πετρῶν ἐξιόντος ὕδατος νύμφαις οἰκειότατοι" ψυχαῖς δὲ εἰς γένεσιν κατιούσαις καὶ σωματουργίαν τί ἂν εἴη οἰκειότερον σύμβολον τούτων; διὸ καὶ ἀπετόλμησεν εἰπεῖν ὁ ποιητὴς ὅτι ἐν τούτοις 'gáígs ὑφαίνουσιν ἁλιπόρφυρα, 5 ϑαῦμα ἰδέσϑαι᾽. ἐν ὀστοῖς μὲν γὰρ καὶ περὶ ὀστᾷ ἡ σαρκοποιία, λίϑος δὲ ταῦτα ἐν ξῴοις λίϑῳ ἐοικότα. διὸ καὶ οἱ ἵστοὶ οὐκ ἀπ᾽ ἄλλης ὕλης, ἀλλ᾽ ἀπὸ τοῦ λέϑου ἐρρήϑησαν. τὰ δ᾽ ἁλιπόρφυρα φάρη ἄντικρυς ἡ ἐξ αἴμάτων ἂν εἴη ἐξυφαινομένη σάρξ' ἐξ 10 αἵματος μὲν γὰρ ἁλουργῆ ἔρια καὶ ἐκ ξῴων ἐβάφη καὶ τὸ ἔριον, δι’ αἵματος δὲ καὶ ἐξ αἱμάτων ἡ σαρκογονία. καὶ χιτών. γε τὸ σῶμα τῇ ψυχῇ ὃ ἠμφίεσται, ϑαῦμα τῷ ὄντι ἰδέσϑαι, εἴτε πρὸς τὴν σύστασιν ἀποβλέποις εἴτε πρὸς τὴν πρὸς τοῦτο σύνδεσιν τῆς ψυχῆς. 15 οὕτω καὶ παρὰ τῷ Ὀρφεῖ ἡ Κόφη, ἥπερ ἐστὶ παντὸς τοῦ σπειρομένου ἔφορος, ἰστουργοῦσα παραδέδοται, τῶν παλαιῶν καὶ τὸν οὐρανὸν βηλὸν εἰρηκότων οἷον 1ὅ ϑεῶν οὐρανίων περίβλημα. διὰ τί οὖν οὐχ ὕδατος πλήρεις of ἀμφιφορεῖς, ἀλλὰ κηρίων; ἐν γὰρ τούτοις, 20 φησί, τιϑαιβώσσουσι μέλισσαι. δηλοῖ δὲ τὸ τιϑαιβώσσειν τὸ τιϑέναι τὴν βόσιν' βόσις δὲ καὶ τροφὴ τὸ μέλι ταῖς μελίσσαις. κέχρηνται δὲ τῷ μέλιτι οἵ ϑεολόγοι πρὸς πολλὰ καὶ διάφορα σύμβολα διὰ τὸ
s96balın birçok güçten oluştuğu kabul edilir: Hem arındırıcı hem de koruyucu bir gücü vardır. Birçok şey balın içinde çürümeden kalır, eski yaralar da balla temizlenir. Tadı tatlıdır ve öküzden doğmuş olan arılar tarafından çiçeklerden toplanır. Aslan derecesine erginlenenlerin ellerine yıkanmaları için su yerine bal döktüklerinde, ellerini acı veren, zarar veren ve iğrenç olan her şeyden temiz tutmalarını buyururlar. Ateş arındırıcı olduğundan, erginlenene ona yaraşan bir yıkanma maddesi sunarlar; suyu ise ateşe düşman olduğu için geri çevirirler. Dili de her türlü günahtan balla arındırırlar. Pers derecesindekine meyvelerin koruyucusu olarak bal sunduklarında, koruma gücünü sembolle anlatmış olurlar. Bu yüzden bazıları, şairin ölüler çürümesin diye burun deliklerinden damlattığı nektarı ve ambrosiayı bal olarak anlamayı uygun bulmuştur, çünkü bal tanrıların besinidir. Şairin bir yerde "kırmızı nektar" demesi de bundandır, çünkü balın rengi böyledir. Ama nektarın bal anlamına alınıp alınmayacağını başka bir yerde daha ayrıntılı inceleyeceğiz. Orpheus'ta Zeus, Kronos'a balla tuzak kurar: Kronos balı doyasıya yer, şaraptan olmuş gibi sarhoş olup başı döner ve uyur; tıpkı Platon'da nektara doyup uyuyan Poros gibi. Çünkü o zaman henüz
ἐκ πολλῶν αὐτὸ συνεστάναι δυνάμεων, ἐπεὶ καὶ καϑαρτικῆς ἐστι δυνάμεως καὶ συντηρητικῆς᾽ τῷ yàg μέλιτι (πολλὰ ἄσηπτα μένει καὶ τὰ χρόνια τραύματα ἐκκαϑαίρεται μέλιτι. ἔστι δὲ γλυκὺ τῇ γεύσει καὶ 5 συναγόμενον ἐξ ἀνθῶν ὑπὸ μελιττῶν, ἃς βουγενεῖς εἶναι συμβέβηκεν. ὅταν μὲν οὖν τοῖς và λεοντιχὰ μυουμένοις εἰς τὰς χεῖρας ἀνθ᾽ ὕδατος μέλι νίψασϑαι ἐγχέωσι, καϑαρὰς ἔχειν τὰς χεῖρας παραγγέλλουσιν ἀπὸ παντὸς λυπηροῦ καὶ βλαπτικοῦ καὶ μυσαροῦ καὶ 10 ὡς μύστῃ, καϑαρτικοῇ ὄντος τοῦ πυρός, οἰκεῖα νίπτρα προσάγουσι, παραιτησάμενοι τὸ ὕδωρ ὡς πολέμιον τῷ πυρί. καϑαίρουσι δὲ καὶ τὴν γλῶτταν τῷ μέλιτι ἀπὸ παντὸς ἁμαρτωλοῦ. ὅταν δὲ τῷ Πέρσῃ προσάγωσι16 μέλι ὡς φύλακι καρπῶν, τὸ φυλακτικὸν ἐν συμβόλῳ 15 τέϑενται" ὅϑεν τινὲς ἠξίουν τὸ νέκταρ καὶ τὴν ἀμβροσίαν ἣν κατὰ ῥινῶν στάξει ὁ ποιητὴς εἰς τὸ μὴ σαπῆναι τοὺς τεθνηκότας, τὸ μέλι ἐκδέχεσϑαι, ϑεῶν τροφῆς ὄντος τοῦ μέλιτος. διὸ καὶ φησί που 'véxvag ἐρυϑρόν᾽" τοιοῦτον γὰρ εἶναι τῇ χροιᾷ τὸ μέλι. ἀλλὰ περὶ μὲν 80 τοῦ νέκταρος, εἰ χρὴ ἀκούειν ἐπὶ μέλιτος, ἐν ἄλλοις ἀκριβέστερον ἐξετάσομεν" παρὰ δὲ τῷ Ὀρφεῖ ὃ Κρόνος μέλιτι ὑπὸ Διὸς ἐνεδρεύεται" πλησϑεὶς γὰρ μέλιτος μεϑύει καὶ σκοτοῦται ὡς ὑπὸ οἴνου καὶ ὑπνοῖ ὡς παρὰ Πλάτωνι ὁ Πόρος τοῦ νέκταρος πλησϑείς" οὔπω γὰρ
s97şarap yoktu. Orpheus'ta Gece, Zeus'a bal hilesini öğütlerken şöyle der:
Onu yüksek yapraklı meşelerin altında
vızıldayan arıların emeğiyle sarhoş görünce,
bağla onu.
Kronos'un başına da bu gelir: Bağlanır ve tıpkı Uranos gibi hadım edilir. Tanrıbilimci bununla tanrısal olanın hazla bağlanıp oluşa indirildiğini, hazza kapılıp gevşeyince de güçlerini tohum gibi saçtığını ima eder. Bu yüzden Kronos, birleşme arzusuyla Toprak'a inen Uranos'u hadım eder. Onlarda balın hazzı birleşmeden doğan hazla aynı şeyi anlatır; Kronos da balla aldatılınca hadım edilir. Çünkü göğün dönüşüne karşı yönde dönenlerin ilki Kronos ve onun küresidir. Güçler hem gökten hem de gezegenlerden iner; ama gökten gelenleri Kronos, Kronos'tan gelenleri de Zeus alır. Demek ki bal arınmayı, doğal çürümeye karşı korunmayı ve oluşa inişin hazzını anlatmak için kullanıldığından, su Nimflerine de uygun bir sembol olarak verilir; çünkü onların başında durduğu suların çürümezliğini, bu suların arındırıcılığını ve oluşa yardımını anlatır. Su oluşa yardım eder. Arıların kraterlerde ve amphoralarda bal saklaması da bundandır.
οἶνος qv. φησὶ yàg παρ᾽ Ὀρφεῖ ἡ Νὺξ τῷ Zhi ὑποτιϑεμένη τὸν δια μέλιτος δόλον" εὖτ᾽ ἂν δή μιν ἴδηαι ὑπὸ δρυσὶν ὑψικόμοισιν ἔργοισιν μεϑύοντα μελισσάων ἐριβόμβων, δῆσον αὐτόν. ὃ καὶ πάσχει ὁ Κρόνος καὶ δεϑεὶς 5 ἐκτέμνεται dg ὁ Οὐρανός, τοῦ ϑεολόγου δι’ ἡδονῆς δεσμεῖσϑαι καὶ κατάγεσθαι τὰ ϑεῖα εἰς γένεσιν αἰνισσομένου ἀποσπερματίξειν τε δυνάμεις εἰς ἡδονὴν ἐκλυϑέντα. ὅϑεν ἐπιϑυμίᾳ μὲν συνουσίας τὸν Οὐρανὸν κατιόντα εἰς Γῆν ἐκτέμνει Κρόνος" ταὐτὸ δὲ τῇ τί ἐκ συνουσίας ἡδονῇ παρίσταται αὐτοῖς ἡ τοῦ μέλιτος, ὑφ᾽ οὗ δολωϑθϑεὶς ὁ Κρόνος ἐκχτέμνεται. πρῶτος γὰρ τῶν ἀντιφερομένων τῷ Οὐρανῷ ὁ Κρόνος ἐστὶ καὶ ἡ τούτου σφαῖρα᾽ κατίασι. δὲ δυνάμεις ἐξ οὐρανοῦ καὶ ἀπὸ τῶν πλανωμένων. ἀλλὰ τὰς μὲν ἐξ οὐρανοῦ τὶ 11 δέχεται Κρόνος, τὰς δ᾽ ἀπὸ τοῦ Κρόνου Ζεύς. λαμβανομένου τοίνυν καὶ ἐπὶ καϑαρμοῦ τοῦ μέλιτος καὶ ἐπὶ φυσικῆς σηπεδόνος καὶ ἐπὶ ἡδονῆς (τῆς) εἰς γένεσιν καταγωγῆς οἰκεῖον σύμβολον καὶ νύμφαις ὑδριάσι παρατίϑεται εἰς τὸ ἄσηπτον τῶν ὑδάτων, ὧν ἐπιστα- 9 τοῦσι καὶ τὴν κάϑαρσιν αὐτῶν καὶ τὴν εἰς γένεσιν συνεργίαν. ᾿ συνεργεῖ γὰρ γενέσει τὸ ὕδωρ᾽ διὸ καὶ ἐν τοῖς κρατῆρσι καὶ ἀμφιφορεῦσι τιϑαιβώσσουσι μέ-
s98Kraterler pınarların sembolüdür; nitekim Mithras'ın yanında krater pınarın yerine konmuştur. Amphoralar da pınarlardan su çektiğimiz kapları simgeler. Pınarlar ve akarsular su Nimflerine, daha da çok Nimf olan psykhēlere uygundur; eskiler bu psykhēlere, haz ürettikleri için özel olarak "arılar" derlerdi. Sophokles'in psykhēler için yerinde olarak şöyle demesi de bundandır:
Ölülerin sürüsü vızıldar, yukarı yükselir.
Eskiler Demeter'in rahibelerine de, yer tanrıçasının gizemlerine erginlenmiş oldukları için "arılar", Kore'nin kendisine de "bal gibi" derlerdi. Oluşun koruyucusu olan aya da "arı" derlerdi; hele ay bir boğa olduğundan, ayın şeref burcu Boğa olduğundan ve arılar da öküzden doğduğundan. Oluşa giden psykhēler de öküzden doğmuştur; oluşu gizlice duyan tanrıya da "öküz hırsızı" denir. Balı ölümün sembolü de yapmışlardır; bu yüzden yer tanrılarına bal sunuları dökerlerdi. Safrayı ise hayatın sembolü yaptılar. Bununla ya psykhēnin hayatının haz yoluyla ölüp acılık yoluyla yeniden dirildiğini ima ediyorlardı —tanrılara safra sunmaları da bundandır—, ya da ölümün dertleri bitirdiğini, buradaki hayatın ise zahmetli ve acı olduğunu. Ama oluşa giden bütün psykhēlere ayırt etmeden arı demezlerdi; yalnız adaletle yaşayacak ve tanrıların sevdiği işleri yaptıktan sonra yeniden geri dönecek olanlara derlerdi.
λισσαι, τῶν μὲν κρατήρων σύμβολον τῶν πηγῶν φερόντων, καϑὼς παρὰ τῷ Μίϑρᾳ ὁ κρατὴρ ἀντὶ τῆς πηγῆς τέτακται, τῶν δ᾽ ἀμφιφορέων, ἐν οἷς τὰ ἀπὸ τῶν πηγῶν ἀρυόμεϑα. πηγαὶ δὲ καὶ νάματα οἰκεῖα 18 ταῖς ὑδριάσι νύμφαις καὶ ἔτι γε μᾶλλον νύμφαις ταῖς ψυχαῖς, ἃς ἰδίως μελίσσας οἵ παλαιοὶ ἐκάλουν ἡδονῆς οὔσας ἐργαστικάς. ὅϑεν καὶ Σοφοκλῆς οὐκ ἀνοικείως ἐπὶ τῶν ψυχῶν ἔφη βομβεῖ δὲ νεκρῶν σμῆνος ἔρχεταί τ᾽ ἄνω. καὶ τὰς Ζήμητρος ἱερείας ὡς τῆς χϑονίας θεᾶς μύστιδας μελίσσας οἵ παλαιοὶ ἐκάλουν αὐτήν vs τὴν Κόρην μελιτώδη, σελήνην τε οὖσαν γενέσεως προστάτιδα. μέλιόσαν ἐκάλουν ἄλλως τε (xal) ἐπεὶ ταῦρος μὲν σελήνη καὶ ὕψωμα σελήνης ὃ ταῦρος, βουγενεῖς δ᾽ el μέλισσαι. καὶ ψυχαὶ δ᾽ εἰς γένεσιν ἰοῦσαι βουγενεῖς, καὶ βουκλόπος 950g ὁ τὴν γένεσιν λεληϑότως ἀκούων. πεποίηνται ἤδη τὸ μέλε καὶ ϑανάτου σύμβολον, διὸ καὶ μέλιτος σπονδὰς τοῖς χϑονίοις ἔϑυον᾽ τὴν δὲ χολὴν ξωῆς, ἤτοι δι᾽ ἡδονῆς αἰνιττόμενοι ἀποϑνήσκειν τὸν τῆς ψυχῆς βίον, διὰ δὲ πικρίας ἀναβιώσκεσϑαι" ᾿ ὅϑεν καὶ τοῖς ϑεοῖς χολὴν ἔϑυον᾽ ἢ ὅτι ὁ μὲν ϑάνατος λυσέπονος, ἡ δ᾽ ἐνταῦϑα Cor) ἐπίμοχϑος καὶ πικρά. οὐχ 19 ἁπλῶς μέντοι πάσας ψυχὰς εἰς γένεσιν ἰούσας μελίσσας ἔλεγον, ἀλλὰ τὰς μελλούσας μετὰ δικαιοσύνης βιοτεύειν καὶ πάλιν ἀναστρέφειν εἰργασμένας τὰ ϑεοῖς
s99Çünkü bu hayvan geri dönmeyi sever, özellikle adil ve ayıktır; bal sunularına "şarapsız sunular" denmesi de bundandır. Arılar baklanın üstüne de konmaz. Eskiler baklayı dosdoğru ve bükülmeyen oluşun sembolü olarak alırlardı; çünkü tohumlu bitkiler arasında hemen hemen yalnız baklanın sapı boydan boya deliktir, boğumlar arasındaki tıkanıklıklarla kesintiye uğramaz. Demek ki petekler ve arılar hem su Nimflerinin hem de oluşa gelin olarak giden psykhēlerin ortak ve uygun sembolleri olabilir.
En eski insanlar daha tapınakları akıl etmeden önce tanrılara inleri ve mağaraları adarlardı: Girit'te Kuretler Zeus'a, Arkadia'da Selene'ye ve Lykaioslu Pan'a, Naksos'ta Dionysos'a mağara adamışlardı; Mithras'ı tanıdıkları her yerde de tanrıyı bir mağarada yatıştırırlardı. Homeros ise İthaka mağarasının iki kapılı olduğunu söylemekle yetinmemiş, kapılardan bazılarının kuzeye, bazılarının güneye baktığını, kuzeydekilerden inilebildiğini de söylemiştir. Güneydekilerden inilip inilemeyeceğini ise belirtmemiş, yalnız şunu söylemiştir:
ondan
insanlar girmez, ölümsüzlerin yoludur o.
Öyleyse şimdi, şair bir tarih anlatıyorsa mağarayı kuranların maksadının ne olduğunu, anlatı onun uydurmasıysa da şairin bu bilmeceyle neyi kastettiğini araştırmamız gerekir.
φίλα. τὸ γὰρ (Gov φιλόστροφον καὶ μάλιστα δίκαιον καὶ vqggavvuxóv: ὅϑεν καὶ νηφάλιοι σπονδαὶ αἵ διὰ μέλιτος. καὶ κυάμοις οὐκ ἐφιξάνουσιν, οὖς ἐλάμβανον εἰς σύμβολον τῆς κατ᾽ εὐθεῖαν γενέσεως καὶ ἀκαμποῦς διὰ τὸ μόνους σχεδὸν τῶν σπερματικῶν δι’ ὅλου τετρῆσϑαι, μὴ ἐγκοπτομένους ταῖς μεταξὺ τῶν γονάτων ἐμφράξεσι. φέροιεν (àv) οὖν τὰ κηρία καὶ αἵ μέλισσαι οἰκεῖα σύμβολα καὶ κοινὰ ὑδριάδων νυμφῶν καὶ ψυχῶν εἰς γένεσιν νυμφευομένων. — σπήλαια τοίνυν καὶ ἄντρα τῶν παλαιοτάτων πρὶν καὶ ναοὺς ἐπινοῆσαι ϑεοῖς ἀφοσιούντων, καὶ ἐν Κρήτῃ μὲν Κουρήτων Διί, ἐν ᾿ἀρκαδίᾳ δὲ Σελήνῃ καὶ Πανὶ “Δυκείῳ, καὶ ἐν Νάξῳ Διονύσῳ, πανταχοῦ δ᾽ ὅπου τὸν Μίϑραν ἔγνωσαν διὰ σπηλαίου τὸν ϑεὸν ἵλεουμένων, τὸ ἸἸϑθακήσιον σπήλαιον οὐκ ἠρκέσθϑη δίϑυ- 1 ρον εἰπὼν Ὅμηρος, ἀλλὰ καὶ τὰς μέν τινας πρὸς βορρᾶν τετράφϑαι ϑύρας, τὰς δὲ πρὸς νότον [ϑεωτέρας], καὶ καταβατάς γε τὰς βορείους, τὰς δὲ πρὸς νότον οὐδὲ εἰ καταβαταὶ ὑπεσημήνατο, μόνον δὲ ὅτι οὐδέ τι κείνῃ ἄνδρες ἐσέρχονται, ἀλλ᾽ ἀϑανάτων ὁδός ἐστιν. 21 ἕπεται τοίνυν ξητεῖν (τί τὸ βούλημα εἴτε τῶν καϑιδρυσαμένων, εἴπερ ἱστορίαν ὃ ποιητὴς ἀπαγγέλλει, ἢ αὐτοῦ γε τὸ αἴνιγμα, εἴπερ αὐτοῦ πλάσμα τὸ διήγημα. τοῦ δὲ ἄντρου εἰκόνα καὶ σύμβολον φησὶ τοῦ κόσμου
s100Mağaranın evrenin sureti ve sembolü olduğunu söyleyen Numenios ile dostu Kronios'a göre gökte iki uç nokta vardır: Kış dönencesinden daha güneyde, yaz dönencesinden daha kuzeyde hiçbir şey yoktur. Yaz dönencesi Yengeç'te, kış dönencesi Oğlak'tadır. Yengeç bize en yakın burç olduğu için haklı olarak bize en yakın olan Ay'a verilmiştir. Güney kutbu ise hâlâ görünmez olduğundan, Oğlak bizden çok uzakta duran ve bütün gezegenlerin en yükseğinde bulunan Kronos'a verilmiştir. Burçlar da Yengeç'ten Oğlak'a doğru şu sırayla gelir: Önce Güneş'in evi Aslan, sonra Hermes'in evi Başak, Aphrodite'nin evi Terazi, Ares'in evi Akrep, Zeus'un evi Yay, Kronos'un evi Oğlak. Oğlak'tan geriye doğru ise Kronos'un evi Kova, Zeus'un evi Balık, Ares'in evi Koç, Aphrodite'nin evi Boğa, Hermes'in evi İkizler, en son da Ay'ın evi Yengeç gelir. Tanrıbilimciler Yengeç ile Oğlak'ı iki kapı olarak koydular; Platon ise bunlara "iki ağız" dedi. Bunlardan Yengeç psykhēlerin aşağı indiği, Oğlak ise yukarı çıktığı kapıdır. Yengeç kuzeydedir ve aşağı indirir, Oğlak ise güneydedir ve yukarı çıkarır. Kuzey yanı oluşa inen psykhēlere aittir; bu yüzden mağaranın kuzeye bakan kapılarına haklı olarak insanların inebileceği kapılar denmiştir. Güney yanı ise tanrıların değil, tanrılara yükselen psykhēlerindir. Şair de aynı sebeple oraya tanrıların değil,
φέροντος Νουμήνιος καὶ ὁ τούτου ἕταῖρος Κρόνιος δύο εἶναι ἐν οὐρανῷ ἄκρα, ὧν οὔτε νοτιώτερόν ἐστι τοῦ χειμερινοῦ τροπικοῦ οὔτε βορειότερον τοῦ ϑερινοῦ. ἔστι δ᾽ ὁ μὲν ϑερινὸς κατὰ καρκίνον, ὁ δὲ χειμερινὸς 5 κατ᾽ αἰγόκερων. καὶ προσγειότατος μὲν ὧν ἡμῖν ὃ καρκίνος εὐλόγως τῇ προσγειοτάτῃ σελήνῃ ἀπεδόϑη, ἀφανοῦς δ᾽ ἔτι ὄντος τοῦ νοτίου πόλου τῷ μακρὰν ἔτι ἀφεστηκότι καὶ ἀνωτάτῳ τῶν πλανωμένων πάντων ὃ αἰγόκερως ἀπεδόϑη. καὶ ἔχουσί γε ἐφεξῆς αἴ ϑέσεις τῶν 22 10 ξῳδέων ἀπὸ μὲν καρκίνου εἰς αἰγόκερων" πρῶτα μὲν λέοντα οἶκον Ἡλίου, εἶτα παρθένον Ἑρμοῦ, ξυγὸν δὲ ᾿ἀφροδίτης, σκορπίον δὲ "4osog, τοξότην Ζιός, αἰγόκερῶν Κρόνου ἀπὸ δ᾽ αἰγόκερω ἔμπαλιν ὑδροχόον Κρόνου, ἰχϑύας Διός, "4osog κριόν, ταῦρον 4ggo16 δίτης, διδύμους ᾿Ερμοῦ, καὶ Σελήνης λοιπὸν καρκίνον. δύο οὖν ταύτας ἔϑεντο πύλας καρκίνον καὶ αἰγόκερων οἱ ϑεολόγοι, Πλάτων δὲ δύο στόμια ἔφη τούτων δὲ καρκίνον μὲν εἶναι Ow οὗ κατίασιν αἵ ψυχαί, αἰγόκερῶν δὲ δι᾽ οὗ ἀνίασιν. ἀλλὰ καρκίνος μὲν βόρειος 20 καὶ καταβατικός, αἰγόκερως δὲ νότιος καὶ ἀναβατιπός. ἔστι δὲ τὰ μὲν βόρεια ψυχῶν εἰς γένεσιν κατιουσῶν, καὶ δρϑῶς τοῦ ἄντρου αἵ πρὸς βορρᾶν πύλαι κατα- 28 βαταὶ ἀνθρώποις, τὰ δὲ νότια οὐ ϑεῶν, ἀλλὰ τῶν εἰς ϑεοὺς ἀνιουσῶν. διὰ τὴν αὐτὴν δ᾽ αἰτίαν οὐ ϑεῶν
s101ölümsüzlerin yolu demiştir; bu ad, ister kendi başına ister ousia'sı bakımından ölümsüz olsun, psykhēler için de ortaktır. Parmenides'in Tabiat Üzerine'sinde bu iki kapıdan söz ettiği söylenir; Romalılar ve Mısırlılar da bunlardan söz eder. Romalılar Kronos bayramını güneş Oğlak'a girdiğinde kutlar; bu bayramda köleler hür insanların kılığına girer, herkes her şeyi birbiriyle paylaşır. Kanun koyucu bununla şunu ima etmiştir: Şimdi oluş yüzünden köle olanlar, göğün bu kapısında, Kronos bayramı ve Kronos'a adanmış ev sayesinde hürriyetlerine kavuşur, yeniden dirilip oluştan ayrılırlar. Onlara göre Oğlak'tan başlayan yol aşağıya iner; bu yüzden kapıya "ianua" deyip, güneşin Oğlak'tan doğuya doğru yeniden yükseldiği ve kuzeye döndüğü aya da kapı ayı anlamında "Ianuarius" adını verdiler. Mısırlılarda ise yılın başı Romalılardaki gibi Kova değil, Yengeç'tir; çünkü Yunanların Köpek Yıldızı dediği Sothis, Yengeç'in yakınındadır. Onlarda yeni ayı, evrene doğru oluşu başlatan Sothis'in doğuşu belirler. Demek ki şair kapıları ne doğuya ve batıya ne de Koç ile Terazi gibi gece-gündüz eşitliği noktalarına yerleştirdi; güneye ve kuzeye yerleştirdi, çünkü mağara psykhēlere ve
ἔφη ὁδός, ἀλλ᾽ ἀθανάτων, ὃ κοινὸν καὶ ἐπὶ ψυχῶν ἢ οὐσῶν καϑ' αὑτὸ ἢ τῇ οὐσίᾳ ἀϑανάτων. τῶν δύο πυλῶν τούτων μεμνῆσθαι καὶ Παρμενίδην ἐν τῷ Φυσικῷ φασὶ 'Poμαίους τε καὶ 4ἰγυπτίους. Ῥωμαίους μὲν γὰρ và Κρόνια £ogvátew ἡλέου κατ᾽’ αἰγόκερων γενομένου, ἑορτάξειν δὲ τοὺς δούλους ἐλευϑέρων σχήματα περιβάλλοντας καὶ πάντων ἀλλήλοις κοινωνούντων" αἰνιξαμένου τοῦ νομοϑέτου ὅτι κατὰ ταύτην τοῦ οὐρανοῦ τὴν πύλην οἱ νῦν ὄντες διὰ τὴν γένεσιν δοῦλοι διὰ τῆς Κρονικῆς ξορτῆς καὶ τοῦ ἀνακειμένου Κρόνῳ οἴκου ἐλευϑεροῦνται, ἀναβιωσκόμενοι καὶ εἰς τὴν γένεσιν ἀπερχόμενοι. καταβατικὴ δὲ αὐτοῖς ἡ ἀπ᾽ αἰγόκερω δός" διὸ ἰανούαν εἰπόντες τὴν ϑύραν καὶ ἰανουάριον μῆνα τὸν ϑυραῖον προσεῖπον, ἐν ᾧ ἥλιος ἀπ᾽ αἰγόκερω πρὸς ἑῴαν ἐπάνεισιν 24 ἐπιστρέψας εἰς τὰ βόρεια. Αἰγυπτίοις δὲ ἀρχὴ ἔτους οὐχ ὑδροχόοςρ, ὡς ἱῬωμαίοις, ἀλλὰ καρκίνος" πρὸς γὰρ τῷ καρκένῳ ἡ Σῶϑις, ἣν κυνὸς ἀστέρα “Ἕλληνες φασί. νουμηνία δ᾽ αὐτοῖς ἡ Σώϑεως ἀνατολή, γενέσεως κατάρχουσα τῆς εἰς τὸν κόσμον. οὔτ᾽ οὖν ἀνατολῇ καὶ δύσει τὰς ϑύρας ἀνέϑηκεν οὔτε ταῖς ἰσημερίαις, οἷον κριῷ καὶ ξυγῷ, ἀλλὰ νότῳ καὶ βορρᾷ [καὶ ταῖς κατὰ νότον νοτιωτάταις πύλαις καὶ ταῖς κατὰ βορρᾶν βορειοτάταις], ὅτι ψυχαῖς καϑιέρωτο τὸ ἄντρον καὶ
s102su Nimflerine adanmıştı; psykhēlere de oluşun ve oluştan ayrılışın yerleri uygun düşer. Mithras'a ise uygun bir oturma yeri olarak gece-gündüz eşitliği noktalarındaki yeri verdiler. Bu yüzden Ares'in burcu olan Koç'un kılıcını taşır ve Aphrodite'nin burcu Boğa'ya biner; çünkü Mithras da Boğa gibi yaratıcıdır ve oluşun efendisidir. Gece-gündüz eşitliği dairesine yerleştirilmiştir; sağında kuzeyi, solunda güneyi tutar. Güney yarıküre sıcak olduğu için güneye, kuzey yarıküre de oradan esen rüzgârın soğukluğu yüzünden kuzeye konmuştur. Oluşa giden ve oluştan ayrılan psykhēlere rüzgârları da yerinde olarak verdiler; çünkü bazılarının düşündüğü gibi psykhēler de pneumayı kendilerine çeker ve ousia'ları da bu türdendir. Ama kuzey rüzgârı oluşa gidenlere uygundur; bu yüzden ölmek üzere olanları da "kuzey rüzgârının soluğu, üfleyip zorlukla soluyan thymosu diriltir", güney rüzgârının soluğu ise çözer. Kuzeyin soluğu daha soğuk olduğu için dondurur ve psykhēyi yeryüzündeki oluşun soğukluğunda tutar; güneyinki ise daha sıcak olduğu için çözer ve tanrısal olanın sıcaklığına doğru yukarı gönderir. Bizim yaşadığımız dünya daha kuzeyde olduğundan, burada doğacak psykhēlerin kuzey rüzgârıyla, buradan ayrılanların da güney rüzgârıyla haşir neşir olması zorunludur.
νύμφαις ὑδριάσι, ψυχαῖς δὲ γενέσεως καὶ ἀπογενέσεως οἰκεῖοι of τόποι. τῷ μὲν οὖν Μίϑρᾳ οἰκείαν καϑέδραν τὴν κατὰ τὰς ἰσημερίας ὑπέταξαν" διὸ κριοῦ μὲν φέρει "4gníov ξῳδίου τὴν μάχαιραν, ἐποχεῖται δὲ ταύρῳ ᾿Αφροδίτης, ὡς καὶ ὃ ταῦρος δημιουργὸς ὧν [ὁ ΜΜίϑρας] καὶ γενέσεως δεσπότης" κατὰ τὸν ἰσημερινὸν δὲ τέτακται κύκλον ἐν δεξιᾷ μὲν ἔχων τὰ βόρεια, ἐν ἀριστερᾷ δὲ τὰ νότια, τεταγμένου αὐτῷ κατὰ μὲν νότον τοῦ κατ᾽ αὐτὸν ἡμισφαιρίου διὰ τὸ εἶναι ϑερμόν, κατὰ δὲ τὸν βορρᾶν τοῦ κατ᾽ ἐκεῖνον διὰ τὸ ψυχρὸν τοῦ ἀνέμου. ψυχαῖς δ᾽ εἰς γένεσιν ἰούσαις 25 καὶ ἀπὸ γενέσεως χωριξομέναις εἰκότως ἔταξαν ἀνέμους διὰ τὸ ἐφέλκεσθαι καὶ αὐτὰς πνεῦμα, ὥς τινες φήϑησαν, καὶ τὴν οὐσίαν ἔχειν τοιαύτην. ἀλλὰ βορρᾶς μὲν οἰκεῖος ταῖς εἰς γένεσιν ἰούσαις" διὸ καὶ τοὺς ϑνήσκειν μέλλοντας ἡ βορέαο πνοιὴ “ξωγρεῖ ἐπιπνείουσα κακῶς κεκαφηότα ϑυμόν᾽, ἡ δὲ τοῦ νότου διαλύει. ἣ μὲν γὰρ πήγνυσι ψυχφοτέρα οὖσα καὶ ἐν τῷ ψυχρῷ τῆς χϑονέου γενέσεως διακρατεῖ, ἣ δὲ διαλύει ϑερμοτέρα οὖσα καὶ πρὸς τὸ ϑερμὸν τοῦ ϑείου ἀναπέμπουσα. βορειοτέρας δ᾽ οὔσης τῆς ἡμετέρας οἰκουμένης ἀνάγκη τὰς τῇδε κυομένας βορρᾷ ἀνέμῳ ὁμιλεῖν καὶ τὰς ἐντεῦϑεν ἀπαλλαττομένας νότῳ" αὕτη δὲ καὶ ἡ αἰτία τοῦ τὸν
s103Kuzey rüzgârının başlarken, güney rüzgârının ise dinerken güçlü olmasının sebebi de budur. Çünkü kuzey rüzgârı Ayı takımyıldızının altında yaşayanların hemen tepesindedir, güney rüzgârı ise uzaktadır; uzaktan gelen akıntı daha geç ulaşır ve ancak birikince çoğalır. Psykhēler oluşa kuzey kapısından geldiği için bu rüzgârı âşık bir rüzgâr olarak tasarladılar; nitekim:
Koyu yeleli bir aygıra benzeyip onlarla yattı;
onlar da gebe kalıp on iki tay doğurdular.
Oreithyia'yı da onun kaçırdığını, ondan Zetes ile Kalais'i doğurduğunu söylerler. Güneyi ise tanrılara ayırdıkları için, öğle olunca tapınaklarda tanrıların önündeki perdeleri çekerler. Böylece Homeros'un şu öğüdüne uymuş olurlar: Tanrı güneye eğildiğinde insanların tapınaklara girmesi caiz değildir, "ölümsüzlerin yoludur o." Demek ki tanrı öğle noktasındayken kapının önüne öğlenin ve güneyin sembolünü koyarlar. Bu yüzden öbür kapılarda da her saat konuşmak serbest değildi, çünkü kapı kutsaldır. Pythagorasçılar ile Mısır bilgelerinin, kapılardan ya da avlu kapılarından geçerken konuşmayı yasaklaması da bundandır.
μὲν βορρᾶν ἀρχόμενον μέγαν εἶναι, τὸν δὲ νότον λήγοντα. ὃ μὲν γὰρ εὐθὺς ἐπίκειται τοῖς ὑπὸ τὴν ἄρκτον οἰκοῦσιν, ὃ δὲ μακρὰν ἀφέστηκε' χρονιωτέρα δ᾽ ἡ ἐκ τῶν ἄπωϑεν ἐπιρροή᾽ καὶ ὅταν ἀϑροισϑῇ, 26 τότε πληϑύνει. εἰς γένεσιν δ᾽ ἀπὸ βορείου πύλης τῶν 5 ψυχῶν ἐρχομένων ἐρωτικὸν διὰ τοῦτο ὑπεστήσαντο τὸν ἄνεμον" καὶ γὰρ ἵππῳ ἐεισάμενος παρελέξατο κυανοχαίτῃ" αἱ δ᾽ ὑποκυσσάμεναι ἔτεκον δυοκαίδεκα πώλους. καὶ τὴν ᾿ϑρείϑυιαν αὐτὸν ἁρπάσαι φασίν, ἐτέκνωσέ τε X Ζήτην καὶ Κάλαιν. τὸν δὲ νότον ϑεοῖς νέμοντες ἱσταμένης τῆς μεσημβρίας ἐν τοῖς ναοῖς τῶν ϑεῶν τὰ παραπετάσματα ἕλκουσι, τὸ Ὁμηρικὸν δὴ τοῦτο φυλάσὅοντες παράγγελμα, ὡς κατὰ τὴν εἰς νότον ἔγκλισιν τοῦ ϑεοῦ οὐ ϑέμις ἀνθρώπους εἰσιέναι εἰς τὰ ἵερά, 1 21 ἀλλ’ ἀϑανάτων ὁδός ἐστιν. ἱστᾶσιν οὖν τὸ σύμβολον τῆς μεσημβρίας καὶ τοῦ νότου ἐπὶ τῇ ϑύρᾳ μεσημβριάfovrog τοῦ ϑεοῦ. οὔχουν οὐδ᾽ ἐπὶ τῶν ἄλλων ϑυρῶν ἐφ᾽ ὁποίας οὖν ὥρας ἐξῆν λαλεῖν ὡς ἱερᾶς οὔσης $Ugac, καὶ διὰ τοῦϑ᾽ oí Πυϑαγόρειοι καὶ οἵ παρ᾽ 5( «Αἰγυπτίοις σοφοὶ μὴ λαλεῖν ἀπηγόρευον διερχομένους ἢ πύλας ἢ ϑύρας, σεβόμενοι ὑπὸ σιωπῆς ϑεὸν ἀρχὴν
s104Böylece bütünün ilkesi olan tanrıya sessizlikle saygı göstermiş olurlardı. Homeros da kapıların kutsal olduğunu bilir; nitekim onda Oineus, yakarış dalı yerine kapıyı tutup "oğluna yalvararak sıkı çakılmış kanatları sarsar". Göğün kapılarını da bilir: Bunlar Horalara emanet edilmiştir, bulutlu bölgelerden başlar ve bulutlarla açılıp kapanır:
kâh yoğun bulutu aralamak, kâh yeniden kapatmak.
Gök gürültüsü de bulutların arasından geldiği için bu kapılar gümbürder:
Göğün kapıları kendiliğinden gümbürdedi, Horaların beklediği kapılar.
Bir yerde de güneşin kapılarından söz eder; bununla Yengeç'i ve Oğlak'ı kastediyor. Çünkü güneş kuzey rüzgârının yanından güneye inerken bunlara kadar ilerler, oradan da yeniden kuzeye çıkar. Oğlak ve Yengeç Samanyolu'nun iki ucunu tutar: Yengeç kuzey ucunu, Oğlak güney ucunu. Pythagoras'a göre "düşler halkı" psykhēlerdir; onun dediğine göre psykhēler oluşa düştüklerinde, adını sütle beslenenlerden alan Samanyolu'nda toplanırlar. Ölü çağıranların onlara balla karıştırılmış süt sunması da bundandır; çünkü psykhēler oluşa haz yoluyla gelmeye alışmıştır.
τῶν ὅλων ἔχοντα. οἷδε δὲ καὶ Ὅμηρος ἱερὰς τὰς ϑύρας, ὡς δηλοῖ παρ᾽ αὐτῷ ὁ σείων Οἰνεὺς ἀνϑ᾽ ἱκετηρίας “σείων κολλητὰς σανίδας, γουνούμενος υἱόν᾽. οἷδε δὲ καὶ πύλας οὐρανοῦ, ἃς αἵ ὦραι ἐπιστεύϑησαν, ἀρχὰς 5 ἐχούσας τῶν νεφουμένων τόπων, ὧν αἵ ἀνοίξεις καὶ τὰ κλεῖϑρα διὰ νεφῶν, ἠμὲν ἀνακλῖναι πυκινὸν νέφος ἠδ᾽ ἐπιϑεῖναι, καὶ διὰ τοῦτο μυκώμεναι, ὅτι καὶ αἱ βρονταὶ διὰ τῶν νεφῶν" ' 10 αὐτόματοι δὲ πύλαι μύκον οὐρανοῦ, ἃς ἔχον ὧραι. λέγει δέ που καὶ ἡλίου πύλας, σημαίνων καρκένον τε 28 xal αἰγόκερων᾽ ἄχρι γὰρ τούτων πρόεισιν ἀπὸ βορείου ἀνέμου εἰς τὰ νότια κατιὼν κἀκεῖθεν ἐπανιὼν εἰς τὰ βόρεια. αἰγόκερως δὲ καὶ καρκίνος περὶ τὸν γαλαξίαν 16 τὰ πέρατα αὐτοῦ εἰληχότες, καρκίνος μὲν τὰ βόρεια, αἰγόκερως δὲ τὰ νότια" δῆμος δὲ ὀνείρων κατὰ Πυϑαγόραν αἵ ψυχαί, ἃς συνάγεσϑαι φησὶν εἰς τὸν γαλαξίαν τὸν οὕτω προσαγορευόμενον ἀπὸ τῶν γάλακτι τρεφομένων, ὅταν εἰς γένεσιν πέσωσιν᾽ διὸ καὶ σπένδειν 80 αὐταῖς τοὺς ψυχαγωγοὺς μέλι κεκραμένον γάλακτι ὡς ἂν δι’ ἡδονῆς εἰς γένεσιν μεμελετηκυίαις ἔρχεσϑαι" αἷς
s105Süt de tabiatça onlarla birlikte ana rahminde oluşur. Ayrıca güney bölgeleri bedenleri ufak yapar; çünkü sıcak onları hep inceltir, bu yüzden de küçültür ve kurutur. Kuzey bölgelerinde ise bütün bedenler iridir. Keltler, Trakyalılar ve İskitler bunu gösterir; toprakları da nemlidir ve pek çok otlak sunar. Rüzgârın adı da "bora"dan gelir; bora besin demektir. Besin veren topraktan estiği ve kendisi de besleyici olduğu için ona "borras" denmiştir. Buna göre kuzey bölgeleri ölümlü ve oluşa tâbi soya, güney bölgeleri de daha tanrısal olana uygundur; tıpkı doğunun tanrılara, batının daimōnlara uygun düşmesi gibi. Çünkü tabiat başkalıktan başladığı için eskiler her yerde iki kapılı olanı onun sembolü yapmışlardır. Yol ya akledilir olandan ya duyulur olandan geçer; duyulur olandan geçen yol da ya sabit yıldızlar küresinden ya gezegenler küresinden, ya da ölümsüz yoldan ya ölümlü yoldan geçer. Göğün köşe noktalarından biri yerin üstünde, öbürü yerin altındadır; biri doğuda, öbürü batıdadır. Kimi şeyler solda, kimi sağdadır; gece ve gündüz vardır. Bu yüzden ahenk karşıt yönlere gerilmiştir ve zıtlar aracılığıyla ok atar. Platon da iki ağızdan söz eder: Birinden göğe çıkanlar, öbüründen yere inenler geçer. Tanrıbilimciler de güneşi ve ayı psykhēlerin kapıları sayarlar; psykhēler güneşten yukarı çıkar, aydan aşağı iner. Homeros'ta da iki küp vardır:
συγκυεῖσϑαι τὸ γάλα πέφυκεν. ἔτι τὰ μὲν νότια μικροφυῆ ποιεῖ τὰ σώματα" τὸ γὰρ ϑερμὸν ἰσχναίνειν αὐτὰ μάλιστα εἴωϑεν, αὐτῷ δὲ τούτῳ καὶ κατασμικρύνειν καὶ ξηραίνειν ἔτι δ᾽ ἐν τοῖς βορείοις πάντα μεγάλα τὰ σώματα. δηλοῦσι δὲ Κελτοί, Θρᾷκες, Σικύϑαι ἥ τε γῆ κάϑυγρος αὐτῶν οὖσα καὶ νομὰς πλείστας φέρουσα. ἐπεὶ καὶ αὐτό γε τοὔνομα ἀπὸ τῆς βορᾶς" βορὰ δὲ ὄνομα τροφῆς, καὶ ὃ ἐκ γῆς οὖν πνέων τροφοῦ, ἅτε τρόφιμος ὦν, βορρᾶς κέκληται. κατὰ ταῦτα τοίνυν τῷ μὲν ϑνητῷ καὶ γενέσει ὑποπτωτῷ φύλῳ τὰ βόρεια οἰκεῖα, τῷ δὲ ϑειοτέρῳ τὰ νότια, ὡς ϑεοῖς μὲν τὰ ἀνατολικά, δαίμοσι δὲ τὰ δυτικά. ἀρξαμένης γὰρ τῆς φύσεως ἀπὸ ἑτερότητος πανταχοῦ τὸ δίϑυρον αὐτῆς πεποίηνται σύμβολον. ἢ γὰρ διὰ νοητοῦ ἡ πορεία ἢ δι’ αἰσϑητοῦ" καὶ τοῦ αἰσϑητοῦ ἢ διὰ τῆς ἀπλανοῦς ἢ διὰ τῆς πεπλανημένης, καὶ πάλιν ἢ διὰ τῆς ἀϑανάτου ἢ διὰ τῆς ϑνητῆς πορείας. καὶ κέντρον τὸ μὲν ὑπὲρ γῆν, τὸ δ᾽ ὑπόγειον, (xol) τὸ μὲν ἀνατολικόν, τὸ δὲ δυτικόν" καὶ τὰ μὲν ἀριστερά, τὰ δὲ δεξιά, νύξ ve καὶ ἡμέρα' καὶ διὰ τοῦτο παλέντονος ἡ ἁρμονία καὶ τοξεύει διὰ τῶν ἐναντίων. δύο δὲ στόμια Πλάτων φησί, δι᾿’ οὗ μὲν ἀναβαινόντων εἰς οὐρανόν, δι᾽ οὗ δὲ κατιόντων εἰς γῆν, καὶ τῶν ϑεολόγων πύλας ψυχῶν ἥλιον τιϑέντων καὶ σελήνην, καὶ διὰ μὲν ἡλίου ἀνιέναι, διὰ δὲ σελήνης κατιέναι" καὶ δύο πίϑοι παρ᾽ Ὁμήρῳ
s106biri verdiği kötü armağanlarla, öbürü iyilerle dolu.
Platon'un Gorgias'ında da psykhē bir küp olarak düşünülür; psykhēlerden biri iyilik, öbürü kötülük yapar, biri logos sahibi, öbürü logossuzdur. Psykhēler küptür, çünkü fiillerin ve belli nitelikteki melekelerin kaplarıdır. Hesiodos'ta da küplerden birinin kapalı olduğu düşünülür; öbürünü ise haz açar ve içindekileri her yana saçar, yalnız umut kalır. Çünkü kötü psykhē maddenin çevresine dağılıp düzeni kaçırdığı her durumda kendini iyi umutlarla avutur. Demek ki iki kapılı olan her yerde tabiatın sembolü olduğundan, mağaranın da tek kapılı değil iki kapılı olması yerindedir; bu kapılar da şeylere uygun olarak birbirinden farklıdır: Bazıları tanrılara ve iyilere, bazıları ölümlülere ve daha kötülere yaraşır. Platon da buradan yola çıkarak kraterlerden söz eder, amphoralar yerine küpleri alır ve dediğimiz gibi iki kapı yerine iki ağızdan bahseder. Syroslu Pherekydes de girintilerden, çukurlardan, mağaralardan, kapılardan ve avlu kapılarından söz eder ve bunlarla psykhēlerin oluşa girişlerini ve oluştan çıkışlarını ima eder. Ama eski filozofların ve tanrıbilimcilerin sözlerini ekleyerek konuyu uzatmayalım; anlatının bütün maksadını
δώρων, οἷα δίδωσι, κακῶν, ἕτερος δὲ ἐάων" πίϑου νενομισμένης καὶ παρὰ Πλάτωνι ἐν Γοργίᾳ 80 τῆς ψυχῆς" καὶ τῆς μὲν οὔσης καλοεργέτιδος, τῆς δὲ κακοεργέτιδος᾽ καὶ τῆς μὲν λογικῆς, τῆς δ᾽ ἀλόγου" ὅ πέϑοι δὲ ὅτι χωρήματά εἰσιν αἴ ψυχαὶ ἐνεργειῶν καὶ ἕξεων ποιῶν. καὶ παρ᾽ Ἡσιόδῳ ὃ μέν τις νοεῖται πέϑος δεδεμένος, ὃ δὲ ὃν λύει ἡ ἡδονὴ καὶ εἰς πάντα διασκεδάννυσι μόνης ἐλπίδος μενούσης. ἐν οἷς γὰρ 1 φαύλη ψυχὴ σκιδναμένη περὶ ὕλην τάξεως διαμαρτάνει, 10 ἐν τούτοις ἅπασι ταῖς ἀγαθαῖς ἐλπίσιν ἑαυτὴν βουκολεῖν εἴωϑε. πανταχοῦ τοίνυν τοῦ διϑύρου φύσεως 81 ὄντος συμβόλου εἰκότως καὶ τὸ ἄντρον οὐ μονόϑυρον, ἀλλὰ δύο ἔχον ϑύρας ὡσαύτως τοῖς πράγμασιν ἐξηλλαγμένας, καὶ τὰς μὲν ϑεοῖς τὸ καὶ τοῖς ἀγαϑοῖς προσ16 ηκούσας, τὰς δὲ τοῖς ϑνητοῖς καὶ φαυλοτέροις. ἀφ᾽ ὧν καὶ Πλάτων ὁρμώμενος οἷδε καὶ αὐτὸς κρατῆρας, καὶ ἀντὶ τῶν ἀμφιφορέων λαμβάνει πίϑους καὶ δύο στόμια, ὡς ἔφαμεν, τῶν δύο πυλῶν, καὶ τοῦ Συρίου Φερεκύδου μυχοὺς καὶ βόϑρους καὶ ἄντρα καὶ ϑύρας 80 καὶ πύλας λέγοντος καὶ διὰ τούτων αἰνιττομένου τὰς τῶν ψυχῶν γενέσεις καὶ ἀπογενέσεις. ἀλλ᾽ ἵνα μὴ τὰ τῶν παλαιῶν φιλοσόφων τε καὶ ϑεολόγων ἐπεισάγοντὲες τὸν λόγον μηκύνωμεν, τὴν πᾶσαν βούλησιν
s107bunlarla ortaya koyduğumuzu düşünüyoruz. Geriye, dikilmiş zeytin ağacının sembolünün neye işaret ettiğini açıklamak kalıyor. Bu ağaç daha fazlasını da anlatır, çünkü yalnızca yanına dikildiği değil, başına dikildiği söylenir:
Limanın başında uzun yapraklı bir zeytin ağacı,
yakınında bir mağara.
Zeytin ağacı, sanılabileceği gibi oraya bir rastlantıyla bitmiş değildir; mağaranın bilmecesini bir arada tutan odur. Evren gelişigüzel ve rastgele oluşmamış, tanrının phronēsisinin ve akıllı bir tabiatın eseri olduğundan, evrenin sureti olan mağaranın yanına tanrının phronēsisinin sembolü olarak zeytin ağacı dikilmiştir. Çünkü zeytin Athena'nın ağacıdır, Athena da phronēsistir. Tanrıça babasının başından doğduğu için tanrıbilimci ona uygun bir yer bulmuş ve onu limanın başına adamıştır. Bununla şunu gösterir: Bu bütün kendiliğinden ve akılsız bir talihin eseri olarak oluşmamıştır, akıllı bir tabiatın ve bilgeliğin eseridir; bu bilgelik bütünden ayrıdır ama ona yakın, bütün limanın başında kurulmuştur. Zeytin ağacı her mevsim yeşil olduğundan, mağaranın adandığı psykhēlerin evrendeki dönüşlerine pek uygun bir özellik taşır. Çünkü yazın yapraklarının beyaz yüzünü yukarı çevirir, kışın ise daha beyaz yüzlerini öbür yana döndürür.
xol διὰ τούτων παραδεδειχέναι ἡγούμεϑα τοῦ διηγή82 ματος. λείπεται δὴ παραστῆσαι τὸ τῆς πεφυτευμένης ἐλαίας σύμβολον ὅτι ποτὲ μηνύει. καίτοι αὕτη καὶ περιττότερόν τι παρίστησιν, οὐχ ἁπλῶς παραπεφυτεῦσϑαι εἰρημένη, ἀλλ᾽ ἐπὶ κρατός" αὐτὰρ ἐπὶ κρατὸς λιμένος τανύφυλλος den: ἀγχόϑι δ᾽ αὐτῆς ἄντρον. ἔστι δ᾽ οὐχ, ὡς ἄν τις νομίσειεν, ἀπὸ τύχης τινὸς οὕτω βλαστήσασα, ἀλλ᾽ αὐτὴ συνέχουσα τοῦ ἄντρου τὸ αἴνιγμα. ἐπεὶ γὰρ ὃ κόσμος οὐκ εἰκῆ οὐδ᾽ ὡς 10 ἔτυχε γέγονεν, ἀλλ᾽ ἔστι φρονήσεως ϑεοῦ καὶ νοερᾶς φύσεως ἀποτέλεσμα, παραπεφύτευται τῇ εἰκόνι τοῦ κόσμου τῷ ἄντρῳ σύμβολον φρονήσεως ϑεοῦ ἡ ἐλαία. "49qvüg μὲν γὰρ τὸ φυτόν, φρόνησις δὲ ἡ ᾿4ϑηνᾶ. κρατογενοῦς δ᾽ οὔσης τῆς ϑεοῦ, οἰκεῖον τόπον ὃ ϑεο- 15 λόγος ἐξεῦρεν ἐπὶ κρατὸς τοῦ λιμένος αὐτὴν καϑιερώ6gc, σημαίνων δι᾽ αὐτῆς ὡς οὐκ ἐξ αὐτοματισμοῦ τὸ ὅλον τοῦτο καὶ τύχης ἀλόγου ἔργον γέγονεν, ἀλλ᾽ ὅτι φύσεως νοερᾶς καὶ σοφίας ἀποτέλεσμα, χωριστῆς μὲν οὔσης ἀπ᾽ αὐτοῦ, πλησίον δὲ κατὰ τῆς κεφαλῆς τοῦ 20 ϑ8ὃ σύμπαντος λιμένος ἰδρυμένης. ἀειϑαλὴς δὲ οὖσα ἡ ἐλαία φέφει τι ἰδίωμα οἰκειότατον ταῖς ἐν τῷ κόσμῳ τροπαῖς τῶν ψυχῶν, αἷς τὸ ἄντρον καϑιέρωται. διὰ μὲν γὰρ τοῦ ϑέρους τὰ λευκὰ τῶν φύλλων ἀνανεύει, διὰ δὲ τοῦ χειμῶνος μεταστρέφει τὰ Asvxóvsga' ὅϑεν 30
s108Bu yüzden yakarışlarda ve yalvarmalarda zeytin dallarını uzatırlar; tehlikelerin karanlığının kendileri için aydınlığa döneceğini umarlar. Zeytin ağacı her zaman yeşil kalan bir tabiata sahiptir ve emeğe yardımcı olan bir meyve verir; Athena'ya adanmıştır, yarışmada kazanan atletlere ondan taç verilir, yalvaranlara da ondan yakarış dalı sunulur. Evren de ezelî ve her zaman yeşil bir phronēsisle yönetilen akıllı bir tabiat tarafından idare edilir; hayat yarışının atletlerine ödüller de, sayısız emeğin ilacı da ondan verilir; acınacak hâldekileri ve yalvaranları kendine kabul eden de evreni bir arada tutan yaratıcıdır. Homeros, insanın dışarıdan edindiği bütün mülkü işte bu mağaraya bırakması gerektiğini söyler: Soyunmalı, bir dilenci kılığına girmeli, bedenini zayıflatıp her türlü fazlalığı atmalı ve hislerden yüz çevirerek Athena ile birlikte zeytin ağacının dibine oturup onunla öğütleşmelidir; ta ki psykhēsine tuzak kuran bütün duyguları budayabilsin. Bence Numenios çevresindekilerin, Homeros'ta Odysseia'daki Odysseus'un, oluşun birbirini izleyen aşamalarından geçip sonunda her türlü dalganın ve denizin ötesinde yaşayan, denizi hiç bilmeyenlerin arasına yeniden yerleşen insanın suretini taşıdığını düşünmeleri boşuna değildir:
ta ki denizi bilmeyen,
tuzla karışık yemek yemeyen insanlara varıncaya dek.s108καὶ ἐν ταῖς λιτανείαις καὶ ἱκετηρίαις τὰς τῆς ἐλαίας ϑαλείας προτείνουσιν, εἰς τὸ λευκὸν αὑτοῖς τὸ σκοτεινὸν τῶν κινδύνων μεταβάλλειν ὀττευόμενοι. φύσει μὲν οὖν ἀειϑαλεῖ ἡ ἐλαία συνέχεται ἀρωγὸν πόνων ὅ καρπὸν φέρουσα, ἀνάκειται ὃὲ τῇ ᾿4ϑηνᾷ καὶ τοῖς ἀϑληταῖς ἐξ αὐτῆς δίδοται νικήσασι ᾿᾽στέφανος, καὶ ἀπ᾽ αὐτῆς ἱκετηρία τοῖς δεομένοις. διοικεῖται δὲ καὶ ὁ κόσμος ὑπὸ νοερᾶς φύσεως φρονήσει ἀιδίῳ καὶ ἀειϑαλεῖ ἀγόμενος, ἀφ᾽ ἧς καὶ τὰ νικητήρια τοῖς ἀϑλη10 ταῖς τοῦ βίου δίδοται καὶ τῶν πολλῶν πόνων τὸ ἄκος, καὶ ὁ τοὺς ἐλεεινοὺς ἀνακτώμενος καὶ ἱκέτας ὁ συνέχων τὸν κόσμον δημιουργός. εἰς τοῦτο τοίνυν φησὶν 84 Ὅμηρος δεῖν τὸ ἄντρον ἀποϑέσϑαι πᾶν τὸ ἔξωϑεν κτῆμα, γυμνωϑέντα δὲ καὶ προσαίτου σχῆμα περιϑέ16 μενον καὶ κόψαντα τὸ σῶμα καὶ πᾶν περίττωμα ἀπο" βαλόντα καὶ τὰς αἰσϑήσεις ἀποστραφέντα βουλεύεσθαι μετὰ τῆς ᾿Αϑηνᾶς, καϑεξόμενον σὺν αὐτῇ ὑπὸ πυϑμένα ἐλαίας, ὅπως τὰ ἐπίβουλα τῆς ψυχῆς αὐτοῦ πάϑῃ πάντα περικόψῃ. οὐ γὰρ ἀπὸ σκοποῦ οἶμαι καὶ τοῖς 20 περὶ Νουμήνιον ἐδόκει Ὀδυσσεὺς εἰχόνα φέρειν Ὁμήρῳ κατὰ τὴν Ὀδύσσειαν τοῦ διὰ τῆς ἐφεξῆς γενέσεως διερχομένου καὶ οὕτως ἀποκαϑισταμένου εἰς τοὺς ἔξω παντὸς κλύδωνος καὶ ϑαλάσσης ἀπείρους" εἰσόκε τοὺς ἀφέκηαι οἱ οὐκ ἴσασι θάλασσαν 25 ἀνέρας οὐδ᾽ ἔϑ᾽ ἅλεσσι μεμιγμένον εἶδαρ ἔδουσιν.
s109Platon'da da açık deniz, deniz ve dalga maddi yapıyı anlatır. Sanırım şair limana bu yüzden Phorkys'in adını vermiştir:
Phorkys'in, denizin ihtiyarının bir limanı var.
Odysseia'nın başında kızı Thoosa'nın soyunu da ona bağlar; Odysseus'un gözünü kör ettiği Kyklops da Thoosa'dan doğmuştur. Böylece Odysseus'un hatalarından birinin hatırası yurduna varıncaya dek onunla kalır. Zeytin ağacının altında oturmak da bu yüzden ona yakışır: Tanrıya yalvaran biri olarak, yakarış dalının altında doğumu yöneten daimōnu yatıştırmaktadır. Çünkü bu duyulur hayattan, onu kör ederek ve kısa yoldan etkisiz kılmaya çalışarak kurtulmak hiç de kolay değildi; buna cüret edenin peşine deniz tanrılarının ve madde tanrılarının öfkesi düşer. Önce bu tanrıları kurbanlarla, dilencinin çektiği emeklerle ve katlanışlarla yatıştırmak gerekir: kâh duygularla savaşarak, kâh onları büyüleyip aldatarak ve onlara karşı her kılığa girerek. Böylece paçavralarından soyunup hepsini alt edebilir; ama bununla da emeklerden kurtulmuş olmaz. Ancak denizden büsbütün uzaklaşıp deniz işlerini ve maddeye ait işleri hiç bilmez hâle geldiğinde kurtulur; öyle ki denize ait aletleri ve işleri hiç tanımadığı için küreği harman yabası sanır.
πόντος δὲ καὶ ϑάλασσα καὶ κλύδων καὶ παρὰ IlAdϑύτωνι ἡ ὑλικὴ σύστασις. διὰ τοῦτο, οἶμαι, καὶ τοῦ Φόρκυνος ἐπωνόμασεν τὸν λιμένα" Φόρκυνος δέ τίς ἐστι λιμήν, ἁλίοιο γέροντος, οὗ δὴ καὶ ϑυγατέρα ἐν ἀρχῇ τῆς Ὀδυσσείας τὴν 5 Θόωσαν ἐγενεαλόγησεν, ἀφ’ ἧς ὁ Κύκλωψ, οὗ ὀφϑαλμὸν Ὀδυσσεὺς ἀλάωσεν, ἵνα καὶ ἄχρι τῆς πατρίδος ὑπῇ τι τῶν ἁμαρτημάτων μνημόσυνον. ἔνϑεν αὐτῷ καὶ ἡ ὑπὸ τῇ ἐλαίᾳ καϑέδρα οἰκεία ὡς ἱκέτῃ τοῦ ϑεοῦ καὶ ὑπὸ τὴν ἱκετηρίαν ἀπομειλισσομένῳ τὸν γενέϑλιον 10. δαίμονα. οὐ γὰρ ἦν ἁπλῶς τῆς αἰσϑητικῆς ταύτης ἀπαλλαγῆναι ξωῆς τυφλώσαντα αὐτὴν καὶ καταργῆσαι συντόμως σπουδάσαντα, ἀλλ᾽ εἵπετο τῷ ταῦτα τολμήσαντι μῆνις ἁλίων καὶ ὑλικῶν ϑεῶν, οὗς χρὴ πρότερον ἀπομειλίξασϑαι ϑυσίαις τε καὶ πτωχῶν πόνοις καὶ 15 καρτερίαις, ποτὲ μὲν διαμαχόμενον τοῖς πάϑεσι, ποτὲ ὃὲ γοητεύοντα καὶ ἀπατῶντα καὶ παντοίως πρὸς αὐτὰ μεταβαλλόμενον, ἵνα γυμνωϑεὶς τῶν Qaxéov καϑέλῃ πάντα καὶ οὐδ᾽ οὕτως ἀπαλλαγῇ τῶν πόνων, ἀλλ᾽ ὅταν παντελῶς ἔξαλος γένηται καὶ ἄπειρος ϑαλασσίων 20 καὶ ἐνύλων ἔργων, ὡς πτύον ἡγεῖσϑαι εἶναι τὴν κώπην διὰ τὴν τῶν ἐναλίων ὀργάνων καὶ ἔργων παντελῆ
s110Bu tür yorumları zorlama ya da laf ebelerinin inandırıcı buluşları saymamak gerekir. Eski bilgeliği, Homeros'un phronēsisinin ne kadar büyük olduğunu ve her aretēde ne kadar kusursuz olduğunu hesaba katan biri, onun bir masal kurgusu içinde daha tanrısal şeylerin suretlerini ima ettiğini yadsımamalıdır. Çünkü bütün bir kurguyu, bazı gerçek şeylerden yola çıkıp onları dönüştürmeden başarıyla uydurmak mümkün değildi. Ama bu konudaki inceleme başka bir esere bırakılsın; ele aldığımız mağaranın yorumu burada sona eriyor.
ἀπειρίαν. οὐ δεῖ δὲ τὰς τοιαύτας ἐξηγήσεις βεβιασμένας 36 ηγεῖσϑαι καὶ εὑρεσιλογούντων πιϑανότητας, λογιξόμενον δὲ τὴν παλαιὰν σοφίαν καὶ τὴν Ὁμήρου ὅση τις γέγονε φρόνησιν καὶ πάσης ἀρετῆς ἀκρίβειαν μὴ ὅ ἀπογινώσκειν, ὡς ἐν μύϑου πλάσματι εἰκόνας τῶν ϑειοτέρων ἠνίσσετο. οὐ γὰρ ἐνῆν ἐπιτυχῆ πλάσσειν ὅλην ὑπόϑεσιν μὴ ἀπό τινων ἀληϑῶν μεταποιοῦντα τὸ πλάσμα. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτου εἰς ἄλλην πραγματείαν ὑπερκείσϑω τὸ σύγγραμμα, περὶ δὲ τοῦ ὑποκει10 μένου ἄντρου πέρας ἔχει τὰ τῆς ἑρμηνείας ἐνταῦϑα.