Philon · Kutsal Kanunların Alegorik Yorumu
III. Kitap
2.108_2Kutsal Kanunların Alegorik Yorumu: Altı Günden Sonrasına Dair Üçüncü Kitap
ΝΟΜΩΝ ΙΕΡΩΝ ΑΛΛΗΓΟΡΙΑΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΕΞΑΗΜΕΡΟΝ ΤΟ ΤΡΙΤΟΝ
3.1"Âdem ile karısı Rab Tanrı'nın yüzünden bahçedeki ağacın ortasına saklandılar" (Tekvin 3:8). Musa burada kötünün sürgün olduğunu öğreten bir öğreti ortaya koyuyor. Bilgelerin kendi şehri aretē ise, ondan pay alamayan o şehirden kovulmuştur; kötü de ondan pay alamaz; öyleyse kovulmuş ve sürgün edilmiş olan yalnızca kötüdür. Aretēden sürgün edilen de hemen Tanrı'dan saklanır; çünkü bilgeler Tanrı'nın dostları oldukları için O'nun önünde görünür durumdaysa, bütün kötülerin, doğru logosa düşman ve hasım oldukları için saklandıkları ve gizlendikleri açıktır.
„Καὶ ἐκρύβησαν ὅ τε Ἀδὰμ καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ ἀπὸ προσώπου κυρίου τοῦ θεοῦ ἐν μέσῳ τοῦ ξύλου τοῦ παραδείσου“ (Gen. 3, 8). δόγμα εἰσηγεῖται διδάσκον, ὅτι ὁ φαῦλος φυγάς ἐστιν. εἰ γὰρ πόλις οἰκεία τῶν σοφῶν ἡ ἀρετή, ταύτης ὁ μὴ δυνάμενος μετέχειν ἀπελήλαται πόλεως, ἧς ἀδυνατεῖ μετέχειν ὁ φαῦλος· ἀπελήλαται ἄρα καὶ πεφυγάδευται μόνος ὁ φαῦλος. ὁ δ’ ἀρετῆς φυγὰς εὐθὺς ἀποκέκρυπται θεόν· εἰ γὰρ καὶ ἐμφανεῖς οἱ σοφοὶ θεῷ, ἅτε ὄντες αὐτῷ φίλοι, δῆλον ὡς ἀποκρύπτονται καὶ καταδύονται πάντες οἱ φαῦλοι, ὡς ἂν ἐχθροὶ καὶ δυσμενεῖς ὄντες ὀρθῷ λόγῳ.
3.2Kötünün şehirsiz ve evsiz olduğuna, kötülükte kıllı ve alacalı olan Esav hakkındaki şu söz tanıklık eder: "Esav avlanmayı bilen, kaba bir kır adamıydı" (Tekvin 25:27). Çünkü duyguların peşine düşen avcı kötülük, büyük bir anlayışsızlıkla kabalığın ve terbiyesizliğin ardından koştuğu için tabiatı gereği aretē şehrinde oturamaz. Bilgelikle dolu Yakup ise hem vatandaştır hem de ev olarak aretēde oturur; nitekim onun hakkında şöyle der: "Yakup ise evde oturan, yapmacıksız bir adamdı" (Tekvin 25:27).
ὅτι μὲν οὖν ἄπολις καὶ ἄοικος ὁ φαῦλός ἐστι, μαρτυρεῖ ἐπὶ τοῦ δασέος καὶ ποικίλου τὴν κακίαν Ἠσαῦ, ὅτε φησίν· „ἦν δὲ Ἠσαῦ εἰδὼς κυνηγεῖν, ἀγροῖκος“ (Gen. 25, 27)· οὐ γὰρ πέφυκεν ἡ τῶν παθῶν θηρευτικὴ κακία τὴν ἀρετῆς πόλιν οἰκεῖν ἀγροικίαν καὶ ἀπαιδευσίαν μετὰ πολλῆς ἀγνωμοσύνης μεταδιώκουσα. ὁ δέ γε σοφίας μεστὸς Ἰακὼβ καὶ πολίτης ἐστὶ καὶ οἰκίαν τὴν ἀρετὴν κατοικεῖ· φησὶ γοῦν περὶ αὐτοῦ· „Ἰακὼβ δὲ ἄπλαστος ἄνθρωπος οἰκῶν οἰκίαν“ (ibid.).
3.3Bu yüzden "ebeler Tanrı'dan korktukları için kendilerine evler yaptılar" (Çıkış 1:21). Çünkü Tanrı'nın gizli sırlarını araştıran ebeler ("erkekleri yaşatmak" budur) aretēnin işlerini inşa eder ve içinde oturmayı seçerler. Böylece bunlarla, kötünün aretēden sürgün olduğu için nasıl şehirsiz ve evsiz olduğu, erdemlinin ise nasıl bir şehre ve ev olarak bilgeliğe sahip olmayı pay olarak aldığı gösterilmiştir.
παρὸ καὶ „αἱ μαῖαι, ἐπειδὴ ἐφοβοῦντο τὸν θεόν, ἐποίησαν ἑαυταῖς οἰκίας“ (Exod. 1, 21)· αἱ γὰρ ζητητικαὶ τῶν ἀφανῶν θεοῦ μυστηρίων, ὅπερ ἐστὶ „ζῳογονεῖν τὰ ἄρσενα“, οἰκοδομοῦσι τὰ ἀρετῆς πράγματα, οἷς καὶ ἐνοικεῖν προῄρηνται. διὰ μὲν δὴ τούτων ἐπιδέδεικται, πῶς ὁ μὲν φαῦλος ἄπολίς τέ ἐστι καὶ ἄοικος, φυγὰς ἀρετῆς ὤν, ὁ δὲ σπουδαῖος καὶ πόλιν ἔχειν καὶ οἶκον σοφίαν κεκλήρωται.
3.4Şimdi de birinin Tanrı'dan saklandığının nasıl söylendiğine bakalım. Alegoriyle yorumlanmazsa bu söz kabul edilemez; çünkü Tanrı her şeyi doldurmuş, her şeyin içinden geçmiştir ve kendinden boş ya da ıssız hiçbir yer bırakmamıştır. İnsan Tanrı'nın bulunmadığı hangi yeri tutabilir? Musa başka bir yerde de buna tanıklık eder: "Tanrı yukarıda gökte ve aşağıda yerdedir; O'ndan başkası yoktur" (Tesniye 4:39). Bir de şöyle der: "Ben senden önce burada duruyorum" (Çıkış 17:6). Çünkü Tanrı oluşa tabi her şeyden öncedir ve her yerde bulunur; öyle ki kimse O'ndan saklanamaz.
ἴδωμεν δὲ ἑξῆς, πῶς καὶ ἀποκρύπτεσθαί τις θεὸν λέγεται. εἰ δὲ μὴ ἀλληγορήσειέ τις, ἀδύνατον παραδέξασθαι τὸ προκείμενον· πάντα γὰρ πεπλήρωκεν ὁ θεὸς καὶ διὰ πάντων διελήλυθεν καὶ κενὸν οὐδὲν οὐδὲ ἔρημον ἀπολέλοιπεν ἑαυτοῦ. ποῖον δή τις τόπον ἐφέξει, ἐν ᾧ οὐχὶ θεός ἐστι; μαρτυρεῖ δὲ καὶ ἐν ἑτέροις λέγων· „ὁ θεὸς ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω καὶ ἐπὶ τῆς γῆς κάτω, καὶ οὐκ ἔστιν ἔτι πλὴν αὐτοῦ“ (Deut. 4, 39). καὶ πάλιν· „ὧδε ἕστηκα πρὸ τοῦ σέ“ (Exod. 17, 6)· πρὸ γὰρ παντὸς γενητοῦ ὁ θεός ἐστι, καὶ εὑρίσκεται πανταχοῦ, ὥστε οὐκ ἂν δύναιτό τις ἀποκρύπτεσθαι.
3.5Buna niye şaşıralım? Oluşmuş şeylerin en kuşatıcı olanlarından bile, ne olursa olsun, kaçıp saklanamayız. Biri yerden, sudan, havadan, gökten ya da bütün kozmostan kaçmaya kalksın: bunların içinde kuşatılmış kalması zorunludur; çünkü kimse kozmosun dışına kaçamaz.
καὶ τί θαυμάζομεν; τῶν γὰρ γενομένων τὰ συνεκτικώτατα οὐδ’ ἄν, εἴ τι γένοιτο, ἐκφεύγειν καὶ ἀποκρύπτεσθαι δυνηθείημεν, οἷον γῆν φυγέτω τις ἢ ὕδωρ ἢ ἀέρα ἢ οὐρανὸν ἢ τὸν σύμπαντα κόσμον· ἀνάγκη γὰρ ἐν τούτοις περιέχεσθαι, οὐ γὰρ ἔξω γέ τις τοῦ κόσμου φεύγειν δυνήσεται.
3.6Öyleyse kozmosun parçalarından, hatta kozmosun kendisinden bile saklanamayan biri Tanrı'nın gözünden kaçabilir mi? Asla. O hâlde "saklandılar" ne demek? Kötü, Tanrı'nın kuşatan olarak değil, kuşatılan olarak bir yerde bulunduğunu sanır; bu yüzden, gizlenmeye karar verdiği yerde Sebep yokmuş gibi saklanabileceğini zanneder. Şöyle de anlaşılabilir: Kötüde Tanrı hakkındaki doğru kanaat gölgelenmiş ve gizlenmiştir; çünkü o karanlıkla doludur, varlıkları çevresine bakıp görebileceği hiçbir ilahi ışıltıya sahip değildir. Böyle biri ilahi korodan sürülmüştür; tıpkı cüzamlı ve akıntılı gibi. Cüzamlı, birbirine zıt tabiatlar olan Tanrı'yı ve oluşu, iki renk gibi, bir araya getirip ikisini de sebep sayar; oysa tek bir sebep vardır, o da etkide bulunandır. Akıntılı ise her şeyi kozmostan türetip yine kozmosa bağlar, Tanrı tarafından hiçbir şeyin oluşmadığını sanır; Herakleitos'un kanaatinin yoldaşı olarak tokluğu ve yoksunluğu, her şeyin bir olduğunu ve her şeyin karşılıklı değiştiğini ileri sürer. Bunun için ilahi logos da şöyle der: "Erkek olsun dişi olsun, her cüzamlıyı, her akıntılıyı ve psykhēsi kirli olan herkesi kutsal psykhēden çıkarsınlar" (Sayılar 5:2). Psykhēnin döl veren organları ezilmiş ya da kesilmiş olanları ve tek olanın hükümranlığından kaçan fahişe çocuklarını da çıkarsınlar; bunların Tanrı'nın topluluğuna girmesi açıkça yasaklanmıştır (Tesniye 23:2).
εἶτα ⟨μὴ⟩ τὰ μέρη τοῦ κόσμου μηδὲ τὸν κόσμον αὐτὸν δυνάμενός τις ἀποκρύπτεσθαι τὸν θεὸν ἂν ἰσχύσαι λανθάνειν; οὐδαμῶς. τί οὖν τὸ „ἐκρύβησαν“; ὁ φαῦλος δοκεῖ εἶναι τὸν θεὸν ἐν τόπῳ, μὴ περιέχοντα, ἀλλὰ περιεχόμενον· οὗ χάριν καὶ οἴεται ἀποκρύπτεσθαι, ὡς κατ’ ἐκεῖνο τὸ
μέρος οὐκ ὄντος τοῦ αἰτίου, καθ’ ὃ φωλεύειν διέγνωκεν. ἔστι δὲ οὕτως ἐκδέξασθαι· ἐν τῷ φαύλῳ ἡ ἀληθὴς περὶ θεοῦ δόξα ἐπεσκίασται καὶ ἀποκρύπτεται, σκότους γὰρ πλήρης ἐστὶ μηδὲν ἔχων ἐναύγασμα θεῖον, ᾧ τὰ ὄντα περισκέψεται· ὁ δὲ τοιοῦτος πεφυγάδευται θείου χοροῦ, καθάπερ ὁ λεπρὸς καὶ γονορρυής, ὁ μὲν θεὸν καὶ γένεσιν, ἀντιπάλους φύσεις, δύο χρωμάτων ὄντων, ἀγαγὼν εἰς ταὐτὸ ὡς αἴτια, ἑνὸς ὄντος αἰτίου τοῦ δρῶντος, ὁ δὲ γονορρυὴς ἐκ κόσμου πάντα καὶ εἰς κόσμον ἀνάγων, ὑπὸ θεοῦ δὲ μηδὲν οἰόμενος γεγονέναι, Ἡρακλειτείου δόξης ἑταῖρος, κόρον καὶ χρησμοσύνην καὶ ἓν τὸ πᾶν καὶ πάντα ἀμοιβῇ
εἰσάγων. διό φησι καὶ ὁ θεῖος λόγος· „ἐξαποστειλάτωσαν ἐκ τῆς ἁγίου ψυχῆς πάντα λεπρὸν καὶ πάντα γονορρυῆ καὶ πάντα ἀκάθαρτον ἐν ψυχῇ, ἀπὸ ἀρσενικοῦ ἕως θηλυκοῦ“ (Num. 5, 2), καὶ τοὺς θλαδίας καὶ ἀποκεκομμένους τὰ γεννητικὰ τῆς ψυχῆς καὶ πόρνους τὴν ἑνὸς ἀρχὴν ἀποδιδράσκοντας, οἷς ἄντικρυς ἀπείρηται εἰς ἐκκλησίαν θεοῦ φοιτᾶν (Deut. 23, 2).
3.9Bilge düşünceler ise saklanmak şöyle dursun, görünür olmaya can atar. Görmüyor musun, İbrahim "hâlâ Rab'bin önünde duruyordu; yaklaşıp şöyle dedi: Adil olanı dinsizle birlikte yok etme" (Tekvin 18:22–23); yani sana görünür ve senin tanıdığın kişiyi, senden kaçan ve uzaklaşanla birlikte yok etme. Çünkü kaçan dinsizdir; senin önünde durup kaçmayan ise adildir; çünkü ey Efendi, adil olan yalnızca seni onurlandırmaktır.
οἱ δέ γε σοφοὶ λογισμοὶ οὐχ οἷον ἀποκρύπτονται, ἀλλ’ ἐμφανεῖς εἶναι γλίχονται. οὐχ ὁρᾷς ὅτι ὁ Ἀβραὰμ „ἔτι ἦν ἑστηκὼς ἐνώπιον κυρίου καὶ ἐγγίσας εἶπε Μὴ συναπολέσῃς δίκαιον μετὰ ἀσεβοῦς“ (Gen. 18, 22. 23), τὸν ἐμφανῆ σοι καὶ γνώριμον μετὰ τοῦ φεύγοντός σε καὶ ἀποδιδράσκοντος; οὗτος μὲν γὰρ ἀσεβής, δίκαιος δὲ ὁ ἑστηκὼς ἐναντίον σου καὶ μὴ φεύγων· σὲ γάρ, ὦ δέσποτα, τιμᾶσθαι δίκαιον μόνον.
3.10Ama dinsiz nasıl kolayca bulunuyorsa, onun karşıtı olan dindar öyle bulunmaz; adil biri bulunursa buna bile şükretmeli. Bu yüzden "Adil olanı dinsizle birlikte yok etme" diyor. Çünkü hiç kimse Tanrı'yı layığınca onurlandıramaz, ancak adalete uygun biçimde onurlandırabilir. Ana babaya bile eşit bir karşılık vermek mümkün değilse (onları biz doğuramayız ya), her şeyi yokluktan var eden Tanrı'ya layığınca karşılık vermek ya da O'nu layığınca övmek nasıl imkânsız olmasın? Bütün aretēyi bize O sağlamıştır.
οὐχ ὥσπερ δὲ ἀσεβής, οὕτω καὶ εὐσεβής τις εὑρίσκεται, ἀλλ’ ἀγαπητόν, εἰ δίκαιος, οὗ χάριν φησί· „μὴ συναπολέσῃς δίκαιον μετὰ ἀσεβοῦς“. ἀξίως γὰρ οὐδεὶς τὸν θεὸν τιμᾷ, ἀλλὰ δικαίως μόνον· ὁπότε γὰρ οὐδὲ τοῖς γονεῦσιν ἴσας ἀποδοῦναι χάριτας ἐνδέχεται — ἀντιγεννῆσαι γὰρ οὐχ οἷόν τε τούτους —, πῶς οὐκ ἀδύνατον τὸν θεὸν ἀμείψασθαι ἢ ἐπαινέσαι κατὰ τὴν ἀξίαν τὸν τὰ ὅλα συστησάμενον ἐκ μὴ ὄντων; πᾶσαν γὰρ ἀρετὴν παρέσχετο.
3.11Öyleyse ey psykhē, üç vakitte, yani üç bölümlü zamanın tamamında Tanrı'nın önünde her zaman görünür ol; dişi olan duyulur duyguyu peşinden sürükleyerek değil, erkeksi olan ve dayanıklılıkta kendini çalıştıran düşünceyi buhur gibi yakarak. Çünkü kutsal logos her erkeğin yılda üç kez İsrail'in Rab Tanrısı'nın önünde görünmesini buyurur (Tesniye 16:16).
τρεῖς οὖν καιρούς, ὦ ψυχή, τουτέστι τὸν τριμερῆ χρόνον σύμπαντα ἐμφανὴς αἰεὶ γίνου θεῷ, μὴ τὸ θῆλυ αἰσθητὸν πάθος ἐφελκομένη, ἀλλὰ τὸν ἀνδρεῖον καὶ καρτερίας ἀσκητὴν λογισμὸν ἐκθυμιῶσα· τρισὶ γὰρ καιροῖς τοῦ ἐνιαυτοῦ ὀφθῆναι πᾶν ἀρσενικὸν ἐναντίον κυρίου τοῦ θεοῦ Ἰσραὴλ ὁ ἱερὸς λόγος προστάττει (Deut. 16, 16).
3.12Bunun için Musa da Tanrı'nın önünde görünür olduğunda, Rab'bi tanımadığını söyleyerek böbürlenen dağıtıcı karakterden, Firavun'dan kaçar. Çünkü şöyle diyor: "Musa Firavun'un yüzünden çekildi ve Midyan ülkesine yerleşti" (Çıkış 2:15), yani tabiata ait şeylerin yargılanmasına; "ve kuyunun başına oturdu"; Tanrı'nın, susamış ve iyiyi özleyen psykhēye içilir su yağdırıp yağdırmayacağını bekledi.
διὰ τοῦτο καὶ Μωυσῆς, ὅτε ἐμφανὴς καθίσταται θεῷ, φεύγει τὸν διασκεδαστὴν τρόπον Φαραώ, ὃς αὐχεῖ λέγων μὴ εἰδέναι τὸν κύριον· „ἀνεχώρησε“ γάρ φησι „Μωυσῆς ἀπὸ προσώπου Φαραὼ καὶ κατῴκησεν ἐν γῇ Μαδιάμ“ (Exod. 2, 15), τῇ κρίσει τῶν φύσεως πραγμάτων, „καὶ ἐκάθισεν ἐπὶ τοῦ φρέατος", ἐκδεχόμενος τί ὁ θεὸς ἀνομβρήσει πότιμον τῇ διψώσῃ καὶ ποθούσῃ ψυχῇ τὸ ἀγαθόν.
3.13Musa, duyguların önderi olan Firavun'un tanrısız kanaatinden çekilir; Midyan'a, yani yargıya çekilir ve sükûnet içinde mi kalması, yoksa kötüye karşı onun yıkımı için yeniden dava mı açması gerektiğini sınar. Saldırırsa zafer kazanıp kazanamayacağını da düşünür; bu yüzden, söylediğim gibi, Tanrı'nın derin ve hafiflikten uzak düşünceye Mısır kralının, yani onun duygularının akıntısını boğmaya yetecek bir pınar fışkırtıp fışkırtmayacağını bekleyerek yerinde durur.
ἀναχωρεῖ μὲν δὴ ἀπὸ τῆς ἀθέου καὶ ἡγεμονίδος τῶν παθῶν δόξης Φαραώ, ἀναχωρεῖ δὲ εἰς Μαδιάμ, τὴν κρίσιν, ἐξετάζων πότερον ἠρεμητέον αὐτῷ ἐστιν ἢ δικαστέον πάλιν πρὸς τὸν φαῦλον ἐπ’ ὀλέθρῳ αὐτοῦ· σκέπτεται δέ, εἰ ἐπιθέμενος ἰσχύσει νικηφορῆσαι, παρὸ καὶ κατέχεται ὑπομένων, ὡς ἔφην, εἰ ἀναδώσει ὁ θεὸς τῷ βαθεῖ καὶ μὴ κούφῳ λογισμῷ πηγὴν ἱκανὴν ἐπικλύσαι τὴν φορὰν τοῦ Αἰγυπτίων βασιλέως, τῶν παθῶν αὐτοῦ.
3.14Gerçekten de bu lütfa layık görülür; çünkü aretē uğrunda sefere çıkmış olduğundan, hazları yere serilmiş ve işe yaramaz hâlde görmedikçe savaşmayı bırakmaz. Bu yüzden Musa Firavun'dan kaçmaz (kaçsaydı geri dönmemek üzere kaçardı), çekilir; yani bir atletin soluklanıp nefesini toplaması gibi savaşa ara verir; ta ki ilahi sözlerle phronēsisin ve öbür aretēnin müttefikliğini uyandırıp en sağlam kuvvetle saldırıncaya dek.
ἀξιοῦται μέντοι τῆς χάριτος· στρατευσάμενος γὰρ στρατείαν τὴν ὑπὲρ ἀρετῆς οὐ παύεται πολεμῶν, πρὶν ἐπιδεῖν πρηνεῖς καὶ ἀπράκτους τὰς ἡδονάς. οὗ χάριν οὐ φεύγει Μωυσῆς ἀπὸ τοῦ Φαραώ, ἀνεπιστρεπτὶ γὰρ ἂν ἀπεδίδρασκεν, ἀλλ’ ἀναχωρεῖ, τουτέστιν ἀνακωχὴν ποιεῖται τοῦ πολέμου ἀθλητοῦ τρόπον διαπνέοντος καὶ συλλεγομένου τὸ πνεῦμα, μέχρις ἂν ἐγείρας τὴν φρονήσεως καὶ τῆς ἄλλης ἀρετῆς συμμαχίαν διὰ λόγων θείων μετὰ δυνάμεως ἐρρωμενεστάτης ἐπίθηται.
3.15Yakup ise ayak kaydıran olduğu, aretēyi zahmetsizce değil, yöntemlerle ve hünerlerle kazandığı için (henüz adı İsrail olarak değiştirilmemişti) Lavan'ın işlerinden, yani renklerden, biçimlerden ve genel olarak cisimlerden kaçar; bunlar tabiatları gereği nousu duyulur şeyler aracılığıyla yaralar. Yakup orada kalarak onları büsbütün yenemeyeceği için, onlara yenilmekten korkup kaçar. Bu yüzden de büyük övgüye layıktır; çünkü Musa "Görenin oğullarını sakıngan kılacaksınız" (Levililer 15:31) der, küstah ve güçlerini aşan şeylere âşık kılacaksınız demez. "Yakup kaçtığını bildirmeyerek Suriyeli Lavan'dan gizledi. Kendisi ve kendisine ait her şeyle kaçtı, ırmağı geçip Gilad dağına yöneldi" (Tekvin 31:20–21).
ὁ δὲ Ἰακώβ, πτερνιστὴς γάρ ἐστι, μεθόδοις καὶ τέχναις τὴν ἀρετὴν οὐκ ἀκονιτὶ κτώμενος — οὐ γὰρ μετωνόμαστό πω εἰς τὸν Ἰσραήλ — ἀποδιδράσκει τῶν κατὰ Λάβαν πραγμάτων, τουτέστι χρωμάτων καὶ σχημάτων καὶ συνόλως σωμάτων, ἃ τὸν νοῦν διὰ τῶν αἰσθητῶν τιτρώσκειν πέφυκεν· ἐπειδὴ γὰρ αὐτὰ νικῆσαι παρὼν κατὰ τὸ παντελὲς οὐκ ἠδύνατο, φεύγει δεδιὼς τὴν πρὸς αὐτῶν ἧτταν· καὶ σφόδρα ἐπαίνων ἄξιος· „εὐλαβεῖς“ γάρ φησι Μωυσῆς "ποιήσετε τοὺς υἱοὺς τοῦ ὁρῶντος“ (Lev. 15, 31), ἀλλ’ οὐ θρασεῖς καὶ τῶν
μὴ καθ’ αὑτοὺς ἐρῶντας. „καὶ ἔκρυψεν Ἰακὼβ Λάβαν τὸν Σύρον τοῦ μὴ ἀναγγεῖλαι αὐτῷ ὅτι ἀποδιδράσκει. καὶ ἀπέδρα αὐτὸς καὶ τὰ αὐτοῦ πάντα, καὶ διέβη τὸν ποταμὸν καὶ ὥρμησεν εἰς τὸ ὄρος Γαλαάδ“ (Gen. 31, 20. 21).
3.17Kaçtığını gizlemesi ve bunu duyulur şeylere bağlı düşünce olan Lavan'a bildirmemesi tabiata pek uygundur. Sözgelimi bir güzellik görüp ona tutulursan ve onun yüzünden tökezlemek üzereysen, onun tasavvurundan gizlice kaç ve bunu bir daha nousuna bildirme; yani onu yeniden aklına getirme, üzerinde durma. Çünkü sürekli hatırlamalar açık seçik izler kazıyarak düşünceye zarar verir ve onu çoğu zaman istemeden altüst eder. Herhangi bir his yoluyla çeken her şey için de aynı söz geçerlidir: bunlarda kurtuluş gizlice kaçmaktır; hatırlamak, bildirmek ve evirip çevirmek ise düşünceyi zorla ele geçirip köleleştirir. Öyleyse ey düşünce, karşına çıkan duyulur şey seni yakalayacak gibiyse, onu kendine asla bildirme, evirip çevirme ki yenilip bedbaht olmayasın; tersine serbestçe atılıp kaç ve evcil köleliğe yabani özgürlüğü tercih et.
φυσικώτατόν ἐστι τὸ κρύπτειν ὅτι ἀποδιδράσκει καὶ μὴ ἀναγγέλλειν τῷ ἠρτημένῳ τῶν αἰσθητῶν λογισμῷ Λάβαν· οἷον ἐὰν κάλλος ἰδὼν αἱρεθῇς αὐτῷ καὶ μέλλῃς πταίειν περὶ αὐτό, φύγε λαθὼν ἀπὸ τῆς φαντασίας αὐτοῦ καὶ μηκέτι ἀναγγείλῃς τῷ νῷ, τουτέστι μὴ ἐπιλογίσῃ πάλιν μηδὲ μελετήσῃς· αἱ γὰρ συνεχεῖς ὑπομνήσεις τύπους ἐγχαράττουσαι τρανοὺς βλάπτουσι τὴν διάνοιαν καὶ ἄκουσαν αὐτὴν ⟨πολλάκις⟩ περιτρέπουσιν. ὁ δ’ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ πάντων τῶν καθ’ ἡντινοῦν αἴσθησιν ὁλκῶν· ἐν γὰρ τούτοις σώτειρα ἡ λαθραία φυγή, τὸ δ’ ὑπομιμνῄσκεσθαι καὶ ἀναγγέλλειν καὶ ἀναπολεῖν κρατεῖ καὶ δουλοῦται βιαίως τὸν λογισμόν. μηδέποτ’ οὖν, ὦ διάνοια, τὸ φανὲν αἰσθητόν, εἰ μέλλεις ἁλίσκεσθαι πρὸς αὐτοῦ, ἀναγγείλῃς σαυτῇ μηδὲ ἀναπολήσῃς αὐτό, ἵνα μὴ κρατηθεῖσα κακοδαιμονῇς· ἀλλ’ ἄφετος ὁρμήσασα ἀπόδραθι ἐλευθερίαν ἀτίθασον δουλείας χειροήθους προκρίνουσα.
3.18Peki Yakup Lavan'ın Suriyeli olduğunu bilmiyormuş gibi neden burada "Yakup Suriyeli Lavan'dan gizledi" diyor? Bunun da önemsiz olmayan bir sebebi vardır: Suriye "yüksek şeyler" diye tercüme edilir. Kendini çalıştıran nous olan Yakup, duyguyu alçakta gördüğünde onu zorla yeneceğini hesaplayarak bekler; ama onu yüksekte, başı havada ve şişkin gördüğünde önce kendini çalıştıran nousun kendisi kaçar, sonra da onun bütün eşyası, yani çalışmasının parçaları: okumalar, çalışmalar, ibadetler, güzel şeylerin hatırası, kendine hâkim olma, uygun görevlerin yerine getirilmesi. Psykhēyi duyguların akıntısıyla basan ve batıran duyulur şeyler ırmağını geçer; geçince de yüksek ve yüce yere, yani yetkin aretēnin logosuna yönelir.
διὰ τί δὲ νῦν ὡς ἀγνοοῦντος τοῦ Ἰακώβ, ὅτι Σύρος ὁ Λάβαν ἐστί, φησὶν "ἔκρυψε δὲ Ἰακὼβ Λάβαν τὸν Σύρον“; ἔχει δὲ καὶ τοῦτο οὐ πάρεργον λόγον· Συρία γὰρ ἑρμηνεύεται μετέωρα· ὁ ἀσκητὴς οὖν Ἰακὼβ νοῦς, ὅτε μὲν ὁρᾷ ταπεινὸν τὸ πάθος, περιμένει λογιζόμενος αὐτὸ νικήσειν κατὰ κράτος, ὅτε δὲ μετέωρον καὶ ὑψαυχενοῦν καὶ ὑπέρογκον, ἀποδιδράσκει τε ὁ νοῦς ὁ ἀσκητὴς πρῶτος, εἶτα καὶ τὰ αὐτοῦ πάντα μέρη τῆς ἀσκήσεως, ἀναγνώσεις, μελέται, θεραπεῖαι, τῶν καλῶν μνῆμαι, ἐγκράτεια, τῶν καθηκόντων ἐνέργειαι, καὶ διαβαίνει τὸν τῶν αἰσθητῶν ποταμὸν τὸν ἐπικλύζοντα καὶ βαπτίζοντα τῇ φορᾷ τῶν παθῶν τὴν ψυχήν, καὶ ὁρμᾷ διαβὰς εἰς τὸν ὑψηλὸν καὶ μετέωρον ⟨τόπον⟩ τὸν λόγον τῆς τελείας ἀρετῆς·
3.19Çünkü "Gilad dağına yöneldi". Gilad "tanıklığın göçü" diye tercüme edilir; çünkü Tanrı psykhēyi Lavan'ın duygularından göçürdü, bu göçün kârlı ve faydalı olduğuna tanıklık etti ve psykhēyi alçaltan, yerde sürünür kılan kötülüklerden aretēnin yüksekliğine ve büyüklüğüne çıkardı.
„ὥρμησε γὰρ εἰς τὸ ὄρος Γαλαάδ", ἑρμηνεύεται δὲ μετοικία μαρτυρίας, τοῦ θεοῦ μετοικίσαντος τὴν ψυχὴν ἀπὸ τῶν κατὰ Λάβαν παθῶν καὶ μαρτυρήσαντος αὐτῇ μετανάστασιν, ὅτι λυσιτελὴς καὶ συμφέρουσα, καὶ ἀπὸ τῶν ταπεινὴν καὶ χαμαίζηλον ἀπεργαζομένων τὴν ψυχὴν κακῶν εἰς ὕψος καὶ μέγεθος ἀρετῆς προάγοντος.
3.20Bu yüzden hislerin dostu olan, nousa göre değil hislere göre iş gören Lavan öfkelenir, peşine düşer ve şöyle der: "Neden gizlice kaçtın?" (Tekvin 31:26). Yani: Neden bedenin zevkinde ve beden ile dış şeylerin iyi olduğuna hükmeden öğretide kalmadın? Üstelik bu kanaatten kaçarken aklımı da, Lea'yı ve Rahel'i de benden çaldın. Çünkü bunlar psykhēde kaldıkları sürece ona akıl veriyorlardı; ayrılınca ise ona bilgisizlik ve terbiyesizlik bıraktılar. Bu yüzden şunu ekler: "Beni soydun" (aynı yer), yani aklımı çaldın.
διὰ τοῦτο ὁ φίλος τῶν αἰσθήσεων καὶ κατ’ αὐτὰς ἀλλὰ μὴ κατὰ νοῦν ἐνεργῶν Λάβαν ἀγανακτεῖ καὶ διώκει καί φησιν· „ἵνα τί κρυφῇ ἀπέδρας“ (Gen. 31, 26), ἀλλ’ οὐ παρέμεινας τῇ τοῦ σώματος ἀπολαύσει καὶ τῷ δόγματι τῷ ⟨τὰ⟩ περὶ σῶμα καὶ τὰ ἐκτὸς ἀγαθὰ κρίνοντι; ἀλλὰ καὶ φεύγων ἀπὸ τῆσδε τῆς δόξης ἐσύλησάς μου καὶ τὸ φρονεῖν, Λείαν τε καὶ Ῥαχήλ· αὗται γάρ, ἡνίκα παρέμενον τῇ ψυχῇ, φρένας ἐνεποίουν ταύτῃ, μεταναστᾶσαι δὲ ἀμαθίαν καὶ ἀπαιδευσίαν αὐτῇ κατέλιπον· διὸ καὶ ἐπιφέρει ὅτι „ἐκλοποφόρησάς με“ (ibid.), τουτέστι τὸ φρονεῖν ἔκλεψας.
3.21Bu aklın ne olduğunu kendisi açıklayacaktır; çünkü şunu ekliyor: "Kızlarımı savaş esirleri gibi alıp götürdün; bana haber verseydin seni gönderirdim" (aynı yer). Sen birbiriyle çatışan şeyleri göndermezdin. Gerçekten gönderseydin ve psykhēyi özgür bıraksaydın, onun bütün bedensel ve duyusal gürültülerini üzerinden alırdın; çünkü düşünce kötülüklerden ve duygulardan ancak böyle kurtulur. Oysa şimdi onu özgür olarak gönderdiğini söylüyorsun, ama yaptıklarınla onu zindanda tutacağını itiraf ediyorsun; çünkü onu "çalgılarla, deflerle, lirle" ve her bir hisse ait hazlarla uğurlasaydın, gerçekte göndermiş olmazdın.
τί οὖν ἦν τὸ φρονεῖν, ἐξηγήσεται· ἐπιφέρει γάρ· „καὶ ἀπήγαγες τὰς θυγατέρας μου ὡς αἰχμαλώτιδας· καὶ εἰ ἀνήγγειλάς μοι, ἐξαπέστειλα ἄν σε“ (ibid.). οὐκ ἂν ἐξαπέστειλας τὰ μαχόμενα ἀλλήλοις· εἰ γὰρ ἐξαπέστειλας ὄντως καὶ ἠλευθέρους τὴν ψυχήν, περιεῖλες ἂν αὐτῆς τοὺς σωματικοὺς καὶ αἰσθητικοὺς ἅπαντας ἤχους· οὕτως γὰρ ἀπολυτροῦται κακιῶν καὶ παθῶν διάνοια. νυνὶ δὲ λέγεις μέν, ὡς ἐξαποστέλλεις ἐλευθέραν, διὰ δὲ τῶν ἔργων ὁμολογεῖς, ὅτι κατέσχες ἂν ἐν δεσμωτηρίῳ· εἰ γὰρ „μετὰ μουσικῶν καὶ τυμπάνων καὶ κιθάρας“ καὶ τῶν καθ’ ἑκάστην αἴσθησιν ἡδονῶν προὔπεμπες, οὐκ ἂν ὄντως ἐξαπέστειλας.
3.22Ey cisimlerin ve renklerin yoldaşı Lavan, biz yalnız senden değil, senin her şeyinden kaçıyoruz; bunların arasında duyguların işleyişiyle bir ağızdan ses veren hislerin sesleri de vardır. Çünkü aretēyi çalışanlarsak, Yakup'un da çalıştığı zorunlu bir çalışmayı çalıştık: psykhēye yabancı tanrıları, Musa'nın yapılmasını yasakladığı dökme tanrıları (Levililer 19:4) yok edip ortadan kaldırmak. Bunlar aretēnin ve iyi duyguların çözülmesi, kötülüğün ve duyguların ise oluşup katılaşmasıdır; çünkü dökülen şey eriyip yeniden katılaşır. Şöyle diyor: "Ellerindeki yabancı tanrıları ve kulaklarındaki küpeleri Yakup'a verdiler; Yakup da onları Şekem'deki menengiç ağacının altına gömdü" (Tekvin 35:4). Bunlar kötülerin tanrılarıdır. Yakup'un ise onları aldığı değil, gizlediği ve yok ettiği söyleniyor; bu da tam bir titizlikle söylenmiştir. Çünkü erdemli kişi kötülükten gelen hiçbir şeyi servet edinmek için almaz; onları gizler ve sessizce ortadan kaldırır.
οὐ γὰρ μόνον σέ, ὦ σωμάτων καὶ χρωμάτων ἑταῖρε Λάβαν, ἀποδιδράσκομεν, ἀλλὰ καὶ πάντα τὰ σά, ἐν οἷς καὶ αἱ τῶν αἰσθήσεων φωναὶ ταῖς τῶν παθῶν ἐνεργείαις συνηχοῦσαι· μεμελετήκαμεν γάρ, εἴ γε ἀρετῆς ἐσμεν ἀσκηταί, μελέτην ἀναγκαίαν, ἣν καὶ Ἰακὼβ ἐμελέτησεν, ἀπολλύναι καὶ διαφθείρειν τοὺς ἀλλοτρίους τῆς ψυχῆς [τοὺς] θεούς, τοὺς χωνευτοὺς θεούς, οὓς ἀπηγόρευκε Μωυσῆς δημιουργεῖν (Lev. 19, 4)· οὗτοι δ’ εἰσὶν ἀρετῆς μὲν καὶ εὐπαθείας διάλυσις, κακίας δὲ καὶ παθῶν σύστασίς τε καὶ πῆξις, τὸ
γὰρ χεόμενον διαλυθὲν αὖθις πήγνυται. λέγει δὲ οὕτως· „καὶ ἔδωκαν Ἰακὼβ τοὺς θεοὺς τοὺς ἀλλοτρίους, οἳ ἦσαν ἐν ταῖς χερσὶν αὐτῶν, καὶ τὰ ἐνώτια τὰ ἐν τοῖς ὠσὶν αὐτῶν, καὶ κατέκρυψεν αὐτὰ Ἰακὼβ ὑπὸ τὴν τερέβινθον τὴν ἐν Σικίμοις“ (Gen. 35, 4). οὗτοι δ’ εἰσὶ τῶν φαύλων θεοί. ὁ δὲ Ἰακὼβ οὐ λέγεται λαμβάνειν, ἀλλὰ κρύπτειν καὶ ἀπολλύναι· πάντῃ διηκριβωμένως· ὁ γὰρ ἀστεῖος οὐδὲν λήψεται πρὸς περιουσίαν τῶν ἀπὸ κακίας, ἀλλὰ κρύψει καὶ ἀφανιεῖ λάθρᾳ·
3.24Tıpkı İbrahim'in yaptığı gibi: Sodom kralı akılsız tabiatı akıllı tabiatla, atları insanlarla değiş tokuş etmek için hile kurunca İbrahim ona hiçbir şeyini almayacağını söyler; psykhēnin eylemini (Musa buna simgesel olarak "el" der) "yüce Tanrı'ya uzattığını" (Tekvin 14:22), onun bütün mallarından "bir iplikten çarık bağına kadar" hiçbir şey almayacağını bildirir; kral, aretēnin zenginliği yerine yoksulluk vererek göreni zengin ettiğini söylemesin diye.
καθάπερ καὶ Ἀβραὰμ τῷ Σοδόμων βασιλεῖ τεχνάζοντι ἀλόγου φύσεως ποιήσασθαι ἀντίδοσιν πρὸς λογικήν, ἵππου πρὸς ἄνδρας, φησὶ μηδὲν λήψεσθαι τῶν ἐκείνου, ἀλλ’ „ἐκτενεῖν“ τὴν ψυχικὴν πρᾶξιν, ὅπερ διὰ συμβόλου „χεῖρα“ ὠνόμασε, „πρὸς τὸν θεὸν τὸν ὕψιστον“ (Gen. 14, 22), μὴ γὰρ λήψεσθαι „ἀπὸ σπαρτίου ἕως σφαιρωτῆρος ὑποδήματος“ ἀπὸ πάντων τῶν ἐκείνου, ἵνα μὴ εἴπῃ πλούσιον πεποιηκέναι τὸν ὁρῶντα πενίαν ἀρετῆς τῆς πλουσίας ἀντιδιδούς.
3.25Duygular her zaman Şekem'de gizlenir ve korunur (Şekem "omuz" diye tercüme edilir; çünkü hazlar uğruna zahmet çeken, hazları koruyup saklar); bilgede ise yok edilir ve ortadan kaldırılır, hem de kısa bir süre için değil, "bugüne dek", yani her zaman. Çünkü bütün sonsuz zaman "bugün" ile ölçülür; bütün zamanın ölçüsü günlük devirdir.
κρύπτεται μὲν ἀεὶ καὶ φυλάττεται τὰ πάθη ἐν Σικίμοις — ὠμίασις δὲ ἑρμηνεύεται, ὁ γὰρ πονούμενος περὶ τὰς ἡδονὰς φυλακτικὸς τῶν ἡδονῶν ἐστιν —, ἀπόλλυται δὲ καὶ διαφθείρεται παρὰ τῷ σοφῷ, οὐ πρὸς βραχύν τινα χρόνον, ἀλλ’ „ἕως τῆς σήμερον ἡμέρας“, τουτέστιν ἀεί· ὁ γὰρ αἰὼν ἅπας τῷ σήμερον παραμετρεῖται, μέτρον γὰρ τοῦ παντὸς χρόνου ὁ ἡμερήσιος κύκλος.
3.26Bu yüzden Yakup Şekem'i, yani bedensel ve duyusal şeyleri, bunlardaki zahmetin peşinden giden Yusuf'a özel bir pay olarak verir (Tekvin 48:22); şükreden Yahuda'ya ise armağanlar değil, kardeşlerinden gelecek övgüyü, ilahileri ve Tanrı'ya yaraşır ezgileri verir (Tekvin 49:8). Yakup Şekem'i Tanrı'dan değil, "kılıçla ve yayla", yani kesip ayıran ve savunan sözlerle alır; çünkü bilge ikinci derecedeki şeyleri de kendine boyun eğdirir; ama boyun eğdirdikten sonra onları kendine saklamaz, onlara yatkın olana bağışlar.
διὸ καὶ ἐξαίρετον δίδωσι τῷ Ἰωσὴφ τὰ Σίκιμα ὁ Ἰακώβ (Gen. 48, 22), τὰ σωματικὰ καὶ αἰσθητικά, μετιόντι τὸν ἐν τούτοις πόνον, τῷ δ’ ἐξομολογουμένῳ Ἰούδᾳ οὐχὶ δόσεις, ἀλλὰ αἴνεσιν καὶ ὕμνους καὶ θεοπρεπεῖς ᾠδὰς πρὸς τῶν ἀδελφῶν (Gen. 49, 8). τὰ δὲ Σίκιμα ὁ Ἰακὼβ λαμβάνει οὐ παρὰ θεοῦ, ἀλλ’ „ἐν μαχαίρᾳ καὶ τόξοις“, λόγοις τμητικοῖς καὶ ἀμυντηρίοις· ὑποτάττει γὰρ καὶ τὰ δεύτερα ἑαυτῷ ὁ σοφός, ὑποτάξας δὲ οὐ φυλάττει, ἀλλὰ χαρίζεται τῷ πεφυκότι πρὸς αὐτά.
3.27Görmüyor musun, tanrıları alıyor gibi göründüğü hâlde almamış, onları gizlemiş, ortadan kaldırmış ve kendinden ebediyen uzaklaştırıp yok etmiştir? Peki kötülüğü gizlemek ve ortadan kaldırmak hangi psykhēye nasip oldu? Tanrı'nın kendini gösterdiği ve sırlarını bile layık gördüğü psykhēden başka hangisine? Çünkü şöyle diyor: "Yapacağım şeyi kulum İbrahim'den gizleyecek miyim?" (Tekvin 18:17). Ey Kurtarıcı, ne güzel ki güzel şeyleri özleyen psykhēye kendi işlerini gösteriyor, işlerinden hiçbirini ondan gizlemiyorsun! Bu yüzden o psykhē kötülükten kaçmaya, zararlı duyguyu gizlemeye, örtmeye ve her zaman yok etmeye güç yetirir.
οὐχ ὁρᾷς ὅτι καὶ τοὺς θεοὺς δοκῶν λαμβάνειν οὐκ εἴληφεν, ἀλλὰ ἀπέκρυψε καὶ ἠφάνισε καὶ διέφθειρε τὸν ἀεὶ χρόνον ἀφ’ ἑαυτοῦ; τίνι οὖν ψυχῇ ἀποκρύπτειν καὶ ἀφανίζειν κακίαν ἐγένετο, εἰ μὴ ᾗ ὁ θεὸς ἐνεφανίσθη, ἣν καὶ τῶν ἀπορρήτων μυστηρίων ἠξίωσε; φησὶ γάρ· „μὴ κρύψω ἐγὼ ἀπὸ Ἀβραὰμ τοῦ παιδός μου ἃ ἐγὼ ποιῶ" (Gen. 18, 17) ; εὖ, σῶτερ, ὅτι τὰ σεαυτοῦ ἔργα ἐπιδείκνυσαι τῇ ποθούσῃ τὰ καλὰ ψυχῇ καὶ οὐδὲν αὐτὴν τῶν σῶν ἔργων ἐπικέκρυψαι. τούτου χάριν ἰσχύει φεύγειν κακίαν καὶ ἀποκρύπτειν καὶ συσκιάζειν καὶ ἀπολλύναι ἀεὶ τὸ βλαβερὸν πάθος.
3.28Kötünün nasıl sürgün olduğunu ve Tanrı'dan saklandığını gösterdik; şimdi nerede saklandığını inceleyelim. "Bahçedeki ağacın ortasına" (Tekvin 3:8) diyor; yani nousun ortasına; nous da bütün psykhēnin, bir bahçenin ortasında olduğu gibi, ortasında yer alır. Çünkü Tanrı'dan kaçan kendine sığınır.
Ὃν μὲν οὖν τρόπον φυγάς τέ ἐστιν ὁ φαῦλος καὶ ἀποκρύπτεται θεόν, δεδηλώκαμεν· νυνὶ δὲ σκεψώμεθα, ὅπου ἀποκρύπτεται. „ἐν μέσῳ“ φησί „τοῦ ξύλου τοῦ παραδείσου" (Gen. 3, 8), τουτέστι κατὰ μέσον τὸν νοῦν, ὃς καὶ αὐτὸς μέσος ἐστὶν ὡσανεὶ παραδείσου τῆς ὅλης ψυχῆς· ὁ γὰρ ἀποδιδράσκων θεὸν καταφεύγει εἰς ἑαυτόν.
3.29İki nous vardır: biri bütün varlıkların nousu, yani Tanrı, öbürü her birinin kendi nousu. Kendi nousundan kaçan, her şeyin nousuna sığınır; çünkü kendi nousunu bırakan, insan nousuna ait şeylerin hiçbir şey olmadığını itiraf eder ve her şeyi Tanrı'ya bağlar. Tanrı'dan kaçan ise tersine, Tanrı'nın hiçbir şeyin sebebi olmadığını, olup biten her şeyin sebebinin kendisi olduğunu söyler.
δυοῖν γὰρ ὄντων τοῦ τε τῶν ὅλων νοῦ, ὅς ἐστι θεός, καὶ τοῦ ἰδίου, ὁ μὲν φεύγων ἀπὸ τοῦ καθ’ αὑτὸν καταφεύγει ἐπὶ τὸν συμπάντων — ὁ γὰρ νοῦν τὸν ἴδιον ἀπολείπων ὁμολογεῖ μηδὲν εἶναι τὰ κατὰ τὸν ἀνθρώπινον νοῦν, ἅπαντα δὲ προσάπτει θεῷ —, ὁ δὲ πάλιν ἀποδιδράσκων θεὸν τὸν μὲν οὐδενὸς αἴτιόν φησιν εἶναι, τῶν δὲ γινομένων ἁπάντων ἑαυτόν·
3.30Nitekim birçok kişi kozmostaki her şeyin bir yönetici olmadan, kendiliğinden hareket ettiğini; tekhnēleri, uğraşları, kanunları, âdetleri, şehre ait, özel ve ortak, hem insanlara hem akılsız hayvanlara karşı hukuk kurallarını yalnızca insan nousunun koyduğunu söyler.
λέγεται γοῦν παρὰ πολλοῖς, ὅτι τὰ ἐν τῷ κόσμῳ πάντα φέρεται χωρὶς ἡγεμόνος ἀπαυτοματίζοντα, τέχνας δὲ καὶ ἐπιτηδεύματα καὶ νόμους καὶ ἔθη καὶ πολιτικὰ καὶ ἴδια καὶ κοινὰ δίκαια πρός τε ἀνθρώπους καὶ πρὸς τὰ ἄλογα ζῷα ἔθετο μόνος ὁ ἀνθρώπινος νοῦς.
3.31Ama ey psykhē, kanaatler arasındaki farkı görüyorsun: Biri cüzî, oluşa tabi ve ölümlü nousu bırakıp gerçekten her şeyin nousunu, oluşa tabi olmayan ve çürümeyen nousu kendine dayanak edinir; öbürü ise Tanrı'yı reddedip kendine bile yardım edemeyen nousu yanlış olarak müttefik edinir. Bu yüzden Musa şöyle der: "Hırsız duvarı delerken yakalanır ve vurulup ölürse, bu cinayet sayılmaz; ama güneş üzerine doğmuşsa suçludur, karşılığında ölecektir" (Çıkış 22:1–2). Çünkü biri her şeye gücün yalnız Tanrı'ya ait olduğuna tanıklık eden, sağlam duran, sağlıklı ve doğru logosu yarıp böler ve Tanrı'nın değil, kendi nousunun iş gördüğünü bilen bu kişi delikte, yani delinmiş ve bölünmüş olanda yakalanırsa, başkasının malını alan bir hırsızdır.
ἀλλ’ ὁρᾷς, ὦ ψυχή, τῶν δοξῶν τὸ παραλλάττον· ἡ μὲν γὰρ τὸν ἐπὶ μέρους τὸν γενητὸν καὶ θνητὸν ἀπολιποῦσα τὸν τῶν ὅλων καὶ ἀγένητον καὶ ἄφθαρτον ἐπιγράφεται ὄντως, ἡ δὲ πάλιν θεὸν ἀποδοκιμάζουσα τὸν μηδ’ αὑτῷ βοηθῆσαι ἱκανὸν
νοῦν σύμμαχον ἐπισπᾶται πλημμελῶς. τούτου χάριν καὶ Μωυσῆς φησιν ὅτι „ἐὰν ⟨ἐν⟩ τῷ διορύγματι εὑρεθῇ ὁ κλέπτης καὶ πληγεὶς ἀποθάνῃ, οὐκ ἔστιν αὐτῷ φόνος· ἐὰν δὲ καὶ ὁ ἥλιος ἀνατείλῃ ἐπ’ αὐτῷ, ἔνοχός ἐστιν, ἀνταποθανεῖται“ (Exod. 22, 1. 2). ἐὰν γάρ τις τὸν ἑστῶτα καὶ ὑγιῆ καὶ ὀρθὸν διακόψῃ καὶ διέλῃ λόγον, ὃς θεῷ μόνῳ τὸ πάντα δύνασθαι μαρτυρεῖ, καὶ εὑρεθῇ ἐν τῷ διορύγματι τουτέστιν ἐν τῷ τετρημένῳ καὶ διῃρημένῳ, ὃς τὸν ἴδιον νοῦν ἐνεργοῦντα οἶδεν, ἀλλ’ οὐ θεόν, κλέπτης ἐστὶ τὰ ἀλλότρια ἀφαιρούμενος·
3.33Çünkü her şey Tanrı'nın mülküdür; bu yüzden bir şeyi kendine mal eden başkasının malını zimmetine geçirir ve pek ağır, güç iyileşen bir yara alır: bilgisizlikle ve terbiyesizlikle akraba bir şey olan kendini beğenmişliği. Vuranı ise söylemeden geçmiştir; çünkü vuran, vurulandan başkası değildir. Kendini ovan nasıl hem ovar hem ovulursa, kendini geren nasıl hem gerer hem gerilirse (çünkü hem etkide bulunanın kuvvetini hem katlananın etkilenişini kendisi üstlenir), Tanrı'nın şeylerini çalıp kendine mal eden de öyle kendi tanrısızlığı ve kendini beğenmişliği tarafından hırpalanır.
θεοῦ γὰρ τὰ πάντα κτήματα, ὥστε ὁ ἑαυτῷ τι προσνέμων τὰ ἑτέρου νοσφίζεται καὶ πληγὴν ἔχει παγχάλεπον καὶ δυσίατον, οἴησιν, πρᾶγμα ἀμαθίας καὶ ἀπαιδευσίας συγγενές. τὸν δὲ πλήττοντα παρησύχασεν· οὐ γάρ ἐστιν ἕτερος τοῦ πληττομένου· ἀλλ’ ὥσπερ ὁ τρίβων ἑαυτὸν καὶ τρίβεται καὶ ὁ ἐκτείνων ἑαυτὸν καὶ ἐκτείνεται — τήν τε γὰρ τοῦ δρῶντος δύναμιν καὶ τὸ τοῦ ὑπομένοντος πάθος αὐτὸς ἐκδέχεται —, οὕτως ὁ κλέπτων τὰ θεοῦ καὶ ἑαυτῷ ἐπιγράφων ὑπὸ τῆς ἑαυτοῦ ἀθεότητός τε καὶ οἰήσεως αἰκίζεται.
3.34Keşke vurulup ölse, yani hiç iş görmeden kalsa! O zaman daha az günah işlemiş sayılır. Çünkü kötülüğün bir türü durağan hâlde, bir türü hareket hâlinde görülür; hareket hâlindeki kötülük işlerin sonuçlarını gerçekleştirmeye yönelir; bu yüzden durağan hâldekinden daha kötüdür.
εἴθε μέντοι πληχθεὶς ἀποθάνοι, τουτέστιν ἄπρακτος διατελέσειεν· ἧττον γὰρ ἁμαρτάνειν δόξει. τῆς γὰρ κακίας ἡ μὲν ἐν σχέσει θεωρεῖται, ἡ δὲ ἐν κινήσει θεωρεῖται· νεύει δὲ πρὸς τὰς τῶν ἀποτελεσμάτων ἐκπληρώσεις ἡ ἐν τῷ κινεῖσθαι, διὸ καὶ χείρων τῆς κατὰ σχέσιν ἐστίν.
3.35Öyleyse olup bitenlerin sebebinin Tanrı değil de kendisi olduğu kanaatindeki düşünce ölürse, yani sükûnete erip büzülürse, "bu cinayet sayılmaz"; çünkü bütün kuvvetleri Tanrı'ya bağlayan canlı öğretiyi büsbütün yok etmiş değildir. Ama "güneş doğarsa", yani içimizde parlak görünen nous doğar ve her şeyi gördüğünü, her şeyi yönettiğini, hiçbir şeyin kendisinden kaçmadığını sanırsa, "suçludur, karşılığında ölecektir": yok ettiği canlı öğretinin, yani yalnız Tanrı'nın sebep olduğunu söyleyen öğretinin karşılığında ölecektir; cansız, ölümlü ve yanlış bir öğretinin savunucusu olduğu için kendisi gerçekten iş göremez ve ölü bulunacaktır. Bu yüzden kutsal logos, bir zanaatkârın elinden çıkmış oyma ya da dökme bir putu gizli bir yere koyana lanet eder (Tesniye 27:15). Ey düşünce, keyfiyetten yoksun olan Tanrı'nın oyma putlar gibi bir keyfiyeti olduğu, çürümez olan Tanrı'nın dökme putlar gibi çürüyüp gideceği yolundaki kötü kanaatleri neden içinde saklayıp biriktiriyorsun da hakikati çalışanlardan gerekeni öğrenmek için onları ortaya koymuyorsun? Hakikate karşı zevksiz inandırıcılıklar çalıştığın için kendini hünerli sanıyorsun; ama tedavi edilmek istemediğin için psykhēnin ağır bir hastalığına, bilgisizliğe yakalanmış hünersiz biri olduğun ortaya çıkıyor.
ἐὰν οὖν ἡ διάνοια ἀποθάνῃ ἡ δοξάζουσα αὑτὴν αἰτίαν τῶν γινομένων, ἀλλὰ μὴ θεόν, τουτέστιν ἠρεμήσῃ καὶ συσταλῇ, οὐκ ἔστιν αὐτῇ φόνος· οὐκ ἀνῄρηκε τελέως τὸ ἔμψυχον δόγμα τὸ θεῷ τὰς ἁπάσας δυνάμεις ἐπιγράφον· ἐὰν δὲ ἀνατείλῃ ὁ ἥλιος, τουτέστιν ὁ φαινόμενος λαμπρὸς νοῦς ἐν ἡμῖν, καὶ δόξῃ πάντα διορᾶν καὶ πάντα βραβεύειν καὶ μηδὲν ἐκφεύγειν ἑαυτόν, ἔνοχός ἐστιν, ἀνταποθανεῖται τοῦ ἐμψύχου δόγματος ὃ ἀνεῖλε, καθ’ ὃ μόνος αἴτιός ἐστιν ὁ θεός, εὑρισκόμενος ἄπρακτος καὶ νεκρὸς ὄντως αὐτός, ἀψύχου καὶ θνητοῦ καὶ πλημμελοῦς
δόγματος εἰσηγητὴς γεγενημένος. παρὸ καὶ καταρᾶται ὁ ἱερὸς λόγος τιθέντι ἐν ἀποκρύφῳ γλυπτὸν ἢ χωνευτόν, ἔργον χειρῶν τεχνίτου (Deut. 27, 15). τί γὰρ τὰς φαύλας δόξας, ὅτι ποιός ἐστιν ὁ θεὸς ὡς καὶ τὰ γλυπτὰ ὁ ἄποιος, ὅτι φθαρτὸς ὡς τὰ χωνευτὰ ὁ ἄφθαρτος, ταμιεύεις καὶ θησαυρίζεις, ὦ διάνοια, ἐν σαυτῇ, ἀλλ’ οὐκ εἰς μέσον προφέρεις, ἵν’ ὑπὸ τῶν ἀσκητῶν τῆς ἀληθείας ἃ χρὴ διδαχθῇς; οἴει μὲν γὰρ τεχνική τις εἶναι, ὅτι κατὰ τῆς ἀληθείας ἀμούσους πιθανότητας μεμελέτηκας, ἄτεχνος δὲ ἀνευρίσκῃ νόσον χαλεπὴν ψυχῆς ἀμαθίαν οὐκ ἐθέλουσα θεραπεύεσθαι.
3.37Kötünün Var Olan'dan kaçarak kendi dağınık nousuna gömüldüğüne, "Mısırlıyı vurup kuma gömen" (Çıkış 2:12) Musa tanıklık edecektir. Musa böylece bedene ait şeyleri savunan, psykhēye ait şeyleri hiçe sayan ve hazları gaye bilen kişinin hesabını görmüştü.
ὅτι δὲ ὁ φαῦλος εἰς τὸν σποράδα νοῦν ἑαυτοῦ καταδύεται φεύγων τὸν ὄντα, μαρτυρήσει Μωυσῆς ὁ „πατάξας τὸν Αἰγύπτιον καὶ κρύψας ἐν τῇ ἄμμῳ“ (Exod. 2, 12), ὅπερ ἦν, συλλογισάμενος τὸν προστατεῖν λέγοντα ⟨τὰ⟩ τοῦ σώματος καὶ μηδὲν τὰ ψυχῆς νομίζοντα καὶ τέλος ἡγούμενον τὰς ἡδονάς·
3.38Musa, duyguların önderi olan kötülüğün, yani Mısır kralının Tanrı'yı görene yüklediği zahmeti fark edince, Mısırlı adamın, yani insani ve fani duygunun göreni dövüp hırpaladığını görür. Bütün psykhēnin bir o yanına bir bu yanına bakınır; Var Olan Tanrı'dan başka ayakta duran kimseyi görmez, öbür her şeyin sarsılıp sallandığını görür. Bunun üzerine haz düşkününü vurup hesabını görür ve onu, güzel olanla kaynaşmaktan ve birleşmekten yoksun kalmış dağınık ve savrulmuş nousa gömer.
κατανοήσας γὰρ τὸν πόνον τοῦ τὸν θεὸν ὁρῶντος, ὃν ἐπιτίθησιν αὐτῷ ὁ βασιλεὺς τῆς Αἰγύπτου, ἡ τῶν παθῶν ἡγεμονὶς κακία, ὁρᾷ τὸν Αἰγύπτιον ἄνθρωπον, τὸ ἀνθρώπειον καὶ ἐπίκηρον πάθος, τύπτοντα καὶ αἰκιζόμενον τὸν ὁρῶντα, περιβλεψάμενος δὲ τὴν ὅλην ψυχὴν ὧδε κἀκεῖσε καὶ μηδένα ἰδὼν ἑστῶτα, ὅτι μὴ τὸν ὄντα θεόν, τὰ δ’ ἄλλα κλονούμενα καὶ σαλευόμενα, πατάξας καὶ συλλογισάμενος τὸν φιλήδονον κρύπτει ἐν τῷ σποράδι καὶ πεφορημένῳ νῷ, ὃς συμφυΐας καὶ ἑνώσεως τῆς πρὸς τὸ καλὸν ἐστέρηται.
3.39İşte bu kişi kendi içine saklanmıştır. Bunun zıddı olan ise kendinden kaçar, varlıkların Tanrı'sına sığınır. Bu yüzden şöyle der: "Onu dışarı çıkardı ve dedi ki: Göğe bak ve yıldızları say" (Tekvin 15:5). Aretē aşklarına doymak bilmediğimiz için bu yıldızları kucaklamak ve çepeçevre seyretmek isterdik; ama Tanrı'nın zenginliğini ölçmeye gücümüz yetmez.
οὗτος μὲν οὖν ἀποκέκρυπται εἰς αὑτόν· ὁ δὲ ἐναντίος τούτῳ φεύγει μὲν ἀφ’ ἑαυτοῦ, καταφεύγει δ’ ἐπὶ τὸν τῶν ὄντων θεόν. διὸ καί φησιν· „ἐξήγαγεν αὐτὸν ἔξω καὶ εἶπεν Ἀνάβλεψον εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἀρίθμησον τοὺς ἀστέρας“ (Gen. 15, 5), οὓς ἐβουλόμεθα μὲν περιλαβεῖν καὶ περιαθρῆσαι ἄπληστοι τῶν ἀρετῆς ὄντες ἐρώτων, ἀδυνατοῦμεν δὲ πλοῦτον ἀναμετρῆσαι θεοῦ.
3.40Yine de cömert Tanrı'ya şükürler olsun ki psykhēye, gökteki yıldızlar gibi uzaktan parlayan, ışıl ışıl ve baştan başa akıl dolu tohumlar ekeceğini söylüyor. "Onu çıkardı" sözüne "dışarı" kelimesinin eklenmesi boşuna mıdır? İçeri kim çıkarılır ki? Belki de söylemek istediği şudur: Onu en dıştaki yere çıkardı; başka şeylerin kuşatabileceği dışarıdaki bir yere değil. Evlerde erkekler salonu yatak odasının dışındadır, geçit ise içindedir; avlu kapısı da avlunun dışındadır, ama dış kapının içindedir. Psykhēde de bir şeyin dışında olan başka bir şeyin içinde olabilir.
ἀλλ’ ὅμως χάρις τῷ φιλοδώρῳ, ὅτι οὕτω σπέρματα ἐν ψυχῇ βαλέσθαι φησὶ τηλαυγῆ καὶ λαμπρὰ καὶ δι’ ὅλων νοερὰ ὡς τοὺς ἀστέρας ἐν οὐρανῷ. οὐ παρέργως δὲ πρόσκειται τῷ „ἐξήγαγεν αὐτὸν“ τὸ „ἔξω“; τίς γὰρ ἔνδον ἐξάγεται; ἀλλὰ μήποτε ὃ λέγει τοιοῦτόν ἐστιν· ἐξήγαγεν αὐτὸν εἰς τὸ ἐξωτάτω χωρίον, οὐκ εἴς τι τῶν ἐκτός, ὃ δύναται ὑπ’ ἄλλων περιέχεσθαι· ὥσπερ γὰρ ἐν ταῖς οἰκίαις τοῦ θαλάμου ἐκτὸς μέν ἐστιν ὁ ἀνδρών, ἐντὸς δὲ ὁ αὐλών, καὶ ἡ αὔλειος ἐκτὸς μὲν τῆς αὐλῆς, εἴσω δὲ τοῦ πυλῶνος, οὕτως καὶ ἐπὶ ψυχῆς δύναται τὸ ἐκτός τινος ἐντὸς εἶναι [τοῦ] ἑτέρου.
3.41Öyleyse şöyle anlamak gerekir: Tanrı nousu en dıştaki yere çıkardı. Nousun bedeni bırakıp hisse sığınmasının ne faydası olurdu? Hisse veda edip seslendirilen söze boyun eğmesinin ne faydası olurdu? Dışarı çıkarılıp özgürlüğe salıverilecek nousun her şeyden sıyrılması gerekir: bedensel zorunluluklardan, duyu organlarından, sofistçe sözlerden, inandırıcılıklardan, en sonunda da kendinden. Bu yüzden başka bir yerde de övünerek şöyle der: "Beni babamın evinden alan, göğün Rab Tanrısı ve yerin Tanrısı" (Tekvin 24:7). Çünkü bedende ve ölümlü cinste oturanın Tanrı'yla bir arada olması mümkün değildir; bu, ancak Tanrı'nın zindandan kurtardığı kişiye mümkündür.
οὕτως οὖν ἀκουστέον· τὸν νοῦν εἰς τὸ ἐξώτατον ἐξήγαγε. τί γὰρ ὄφελος ἦν καταλιπεῖν αὐτὸν τὸ σῶμα, καταφυγεῖν δὲ ἐπ’ αἴσθησιν; τί δὲ αἰσθήσει μὲν ἀποτάξασθαι, λόγῳ δὲ ὑποστεῖλαι τῷ γεγωνῷ; χρὴ γὰρ τὸν μέλλοντα νοῦν ἐξάγεσθαι καὶ ἐν ἐλευθερίᾳ ἀφίεσθαι πάντων ὑπεκστῆναι, σωματικῶν ἀναγκῶν, αἰσθητικῶν ὀργάνων, [κατα]λόγων σοφιστικῶν, πιθανοτήτων, τὰ τελευταῖα
καὶ ἑαυτοῦ. διὸ καὶ ἐν ἑτέροις αὐχεῖ λέγων· „κύριος ὁ θεὸς τοῦ οὐρανοῦ καὶ ὁ θεὸς τῆς γῆς, ὃς ἔλαβέ με ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ πατρός μου“ (Gen. 24, 7)· οὐ γάρ ἐστι ⟨τὸν⟩ κατοικοῦντα ἐν σώματι καὶ τῷ θνητῷ γένει δυνατὸν θεῷ συγγενέσθαι, ἀλλὰ τὸν ⟨ὃν⟩ ἐκ τοῦ δεσμωτηρίου θεὸς διαρρύεται.
3.43Bu yüzden psykhēnin sevinci olan İshak da Tanrı'yla söyleşip baş başa kalmak istediğinde kendini ve kendi nousunu bırakarak dışarı çıkar; çünkü "İshak akşama doğru kırda söyleşmek için dışarı çıktı" (Tekvin 24:63) diyor. Peygamberlik logosu olan Musa da şöyle der: "Şehirden çıkınca", yani psykhēden (çünkü psykhē de canlıya kanunlar ve âdetler veren bir şehirdir), "ellerimi açacağım" (Çıkış 9:29); yani bütün eylemlerimi Tanrı'nın önüne açıp sereceğim ve O'nu her birinin tanığı ve gözeticisi olarak çağıracağım; kötülük tabiatı gereği O'ndan saklanamaz, açılıp serilir ve apaçık görülür.
οὗ ἕνεκα καὶ ἡ τῆς ψυχῆς χαρὰ Ἰσαάκ, ὅταν ἀδολεσχῇ καὶ ἰδιάζῃ θεῷ, ἐξέρχεται ἀπολείπων ἑαυτὸν καὶ τὸν ἴδιον νοῦν· „ἐξῆλθε“ γάρ φησιν „Ἰσαὰκ ἀδολεσχῆσαι εἰς τὸ πεδίον τὸ πρὸς δείλης“ (Gen. 24, 63). καὶ Μωυσῆς δὲ ὁ προφητικὸς λόγος φησίν· „ὅταν ἐξέλθω τὴν πόλιν“, τὴν ψυχήν — πόλις γάρ ἐστι καὶ αὕτη τοῦ ζῴου νόμους διδοῦσα καὶ ἔθη — „ἐκπετάσω τὰς χεῖρας“ (Exod. 9, 29), καὶ ἀναπετάσω καὶ ἐξαπλώσω πάσας τὰς πράξεις θεῷ μάρτυρα καλῶν καὶ ἐπίσκοπον ἑκάστης, ὃν κακία κρύπτεσθαι οὐ πέφυκεν, ἐξαπλοῦσθαι δὲ καὶ φανερῶς ὁρᾶσθαι.
3.44Psykhē bütün sözleriyle ve işleriyle açılıp serilince ve ilahileşince, hislerin sesleri ve bütün rahatsız edici, uğursuz gürültüler diner. Çünkü görülür şey görmeyi, ses işitmeyi, koku koku almayı kendine seslenip çağırır; kısacası duyulur şey hissi kendine davet eder. Düşünce psykhēnin şehrinden çıkıp kendi eylemlerini ve düşüncelerini Tanrı'ya bağladığında bunların hepsi diner. Nitekim "Musa'nın elleri ağırdır" (Çıkış 17:12); çünkü kötünün eylemleri rüzgâr gibi ve hafiftir, bilgeninkiler ise ağır, sarsılmaz ve kolay kımıldamaz olur. Bu yüzden onları logos olan Harun ile "ışık" anlamına gelen Hur destekler; şeyler arasında hakikatten daha parlak bir ışık yoktur. Böylece sana simgelerle, bilgenin eylemlerinin en zorunlu iki şey olan logos ve hakikat tarafından desteklendiğini göstermek istiyor. Bu yüzden Harun da öldüğünde, yani tamamlandığında, yine "ışık" anlamına gelen Hor dağına çıkar (Sayılar 20:25); çünkü logosun gayesi, ışıktan daha uzaklara parlayan hakikattir; logos ona ulaşmaya can atar.
ὅταν μέντοι διὰ πάντων ἡ ψυχὴ καὶ λόγων καὶ ἔργων ἐξαπλωθῇ καὶ ἐκθειασθῇ, παύονται τῶν αἰσθήσεων αἱ φωναὶ καὶ πάντες οἱ ὀχληροὶ καὶ δυσώνυμοι ἦχοι· φωνεῖ γὰρ καὶ καλεῖ τὸ μὲν ὁρατὸν τὴν ὅρασιν ἐφ’ ἑαυτό, ἡ δὲ φωνὴ τὴν ἀκοήν, ὁ δὲ ἀτμὸς τὴν ὄσφρησιν, καὶ συνόλως τὸ αἰσθητὸν τὴν αἴσθησιν ἐφ’ ἑαυτὸ προσκαλεῖται· ταῦτα δὲ πάντα παύεται, ὅταν ἐξελθοῦσα τὴν ψυχῆς πόλιν ἡ
διάνοια θεῷ τὰς ἑαυτῆς πράξεις καὶ διανοήσεις ἀνάψῃ. καὶ γάρ εἰσιν „αἱ χεῖρες Μωυσεῖ βαρεῖαι“ (Exod. 17, 12)· ἐπειδὴ γὰρ αἱ τοῦ φαύλου πράξεις ἀνεμιαῖοί τε καὶ κοῦφαι, γένοιντ’ ἂν αἱ τοῦ σοφοῦ βαρεῖαι καὶ ἀκίνητοι οὐδ’ εὐσάλευτοι· παρὸ καὶ στηρίζονται ὑπό τε Ἀαρών, τοῦ λόγου, καὶ Ὤρ, ὅ ἐστι φῶς· οὐδὲν ⟨δὲ⟩ τῶν πραγμάτων φῶς ἐναργέστερόν ἐστιν ἀληθείας· βούλεται οὖν διὰ συμβόλων σοι παραστῆσαι, ὅτι αἱ τοῦ σοφοῦ πράξεις στηρίζονται ὑπὸ τῶν ἀναγκαιοτάτων λόγου τε καὶ ἀληθείας. διὸ καὶ Ἀαρὼν ὅταν τελευτᾷ, τουτέστιν ὅταν τελειωθῇ, εἰς Ὤρ, ὅ ἐστι φῶς, ἀνέρχεται (Num. 20, 25)· τὸ γὰρ τέλος τοῦ λόγου ἀλήθειά ἐστιν ἡ φωτὸς τηλαυγεστέρα, εἰς ἣν σπουδάζει ὁ λόγος ἐλθεῖν.
3.46Görmüyor musun, Musa Tanrı'dan çadırı, yani bilgenin içinde konakladığı ve oturduğu bilgeliği alıp bedenin içinde değil, dışında kurmuş, sağlamlaştırmış ve kuvvetle yerleştirmiştir (Çıkış 33:7)? Çünkü bedeni bir ordugâha, savaşlarla ve savaşın getirdiği bütün kötülüklerle dolu, barıştan hiç payı olmayan bir askerî karargâha benzetir. "Ve çadıra Tanıklık Çadırı dendi"; yani Tanrı'nın tanıklık ettiği bilgelik. "Rab'bi arayan herkes de dışarı çıkardı"; pek güzel!
οὐχ ὁρᾷς ὅτι καὶ τὴν παρὰ τοῦ θεοῦ σκηνὴν (Exod. 33, 7) λαβών, τουτέστι σοφίαν, ἐν ᾗ κατασκηνοῖ καὶ ἐνοικεῖ ὁ σοφός, ἔπηξε καὶ ἐβεβαιώσατο καὶ κραταιῶς ἱδρύσατο, οὐκ ἐν τῷ σώματι, ἀλλ’ ἔξω τούτου; παρεμβολῇ γὰρ αὐτὸ ἀπεικάζει, στρατοπέδῳ πολέμων καὶ κακῶν ὅσα πόλεμος ἐργάζεται πλήρει, μετουσίαν εἰρήνης οὐκ ἔχοντι. „καὶ ἐκλήθη ἡ σκηνὴ μαρτυρίου“, σοφία μαρτυρουμένη ὑπὸ θεοῦ· καὶ γὰρ „πᾶς ὁ ζητῶν κύριον ἐξεπορεύετο“, παγκάλως·
3.47Ey düşünce, Tanrı'yı arıyorsan kendinden çıkarak ara; bedenin yığınlarında ya da nousun kendini beğenmişliklerinde kalırsan, aradığını söylesen de ilahi şeyleri aramıyorsun demektir. Ararken Tanrı'yı bulup bulamayacağın belli değildir; çünkü O kendini birçok kişiye göstermemiş, onların gayreti sonuna dek yarım kalmıştır. Ama iyi şeylerden pay almak için yalnızca aramak bile yeter; çünkü güzel şeylere yönelen atılışlar, gayelerine ulaşamasalar bile, sahiplerini önceden sevindirir.
εἰ γὰρ ζητεῖς θεόν, ὦ διάνοια, ἐξελθοῦσα ἀπὸ σαυτῆς ἀναζήτει, μένουσα δὲ ἐν τοῖς σωματικοῖς ὄγκοις ἢ ταῖς κατὰ νοῦν οἰήσεσιν ἀζητήτως ἔχεις τῶν θείων, κἂν ἐπιμορφάζῃς ὅτι ζητεῖς· εἰ δὲ ζητοῦσα εὑρήσεις θεόν, ἄδηλον, πολλοῖς γὰρ οὐκ ἐφανέρωσεν ἑαυτόν, ἀλλ’ ἀτελῆ τὴν σπουδὴν ἄχρι παντὸς ἔσχον· ἐξαρκεῖ μέντοι πρὸς μετουσίαν ἀγαθῶν καὶ ψιλὸν τὸ ζητεῖν μόνον, ἀεὶ γὰρ αἱ ἐπὶ τὰ καλὰ ὁρμαί, κἂν τοῦ τέλους ἀτυχῶσι, τοὺς χρωμένους προευφραίνουσιν.
3.48Böylece kötü aretēden kaçıp Tanrı'dan saklanarak zayıf bir yardımcıya, kendi nousuna sığınır; erdemli ise tersine kendinden kaçarak Bir olanı tanımaya döner ve böylece güzel bir koşuyu, her şeyin en iyisi olan bu yarışmayı kazanır.
οὕτως ὁ μὲν φαῦλος ἀρετήν γε φεύγων καὶ θεὸν ἀποκρυπτόμενος ἐπ’ ἀσθενῆ βοηθὸν καταφεύγει τὸν ἴδιον νοῦν, ὁ δὲ σπουδαῖος ἔμπαλιν ἑαυτὸν ἀποδιδράσκων ἀναστρέφει πρὸς τὴν τοῦ ἑνὸς ἐπίγνωσιν, καλὸν δρόμον καὶ πάντων ἄριστον ἀγώνισμα τοῦτο νικῶν.
3.49"Rab Tanrı Âdem'e seslenip ona, 'Neredesin?' dedi" (Tekvin 3:9). Karısı da onunla birlikte saklandığı hâlde neden yalnız Âdem çağrılıyor? Önce şunu söylemeli: Nous, değişmesinden ötürü azarlanıp uyarıldığında bulunduğu yere çağrılır. Ama çağrılan yalnızca nousun kendisi değildir, bütün kuvvetleridir de; çünkü kuvvetleri olmadan nous kendi başına çıplaktır, hatta var olmadığı görülür. Bu kuvvetlerden biri de histir, yani kadın.
„Καὶ ἐκάλεσε κύριος ὁ θεὸς τὸν Ἀδὰμ καὶ εἶπεν αὐτῷ Ποῦ εἶ“ (Gen. 3, 9) ; διὰ τί μόνος καλεῖται ὁ Ἀδάμ, συγκεκρυμμένης αὐτῷ καὶ τῆς γυναικός; λεκτέον οὖν πρῶτον, ὅτι καλεῖται ὁ νοῦς ὅπου ἦν, ὅταν ἔλεγχον λαμβάνῃ καὶ ἐπίστασιν τῆς τροπῆς· οὐ μόνον ⟨δ’⟩ αὐτὸς καλεῖται, ἀλλὰ καὶ αἱ δυνάμεις αὐτοῦ πᾶσαι, ἄνευ γὰρ τῶν δυνάμεων ὁ νοῦς καθ’ ἑαυτὸν γυμνὸς καὶ οὐδὲ ὢν εὑρίσκεται· μία δὲ τῶν δυνάμεων καὶ ἡ αἴσθησις, ἥτις ἐστὶ γυνή.
3.50Böylece kadın, yani his de nous olan Âdem'le birlikte çağrılmıştır; ama Tanrı onu ayrıca çağırmıyor. Neden? Çünkü his akılsız olduğu için kendi başına azara muhatap olamaz: ne görme ne işitme ne de öbür hislerden biri bir şey öğrenebilir; bu yüzden his şeyleri kavrayamaz; çünkü onu yapan, onu yalnızca cisimleri ayırt edecek şekilde yapmıştır. Öğrenen ise nousdur; bu yüzden Tanrı hissi değil, nousu çağırmıştır. "Neredesin?" sözü birçok biçimde açıklanabilir. Birincisi, soru olarak değil, bildirme olarak: vurgu değiştirilip okunursa söz "bir yerdesin", yani "bir mekândasın" anlamına gelir. Tanrı'nın bahçede dolaştığını ve bahçenin O'nu kuşattığını sandığın için bu kanaate kapılmakla iyi etmediğini öğren ve bilen Tanrı'dan şu en doğru sözü dinle: Tanrı bir yerde değildir, çünkü O kuşatılan değil, her şeyi kuşatandır; oluşmuş olan ise bir yerdedir, çünkü onun kuşatan değil, kuşatılan olması zorunludur.
συγκέκληται οὖν τῷ Ἀδὰμ τῷ νῷ καὶ ἡ γυνὴ αἴσθησις· ἰδίᾳ δ’ αὐτὴν οὐ καλεῖ· διὰ τί; ὅτι ἄλογος οὖσα ἔλεγχον ἐξ ἑαυτῆς λαμβάνειν οὐ δύναται· οὔτε γὰρ ἡ ὅρασις οὔθ’ ἡ ἀκοὴ οὔτε τις τῶν ἄλλων αἰσθήσεων διδακτή, ὥστε οὐ δύναται κατάληψιν πραγμάτων ποιήσασθαι· μόνων γὰρ σωμάτων διακριτικὴν εἰργάσατο αὐτὴν ὁ ἐργασάμενος· ὁ δὲ νοῦς ὁ διδασκόμενός ἐστιν, οὗ χάριν αὐτὸν
ἀλλ’ οὐ τὴν αἴσθησιν προκέκληται. τὸ δὲ „ποῦ εἶ“ πολλαχῶς ἔστιν ἀποδοῦναι· ἅπαξ μὲν οὐ τὸ πευστικόν, ἀλλὰ τὸ ἀποφαντικὸν τὸ ἴσον τῷ „ἐν τόπῳ ὑπάρχεις“ βαρυτονουμένου τοῦ „ποὺ εἶ“· ἐπειδὴ γὰρ ᾠήθης τὸν θεὸν ἐν τῷ παραδείσῳ περιπατεῖν καὶ ὑπὸ τούτου περιέχεσθαι, μάθε ὅτι ⟨οὐκ⟩ εὖ τοῦτο πέπονθας, καὶ ἄκουσον παρὰ τοῦ ἐπισταμένου θεοῦ ῥῆσιν ἀληθεστάτην, ὅτι ὁ μὲν θεὸς οὐχί που — οὐ γὰρ περιέχεται ἀλλὰ περιέχει τὸ πᾶν —, τὸ δὲ γενόμενον ἐν τόπῳ, περιέχεσθαι γὰρ αὐτὸ ἀλλ’ οὐ περιέχειν ἀναγκαῖον.
3.52İkincisi, söylenen şuna eşittir: "Ey psykhē, nereye düştün? Ne iyiliklerin yerine ne kötülükleri seçtin? Tanrı seni aretēden pay almaya çağırdığı hâlde sen kötülüğün peşine düşüyorsun; tadını çıkarman için sana hayat ağacını, yani onunla yaşayabileceğin bilgeliği verdiği hâlde, bilgisizliğe ve yıkıma doydun; psykhēnin ölümü olan bedbahtlığı hakiki hayatın saadetine tercih ettin."
δεύτερον δὲ τὸ λεγόμενον ἴσον ἐστὶ τούτῳ· ποῦ γέγονας, ὦ ψυχή; ἀνθ’ οἵων ἀγαθῶν οἷα ᾕρησαι κακά; καλέσαντός σε τοῦ θεοῦ πρὸς μετουσίαν ἀρετῆς κακίαν μετέρχῃ, καὶ τὸ τῆς ζωῆς ξύλον, τουτέστι σοφίας ᾗ δυνήσῃ ζῆν, παρασχόντος εἰς ἀπόλαυσιν ἀμαθίας καὶ φθορᾶς ἐνεφορήθης, κακοδαιμονίαν τὸν ψυχῆς θάνατον εὐδαιμονίας τῆς ἀληθινῆς ζωῆς προκρίνασα;
3.53Üçüncüsü sorudur; buna iki cevap verilebilir. Biri, "Neredesin?" diye soran birine verilen "Hiçbir yerde" cevabıdır; çünkü kötünün psykhēsinin basacağı ya da üzerine yerleşeceği hiçbir yer yoktur. Bu yüzden kötüye "yersiz" denir (yersiz de yerine oturtulamayan bir kötülüktür). Erdemli olmayan böyledir: hep sallanır, sarsılır, sabit durmayan bir rüzgâr gibi savrulur, hiçbir sağlam düşünceye asla yoldaş olmaz.
τρίτον ἐστὶ τὸ πευστικόν, πρὸς ὃ δύο γένοιντ’ ἂν ἀποκρίσεις· μία μὲν πυνθανομένῳ „ποῦ εἶ“ ἡ „οὐδαμοῦ“, τόπον γὰρ οὐδένα ἔχει ἡ τοῦ φαύλου ψυχή, ᾧ ἐπιβήσεται ἢ ἐφ’ οὗ ἱδρυθήσεται, παρὸ καὶ ἄτοπος λέγεται εἶναι ὁ φαῦλος — ἄτοπον δέ ἐστι κακὸν δύσθετον —· τοιοῦτος δ’ ὁ μὴ ἀστεῖος, σαλεύων καὶ κλονούμενος ἀεὶ καὶ πνεύματος τρόπον ἀστάτου διαφερόμενος, βεβαίου τὸ παράπαν οὐδεμιᾶς γνώμης ἑταῖρος ὤν·
3.54Öbür cevap ise şu olabilir; Âdem de bunu kullanmıştır: "Nerede olduğumu dinle: Tanrı'yı göremeyenlerin bulunduğu yerde, Tanrı'yı işitmeyenlerin bulunduğu yerde, Sebep'ten saklananların bulunduğu yerde, aretēden kaçanların bulunduğu yerde, bilgelikten çıplak olanların bulunduğu yerde, psykhēlerindeki yüreksizlik ve korkaklık yüzünden korkup titreyenlerin bulunduğu yerde." Çünkü "Bahçede sesini işittim ve çıplak olduğum için korktum ve saklandım" (Tekvin 3:10) derken, daha önce daha uzun sözlerle gösterdiğimiz gibi, bütün bu söylenenleri ortaya koymaktadır.
ἑτέρα δὲ γένοιτ’ ἂν ἀπόκρισις τοιάδε, ᾗ κέχρηται καὶ ὁ Ἀδάμ· ποῦ εἰμι ἄκουε· ὅπου οἱ τὸν θεὸν ἰδεῖν ἀδυνατοῦντες, ὅπου οἱ θεοῦ οὐκ ἀκούοντες, ὅπου οἱ τὸ αἴτιον ἀποκρυπτόμενοι, ὅπου οἱ φεύγοντες ἀρετήν, ὅπου οἱ γυμνοὶ σοφίας, ὅπου οἱ φοβούμενοι καὶ τρέμοντες ὑπ’ ἀνανδρίας καὶ δειλίας ψυχικῆς· ὅταν γὰρ λέγῃ „τῆς φωνῆς σου ἤκουσα ἐν τῷ παραδείσῳ καὶ ἐφοβήθην, ὅτι γυμνός εἰμι, καὶ ἐκρύβην“ (Gen. 3, 10), πάντα τὰ εἰρημένα παρίστησιν, ὡς καὶ ἐν τοῖς προτέροις διὰ μακροτέρων λόγων ἀπεδείξαμεν.
3.55Oysa Âdem şimdi çıplak değildir; çünkü biraz önce "kendilerine kuşaklar yaptılar" denmişti. Ama Musa bununla da sana, kastettiği çıplaklığın bedenin çıplaklığı değil, nousun aretēden yoksun ve çıplak bulunduğu çıplaklık olduğunu öğretmek istiyor.
καίτοι γυμνὸς οὐκ ἔστι νῦν ὁ Ἀδάμ· „ἐποίησαν ἑαυτοῖς περιζώματα“ ὀλίγῳ πρότερον εἴρηται· ἀλλὰ καὶ διὰ τούτου βούλεταί σε διδάξαι, ὅτι γυμνότητα οὐ τὴν τοῦ σώματος παραλαμβάνει, ἀλλὰ καθ’ ἣν ὁ νοῦς ἄμοιρος καὶ γυμνὸς ἀρετῆς ἀνευρίσκεται.
3.56"Benimle birlikte verdiğin kadın, o bana ağaçtan verdi, ben de yedim" (Tekvin 3:12) diyor. "Bana verdiğin kadın" değil de "benimle birlikte verdiğin" demesi yerindedir. Yani: "Hissi bana bir mülk olarak vermedin; onu da serbest ve özgür bıraktın, bir bakıma düşüncemin buyruklarına boyun eğmez kıldın." Nitekim nous görmeye bakmamasını buyurmak istese bile görme önündeki şeyi yine de görecektir; işitme de bir ses çarptığında, nous inatla ona işitmemesini emretse bile onu mutlaka kavrayacaktır; koklama da kendisine kokular ulaştığında, nous kavramasını yasaklasa bile koku alacaktır.
"Ἡ γυνὴ“ φησίν „ἣν ἔδωκας μετ’ ἐμοῦ, αὕτη μοι ἔδωκεν ἀπὸ τοῦ ξύλου, καὶ ἔφαγον“ (Gen. 3, 12). εὖ τὸ μὴ φάναι, ἡ γυνὴ ἣν ἔδωκας ἐμοί, ἀλλὰ „μετ’ ἐμοῦ“· οὐ γὰρ ἐμοὶ ὡς κτῆμα τὴν αἴσθησιν ἔδωκας, ἀλλὰ καὶ αὐτὴν ἀφῆκας ἄνετον καὶ ἐλευθέραν, κατά τινα τρόπον οὐχ ὑπείκουσαν τοῖς τῆς ἐμῆς διανοίας ἐπιτάγμασιν· ἐὰν γοῦν βουληθῇ ὁ νοῦς προστάξαι τῇ ὁράσει μὴ ἰδεῖν, οὐδὲν ἧττον αὕτη τὸ ὑποκείμενον ὄψεται· καὶ ἡ ἀκοὴ μέντοι προσπεσούσης φωνῆς ἀντιλήψεται πάντως, κἂν ὁ νοῦς φιλονεικῶν διακελεύηται αὐτῇ μὴ ἀκούειν· καὶ μὴν ἥ γε ὄσφρησις ἀτμῶν χωρησάντων εἰς αὐτὴν ὀσφρήσεται, κἂν ὁ νοῦς ἀπαγορεύῃ μὴ ἀντιλαβέσθαι.
3.57Bu yüzden Tanrı hissi canlıya değil, canlıyla birlikte vermiştir. Bunun anlamı şudur: His her şeyi bizim nousumuzla birlikte ve onunla aynı anda tanır. Sözgelimi görme, nousla aynı anda görülür şeye yönelir: göz cismi görür görmez nous da görülen şeyin siyah mı, beyaz mı, sarı mı, kırmızı mı, üçgen mi, dörtgen mi, yuvarlak mı olduğunu, ya da öbür renkleri ve şekilleri kavramıştır. Yine işitme sese çarpılınca nous da onunla birlikte çarpılır; kanıtı şudur: nous sesi hemen yargılar, ince mi gür mü, ahenkli ve ritimli mi, yoksa ahenksiz ve uyumsuz mu olduğuna karar verir.
διὰ τοῦτο ὁ θεὸς οὐκ ἔδωκεν αἴσθησιν τῷ ζῴῳ, ἀλλὰ μετὰ τοῦ ζῴου· τὸ δὲ τοῦτ’ ἐστίν· ἅπαντα αἴσθησις μετὰ τοῦ ἡμετέρου νοῦ γνωρίζει καὶ ἅμα αὐτῷ· οἷον ἡ ὅρασις ἅμα τῷ νῷ ἐπιβάλλει τῷ ὁρατῷ· εἶδέ τε γὰρ ὁ ὀφθαλμὸς τὸ σῶμα καὶ εὐθὺς ὁ νοῦς κατέλαβε τὸ ὁραθέν, ὅτι μέλαν ἢ λευκὸν ἢ ὠχρὸν ἢ φοινικοῦν ἢ τρίγωνον ἢ τετράγωνον ἢ στρογγύλον ἢ τὰ ἄλλα χρώματά τε καὶ σχήματα· καὶ πάλιν ἡ ἀκοὴ ἐπλήχθη ὑπὸ τῆς φωνῆς καὶ μετ’ αὐτῆς ὁ νοῦς· τεκμήριον δέ, ἔκρινεν εὐθὺς τὴν φωνήν, ὅτι λεπτὴ ἢ μέγεθος ἔχουσα ἢ ἐμμελὴς καὶ εὔρυθμος καὶ πάλιν εἰ ἐκμελής τε καὶ οὐκ ἐναρμόνιος·
3.58Öbür hislerde de aynı şey görülür. "O bana ağaçtan verdi" sözünü eklemesi de pek yerindedir; çünkü odunsu ve duyulur yığını nousa histen başka kimse vermez. Düşünceye cismi ya da beyazı tanımayı kim verdi? Görme değil mi? Sesi kim verdi? İşitme değil mi? Kokuyu kim? Koklama değil mi? Tadı kim? Tat alma değil mi? Pürüzlüyü ve yumuşağı kim? Dokunma değil mi? Öyleyse nousun, "Cisimleri kavramayı bana yalnızca his verir" demesi doğrudur ve pek gerçektir.
καὶ ταὐτὸν ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων εὑρίσκεται. πάνυ δὲ καλῶς καὶ τὸ προσθεῖναι τὸ „αὕτη μοι ἔδωκεν ἀπὸ τοῦ ξύλου“· τὸν γὰρ ξύλινον καὶ αἰσθητὸν ὄγκον τῷ νῷ οὐδεὶς δίδωσιν, ὅτι μὴ αἴσθησις· τίς γὰρ ἔδωκε τῇ διανοίᾳ γνωρίσαι τὸ σῶμα ἢ τὸ λευκόν; οὐχ ἡ ὄψις; τίς δὲ τὴν φωνήν; οὐχ ἡ ἀκοή; τίς δὲ τὸν ἀτμόν; οὐχ ἡ ὄσφρησις; τίς δὲ τὸν χυλόν; οὐχ ἡ γεῦσις; τίς δὲ τὸ τραχὺ καὶ μαλακόν; οὐχ ἡ ἁφή; ὀρθῶς οὖν καὶ πάνυ ἀληθῶς εἴρηται ὑπὸ τοῦ νοῦ, ὅτι τὰς τῶν σωμάτων ἀντιλήψεις δίδωσί μοι μόνη ἡ αἴσθησις.
3.59"Tanrı kadına, 'Bu yaptığın nedir?' dedi. O da, 'Yılan beni aldattı, ben de yedim' dedi" (Tekvin 3:13). Tanrı hisse bir şey soruyor, his ise başka bir şeye cevap veriyor: Tanrı kocası hakkında bir şey soruyor; kadın ise onun hakkında değil, kendisi hakkında bir şey söylüyor, "verdim" değil, "yedim" diyor.
„Καὶ εἶπεν ὁ θεὸς τῇ γυναικί Τί τοῦτο ἐποίησας; καὶ εἶπεν Ὁ ὄφις ἠπάτησέ με, καὶ ἔφαγον“ (Gen. 3, 13). ἄλλο μὲν πυνθάνεται τῆς αἰσθήσεως ὁ θεός, ἄλλο δὲ αὐτὴ ἀποκρίνεται· πυνθάνεται μὲν γάρ τι περὶ τοῦ ἀνδρός, ἡ δὲ οὐ περὶ τούτου φησίν, ἀλλά τι περὶ ἑαυτῆς, λέγουσα ὅτι ἔφαγον, οὐχ ὅτι ἔδωκα.
3.60Belki alegoriyle yorumlayarak bu güçlüğü çözer ve kadının soruya tam isabetle cevap verdiğini gösteririz. Çünkü kadın yiyince kocanın da yemesi zorunludur: his duyulur şeye yönelip onun tasavvuruyla dolunca nous da hemen onunla karşılaşır, onu kavrar ve bir bakıma ondan gelen gıdayla dolar. Kadın da şunu söylüyor: "Kocama istemeden verdim; çünkü ben dış nesneye yöneldiğimde, çabuk harekete geçen o da tasavvur edindi ve iz aldı." Şuna da dikkat et: Erkek kadının verdiğini söylüyor; kadın ise yılanın verdiğini değil, aldattığını söylüyor. Çünkü vermek hisse, aldatmak ve yanıltmak ise çeşit çeşit ve yılana benzeyen hazza özgüdür. Sözgelimi his nousa tabiatça beyaz olanı, siyahı, sıcağı ve soğuğu aldatarak değil, hakikate uygun olarak verir; çünkü tabiatı pek derinden incelemeyenlerin çoğuna göre dış nesneler, onlardan gelip çarpan tasavvur nasılsa öyledir. Haz ise dış nesneyi düşünceye olduğu gibi tanıtmaz; faydasız olanı hünerle faydalının yerine koyarak yalan söyler.
μήποτ’ οὖν ἀλληγοροῦντες λύσομεν τὸ ἀπορηθὲν καὶ δείξομεν τὴν γυναῖκα εὐθυβόλως πρὸς τὸ πύσμα ἀποκρινομένην. ἀνάγκη γάρ ἐστιν αὐτῆς φαγούσης καὶ τὸν ἄνδρα φαγεῖν· ὅταν γὰρ ἡ αἴσθησις ἐπιβάλλουσα τῷ αἰσθητῷ πληρωθῇ τῆς αὐτοῦ φαντασίας, εὐθὺς καὶ ὁ νοῦς συμβέβληκε καὶ ἀντελάβετο καὶ τρόπον τινὰ τροφῆς τῆς ἀπ’ ἐκείνου πεπλήρωται. τοῦτ’ οὖν φησιν· ἄκουσα δέδωκα τῷ ἀνδρί· προσβαλούσης γάρ μου τῷ ὑποκειμένῳ, ὀξυκίνητος ὢν αὐτὸς
ἐφαντασιώθη καὶ ἐτυπώθη. παρατήρει δ’ ὅτι ὁ μὲν ἀνὴρ λέγει τὴν γυναῖκα δεδωκέναι, ἡ δὲ γυνὴ οὐχὶ τὸν ὄφιν δεδωκέναι, ἀλλὰ ἠπατηκέναι· ἴδιον γὰρ αἰσθήσεως μὲν τὸ διδόναι, ἡδονῆς δὲ τῆς ποικίλης καὶ ὀφιώδους τὸ ἀπατᾶν καὶ παρακρούεσθαι· οἷον τὸ λευκὸν τῇ φύσει καὶ τὸ μέλαν καὶ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν δίδωσιν ἡ αἴσθησις τῷ νῷ, οὐχὶ ἀπατῶσα ἀλλὰ πρὸς ἀλήθειαν· τοιαῦτα γάρ ἐστι τὰ ὑποκείμενα, οἵα καὶ ἡ ἀπ’ αὐτῶν προσπίπτουσα φαντασία, κατὰ τοὺς πλείστους τῶν μὴ φυσικώτερον φυσιολογούντων· ἡ δὲ ἡδονὴ οὐχ οἷόν ἐστι τὸ ὑποκείμενον, τοιοῦτον αὐτὸ γνωρίζει τῇ διανοίᾳ, ἀλλ’ ἐπιψεύδεται τέχνῃ τὸ ἀλυσιτελὲς εἰς συμφέροντος τάξιν ἐμβιβάζουσα·
3.62Tıpkı fahişelerin çirkin olanlarının çirkinliklerini gizlemek için boyandığını ve gözlerine sürme çektiğini görebileceğin gibi; mide hazzına yönelmiş, nefsine hâkim olamayan kişiyi de görebilirsin: bol saf şarabı ve özenle hazırlanmış yemekleri iyi bir şey diye kabul eder, oysa bunlardan hem bedeni hem psykhēsi zarar görür.
ὥσπερ καὶ τῶν ἑταιρῶν τὰς εἰδεχθεῖς ἰδεῖν ἔστι φαρματτούσας καὶ ὑπογραφομένας τὴν ὄψιν, ἵνα τὸ περὶ αὐτὰς αἶσχος ἐπικρύψωσι, καὶ τὸν ἀκρατῆ ἐπὶ τὴν γαστρὸς νενευκότα ἡδονήν· οὗτος τὸν πολὺν ἄκρατον καὶ τῶν σιτίων τὴν παρασκευὴν ἀποδέχεται ὡς ἀγαθόν, βλαπτόμενος καὶ τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχὴν ἀπ’ αὐτῶν·
3.63Yine âşıkların çoğu zaman görülmesi en çirkin kadınlara deli gibi tutulduğunu görebilirsin; çünkü haz onları aldatır ve neredeyse güzel biçimin, güzel tenin, dolgunluğun ve organların orantısının bunların tam tersine sahip kadınlarda bulunduğunu anlatır. Nitekim gerçekten kusursuz bir güzelliğe sahip kadınları gözden kaçırırlar, söylediğim o kadınlar için ise eriyip biterler.
πάλιν τοὺς ἐρῶντας ἰδεῖν ἔστι πολλάκις ἐπὶ γυναίων αἰσχίστων ὀφθῆναι ἐπιμεμηνότας, τῆς ἡδονῆς ἀπατώσης καὶ μονονουχὶ διεξιούσης, ὅτι εὐμορφία καὶ εὔχροια καὶ εὐσαρκία καὶ τῶν μερῶν ἀναλογία περὶ τὰς πάντα τὰ ἐναντία τούτοις ἐχούσας ἐστί· τὰς γοῦν πρὸς ἀλήθειαν ἀμέμπτῳ κεχρημένας κάλλει παρορῶσιν, ἐκείνων δὲ ὧν εἶπον κατατήκονται.
3.64Öyleyse her türlü aldatma en çok hazza, vermek ise hisse özgüdür. Çünkü haz safsatayla nousu yoldan çıkarır, dış nesneleri oldukları gibi değil, olmadıkları gibi gösterir; his ise cisimleri katıksız olarak, tabiatları neyse öyle, uydurmadan ve hünerden uzak verir.
πᾶσα οὖν ἀπάτη οἰκειοτάτη ἡδονῇ, δόσις δὲ αἰσθήσει· ἡ μὲν γὰρ σοφίζεται καὶ παράγει τὸν νοῦν, οὐχ ὁποῖα τὰ ὑποκείμενά ἐστι δηλοῦσα, ἀλλ’ ὁποῖα οὐκ ἔστιν, ἡ δὲ αἴσθησις ἀκραιφνῶς δίδωσι τὰ σώματα οὕτως, ὡς ἔχει φύσεως ἐκεῖνα, πλάσματος καὶ τέχνης ἐκτός.
3.65"Rab Tanrı yılana dedi ki: Bunu yaptığın için bütün evcil hayvanlar ve yeryüzünün bütün yabani hayvanları arasında lanetlisin. Göğsünün ve karnının üstünde yürüyecek, ömrünün bütün günleri toprak yiyeceksin. Seninle kadın arasına, senin soyunla onun soyu arasına düşmanlık koyacağım. O senin başını gözetleyecek, sen de onun topuğunu gözetleyeceksin" (Tekvin 3:14–15). Başka bir yerde, yerinde olarak, "aralarında anlaşmazlık bulunan iki kişinin ortaya çıkmasını" (Tesniye 19:17) ve birine önceden inanılmamasını buyurduğu hâlde, yılanı savunmasını dinlemeden hangi sebeple lanetliyor?
„Καὶ εἶπε κύριος ὁ θεὸς τῷ ὄφει Ὅτι ἐποίησας τοῦτο, ἐπικατάρατος σὺ ἀπὸ πάντων τῶν κτηνῶν καὶ ἀπὸ πάντων τῶν θηρίων τῆς γῆς. ἐπὶ τῷ στήθει καὶ τῇ κοιλίᾳ πορεύσῃ, καὶ γῆν φάγεσαι πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς σου. καὶ ἔχθραν θήσω ἀνὰ μέσον σοῦ καὶ ἀνὰ μέσον τῆς γυναικός, καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ σπέρματός σου καὶ τοῦ σπέρματος αὐτῆς. αὐτός σου τηρήσει κεφαλήν, καὶ σὺ τηρήσεις αὐτοῦ πτέρναν“ (Gen. 3, 14. 15). διὰ τίνα αἰτίαν χωρὶς ἀπολογίας καταρᾶται τῷ ὄφει, κελεύων ἐν ἑτέροις ⟨ὡς⟩ εἰκὸς „στῆναι τοὺς δύο, οἷς ἐστιν ἡ ἀντιλογία“ (Deut. 19, 17) καὶ μὴ τῷ ἑτέρῳ προπιστεύειν;
3.66Görüyorsun ki kadına karşı Âdem'e önceden inanmıyor, "Bu yaptığın nedir?" (Tekvin 3:13) diye sorarak kadına savunma fırsatı veriyor; kadın da yılana benzeyen ve çeşit çeşit olan hazzın aldatmasıyla hata ettiğini itiraf ediyor. Öyleyse kadın "Yılan beni aldattı" deyince, yılana gerçekten aldatıp aldatmadığını sormaya ne engel vardı da onu yargılamadan, savunmasını dinlemeden lanetliyor?
καὶ μὴν ὁρᾷς ὅτι τῷ Ἀδὰμ οὐ προπεπίστευκε κατὰ τῆς γυναικός, ἀλλὰ δίδωσιν αὐτῇ εἰς ἀπολογίαν ἀφορμήν, ὅταν πυνθάνηται „τί τοῦτο ἐποίησας“ (Gen. 3, 13) ; ἡ δέ γε ὁμολογεῖ πταῖσαι παρὰ τὴν τῆς ὀφιώδους καὶ ποικίλης ἡδονῆς ἀπάτην. τί οὖν ἐκώλυε, καὶ τῆς γυναικὸς εἰπούσης ὅτι ὁ ὄφις ἠπάτησέ με, πυθέσθαι τοῦ ὄφεως, εἰ οὗτος ἠπάτησεν, ἀλλὰ μὴ ἀκρίτως χωρὶς ἀπολογίας καταρᾶσθαι;
3.67Şunu söylemeli: His ne kötülere ne erdemlilere aittir; bilgeyle akılsızın ortak olduğu orta bir şeydir: akılsızda olunca kötü, erdemlide olunca iyi olur. Öyleyse kendinden kötü bir tabiatı olmadığı, iki yana da yatkın olup hem iyiye hem kötüye meylettiği için, daha kötü olanı izlediğini itiraf etmeden mahkûm edilmemesi yerindedir.
λεκτέον οὖν ὅτι ἡ αἴσθησις οὔτε τῶν φαύλων οὔτε τῶν σπουδαίων ἐστίν, ἀλλὰ μέσον τι αὕτη καὶ κοινὸν σοφοῦ τε καὶ ἄφρονος, καὶ γενομένη μὲν ἐν ἄφρονι γίνεται φαύλη, ἐν ἀστείῳ δὲ σπουδαία. εἰκότως οὖν, ἐπειδὴ φύσιν ἐξ ἑαυτῆς μοχθηρὰν οὐκ ἔχει, ἀλλ’ ἐπαμφοτερίζουσα νεύει πρὸς ἑκάτερα τό τε εὖ καὶ χεῖρον, οὐ καταδικάζεται πρὶν ὁμολογῆσαι, ὅτι ἠκολούθησε τῷ χείρονι.
3.68Yılan, yani haz ise kendiliğinden kötüdür; bu yüzden erdemlide hiç bulunmaz, ondan yalnız kötü zevk alır. Öyleyse Tanrı'nın, ona savunma hakkı tanımadan lanet etmesi ona uygun düşer; çünkü hazda aretēnin tohumu yoktur, o her zaman ve her yerde kınanacak ve iğrenç bir şeydir.
ὁ δὲ ὄφις ἡ ἡδονὴ ἐξ ἑαυτῆς ἐστι μοχθηρά· διὰ τοῦτο ἐν μὲν σπουδαίῳ οὐχ εὑρίσκεται τὸ παράπαν, μόνος δ’ αὐτῆς ὁ φαῦλος ἀπολαύει. κατὰ τὸ οἰκεῖον οὖν μὴ διδοὺς ἀπολογίαν αὐτῇ καταρᾶται ὁ θεός, σπέρμα ἀρετῆς οὐκ ἐχούσῃ, ἀλλὰ αἰεὶ καὶ πανταχοῦ ἐπιλήπτῳ καὶ μιαρᾷ καθεστώσῃ.
3.69Bu yüzden Tanrı Er'in de açık bir sebep olmadan kötü olduğunu bilir ve onu öldürür (Tekvin 38:7). Çünkü deriden yığınımızın, yani bedenin (Er "deriden" diye tercüme edilir) kötü olduğunu, psykhēye tuzak kurduğunu, her zaman cansız ve ölü olduğunu bilir. Her birimizin bir ceset taşımaktan başka bir şey yapmadığını düşün: kendiliğinden ölü olan bedeni psykhē kaldırır ve zahmetsizce taşır. İstersen psykhēnin gücünü de düşün.
διὰ τοῦτο καὶ τὸν Εἲρ χωρὶς αἰτίας περιφανοῦς πονηρὸν οἶδεν ὁ θεὸς (Gen. 38, 7) καὶ ἀποκτείνει· τὸν γὰρ δερμάτινον ὄγκον ἡμῶν τὸ σῶμα — Εἲρ γὰρ δερμάτινος ἑρμηνεύεται — πονηρόν τε καὶ ἐπίβουλον τῆς ψυχῆς οὐκ ἀγνοεῖ καὶ νεκρὸν καὶ τεθνηκὸς αἰεί· μὴ γὰρ ἄλλο τι νοήσῃς ἕκαστον ἡμῶν ποιεῖν ἢ νεκροφορεῖν, | τὸ νεκρὸν ἐξ ἑαυτοῦ σῶμα ἐγειρούσης καὶ ἀμοχθὶ φερούσης τῆς ψυχῆς· καὶ τὴν εὐτονίαν αὐτῆς, εἰ βούλει, κατανόησον.
3.70En güçlü atlet bile kendi heykelini kısa bir süre bile taşıyamazdı; psykhē ise insanın heykelini kimi zaman yüz yıla kadar yorulmadan, hafifçe taşır. Çünkü Tanrı Er'i şimdi öldürmüş değildir; bedeni baştan ölü olarak yapmıştır.
ὁ μὲν ἐρρωμενέστατος ἀθλητὴς οὐκ ἂν ἰσχύσαι τὸν ἑαυτοῦ πρὸς βραχὺν χρόνον ἀνδριάντα κομίσαι, ἡ δὲ ψυχὴ μέχρις ἑκατονταετίας ἔστιν ὅτε τὸν τοῦ ἀνθρώπου φέρει κούφως ἀνδριάντα μὴ κάμνουσα· οὐ γὰρ νῦν αὐτὸν ἀπέκτεινεν, ἀλλ’ ἐξ ἀρχῆς νεκρὸν τὸ σῶμα ἀπειργάσατο.
3.71Söylediğim gibi beden tabiatça kötüdür ve psykhēye tuzak kurar; ama bu herkese değil, yalnızca Tanrı'ya ve Tanrı'nın dostu olana görünür; çünkü "Er Rab'bin önünde kötüydü" diyor. Nous yükseklerde dolaşıp Rab'bin sırlarına erdirildiğinde bedeni kötü ve düşman sayar; ilahi şeyleri araştırmaktan uzaklaştığında ise onu kendine dost, akraba ve kardeş sayar; nitekim bedene hoş gelen şeylere sığınır.
πονηρὸν δὲ φύσει μέν, ὡς εἶπον, ἐστὶ καὶ ψυχῆς ἐπίβουλον, οὐ φαίνεται δὲ πᾶσιν, ἀλλὰ μόνῳ τῷ θεῷ καὶ εἴ τις θεῷ φίλος· „ἐναντίον“ γάρ φησι „κυρίου πονηρὸς Εἴρ“. ὅταν γὰρ ὁ νοῦς μετεωροπολῇ καὶ τὰ τοῦ κυρίου μυστήρια μυῆται, πονηρὸν καὶ δυσμενὲς κρίνει τὸ σῶμα· ὅταν δὲ ἀποστῇ τῆς τῶν θείων ἐρεύνης, φίλον αὑτῷ καὶ συγγενὲς καὶ ἀδελφὸν ἡγεῖται, καταφεύγει γοῦν ἐπὶ τὰ φίλα τούτῳ.
3.72Bu yüzden atletin psykhēsi ile filozofun psykhēsi birbirinden farklıdır. Atlet her şeyi bedenin iyi durumuna bağlar; beden düşkünü olduğu için psykhēsini bile onun uğruna feda eder. Filozof ise güzel olanın âşığı olarak kendi içinde yaşayan psykhēyi gözetir, gerçekte ölü olan bedeni hiçe sayar; tek amacı, en iyi şey olan psykhēnin kötü ve ölü bir yoldaş yüzünden zarar görmemesidir. Görüyorsun ki Er'i öldüren "Rab" değil, "Tanrı"dır. Çünkü bedeni, hükmeden ve yöneten, kendi kudretinin mutlak egemenliğini kullanan olarak değil, iyiliğini ve lütfunu kullanan olarak ortadan kaldırır ("Tanrı" adı, Sebep'in iyiliğinin adıdır). Bunu, cansız şeyleri de canlılar gibi yetkiyle değil, iyilikle yaptığını bilesin diye söylüyor. Çünkü daha iyi olanların ortaya çıkması için daha kötü olanların da aynı kuvvetle, Sebep'in iyiliğiyle, yani Tanrı'yla oluşması gerekiyordu.
διὰ τοῦτο ἀθλητοῦ ψυχὴ καὶ φιλοσόφου διαφέρει· ὁ μὲν γὰρ ἀθλητὴς πάντα ἐπὶ τὴν τοῦ σώματος εὐεξίαν ἀναφέρει καὶ τὴν ψυχὴν αὐτὴν πρόοιτ’ ἂν ὑπὲρ αὐτοῦ ἅτε φιλοσώματος ὑπάρχων, ὁ δὲ φιλόσοφος ἐραστὴς ὢν τοῦ καλοῦ τοῦ ζῶντος ἐν ἑαυτῷ κήδεται ψυχῆς, τοῦ δὲ νεκροῦ ὄντως σώματος ἀλογεῖ μόνον στοχαζόμενος, ἵνα μὴ ὑπὸ κακοῦ
καὶ νεκροῦ συνδέτου πλημμελῆται τὸ ἄριστον ἡ ψυχή. ὁρᾷς ὅτι τὸν Εἲρ ἀποκτείνει οὐχ ὁ κύριος, ἀλλ’ ὁ θεός· οὐ γάρ, καθὸ ἄρχει καὶ ἡγεμονεύει δυναστείᾳ κράτους αὐτεξουσίῳ χρώμενος, ἀναιρεῖ τὸ σῶμα, ἀλλὰ καθὸ ἀγαθότητι καὶ χρηστότητι χρῆται — ὁ θεὸς γὰρ ἀγαθότητός ἐστι τοῦ αἰτίου ὄνομα —, ἵνα εἰδῇς ὅτι καὶ τὰ ἄψυχα οὐκ ἐξουσίᾳ πεποίηκεν ἀλλ’ ἀγαθότητι, ᾗ καὶ τὰ ἔμψυχα· ἔδει γὰρ εἰς τὴν τῶν βελτιόνων δήλωσιν γένεσιν ὑποστῆναι καὶ τῶν χειρόνων ὑπὸ δυνάμεως τῆς αὐτῆς ἀγαθότητος τοῦ αἰτίου, ἥτις ἐστὶν ὁ θεός.
3.74Öyleyse ey psykhē, bir ceset taşıdığını en çok ne zaman anlayacaksın? Yetkinleşip ödüllere ve taçlara layık görüldüğünde değil mi? Çünkü o zaman beden düşkünü değil, Tanrı dostu olacaksın. Yahuda'nın gelini Tamar senin karın olursa ödülleri kazanacaksın; Tamar "hurma ağacı" diye tercüme edilir, bu da zaferin simgesidir. Kanıtı şudur: Er onunla evlenir evlenmez kötü bulunur ve öldürülür. Çünkü şöyle der: "Yahuda ilk oğlu Er için bir kadın aldı; adı Tamar'dı" (Tekvin 38:6); hemen ardından da şunu ekler: "Er Rab'bin önünde kötüydü; Tanrı onu öldürdü" (Tekvin 38:7). Çünkü nous aretēnin zafer ödüllerini kazandığında ölü beden hakkında ölüm kararı verir.
πότε οὖν, ὦ ψυχή, μάλιστα νεκροφορεῖν σαυτὴν ὑπολήψῃ; ἆρά γε οὐχ ὅταν τελειωθῇς καὶ βραβείων καὶ στεφάνων ἀξιωθῇς; ἔσῃ γὰρ τότε φιλόθεος, οὐ φιλοσώματος· τεύξῃ δὲ τῶν ἄθλων, ἐὰν γυνή σου γένηται ἡ τοῦ Ἰούδα νύμφη Θάμαρ, ἥτις ἑρμηνεύεται φοῖνιξ, σύμβολον νίκης· τεκμήριον δέ· ὅταν αὐτὴν ἀγάγηται ὁ Εἴρ, εὐθὺς πονηρός τε εὑρίσκεται καὶ κτείνεται· λέγει γάρ· "καὶ ἔλαβεν Ἰούδας γυναῖκα Εἲρ τῷ πρωτοτόκῳ αὐτοῦ, ᾗ ὄνομα Θάμαρ“ (Gen. 38, 6), καὶ εὐθὺς ἐπιλέγει· „καὶ ἐγένετο Εἲρ πονηρὸς ἔναντι κυρίου, καὶ ἀπέκτεινεν αὐτὸν ὁ θεός" (ib. 7)· ὅταν γὰρ ὁ νοῦς τὰ ἀρετῆς ἀπενέγκηται νικητήρια, θάνατον καταψηφίζεται τοῦ νεκροῦ σώματος.
3.75Görüyorsun ki yılanı savunmasını dinlemeden lanetliyor, çünkü o hazdır; Er'i de açık bir sebep olmadan öldürüyor, çünkü o bedendir. Ey asil dostum, iyice bakarsan Tanrı'nın psykhēde de kendiliğinden kınanacak ve suçlu tabiatlar ile her bakımdan erdemli ve övgüye değer tabiatlar yarattığını görürsün; bitkilerde ve hayvanlarda da durum böyledir.
ὁρᾷς ὅτι καὶ τὸν ὄφιν ἄνευ ἀπολογίας καταρᾶται, ἡδονὴ γάρ ἐστι, καὶ τὸν Εἲρ χωρὶς αἰτίας περιφανοῦς ἀποκτείνει, ἔστι γὰρ σῶμα. καὶ σκοπῶν, ὦ γενναῖε, εὑρήσεις τὸν θεὸν πεποιηκότα φύσεις ἐξ ἑαυτῶν ἐπιλήπτους τε καὶ ὑπαιτίους ἐν ψυχῇ καὶ ἐν πᾶσι σπουδαίας καὶ ἐπαινετάς, ὥσπερ ἔχει καὶ ἐπὶ φυτῶν καὶ ζῴων.
3.76Görmüyor musun, Yaratıcı bitkilerin kimini evcil, faydalı ve kurtarıcı, kimini yabani, zararlı, hastalık ve yıkım sebebi olarak yapmıştır; hayvanları da öyle? Şimdi sözünü ettiğimiz yılan da elbette böyledir; çünkü bu hayvan kendiliğinden yok edici ve öldürücüdür. Yılan insana ne yaparsa, haz da psykhēye onu yapar; bu yüzden yılan hazza benzetilmiştir.
οὐχ ὁρᾷς ὅτι καὶ τῶν φυτῶν τὰ μὲν ἥμερα καὶ ὠφέλιμα καὶ σωτήρια κατεσκεύακεν ὁ δημιουργός, τὰ δὲ ἄγρια καὶ βλαβερὰ καὶ νόσων καὶ φθορᾶς αἴτια, καὶ ζῷα ὁμοίως; καθάπερ ἀμέλει καὶ τὸν ὄφιν, περὶ οὗ νῦν ἐστιν ὁ λόγος, φθοροποιὸν γὰρ τὸ ζῷον καὶ ἀναιρετικὸν ἐξ αὑτοῦ. ὃ δὴ διατίθησιν ἄνθρωπον ὄφις, τοῦτο καὶ ψυχὴν ἡδονή, παρὸ καὶ ἀπεικάσθη ὄφις ἡδονῇ.
3.77Tanrı nasıl hazdan ve bedenden sebepsiz nefret etmişse, erdemli tabiatları da açık bir sebep olmadan ortaya çıkarmış, onları övmeden önce hiçbir işlerini anmamıştır. Biri, bildiğimiz kadarıyla daha önce iyi hiçbir iş yapmamışken Nuh'un neden Rab Tanrı'nın gözünde lütuf bulduğunun (Tekvin 6:8) söylendiğini sorarsa, yerinde olarak şu cevabı veririz: Nuh'un övgüye değer bir yapısı ve doğuşu olduğu ortaya çıkar; çünkü Nuh "dinlenme" ya da "adil" diye tercüme edilir. Haksızlıklardan ve günahlardan el çeken, güzel olanda dinlenen ve adaletle birlikte yaşayan kişinin Tanrı katında lütuf bulması zorunludur.
Ὥσπερ οὖν ἡδονὴν καὶ σῶμα ἄνευ μεμίσηκεν αἰτιῶν ὁ θεός, οὕτω καὶ φύσεις ἀστείας χωρὶς περιφανοῦς αἰτίας προαγήοχεν, ἔργον οὐδὲν πρὸ τῶν ἐπαίνων αὐτῶν ὁμολογήσας. εἰ γάρ τις ἔροιτο, διὰ τί φησι τὸν Νῶε χάριν εὑρεῖν ἐναντίον κυρίου τοῦ θεοῦ (Gen. 6, 8) μηδὲν πρότερον ἐργασάμενον, ὅσα γε εἰς τὴν ἡμετέραν ἐπίγνωσιν, ἀστεῖον, ἀποκρινούμεθα δεόντως ὅτι ἐπαινετῆς ἐλέγχεται συστάσεως καὶ γενέσεως, ἑρμηνεύεται γὰρ Νῶε ἀνάπαυσις ἢ δίκαιος· ἀνάγκη δὲ τὸν παυόμενον ἀδικημάτων καὶ ἁμαρτημάτων, ἀναπαυόμενον ἐπὶ τῷ καλῷ καὶ δικαιοσύνῃ συζῶντα, χάριν εὑρεῖν παρὰ τῷ θεῷ.
3.78Lütuf bulmak, bazılarının sandığı gibi yalnızca hoşnut etmek anlamına gelmez; şu anlama da gelir: Adil kişi varlıkların tabiatını araştırırken en iyi buluş olarak şunu bulur: bütün varlıklar Tanrı'nın lütfudur; oluşun ise verecek hiçbir bağışı yoktur, çünkü hiçbir mülkü de yoktur; her şey Tanrı'nın mülküdür, bu yüzden lütuf da yalnızca O'na yaraşır. Nitekim oluşun ilkesinin ne olduğunu soranlara en doğru şu cevap verilir: Tanrı'nın iyiliği ve kendinden sonra gelen soya bağışladığı lütfu. Çünkü kozmostaki her şey ve kozmosun kendisi Tanrı'nın armağanı, iyiliği ve bağışıdır.
τὸ δὲ χάριν εὑρεῖν οὐκ ἔστι μόνον, ὡς νομίζουσί τινες, ἴσον τῷ εὐαρεστῆσαι, ἀλλὰ καὶ τοιοῦτον· ζητῶν ὁ δίκαιος τὴν τῶν ὄντων φύσιν ἓν τοῦτο εὑρίσκει ἄριστον εὕρημα, χάριν ὄντα τοῦ θεοῦ τὰ σύμπαντα, γενέσεως δὲ οὐδὲν χάρισμα, ὅτι γε οὐδὲ κτῆμα, θεοῦ δὲ κτῆμα τὰ πάντα, διὸ καὶ μόνου τὴν χάριν οἰκεῖον· τοῖς γοῦν ζητοῦσι, τίς ἀρχὴ γενέσεως, ὀρθότατα ἄν τις ἀποκρίνοιτο, ὅτι ἀγαθότης καὶ χάρις τοῦ θεοῦ, ἣν ἐχαρίσατο τῷ μετ’ αὐτὸν γένει· δωρεὰ γὰρ καὶ εὐεργεσία καὶ χάρισμα θεοῦ τὰ πάντα ὅσα ἐν κόσμῳ καὶ αὐτὸς ὁ κόσμος ἐστί.
3.79Tanrı Melkisedek'i de, onun hiçbir işini önceden anlatmadan, barış kralı (Şalem bu anlama gelir) ve kendi kâhini yapmıştır (Tekvin 14:18); onu en başta kral, barışsever ve kendi kâhinliğine layık biri olarak yaratmıştır. Çünkü ona adil kral denir; kral ise zorbanın düşmanıdır; çünkü biri kanunların, öbürü kanunsuzluğun öncüsüdür.
καὶ Μελχισεδὲκ βασιλέα τε τῆς εἰρήνης — Σαλὴμ τοῦτο γὰρ ἑρμηνεύεται — ⟨καὶ⟩ ἱερέα ἑαυτοῦ πεποίηκεν ὁ θεός (Gen. 14, 18), οὐδὲν ἔργον αὐτοῦ προδιατυπώσας, ἀλλὰ τοιοῦτον ἐργασάμενος βασιλέα καὶ εἰρηναῖον καὶ ἱερωσύνης ἄξιον τῆς ἑαυτοῦ πρῶτον· καλεῖται γὰρ βασιλεὺς δίκαιος, βασιλεὺς δὲ ἐχθρὸν τυράννῳ, ὅτι ὁ μὲν νόμων, ὁ δὲ ἀνομίας ἐστὶν εἰσηγητής.
3.80Zorba nous psykhēye ve bedene şiddetli, zararlı ve büyük acılar doğuran buyruklar verir; kötülüğe dayanan eylemleri ve duyguların zevklerini kastediyorum. Kral ise önce buyurmaktan çok ikna eder; sonra da öyle şeyler öğütler ki canlı, iyi bir dümencinin yönettiği bir gemi gibi hayat yolculuğunu güzelce yapar; bu dümenci de doğru logostur.
ὁ μὲν οὖν τύραννος νοῦς ἐπιτάγματα ἐπιτάττει τῇ τε ψυχῇ καὶ τῷ σώματι βίαια καὶ βλαβερὰ καὶ σφοδρὰς λύπας ἐργαζόμενα, τὰς κατὰ κακίαν λέγω πράξεις καὶ τὰς τῶν παθῶν ἀπολαύσεις· ὁ δὲ [δεύτερος] βασιλεὺς πρῶτον μὲν [οὖν] οὐκ ἐπιτάττει μᾶλλον ἢ πείθει, ἔπειτα τοιαῦτα παραγγέλλει, δι’ ὧν ὥσπερ σκάφος τὸ ζῷον εὐπλοίᾳ τῇ τοῦ βίου χρήσεται κυβερνώμενον ὑπὸ τοῦ ἀγαθοῦ [καὶ τεχνίτου] κυβερνήτου, οὗτος δέ ἐστιν ὁ ὀρθὸς λόγος.
3.81Öyleyse zorbaya savaşın hükümdarı, krala ise barışın önderi, Şalem denilsin; kral da psykhēye neşe ve sevinçle dolu gıdalar sunsun. Nitekim Melkisedek ekmek ve şarap sunar; Ammonlular ve Moavlılar ise bunları gören kişiye vermek istememişlerdi, bu yüzden topluluktan ve ilahi meclisten dışlanırlar. Çünkü Ammonlular ana olan histen, Moavlılar ise baba olan noustan doğmuş karakterlerdir. Bu iki karakter, varlıkları bir arada tutan iki şeyin nous ile his olduğunu sanır, Tanrı'yı hiç akıllarına getirmez. Musa onlar için der ki: "Rab'bin topluluğuna girmeyecekler, ... çünkü" Mısır'ın duygularından çıkarken "sizi ekmek ve suyla karşılamadılar" (Tesniye 23:3–4).
καλείσθω οὖν ὁ μὲν τύραννος ἄρχων πολέμου, ὁ δὲ βασιλεὺς ἡγεμὼν εἰρήνης, Σαλήμ, καὶ προσφερέτω τῇ ψυχῇ τροφὰς εὐφροσύνης καὶ χαρᾶς πλήρεις· ἄρτους γὰρ καὶ οἶνον προσφέρει, ἅπερ Ἀμμανῖται καὶ Μωαβῖται τῷ βλέποντι παρασχεῖν οὐκ ἠθέλησαν, οὗ χάριν ἐκκλησίας εἴργονται καὶ συλλόγου θείου· Ἀμμανῖται γὰρ οἱ ἐκ τῆς μητρὸς αἰσθήσεως καὶ Μωαβῖται οἱ ἐκ τοῦ πατρὸς νοῦ φύντες τρόποι δύο ταῦτα τῶν ὄντων συνεκτικὰ νομίζοντες νοῦν καὶ αἴσθησιν, θεοῦ δὲ μὴ λαμβάνοντες ἔννοιαν, „οὐκ εἰσελεύσονται“ φησὶ Μωυσῆς „⟨εἰς ἐκκλησίαν⟩ κυρίου, ... παρὰ τὸ μὴ συναντῆσαι αὐτοὺς ἡμῖν μετ’ ἄρτων καὶ ὕδατος“ (Deut. 23, 3. 4) ἐξιοῦσιν ἐκ τῶν παθῶν Αἰγύπτου.
3.82Ama Melkisedek su yerine şarap sunsun, psykhēleri suvarsın ve saf şarapla doyursun ki ayıklığın kendisinden daha ayık bir ilahi sarhoşlukla kendilerinden geçsinler. Çünkü o bir kâhindir, yani logostur; payına Var Olan'ı almıştır ve O'nun hakkında yüce, büyük ve görkemli düşünür; çünkü "En Yüce'nin kâhinidir" (Tekvin 14:18). Bu, en yüce olmayan başka bir tanrı bulunduğu için söylenmiyor; çünkü bir olan Tanrı "yukarıda gökte ve aşağıda yerdedir; O'ndan başkası yoktur" (Tesniye 4:39). Böyle söylenmesinin sebebi, Tanrı hakkında alçakça ve yere yakın değil, son derece büyük, maddeden tamamen uzak ve yüce bir biçimde düşünmenin "En Yüce" kavramını uyandırmasıdır.
ἀλλ’ ὁ μὲν Μελχισεδὲκ ἀντὶ ὕδατος οἶνον προσφερέτω καὶ ποτιζέτω καὶ ἀκρατιζέτω ψυχάς, ἵνα κατάσχετοι γένωνται θείᾳ μέθῃ νηφαλεωτέρᾳ νήψεως αὐτῆς· ἱερεὺς γάρ ἐστι λόγος κλῆρον ἔχων τὸν ὄντα καὶ ὑψηλῶς περὶ αὐτοῦ καὶ ὑπερόγκως καὶ μεγαλοπρεπῶς λογιζόμενος· τοῦ γὰρ ὑψίστου ἐστὶν ἱερεύς (Gen. 14, 18), οὐχ ὅτι ἐστί τις ἄλλος οὐχ ὕψιστος — ὁ γὰρ θεὸς εἷς ὢν „ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω ἐστὶ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς κάτω, καὶ οὐκ ἔστιν ἔτι πλὴν αὐτοῦ“ (Deut. 4, 39) —, ἀλλὰ τὸ μὴ ταπεινῶς καὶ χαμαιζήλως ὑπερμεγέθως δὲ καὶ ὑπεραΰλως καὶ ὑψηλῶς νοεῖν περὶ θεοῦ ἔμφασιν τοῦ ὑψίστου κινεῖ.
3.83Tanrı Avram'a vatanından ve soyundan ayrılıp gurbete çıkmasını ve kendisinin vereceği ülkede oturmasını buyurduğunda (Tekvin 12:1), Avram daha önce ne iyi iş yapmıştı? O ülke iyi, büyük ve pek mesut bir şehirdir; çünkü Tanrı'nın armağanları büyük ve değerlidir. Ama Tanrı bu karakteri de gayrete değer bir yapıda doğurmuştu. Avram "yüce baba" diye tercüme edilir ve iki kelime bakımından da övgüye değerdir. Çünkü nous psykhēyi bir efendi gibi tehdit etmeyip ona bir baba gibi hükmettiğinde, ona hoş şeyler bağışlamayıp istemese bile faydalı olanı verdiğinde; alçak olan ve ölümlü şeylere götüren her şeyden tamamen uzaklaşıp yükseklerde dolaştığında, kozmos ve parçaları üzerine seyirlerle vakit geçirdiğinde, daha da yükselip epistēmēye duyduğu tarifsiz aşkla ilahi olanı ve onun tabiatını araştırdığında, başlangıçtaki öğretilerde kalamaz; daha iyiye doğru gelişerek daha iyi bir yurt arar.
τί δὲ εἰργάσατο ἤδη καλὸν ὁ Ἀβράμ, ὅτι κελεύει αὐτῷ πατρίδος καὶ τῆς γενεᾶς ταύτης ξενοῦσθαι καὶ γῆν οἰκεῖν, ἣν ⟨ἂν⟩ αὐτὸς δῷ ὁ θεός (Gen. 12, 1) ; πόλις δέ ἐστιν ἀγαθὴ καὶ πολλὴ καὶ σφόδρα εὐδαίμων, τὰ γὰρ δῶρα τοῦ θεοῦ μεγάλα καὶ τίμια. ἀλλὰ καὶ τοῦτον τὸν τρόπον ἐγέννησε τύπον ἔχοντα σπουδῆς ἄξιον· ἑρμηνεύεται γὰρ Ἀβρὰμ „πατὴρ μετέωρος“, δι’ ἀμφοτέρων τῶν ὀνομάτων ἐπαινετός· ὁ γὰρ νοῦς, ὅταν μὴ δεσπότου τρόπον ἀπειλῇ
τῇ ψυχῇ, ἀλλ’ ὡς πατὴρ ἄρχῃ, μὴ τὰ ἡδέα χαριζόμενος αὐτῇ, τὰ δὲ συμφέροντα καὶ ἀκούσῃ διδούς, καὶ ἐπίπαν τῶν ταπεινῶν καὶ ἀγόντων ἐπὶ τὰ θνητὰ ἀποστὰς μετεωροπολῇ καὶ συνδιατρίβῃ θεωρήμασι τοῖς περὶ κόσμου καὶ τῶν μερῶν αὐτοῦ καὶ ἔτι μᾶλλον ἐπανιὼν ἐρευνᾷ τὸ θεῖον καὶ τὴν τούτου φύσιν δι’ ἔρωτα ἐπιστήμης ἄλεκτον, μένειν ἐπὶ τῶν ἐξ ἀρχῆς δογμάτων οὐ δύναται, ἀλλὰ μετοικίαν ζητεῖ βελτιούμενος ἀμείνω.
3.85Tanrı bazılarını daha doğmadan güzelce biçimlendirir, düzenler ve en iyi payı almalarını seçer. Görmüyor musun, böyle bir çocuğun babası olacağını ummayan, hatta vaade gülüp "Yüz yaşında birinin çocuğu mu olacak, doksan yaşındaki Sara mı doğuracak?" (Tekvin 17:17) diyen İbrahim'e İshak hakkında ne diyor? Onaylayıp başıyla işaret ederek şöyle diyor: "Evet, işte karın Sara sana bir oğul doğuracak; adını İshak koyacaksın; ahdimi onunla ebedî bir ahit olarak kuracağım" (Tekvin 17:19).
ἐνίους δὲ ὁ θεὸς καὶ πρὸ τῆς γενέσεως καλῶς διαπλάττει καὶ διατίθεται καὶ κλῆρον ἔχειν ἄριστον προῄρηται. οὐχ ὁρᾷς, τί περὶ τοῦ Ἰσαάκ φησι τῷ Ἀβραὰμ οὐκ ἐλπίσαντι, ὅτι γενήσεται τοιούτου γεννήματος πατήρ, ἀλλὰ καὶ γελάσαντι ἐπὶ τῇ ὑποσχέσει καὶ εἰπόντι „Εἰ τῷ ἑκατονταετεῖ γενήσεται, καὶ Σάρρα ἐνενήκοντα ἐτῶν οὖσα τέξεται“ (Gen. 17, 17) ; καταφάσκει καὶ ἐπινεύει λέγων „Ναί, ἰδοὺ Σάρρα ἡ γυνή σου τέξεταί σοι υἱὸν καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰσαάκ, καὶ στήσω τὴν διαθήκην μου πρὸς αὐτὸν εἰς διαθήκην αἰώνιον“ (ib. 19).
3.86Peki İshak'ın da doğmadan övülmesinin sebebi nedir? İyilerin bazıları ancak oluşup mevcut olduklarında fayda verir; sözgelimi sağlık, hislerin keskinliği, belki zenginlik, şöhret (bunlara da daha mecazi anlamda iyi denilsin). Bazıları ise yalnız oluşunca değil, olacakları önceden bildirilince de fayda verir. Sözgelimi sevinç (bu, psykhēnin iyi bir duygusudur) yalnız mevcut olup fiilen işlediğinde değil, umulduğunda da önceden neşelendirir. Sevincin şöyle bir ayrıcalığı da vardır: Öbür iyiler yalnız kendi alanlarında işler, sevinç ise hem özel hem ortak bir iyidir; hepsine eşlik eder; çünkü sağlığa da, özgürlüğe de, onura da, öbür iyilere de seviniriz. Öyle ki asıl anlamıyla, sevincin eşlik etmediği hiçbir iyi yoktur denebilir.
τί οὖν ἐστι τὸ καὶ τοῦτον πρὸ τῆς γενέσεως ἐπαινεῖσθαι πεποιηκός; ἔνια τῶν ἀγαθῶν γενόμενα καὶ παρόντα ὠφελεῖ, οἷον ὑγίεια, εὐαισθησία, πλοῦτος εἰ τύχοι, δόξα — λεγέσθω γὰρ καὶ ταῦτα καταχρηστικώτερον ἀγαθά —, ἔνια δ’ οὐ γενόμενα μόνον ἀλλὰ καὶ θεσπισθέντα ὅτι γενήσεται, ὥσπερ ἡ χαρὰ — εὐπάθεια ψυχῆς ἐστιν ἥδε — [γὰρ] οὐχ ὅταν παροῦσα δραστηρίως ἐνεργῇ μόνον εὐφραίνει, ἀλλὰ καὶ ὅταν ἐλπίζηται προγανοῖ· ἐξαίρετον γὰρ καὶ τοῦτ’ ἔχει· τὰ μὲν ἄλλα ἀγαθὰ ἰδίᾳ ἐνεργεῖ, ἡ δὲ χαρὰ καὶ ἴδιον καὶ κοινὸν ἀγαθόν ἐστιν· ἐπιγίνεται γοῦν ἅπασι, χαίρομεν γὰρ καὶ ἐπὶ ὑγείᾳ καὶ ἐπ’ ἐλευθερίᾳ καὶ ἐπὶ τῇ τιμῇ καὶ ἐπὶ τοῖς ἄλλοις, ὥστε κυρίως εἰπεῖν μηδὲν εἶναι ἀγαθόν, ᾧ μὴ πρόσεστι χαρά.
3.87Yalnız önceden oluşmuş ve mevcut olan öbür iyilere değil, gelecek ve beklenen iyilere de seviniriz. Zengin olacağımızı, makam sahibi olacağımızı, övüleceğimizi, hastalıklardan kurtulacağımızı, güç ve kuvvete kavuşacağımızı ya da bilgisizken bilgili olacağımızı umduğumuzda az sevinmeyiz. Öyleyse sevinç yalnız mevcutken değil, umulurken de psykhēyi ferahlatıp neşelendirdiği için Tanrı'nın İshak'ı doğmadan önce bir ada ve büyük bir armağana layık görmesi yerindedir; çünkü İshak "psykhēnin gülüşü, sevinci ve neşesi" diye tercüme edilir. Yine Yakup ile Esav'dan, onlar daha karındayken, birinin hükümdar, önder ve efendi, öbürünün, yani Esav'ın ise tabi ve köle olduğunu söylüyor. Çünkü canlıları biçimlendiren Tanrı kendi eserlerini en ince ayrıntısına kadar işlemeden önce de onları, sonradan kullanacakları kuvvetleri ve genel olarak yapacaklarını ve başlarına geleceklerini iyi bilir. Sabırlı psykhē olan Rebeka Tanrı'ya danışmaya gidince Tanrı ona şöyle cevap verir: "Rahminde iki ulus var; karnından iki halk ayrılacak; bir halk öbüründen üstün olacak; büyük olan küçüğe kulluk edecek" (Tekvin 25:23).
ἀλλ’ οὐ μόνον ἐπὶ προγεγενημένοις ἤδη τοῖς ἄλλοις ἀγαθοῖς καὶ παροῦσι χαίρομεν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ μέλλουσι καὶ προσδοκωμένοις, οἷον ὅτε ἐλπίζομεν πλουτήσειν ἢ ἄρξειν ἢ ἐπαινεθήσεσθαι ἢ νόσων ἀπαλλαγὴν εὑρήσεσθαι ἢ εὐτονίας καὶ ῥώμης κοινωνήσειν ἢ ἐπιστήμονες ἀντ’ ἀνεπιστημόνων ἔσεσθαι, γεγήθαμεν οὐ μετρίως. ἐπειδὴ τοίνυν ἡ χαρὰ οὐ παροῦσα μόνον ἀλλὰ καὶ ἐλπιζομένη ἀναχεῖ τε καὶ εὐφραίνει τὴν ψυχήν, εἰκότως τὸν Ἰσαὰκ πρὶν γεννηθῆναι ὀνόματός τε καὶ δωρεᾶς μεγάλης ἠξίωσε· γέλως γὰρ ψυχῆς καὶ χαρὰ καὶ εὐφροσύνη διερμηνεύεται
οὗτος. πάλιν δὲ τὸν Ἰακὼβ καὶ τὸν Ἠσαῦ τὸν μὲν ἄρχοντα καὶ ἡγεμόνα καὶ δεσπότην τὸν δὲ Ἠσαῦ ὑπήκοον καὶ δοῦλον ἔτι κατὰ γαστρὸς ὄντας φησὶν εἶναι· ὁ γὰρ ζῳοπλάστης θεὸς ἐπίσταται τὰ ἑαυτοῦ καλῶς δημιουργήματα καὶ πρὶν αὐτὰ εἰς ἄκρον διατορεῦσαι, τάς τε δυνάμεις, αἷς αὖθις χρήσονται, καὶ συνόλως τὰ ἔργα τούτων καὶ πάθη. ἐπειδὴ γὰρ πορεύεται ἡ ὑπομονητικὴ ψυχὴ Ῥεβέκκα πυθέσθαι παρὰ θεοῦ, ἀποκρίνεται αὐτῇ, ὅτι „δύο ἔθνη ἐν τῇ γαστρί σού ἐστι, καὶ δύο λαοὶ ἐκ τῆς κοιλίας σου διασταλήσονται, καὶ λαὸς λαοῦ ὑπερέξει, καὶ ὁ μείζων δουλεύσει τῷ ἐλάσσονι“ (Gen. 25, 23).
3.89Çünkü Tanrı katında kötü ve akılsız olan tabiatça köledir; erdemli, akıllı ve daha iyi olan ise önder ve özgürdür. Bu, ikisinden her biri psykhēde yetkinleşmiş olduğunda değil, henüz belirsizken bile böyledir. Çünkü aretēnin küçük bir esintisi bile yalnız özgürlüğü değil, hükümranlığı ve önderliği de belli eder; tersine, kötülüğün herhangi bir doğuşu, ürünü henüz yetkin olarak ortaya çıkmamış olsa bile, düşünceyi köleleştirir.
φύσει γὰρ δοῦλον παρὰ θεῷ τὸ φαῦλον καὶ ἄλογον, ἡγεμονικὸν δὲ καὶ ἐλεύθερον τὸ ἀστεῖον καὶ λογικὸν καὶ ἄμεινον, καὶ οὐχ ὅταν ἤδη γένηται ἐν τῇ ψυχῇ τέλειον ἑκάτερον, ἀλλὰ κἂν ἐνδοιάζηται· ὅλως γὰρ καὶ μικρά τις αὖρα τῆς ἀρετῆς ἀρχὴν καὶ ἡγεμονίαν, οὐκ ἐλευθερίαν μόνον, ἐμφαίνει, καὶ ἔμπαλιν ἡ τυχοῦσα κακίας γένεσις δουλοῖ τὸν λογισμόν, κἂν μήπω τέλειον αὐτῆς ἐκφοιτήσῃ τὸ γέννημα.
3.90Peki bu aynı Yakup'a ne oldu da, Yusuf iki oğlunu, büyük olan Menaşşe'yi ve küçük olan Efrayim'i getirdiğinde ellerini çaprazlayıp sağ elini küçük olan Efrayim'in, sol elini büyük olan Menaşşe'nin üzerine koyuyor? Yusuf bunu ağır karşılayıp babasının ellerini koyarken istemeden yanıldığını sanınca Yakup şöyle diyor: Yanılmadım, "biliyorum oğlum, biliyorum; o da bir halk olacak, o da yükselecek; ama küçük kardeşi ondan büyük olacak" (Tekvin 48:19).
τί δὲ παθὼν ὁ αὐτὸς οὗτος Ἰακώβ, τοῦ Ἰωσὴφ τοὺς δύο υἱοὺς προσαγαγόντος τὸν πρεσβύτερον Μανασσῆν καὶ τὸν νεώτερον Ἐφραΐμ, ἐναλλάττει τὰς χεῖρας καὶ τὴν μὲν δεξιὰν ἐπιτίθησι τῷ νεωτέρῳ Ἐφραΐμ, τὴν δ’ εὐώνυμον τῷ πρεσβυτέρῳ Μανασσῇ, καὶ βαρὺ τὸ πρᾶγμα ἡγησαμένου τοῦ Ἰωσὴφ καὶ οἰηθέντος τὸν πατέρα ἄκοντα σφαλῆναι περὶ τὴν τῶν χειρῶν ἐπίθεσιν, φησίν· οὐ διήμαρτον, ἀλλ’ „οἶδα, τέκνον, οἶδα, καὶ οὗτος ἔσται εἰς λαὸν καὶ οὗτος ὑψωθήσεται, ἀλλ’ ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ ὁ νεώτερος μείζων αὐτοῦ ἔσται“ (Gen. 48, 19).
3.91Buna ne demeli? Şundan başka bir şey değil: Tanrı psykhēde pek gerekli iki tabiat yaratmıştır: hafıza ve hatırlama. Hafıza daha iyidir, hatırlama daha kötüdür. Çünkü hafıza kavrayışları taze ve apaçık tutar, öyle ki bilmezlik yüzünden yanılmaz; hatırlamadan önce ise mutlaka unutma gelir, unutma da sakat ve kör bir şeydir.
τί οὖν χρὴ λέγειν ἢ τοῦτο, ὅτι δύο φύσεις ἐδημιουργήθησαν ἐν ψυχῇ ὑπὸ θεοῦ σφόδρα ἀναγκαῖαι, μνήμη τε καὶ ἀνάμνησις; ἀμείνων μὲν ἡ μνήμη, χείρων δὲ ἡ ἀνάμνησις· ἡ μὲν γὰρ ἐναύλους ἔχει καὶ ἐναργεῖς τὰς καταλήψεις, ὡς μηδὲ ἀγνοίᾳ διαμαρτεῖν, ἀναμνήσεως δὲ λήθη πάντως προηγεῖται, πηρὸν καὶ τυφλὸν πρᾶγμα.
3.92Daha kötü olan hatırlama, daha iyi olan hafızadan daha eski çıkar; [metinde boşluk] sürekli ve aralıksız. Çünkü tekhnēlere ilk adım atan bizler onların ilkelerini hemen kavrayamayız; başta unuturuz, sonra yeniden hatırlarız; ta ki sık sık unutup sık sık hatırladıktan sonra sonunda sağlam bir hafıza hâkim olsun. Bu yüzden hafıza geç doğduğu için hatırlamadan daha gençtir.
πρεσβύτερον δὲ τὸ χεῖρον ἡ ἀνάμνησις εὑρίσκεται μνήμης τοῦ κρείττονος· * * * συνεχὲς καὶ ἀδιάστατον· οἱ γὰρ πρῶτον εἰς τὰς τέχνας εἰσαγόμενοι περικρατῆσαι τῶν εἰς αὐτὰς θεωρημάτων ἀδυνατοῦμεν εὐθύς· λήθῃ οὖν κατ’ ἀρχὰς χρώμενοι πάλιν ἀναμιμνῃσκόμεθα, ἕως ἐκ τοῦ πολλάκις μὲν ἐκλαθέσθαι πολλάκις δὲ ἀναμνησθῆναι βέβαιος αὖθις μνήμη κρατήσει, παρὸ καὶ νεωτέρα— ὀψίγονος γάρ ἐστι — συνίσταται τῆς ἀναμνήσεως.
3.93Öyleyse simgesel olarak Efrayim'e hafıza denir; çünkü Efrayim "meyve verme" diye tercüme edilir: öğrenmeyi seven psykhē, ilkeleri hafızayla sağlamlaştırabildiğinde kendine özgü meyvesini vermiş olur. Menaşşe ise hatırlamadır; çünkü tercüme edildiğinde "unutmadan" anlamına gelir; unutmadan kaçan da mutlaka hatırlar. Öyleyse duyguların ayağını kaydıran ve aretēyi çalışan Yakup'un meyve veren hafızayı, yani Efrayim'i sağ eliyle kutlaması, hatırlamayı, yani Menaşşe'yi ise ikinci dereceye layık görmesi pek doğrudur.
συμβολικῶς οὖν ὁ μὲν Ἐφραῒμ λέγεται μνήμη, καρποφορία γὰρ ἑρμηνεύεται, τῆς τοῦ φιλομαθοῦς ψυχῆς τὸν οἰκεῖον ⟨καρπὸν⟩ ἐνηνοχυίας, ὁπότε διὰ μνήμης ἔχοι βεβαιοῦν τὰ θεωρήματα· ὁ δὲ Μανασσῆς ἀνάμνησις, μεταληφθεὶς γὰρ „ἐκ λήθης“ εἶναι λέγεται, ὁ δὲ λήθην ἐκφεύγων ἀναμιμνῄσκεται πάντως. ὀρθότατα οὖν ὁ πτερνιστὴς τῶν παθῶν καὶ ἀσκητὴς ἀρετῆς Ἰακὼβ δεξιοῦται τὴν καρποφόρον μνήμην Ἐφραΐμ, δευτερείων δὲ ἀξιοῖ τὴν ἀνάμνησιν Μανασσῆν.
3.94Musa da Fısıh kurbanını kesenler arasında ilk seferde kesenleri en çok över; çünkü Mısır'ın duygularından geçtikten sonra bu geçişte sebat ettiler ve bir daha onlara yönelmediler. İkinci seferde kesenleri ise ikinci dereceye layık görür (Sayılar 9:6 vd.); çünkü onlar değiştikten sonra değişmelerinden geri döndüler ve sanki yapılması gerekenleri unutmuşlar gibi onları yeniden yapmaya koyuldular; ilkler ise hiç değişmeden kaldılar. Öyleyse ikinci Fısıh'ı kesenlere "unutmadan" gelen Menaşşe, ilk Fısıh'ı kesenlere ise meyve veren Efrayim benzer. Bu yüzden Tanrı Besalel'i de adıyla çağırır; ona bilgelik ve epistēmē bağışladığını, onu çadırın, yani psykhēnin bütün işlerinin yapımcısı ve başmimarı yapacağını söyler (Çıkış 31:2 vd.); oysa onun övülmeye değer tek bir işini bile önceden göstermemiştir. Şunu söylemeli: Tanrı bu biçimi de psykhēye sağlam bir sikke gibi basmıştır. Bu damganın ne olduğunu, önce adın anlamını iyice belirlersek öğreniriz.
καὶ Μωυσῆς μέντοι τῶν θυόντων τὸ Φασὲκ τοὺς μὲν ⟨τὸ⟩ πρότερον θύσαντας μάλιστα ἐπαινεῖ, ὅτι διαβάντες ἀπὸ τῶν παθῶν Αἰγύπτου ἐπέμειναν τῇ διαβάσει καὶ οὐχ ὥρμησαν ἔτι ἐπ’ αὐτά, τοὺς δὲ τὸ δεύτερον δευτερείων ἀξιοῖ (Num. 9, 6 ss.), τραπέντες γὰρ ἀνέδραμον τὴν τροπὴν καὶ ὥσπερ ἐπιλαθόμενοι τῶν πρακτέων πάλιν ἐπὶ τὸ πράττειν ὥρμησαν αὐτά, οἱ δὲ πρότεροι ἄτρεπτοι διετέλεσαν. ἔοικεν οὖν τοῖς μὲν τὸ δεύτερον Πάσχα θύουσιν ὁ ἐκ λήθης
Μανασσῆς, τοῖς δὲ τὸ πρότερον ὁ καρποφόρος Ἐφραΐμ. ὅθεν καὶ Βεσελεὴλ ἀνακαλεῖ ὁ θεὸς ἐξ ὀνόματος καί φησιν αὐτῷ δωρήσασθαι σοφίαν καὶ ἐπιστήμην, καὶ δημιουργὸν αὐτὸν καὶ ἀρχιτέκτονα πάντων τῶν τῆς σκηνῆς, τουτέστι τῶν τῆς ψυχῆς ἔργων, ἀποδείξειν (Exod. 31, 2 ss.), μηδὲν ἔργον, ὃ κἂν ἐπαινέσειέ τις, προϋποδείξας αὐτοῦ. λεκτέον οὖν ὅτι καὶ τοῦτο τὸ σχῆμα τῇ ψυχῇ ἐντετύπωκεν ὁ θεὸς νομίσματος δοκίμου τρόπον. τίς οὖν ἐστιν ὁ χαρακτὴρ εἰσόμεθα, ἐὰν τὴν ἑρμηνείαν πρότερον τοῦ ὀνόματος ἀκριβώσωμεν.
3.96Besalel "Tanrı'nın gölgesinde" diye tercüme edilir. Tanrı'nın gölgesi de O'nun logosudur; Tanrı kozmosu yaparken onu bir alet gibi kullanmıştır. Bu gölge, yani sanki bir suret olan şey, başka şeylerin ilk örneğidir. Tanrı nasıl burada gölge dediği suretin örneğiyse, suret de başka şeylerin örneği olur. Musa kanunlarına başlarken bunu şu sözle göstermiştir: "Tanrı insanı Tanrı'nın suretine göre yaptı" (Tekvin 1:27); yani suret Tanrı'ya göre biçimlenmiş, insan ise örnek olma kuvvetini kazanmış olan surete göre biçimlenmiştir. Şimdi psykhēye basılan damganın ne olduğuna bakalım. İlk insanlar ilahi olanı nasıl düşündüğümüzü araştırdılar; sonra en iyi felsefe yaptığı düşünülenler, Sebep'i kozmostan, onun parçalarından ve bunlarda bulunan kuvvetlerden kavradığımızı söylediler.
ἑρμηνεύεται οὖν Βεσελεὴλ ἐν σκιᾷ θεοῦ· σκιὰ θεοῦ δὲ ὁ λόγος αὐτοῦ ἐστιν, ᾧ καθάπερ ὀργάνῳ προσχρησάμενος ἐκοσμοποίει. αὕτη δὲ ἡ σκιὰ καὶ τὸ ὡσανεὶ ἀπεικόνισμα ἑτέρων ἐστὶν ἀρχέτυπον· ὥσπερ γὰρ ὁ θεὸς παράδειγμα τῆς εἰκόνος, ἣν σκιὰν νυνὶ κέκληκεν, οὕτως ἡ εἰκὼν ἄλλων γίνεται παράδειγμα, ὡς καὶ ἐναρχόμενος τῆς νομοθεσίας ἐδήλωσεν εἰπών· „καὶ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον κατ’ εἰκόνα θεοῦ“ (Gen. 1, 27), ὡς τῆς μὲν εἰκόνος κατὰ τὸν θεὸν ἀπεικονισθείσης, τοῦ δὲ ἀνθρώπου κατὰ
τὴν εἰκόνα λαβοῦσαν δύναμιν παραδείγματος. τίς οὖν ὁ ἐπιγινόμενος χαρακτήρ, θεασώμεθα. ἐζήτησαν οἱ πρῶτοι, πῶς ἐνοήσαμεν τὸ θεῖον, εἶθ’ οἱ δοκοῦντες ἄριστα φιλοσοφεῖν ἔφασαν, ὅτι ἀπὸ τοῦ κόσμου καὶ τῶν μερῶν αὐτοῦ καὶ τῶν ἐνυπαρχουσῶν τούτοις δυνάμεων ἀντίληψιν ἐποιησάμεθα τοῦ αἰτίου·
3.98Biri giriş kapılarıyla, revaklarıyla, erkeklere ve kadınlara ayrılmış bölümleriyle ve öbür yapılarıyla özenle inşa edilmiş bir ev görse, onu yapan ustayı düşünecektir; çünkü evin bir tekhnē ve bir yapıcı olmadan tamamlandığını sanmaz. Şehir, gemi ve küçük büyük her yapı için de durum aynıdır. Bunun gibi, biri en büyük bir eve ya da şehre girer gibi bu kozmosa girip çepeçevre dönen ve her şeyi içine almış olan göğü; aynı biçimde ve aynı düzenle, ahenkle, uyumla ve bütüne faydalı olarak hareket eden gezegenleri ve sabit yıldızları; ortadaki yeri payına almış olan yeri; aradaki sınırda yer alan su ve hava kütlelerini; bunun yanında ölümlü ve ölümsüz canlıları, bitkilerin ve meyvelerin çeşitliliğini görünce, elbette bunların yetkin bir tekhnē olmadan yapılmadığını, bu bütünün yapıcısının Tanrı olduğunu, hem var olduğunu hem de var olmaya devam ettiğini düşünecektir. Böyle akıl yürütenler Tanrı'yı gölge aracılığıyla kavrar; ustayı eserleri aracılığıyla anlarlar.
ὥσπερ γάρ, εἴ τις ἴδοι δεδημιουργημένην οἰκίαν ἐπιμελῶς προπυλαίοις στοαῖς ἀνδρῶσι γυναικωνίτισι τοῖς ἄλλοις οἰκοδομήμασιν, ἔννοιαν λήψεται τοῦ τεχνίτου — οὐ γὰρ ἄνευ τέχνης καὶ δημιουργοῦ νομιεῖ τὴν οἰκίαν ἀποτελεσθῆναι —, τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ πόλεως καὶ νεὼς καὶ παντὸς ἐλάττονος ἢ μείζονος κατασκευάσματος,
οὕτως δὴ καὶ εἰσελθών τις ὥσπερ εἰς μεγίστην οἰκίαν ἢ πόλιν τόνδε τὸν κόσμον καὶ θεασάμενος οὐρανὸν μὲν ἐν κύκλῳ περιπολοῦντα καὶ πάντα ἐντὸς συνειληφότα, πλανήτας δὲ καὶ ἀπλανεῖς ἀστέρας κατὰ ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως κινουμένους ἐμμελῶς τε καὶ ἐναρμονίως καὶ τῷ παντὶ ὠφελίμως, γῆν δὲ τὸν μέσον χῶρον λαχοῦσαν, ὕδατός τε καὶ ἀέρος χύσεις ἐν μεθορίῳ τεταγμένας, ἔτι δὲ ζῷα θνητά τε αὖ καὶ ἀθάνατα καὶ φυτῶν καὶ καρπῶν διαφοράς, λογιεῖται δήπου, ὅτι ταῦτα οὐκ ἄνευ τέχνης παντελοῦς δεδημιούργηται, ἀλλὰ καὶ ἦν καὶ ἔστιν ὁ τοῦδε τοῦ παντὸς δημιουργὸς ὁ θεός. οἱ δὴ οὕτως ἐπιλογιζόμενοι διὰ σκιᾶς τὸν θεὸν καταλαμβάνουσι, διὰ τῶν ἔργων τὸν τεχνίτην κατανοοῦντες.
3.100Ama büyük sırlara erdirilmiş, daha yetkin ve daha arınmış bir nous da vardır. O, Sebep'i oluşmuş şeylerden, gölgeden kalıcı olanı tanır gibi tanımaz; oluşa tabi olanın ötesine baş uzatıp oluşa tabi olmayanın apaçık bir görüntüsünü alır; öyle ki O'nu O'nun kendisinden, gölgesini de, yani logosu ve bu kozmosu da O'ndan kavrar.
ἔστι δέ τις τελεώτερος καὶ μᾶλλον κεκαθαρμένος νοῦς τὰ μεγάλα μυστήρια μυηθείς, ὅστις οὐκ ἀπὸ τῶν γεγονότων τὸ αἴτιον γνωρίζει, ὡς ἂν ἀπὸ σκιᾶς τὸ μένον, ἀλλ’ ὑπερκύψας τὸ γενητὸν ἔμφασιν ἐναργῆ τοῦ ἀγενήτου λαμβάνει, ὡς ἀπ’ αὐτοῦ αὐτὸν καταλαμβάνειν καὶ τὴν σκιὰν αὐτοῦ, ὅπερ ἦν τόν τε λόγον καὶ τόνδε τὸν κόσμον.
3.101Bu kişi, "Kendini bana göster de seni bilerek göreyim" (Çıkış 33:13) diyen Musa'dır. Yani: "Bana gökle, yerle, suyla, havayla ya da kısacası oluşa tabi herhangi bir şeyle görünme; senin ideanı başka bir şeyin aynasında değil, Tanrı olan sende göreyim; çünkü oluşa tabi şeylerdeki görüntüler dağılır, oluşa tabi olmayandakiler ise kalıcı, sağlam ve ebedî olarak sürer." Bu yüzden Tanrı Musa'yı çağırmış ve onunla konuşmuştur.
οὗτός ἐστι Μωυσῆς ὁ λέγων „Ἐμφάνισόν μοι σαυτόν, γνωστῶς ἴδω σε“ (Exod. 33, 13)· μὴ γὰρ ἐμφανισθείης μοι δι’ οὐρανοῦ ἢ γῆς ἢ ὕδατος ἢ ἀέρος ἤ τινος ἁπλῶς τῶν ἐν γενέσει, μηδὲ κατοπτρισαίμην ἐν ἄλλῳ τινὶ τὴν σὴν ἰδέαν ἢ ἐν σοὶ τῷ θεῷ, αἱ γὰρ ἐν γενητοῖς ἐμφάσεις διαλύονται, αἱ δὲ ἐν τῷ ἀγενήτῳ μόνιμοι καὶ βέβαιοι καὶ ἀίδιοι ⟨ἂν⟩ διατελοῖεν. διὰ τοῦτο Μωυσῆν ἀνακέκληκε καὶ ἐλάλησεν αὐτῷ ὁ θεός.
3.102Besalel'i de çağırmıştır, ama aynı biçimde değil: Musa'yı, Tanrı'nın görüntüsünü Sebep'in kendisinden alan biri olarak; Besalel'i ise ustayı sanki gölgeden, yani oluşmuş şeylerden akıl yürüterek anlayan biri olarak. Bu yüzden çadırın ve bütün eşyasının önce Musa, sonra Besalel tarafından yapıldığını görürsün; çünkü Musa ilk örnekleri, Besalel ise onların taklitlerini yapar. Musa'nın kılavuzu Tanrı'dır; nitekim şöyle der: "Her şeyi sana dağda gösterilen örneğe göre yapacaksın" (Çıkış 25:40). Besalel'in kılavuzu ise Musa'dır. Bu da yerindedir.
καὶ Βεσελεὴλ ἀνακέκληκεν, ἀλλ’ οὐχ ὁμοίως, ἀλλὰ τὸν μὲν τὴν ἔμφασιν τοῦ θεοῦ λαμβάνοντα ἀπ’ αὐτοῦ τοῦ αἰτίου, τὸν δὲ ὥσπερ ἀπὸ σκιᾶς τῶν γενομένων τὸν τεχνίτην ἐξ ἐπιλογισμοῦ κατανοοῦντα. διὰ τοῦθ’ εὑρήσεις τὴν σκηνὴν καὶ τὰ σκεύη πάντα αὐτῆς πρότερον μὲν ὑπὸ Μωυσέως, αὖθις δ’ ὑπὸ Βεσελεὴλ κατασκευαζόμενα· Μωυσῆς μὲν γὰρ τὰ ἀρχέτυπα τεχνιτεύει, Βεσελεὴλ δὲ τὰ τούτων μιμήματα· χρῆται μὲν γὰρ Μωυσῆς ὑφηγητῇ τῷ θεῷ, ὥς φησι· „κατὰ τὸ παράδειγμα τὸ δεδειγμένον σοι ἐν τῷ ὄρει πάντα ποιήσεις“ (Exod. 25, 40), Βεσελεὴλ δὲ Μωυσεῖ· καὶ εἰκότως·
3.103Çünkü logos olan Harun ile his olan Miryam başkaldırdığında açıkça şunu işitirler: "Rab'bin bir peygamberi olursa, kendimi ona görümde tanıtacağım"; yani Tanrı ona apaçık değil, gölgede tanınacaktır. Ama "bütün evinde güvenilir olan" Musa'yla Tanrı "yüz yüze, açıkça ve bilmecesiz konuşacaktır" (Sayılar 12:6–8).
καὶ γὰρ ὅτε Ἀαρὼν ὁ λόγος καὶ Μαριὰμ ἡ αἴσθησις ἐπανίστανται, ῥητῶς ἀκούουσιν ὅτι, „ἐὰν γένηται προφήτης κυρίῳ, ἐν ὁράματι αὐτῷ γνωσθήσεται“ καὶ ἐν σκιᾷ ὁ θεός, οὐκ ἐναργῶς, Μωυσεῖ δέ, ὅστις „πιστὸς ἐν ὅλῳ τῷ οἴκῳ, στόμα κατὰ στόμα λαλήσει, ἐν εἴδει καὶ οὐ δι’ αἰνιγμάτων“ (Num. 12,6-8).
3.104Demek ki Tanrı'nın meydana getirip biçimlendirdiği ve en ince ayrıntısına kadar işlediği iki tabiat bulduk: biri kendiliğinden zararlı, kınanası ve lanetli, öbürü yararlı ve övgüye değer; birinin damgası sahte, öbürününki sağlam ayardadır. Öyleyse Musa'nın da ettiği güzel ve yerinde duayı edelim: Tanrı bize kendi hazinesini açsın (Tesniye 28:12), yani yücelerdeki, ilahî ışıklarla dolu, gök adını verdiği logosu açsın; kötülüklerin hazinelerini ise sımsıkı kapalı tutsun.
ἐπειδὴ τοίνυν δύο φύσεις εὕρομεν γενομένας καὶ πλαττομένας καὶ ἄκρως τετορευμένας ὑπὸ θεοῦ, τὴν μὲν ἐξ ἑαυτῆς βλαβερὰν καὶ ἐπίληπτον καὶ κατάρατον, τὴν δὲ ὠφέλιμον καὶ ἐπαινετήν, καὶ ἔχουσαν τὴν μὲν κίβδηλον, τὴν δὲ δόκιμον χαρακτῆρα, καλὴν καὶ ἁρμόττουσαν εὐχὴν εὐξώμεθα, ἣν καὶ Μωυσῆς, „ἵν’ ἡμῖν ἀνοίξῃ ὁ θεὸς τὸν ἑαυτοῦ θησαυρὸν" (Deut. 28, 12) καὶ τὸν μετάρσιον καὶ ἐγκύμονα θείων φώτων λόγον, ὃν δὴ κέκληκεν οὐρανόν, τοὺς δὲ τῶν κακῶν ἐπισφίγξῃ.
3.105Çünkü Tanrı'nın katında iyiliklerin hazineleri olduğu gibi kötülüklerin de hazineleri vardır. Büyük Ezgi'de dediği gibi: "Bunlar benim katımda toplanmış, hazinelerimde mühürlenmiş değil mi? Öç gününde, ayakları kaydığında..." (Tesniye 32:34–35). Görüyorsun ya, kötülüklerin de hazineleri var. İyiliklerin hazinesi tektir —Tanrı bir olduğu için iyiliklerin hazinesi de birdir—, kötülüklerinki ise çoktur, çünkü günah işleyenler de sayısızdır. Ama burada da Var Olan'ın iyiliğine bak: iyiliklerin hazinesini açar, kötülüklerinkini sımsıkı kapalı tutar. Zira iyilikleri uzatmak, istenmeden bağışlamak, kötülükleri ise kolay kolay getirmemek Tanrı'ya has bir şeydir.
εἰσὶ γὰρ ὥσπερ ἀγαθῶν οὕτω καὶ κακῶν παρὰ τῷ θεῷ θησαυροί, ὡς ἐν μεγάλῃ φησὶν ᾠδῇ· „οὐκ ἰδοὺ ταῦτα συνῆκται παρ’ ἐμοί, καὶ ἐσφράγισται ἐν τοῖς θησαυροῖς μου, ἐν ἡμέρᾳ ἐκδικήσεως, ὅταν σφαλῇ ὁ ποὺς αὐτῶν“ (Deut. 32,34. 35) ; ὁρᾷς ὅτι κακῶν εἰσι θησαυροί· καὶ ὁ μὲν τῶν ἀγαθῶν εἷς — ἐπεὶ γὰρ ὁ θεὸς εἷς, καὶ ἀγαθῶν θησαυρὸς ⟨εἷς⟩ —, πολλοὶ δὲ τῶν κακῶν, ὅτι καὶ οἱ ἁμαρτάνοντες ἄπειροι τὸ πλῆθος. ἀλλὰ καὶ ἐν τούτῳ σκόπει τὴν τοῦ ὄντος ἀγαθότητα· τὸν μὲν τῶν ἀγαθῶν θησαυρὸν ἀνοίγει, τοὺς δὲ τῶν κακῶν ἐπισφίγγει· θεοῦ γὰρ ἴδιον τὰ μὲν ἀγαθὰ προτείνειν καὶ φθάνειν δωρούμενον, τὰ δὲ κακὰ μὴ ῥᾳδίως ἐπάγειν.
3.106Musa Tanrı'nın cömertliğini ve lütufkârlığını daha da öne çıkararak kötülüklerin hazinelerinin yalnız başka zamanlarda değil, psykhēnin doğru logos zemininde ayağı kaydığında, yani cezayı hak ettiği anda bile mühürlü kaldığını söyler. Zira kötülüklerin hazinelerinin öç gününde mühürlü olduğunu söyler; kutsal logos bununla Tanrı'nın günah işleyenlerin bile hemen peşine düşmediğini, onlara tövbe etmeleri, hatalarını tedavi edip düzeltmeleri için zaman tanıdığını gösterir.
Μωυσῆς δὲ καὶ ἐπιτείνων τὸ τοῦ θεοῦ φιλόδωρον καὶ χαριστικὸν οὐ μόνον ἐν τῷ ἄλλῳ χρόνῳ φησὶ τοὺς θησαυροὺς τῶν κακῶν ἐσφραγίσθαι, ἀλλὰ καὶ ὅταν ἡ ψυχὴ σφαλῇ κατὰ τὴν βάσιν τοῦ ὀρθοῦ λόγου, ὁπότε καὶ ἄξιον ἦν αὐτὴν δίκης ἀξιοῦσθαι· ⟨ἐν⟩ ἡμέρᾳ γάρ φησιν ἐκδικήσεως ἐσφραγίσθαι τοὺς τῶν κακῶν θησαυρούς, δεικνύντος τοῦ ἱεροῦ λόγου, ὅτι οὐδὲ τοῖς ἁμαρτάνουσιν εὐθὺς ἐπέξεισιν ὁ θεός, ἀλλὰ δίδωσι χρόνον εἰς μετάνοιαν καὶ τὴν τοῦ σφάλματος ἴασίν τε καὶ ἐπανόρθωσιν.
3.107"Rab Tanrı yılana dedi: Bütün evcil hayvanlar ve yeryüzünün bütün yabani hayvanları arasında lanetli olasın" (Tekvin 3:14). Sevinç iyi bir duygu olduğu için duaya nasıl layıksa, haz da bir duygu olarak lanete öyle layıktır; çünkü haz psykhēnin sınır taşlarını yerinden oynatmış, onu aretēyi seven bir psykhē iken duygularına düşkün bir psykhēye çevirmiştir. Musa lanetler arasında komşusunun sınırlarını yerinden oynatanın lanetli olduğunu söyler (Tesniye 27:17). Çünkü Tanrı psykhēye sınır ve kanun olarak aretēyi, yani hayat ağacını koymuştur; bu sınırı, onun yerine kötülüğü, yani ölüm ağacını diken yerinden oynatmıştır.
"Καὶ εἶπε κύριος ὁ θεὸς τῷ ὄφει Ἐπικατάρατος σὺ ἀπὸ πάντων τῶν κτηνῶν καὶ ἀπὸ πάντων τῶν θηρίων τῆς γῆς“ (Gen. 3, 14). ὥσπερ ἡ χαρὰ εὐπάθεια οὖσα εὐχῆς ἐστιν ἐπαξία, οὕτως κατάρας ἡδονή, τὸ πάθος, ἡ μεταθεῖσα τοὺς ὅρους τῆς ψυχῆς καὶ κατασκευάσασα αὐτὴν ἀντὶ φιλαρέτου φιλοπαθῆ· φησὶ δὲ Μωυσῆς ἐν ταῖς ἀραῖς, ἐπικατάρατον εἶναι τὸν μετατιθέντα τὰ ὅρια τοῦ πλησίον (Deut. 27, 17)· ὅρον γὰρ ἔθηκε καὶ νόμον ὁ θεὸς τὴν ἀρετὴν τῇ ψυχῇ, τὸ τῆς ζωῆς ξύλον· τοῦτον δὲ μετατέθεικεν ⟨ὁ⟩ πήξας ὅρον κακίαν, ξύλον θανάτου.
3.108"Körü yolda saptıran da lanetlidir" (Tesniye 27:18), "komşusunu hileyle vuran da" (Tesniye 27:24). Bunları da tanrıdan en uzak şey olan haz yapar. His akıldan yoksun olduğu için tabiatça kördür; gören, akıl sahibi olan kısımdır. Bu yüzden şeyleri yalnız onunla kavrarız, hisle değil; his yoluyla yalnız cisimlerin tasavvurunu ediniriz.
„ἐπικατάρατος μέντοι καὶ ὁ πλανῶν τυφλὸν ἐν ὁδῷ“ (Deut. 27, 18), „καὶ ὁ τύπτων τὸν πλησίον δόλῳ" (ib. 24). καὶ ταῦτα δ’ ἐργάζεται ἡ ἀθεωτάτη ἡδονή· τυφλὸν γὰρ φύσει ἡ αἴσθησις ἅτε ἄλογος οὖσα, ἐπεὶ τὸ λογικὸν ἐξομματοῦται· παρὸ καὶ μόνῳ τούτῳ τὰ πράγματα καταλαμβάνομεν, αἰσθήσει δ’ οὐκέτι, μόνα γὰρ τὰ σώματα φαντασιούμεθα δι’ αἰσθήσεως.
3.109İşte haz, sakat hissi şeyleri kavramaktan alıkoyarak aldatmıştır. His nousa yönelip onun dizginleri altında yürüyebilecekken haz buna engel olmuş, onu dışarıdaki duyulur şeylere sürüklemiş ve kendisini meydana getiren şeye karşı obur kılmıştır. Öyle ki sakat his kör bir kılavuzun, yani duyulur şeyin ardından gitsin; nous da ikisi de görmeyen bu iki kılavuzun peşinde başaşağı yuvarlansın ve kendine hâkim olamaz hâle gelsin.
τὴν οὖν πηρὰν αἴσθησιν τῆς τῶν πραγμάτων ἀντιλήψεως ἐξηπάτηκεν, εἴ γε δυναμένην ἐπὶ νοῦν τρέπεσθαι καὶ ἡνιοχεῖσθαι ὑπ’ αὐτοῦ κεκώλυκεν, ἐπὶ τὸ ἐκτὸς αἰσθητὸν ἀγαγοῦσα καὶ λίχνον αὐτὴν ἀπεργασαμένη τοῦ ἑαυτῆς ποιητικοῦ, ἵνα ἡ μὲν αἴσθησις πηρὸς οὖσα ἀκολουθῇ τυφλῷ ποδηγῷ τῷ αἰσθητῷ, ὁ δὲ νοῦς, ὑπ’ ἀμφοτέρων ποδηγούμενος οὐ βλεπόντων, ἐκτραχηλίζηται καὶ ἀκρατὴς ἑαυτοῦ γίνηται.
3.110Tabiata uygun bir düzen gözetilseydi, sakat olanların gören akla uyması gerekirdi; böylece zararlar da hafiflerdi. Oysa haz psykhēye karşı öyle bir tuzak kurmuştur ki onu kör kılavuzlara uymaya zorlamış, aldatıp kandırarak aretēyi kötülüklerle, saflığı alçaklıklarla değiş tokuş etmeye razı etmiştir. Kutsal logos böyle bir değiş tokuşu da yasaklar: "İyiyi kötüyle değiştirmeyeceksin" (Levililer 27:33). İşte bu yüzden haz lanetlidir.
εἰ γάρ τις ἦν τοῦ κατὰ φύσιν ἀκολουθία, τῷ βλέποντι λογισμῷ τὰ πηρὰ ἐχρῆν ἕπεσθαι, οὕτως γὰρ ἂν τὰ βλαβερὰ ἐπεκουφίζετο· νυνὶ δὲ τοσοῦτον ἔστησε μηχάνημα κατὰ τῆς ψυχῆς, ὥστε ἡγεμόσιν αὐτὴν χρῆσθαι τυφλοῖς ἠνάγκασε, παρακρουσαμένη καὶ ἀναπείσασα κακῶν ἀρετὴν ἀλλάξαι καὶ ἀντιδοῦναι πονηρῶν ἀκακίαν. ἀπείρηκε δὲ καὶ τὴν τοιαύτην ἀντίδοσιν ὁ ἱερὸς λόγος, ὅταν φῇ· „οὐκ ἀλλάξεις καλὸν πονηρῷ“ (Lev. 27, 33). ἐπικατάρατος δὴ διὰ ταῦτα ἡ ἡδονή.
3.111Şimdi hazza okunan lanetlerin ona ne kadar yakıştığına bakalım. Bütün evcil hayvanlar arasında lanetli olduğunu söyler (Tekvin 3:14). Hayvanca olan, akıldan yoksun ve hisse dayanan kısımdır; her his de hazza en büyük düşmanı, en nefret ettiği şey olarak lanet okur. Gerçekten de haz hissin düşmanıdır. Delili şu: ölçüsüz hazla doyduğumuzda ne görebilir, ne işitebilir, ne koklayabilir, ne tadabilir, ne de arı duru dokunabiliriz; duyularımızın kavrayışı bulanık ve zayıf kalır.
ἃ δὲ καταρᾶται αὐτῇ, ἴδωμεν ὡς προσφυᾶ. ἀπὸ πάντων φησὶ τῶν κτηνῶν ἐπάρατον εἶναι (Gen. 3, 14). οὐκοῦν κτηνῶδες μέν ἐστι τὸ ἄλογον καὶ αἰσθητικόν, ἑκάστη δὲ αἴσθησις ἡδονῇ καταρᾶται ὡς πολεμιωτάτῃ καὶ ἐχθίστῃ· καὶ γάρ ἐστι τῷ ὄντι πολέμιος αἰσθήσει· τεκμήριον δέ, ὅταν ἡδονῆς ἀμέτρου κορεσθῶμεν, οὔθ’ ὁρᾶν οὔτ’ ἀκούειν οὔτ’ ὀσφραίνεσθαι οὔτε γεύεσθαι οὔθ’ ἅπτεσθαι εἱλικρινῶς δυνάμεθα, ἀλλ’ ἀμυδρὰς καὶ ἀσθενεῖς ποιούμεθα τὰς προσβολάς. καὶ τοῦτο μέν,
3.112Üstelik bu, hazdan elimizi çektiğimizde başımıza gelendir; hazzın tadını çıkardığımız sırada ise yardımcı duyular aracılığıyla elde ettiğimiz kavrayıştan büsbütün yoksun kalırız, sanki sakatlanmış gibi oluruz.
ὅταν ἐπίσχωμεν τὴν χρῆσιν αὐτῆς, πάσχομεν· ἐν αὐταῖς δ’ ὄντες ταῖς τῆς ἡδονῆς ἀπολαύσεσι κατὰ τὸ παντελὲς καὶ τὴν διὰ τῶν συνεργουσῶν αἰσθήσεων ἀντίληψιν ἀφαιρούμεθα, ὡς δοκεῖν πεπηρῶσθαι. πῶς οὖν οὐκ ἂν εἰκότως ἀρὰς θεῖτο
3.113O hâlde his, kendisini sakatlayan hazza lanet okumakta nasıl haklı olmasın? Haz bütün yabani hayvanlardan, yani psykhēnin duygularından da daha lanetlidir; çünkü nous bunlarla yaralanır ve mahvolur. Peki haz neden öbür duygulardan da kötü görünür? Çünkü bir ilke ve temel gibi hemen hepsinin altında yatar: arzu hazza duyulan aşktan doğmuştur, acı hazzın yitirilmesiyle ortaya çıkar, korku da hazzın yokluğundan çekinmekten doğar. Demek ki bütün duygular hazza demir atmıştır; onları taşıyacak temel olarak önceden haz atılmamış olsaydı, belki onlar hiç var olmazlardı.
αἴσθησις τῇ πηρούσῃ αὐτὴν ἡδονῇ; ἐπικατάρατος δέ ἐστι καὶ παρὰ πάντα τὰ θηρία, λέγω δὴ τὰ πάθη τῆς ψυχῆς, τούτοις γὰρ νοῦς τιτρώσκεται καὶ διαφθείρεται. διὰ τί οὖν καὶ τῶν ἄλλων παθῶν χείρων εἶναι δοκεῖ; ὅτι σχεδὸν ὑποβέβληται πᾶσιν, ὥσπερ τις ἀρχὴ καὶ θεμέλιος· ἥ τε γὰρ ἐπιθυμία γέγονε δι’ ἔρωτος ἡδονῆς, ἥ τε λύπη συνίσταται κατὰ τὴν ταύτης ἀφαίρεσιν, φόβος τε αὖ γεννᾶται δι’ εὐλάβειαν ἀπουσίας αὐτῆς· ὥστε δῆλον εἶναι, ὅτι πάντα ἐφορμεῖ τὰ πάθη τῇ ἡδονῇ, καὶ οὐδ’ ἂν συνέστη τὸ παράπαν ἴσως ἐκεῖνα, εἰ μὴ προκατεβλήθη τὸ οἰστικὸν αὐτῶν ἡδονή.
3.114"Göğsünün ve karnının üstünde yürüyeceksin" (Tekvin 3:14). Çünkü bu duygu bu kısımlarda, göğüste ve karında yuvalanır: haz kendisini doğuran şeylere ve malzemesine sahip olduğunda karında ve karnın altındaki kısımlarda, bunlardan yoksun kaldığında ise thymosun bulunduğu göğüste. Zira hazza düşkün olanlar hazlardan yoksun kalınca öfkelenir, büsbütün hırçınlaşırlar.
„Ἐπὶ τῷ στήθει καὶ τῇ κοιλίᾳ πορεύσῃ“ (Gen. 3, 14). περὶ γὰρ ταῦτα φωλεύει τὰ μέρη τὸ πάθος, τά τε στέρνα καὶ τὴν γαστέρα, ὅταν μὲν ἔχῃ τὰ ποιητικὰ καὶ τὰς ὕλας ἡ ἡδονή, περὶ τὴν γαστέρα καὶ τὰ μετ’ αὐτήν, ὅταν ⟨δ’⟩ ἀπορῇ, περὶ τὰ στήθη, ὅπου ὁ θυμός· οἱ γὰρ φιλήδονοι στερόμενοι τῶν ἡδονῶν ὀργίζονται καὶ παραπικραίνονται.
3.115Kastedilen şeye daha yakından bakalım. Psykhēmiz üç kısımlıdır: bir kısmı akıl yürüten, ikincisi öfkelenen, üçüncüsü arzu eden kısımdır. Kimi filozoflar bu kısımları birbirinden yalnız yetileri bakımından ayırmış, kimileri yer bakımından da ayırmıştır. Bunlar akıl yürüten kısma baş çevresini vermişler ve şöyle demişlerdir: kral neredeyse muhafızları da oradadır; nousun muhafızları olan duyular baş çevresinde bulunduğuna göre kral da orada olmalıdır, tıpkı bir şehirde kaleyi mesken edinmiş gibi. Öfkelenen kısma göğsü vermişlerdir; tabiat da bu yüzden bu kısmı birbirine bitişik, sık ve sağlam kemiklerle tahkim etmiştir, tıpkı iyi bir askeri düşmanlarına karşı korunsun diye zırh ve kalkanla donatır gibi. Arzu eden kısma da karın altıyla karın bölgesini vermişlerdir; çünkü arzu, yani akıldan yoksun istek orada oturur.
ἔτι δὲ ἀκριβέστερον ἴδωμεν τὸ δηλούμενον. τριμερῆ συμβέβηκε τὴν ψυχὴν ἡμῶν εἶναι καὶ ἔχειν μέρος μὲν ἓν λογιστικόν, δεύτερον δὲ θυμικόν, τρίτον δὲ ἐπιθυμητικόν. ἔνιοι μὲν οὖν τῶν φιλοσόφων τὰ μέρη ταῦτα δυνάμει μόνον διέκριναν ἀλλήλων, τινὲς δὲ καὶ τόποις· εἶτα ἔνειμαν τῷ μὲν λογιστικῷ τὸν περὶ κεφαλὴν χῶρον εἰπόντες, ὅπου ὁ βασιλεύς, ἐκεῖ καὶ οἱ δορυφόροι, δορυφόροι δὲ αἱ αἰσθήσεις τοῦ νοῦ περὶ κεφαλὴν οὖσαι, ὥστε καὶ ὁ βασιλεὺς εἴη ἂν ἐκεῖ, ὥσπερ ἄκραν ἐν πόλει λαχὼν οἰκεῖν, τῷ δὲ θυμικῷ τὰ στέρνα, παρὸ καὶ τὴν φύσιν ὀχυρῶσαι τὸ μέρος πυκνότητι καὶ κραταιότητι συνεχῶν ὀστέων ὥσπερ στρατιώτην ἀγαθὸν καθοπλίσασαν θώρακι καὶ ἀσπίδι πρὸς τὴν τῶν ἐναντιουμένων ἄμυναν, τῷ δὲ ἐπιθυμητικῷ τὸν περὶ τὸ ἦτρον καὶ τὴν κοιλίαν τόπον, ἐνταῦθα γὰρ κατοικεῖ ἐπιθυμία, ὄρεξις ἄλογος.
3.116Ey düşünce, hazzın hangi yeri pay olarak aldığını araştırırsan, akıl yürüten kısmın bulunduğu baş bölgesine bakma; onu orada asla bulamazsın. Çünkü logos duyguyla savaşır, onunla aynı yerde kalamaz: logos üstün gelince haz yok olur, haz yenince logos kaçar. Onu göğüste ve karında, akıldan yoksun kısmın parçaları olan thymosun ve arzunun bulunduğu yerde ara; çünkü yargımız da duygularımız da akıldan yoksun kısımda bulunur.
ἐὰν οὖν ποτε ζητῇς, ὦ διάνοια, τίνα χῶρον ἡδονὴ κεκλήρωται, μὴ σκέπτου τὸν περὶ κεφαλὴν τόπον, ὅπου τὸ λογιστικόν, οὐ γὰρ μὴ εὑρήσεις, ἐπεὶ μάχεται ὁ λόγος τῷ πάθει καὶ ἐν ταὐτῷ μένειν οὐ δύναται· κρατοῦντος μὲν γὰρ λόγου φροῦδος ἡ ἡδονή, νικώσης δὲ ἡδονῆς φυγὰς ὁ λόγος· ζήτει δ’ ἐν στήθει καὶ κοιλίᾳ, ὅπου ὁ θυμὸς καὶ ἡ ἐπιθυμία, μέρη τοῦ ἀλόγου· ἐν αὐτῷ γὰρ εὑρίσκεται καὶ ἡ κρίσις ἡ ἡμετέρα καὶ τὰ πάθη.
3.117Demek ki nousun düşünülür şeylerden ve kendine has kavrayışlarından çıkıp daha kötü olana teslim edilmesine bir engel yoktur. Bu da psykhēnin savaşı üstün geldiğinde olur; çünkü içimizdeki akıl savaşçı değil barışsever olduğundan ister istemez esir düşer.
οὐ κεκώλυται οὖν νοῦς ἐκβὰς τῶν νοητῶν καὶ οἰκείων ἐπιβολῶν ἐκδοθῆναι τῷ χείρονι· τοῦτο δὲ συμβαίνει, ὅταν ὁ ψυχῆς κρατήσῃ πόλεμος· ἀνάγκη γὰρ δορυάλωτον γίνεσθαι τὸν μὴ μάχιμον ἀλλ’ εἰρηναῖον [τὸν] ἐν ἡμῖν λογισμόν.
3.118Kutsal logos her iki duygunun, thymosla arzunun atılımının ne kadar güçlü olduğunu bildiği için ikisine de gem vurur, başlarına arabacı ve dümenci olarak logosu koyar. Önce thymostan söz eder; onu iyileştirip tedavi ederek şöyle der: "Yargı göğüslüğüne Açıklama'yı ve Hakikat'i koyacaksın; Harun kutsal yere, Rab'bin huzuruna girdiğinde bunlar onun göğsünün üstünde olacak" (Çıkış 28:26).
εἰδὼς γοῦν ὁ ἱερὸς λόγος ὅσον ἡ ἑκατέρου δύναται ὁρμὴ πάθους, θυμοῦ τε καὶ ἐπιθυμίας, ἑκάτερον ἐπιστομίζει, ἡνίοχον καὶ κυβερνήτην ἐφιστὰς τὸν λόγον. καὶ πρότερον περὶ τοῦ θυμοῦ, θεραπεύων αὐτὸν καὶ ἰώμενος, διαλέγεται οὕτως· „καὶ ἐπιθήσεις ἐπὶ τὸ λόγιον τῶν κρίσεων τὴν δήλωσιν καὶ τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἔσται ἐπὶ τοῦ στήθους Ἀαρών, ὅταν εἰσέρχηται εἰς τὸ ἅγιον ἐναντίον κυρίου“ (Exod. 28, 26).
3.119Öyleyse içimizdeki "göğüslük" (logion), ses çıkaran organdır, yani dışa vurulan logostur. Bu söz ya ağza geleni gelişigüzel söyler ve değersizdir ya da ayıklanmıştır ve sağlamdır. Musa bizi ayırt edilerek söylenen sözü düşünmeye götürür; çünkü ayırt edilmemiş ya da sahte bir göğüslükten değil, "yargıların" göğüslüğünden söz eder; bu da ayıklanmış ve sınanmış demektir.
λόγιον οὖν ἐστιν ἐν ἡμῖν τὸ φωνητήριον ὄργανον, ὅπερ ἐστὶν ὁ γεγωνὼς λόγος· οὗτος δὲ ἢ ἀκριτόμυθός ἐστι καὶ ἀδόκιμος ἢ κεκριμένος καὶ δόκιμος· εἰς ἔννοιαν δ’ ἡμᾶς ἄγει λόγου τοῦ κατὰ διάκρισιν· τὸ γὰρ λόγιόν φησιν οὐ τὸ ἄκριτον ἢ κίβδηλον, ἀλλὰ τὸ τῶν κρίσεων, ἴσον τῷ διακεκριμένον καὶ ἐξητασμένον.
3.120Bu sağlam logosun en yüce iki aretēsi olduğunu söyler: açıklık ve hakikat. Pek doğru söyler. Çünkü logos önce şeyleri komşumuza açık ve belli etmek için ortaya çıkmıştır; zira dışarıdaki şeylerin psykhēde uyandırdığı etkiyi gösteremez, nasıl bir şey olduğunu anlatamazdık. Bu yüzden ses yoluyla oluşan işaretlere, adlara ve fiillere başvurmak zorunda kaldık; komşumuzun açıkça ve seçikçe anlayabilmesi için bunların mutlaka bilinen şeyler olması gerekir. İkinci olarak da logos şeyleri doğru olarak bildirmek için ortaya çıkmıştır.
τούτου δὲ τοῦ δοκίμου λόγου δύο ἀρετάς φησιν εἶναι τὰς ἀνωτάτω, σαφήνειαν καὶ ἀληθότητα, καὶ πάνυ ὀρθῶς· ὁ γὰρ λόγος τὸ μὲν πρῶτον παρῆκε τοῦ σαφῆ ποιῆσαι καὶ δῆλα τὰ πράγματα τῷ πλησίον, μὴ δυνηθέντων ἡμῶν τὸ ἐγγενόμενον τῇ ψυχῇ πάθος ὑπὸ τῶν ἐκτὸς ἐπιδείξασθαι οὐδ’ οἷον ἦν παραστῆσαι· διόπερ ἠναγκάσθημεν ἐλθεῖν ἐπὶ τὰ διὰ φωνῆς σύμβολα, ὀνόματα καὶ ῥήματα, ἃ δεῖ πάντως εἶναι γνώριμα, ἵνα σαφῶς καὶ ἐκδήλως ὁ πλησίον ἐκλάβηται· ἔπειτα τοῦ ἀληθῶς αὐτὰ ἀπαγγεῖλαι·
3.121Çünkü anlatımı açık seçik yapıp yanlış yapmanın ne yararı var? Böyle olunca dinleyen ister istemez aldanır ve en büyük felakete, cehaletle birlikte terbiye yoksunluğuna uğrar. Bir çocuğa alfa harfini gösterip açık seçik onun gamma olduğunu, ya da eta'yı gösterip omega olduğunu söylesem ne olur? Ya da bir musikici yeni başlayan öğrencisine enharmonik cinsi gösterip kromatik, kromatiği gösterip diatonik olduğunu söylese; en pes notayı (hypatē) orta nota (mesē), bitişik dörtlüyü ayrık dörtlü, en tiz dörtlüyü de en alta eklenen nota (proslambanomenos) diye tanıtsa?
τί γὰρ ὄφελος τρανὴν μὲν καὶ σαφῆ τὴν ἑρμηνείαν ποιεῖσθαι, ψευδῆ δὲ ἄλλως; ἀνάγκη γὰρ οὕτως ἐχόντων ἀπατᾶσθαι τὸν ἀκροατὴν καὶ μεγίστην καρποῦσθαι συμφοράν, μετὰ ἀγνοίας ἀπαιδευσίαν· τί γάρ, ἂν λέγω τῷ παιδὶ τρανῶς καὶ σαφῶς δείξας τὸ ἄλφα στοιχεῖον ὅτι ἐστὶ γάμμα ἢ τὸ ἦτα ὅτι ἐστὶν ω ἢ ὁ μουσικὸς λέγῃ τῷ πρῶτα εἰσαγομένῳ δεικνὺς τὸ ἐναρμόνιον ὅτι χρῶμά ἐστιν, ἢ τὸ χρωματικὸν ὅτι διατονικόν, ἢ τὴν ὑπάτην ὅτι μέση, ἢ τὸ συνημμένον ὅτι διεζευγμένον, ἢ τὴν ὑπερβολαίαν ὅτι προσλαμβανόμενος;
3.122Belki açık seçik konuşur ama doğru konuşmaz; böylece sözün kusurunu işlemiş olur. Hem açıklığı hem hakikati birlikte sağladığında ise öğrenene yararlı bir söz sunar, çünkü sözün iki aretēsinden yararlanmıştır; bunlar da neredeyse onun yegâne aretēleridir.
τρανῶς μὲν ἴσως καὶ σαφῶς ἐρεῖ, οὐκ ἀληθῶς δέ, ἀλλὰ ταύτῃ κακίαν ἐργάσεται τὴν ἐν λόγῳ· ὅταν δὲ ἀμφότερα καὶ σαφήνειαν καὶ ἀληθότητα ποιῆται, ὠφέλιμον παρέξει τῷ μανθάνοντι τὸν λόγον, χρησάμενος ταῖς δυσὶν ἀρεταῖς αὐτοῦ, ἃς καὶ μόνας σχεδὸν
3.123Musa ayırt edilmiş ve kendine has aretēlere sahip logosun Harun'un göğsüne, yani thymosa yerleştirildiğini söyler. Önce thymos logos tarafından dizginlensin ve kendi akılsızlığından zarar görmesin diye; sonra açıklık tarafından, çünkü thymos tabiatı gereği açıklığın dostu değildir. Öfkelenenlerin yalnız düşüncesi değil, sözleri de karışıklık ve kargaşayla doludur. Bu yüzden thymosun bulanıklığının açıklıkla düzeltilmesi yerindeydi.
εἶναι συμβέβηκέ που. φησὶν οὖν ἱδρῦσθαι τὸν | κεκριμένον λόγον ἔχοντα τὰς ἰδίας ἀρετὰς ἐπὶ τοῦ στήθους δηλονότι Ἀαρών, τουτέστιν ἐπὶ τοῦ θυμοῦ, ἵν’ οὗτος ἡνιοχῆται λόγῳ τὸ πρῶτον καὶ μὴ ὑπὸ τῆς ἑαυτοῦ ἀλογίας βλάπτηται, εἶτα δὲ σαφηνείᾳ, οὐ πέφυκε γὰρ ὁ θυμὸς σαφηνείας εἶναι φίλος· τῶν γοῦν ὀργιζομένων οὐ μόνον ἡ διάνοια ἀλλὰ καὶ τὰ ῥήματα ταραχῆς καὶ συγχύσεως γέμει· οἰκεῖον οὖν ἦν τὴν τοῦ θυμοῦ ἀσάφειαν ἐπανορθωθῆναι σαφηνείᾳ·
3.124Bunlara ek olarak hakikat tarafından; çünkü thymosun başka özellikleri yanında bir özelliği de yalan söylemesidir. Bu duyguya kapılanlardan neredeyse hiçbiri doğruyu söylemez, çünkü bedenin değil psykhēnin sarhoşluğuna yenik düşmüştür. İşte öfkelenen kısmın panzehirleri bunlardır: logos, logosun açıklığı ve hakikati. Üçü aslında birdir: hakikat ve açıklık aretēleriyle donanmış logos, psykhēnin ağır bir hastalığı olan thymosu iyileştirir.
ἐπὶ τούτοις ἀληθότητι, μετὰ γὰρ τῶν ἄλλων καὶ τοῦτο ἔχει ὁ θυμὸς ἴδιον, τὸ ψεύδεσθαι· τῶν γοῦν χρωμένων τῷ πάθει τούτῳ σχεδὸν οὐδεὶς ἀληθεύει, ἅτε μέθῃ κεκρατημένος ψυχῆς, οὐ σώματος. ταῦτα ἀλεξιφάρμακα τοῦ θυμικοῦ μέρους ἐστί· λόγος, σαφήνεια λόγου, ἀλήθεια αὐτοῦ· ἓν γάρ ἐστι δυνάμει τὰ τρία, λόγος σὺν ἀρεταῖς ἀληθότητι καὶ σαφηνείᾳ θυμὸν νόσημα χαλεπὸν
3.125Peki bunları taşımak kimin işidir? Benim ya da sıradan birinin düşüncesinin değil, rahiplik eden ve temiz kurban sunan düşüncenin, yani Harun'un işidir. Hem de onun da her zaman değil, çünkü o sık sık değişir; ancak değişmeden yaşadığında, kutsal yere girdiğinde, yani akıl kutsal düşüncelerle birlikte içeri girip onlardan kaçmadığında.
ψυχῆς ἰώμενος. τίνος οὖν ἐστι φέρειν ταῦτα; οὐχὶ τῆς ἐμῆς ἢ τῆς ⟨τοῦ⟩ τυχόντος διανοίας, ἀλλὰ τῆς ἱερωμένης καὶ θυούσης καθαρῶς, τῆς Ἀαρών· καὶ οὐδὲ ταύτης ἀεί, πολλάκις γὰρ τρέπεται, ἀλλ’ ὅταν ἀτρέπτως διάγῃ, ὅταν εἰσπορεύηται εἰς τὸ ἅγιον, ὅταν συνεισπορεύηται ὁ λογισμὸς ταῖς ἁγίαις γνώμαις καὶ μὴ τούτων ἀποδιδράσκῃ.
3.126Ama nous çoğu zaman kutsal, mübarek ve arınmış kanaatlerle birlikte içeri girer de bunlar insanî kanaatlerdir; örneğin uygun eylemlere, kusursuz eylemlere, uzlaşmayla konmuş kanunlara, insan ölçüsündeki aretēye dair kanaatler. Bu durumda olan kişi de göğüslüğü aretēleriyle birlikte göğsünde taşımaya yetmez. Ancak Rab'bin huzuruna giren buna yeter; yani her şeyi Tanrı için yapan, Tanrı'dan sonra gelen şeylerden hiçbirine aşırı değer vermeyen, onlara da layık oldukları payı vermekle birlikte onlarda durup kalmayan, Bir Olan'ın bilgisine, epistēmēsine ve ona saygıya doğru koşan kişi.
ἀλλὰ πολλάκις συνεισέρχεται μὲν ὁ νοῦς εἰς ἱερὰς καὶ ὁσίους καὶ κεκαθαρμένας δόξας, ἀλλὰ ἀνθρωπείους ταύτας, οἷον τὰς περὶ τῶν καθηκόντων, τὰς περὶ τῶν κατορθωμάτων, τὰς περὶ τῶν θέσει νομίμων, τὰς περὶ τῆς κατ’ ἀνθρώπους ἀρετῆς· οὐδ’ ὁ τοῦτον διακείμενος τὸν τρόπον ἱκανός ἐστι τὸ λόγιον φέρειν ἐπὶ τοῦ στήθους μετὰ τῶν ἀρετῶν, ἀλλὰ μόνος ὁ ἐναντίον κυρίου εἰσιών, τουτέστιν ὁ ἕνεκα θεοῦ πάντα πράττων καὶ μηδὲν τῶν μετὰ θεὸν ὑπερτιμῶν, ἀλλὰ νέμων μὲν καὶ τούτοις τὰ κατ’ ἀξίαν, μὴ ἱστάμενος μέντοι ἐπ’ αὐτῶν, ἀλλ’ ἀνατρέχων ἐπὶ τὴν γνῶσιν καὶ ἐπιστήμην καὶ τιμὴν τοῦ ἑνός·
3.127Çünkü böyle olan kişide thymos, onun akılsızlığını söküp atan arınmış logos, bulanıklığını ve karışıklığını tedavi eden açıklık ve yalanını kesip atan hakikat tarafından dizginlenecektir.
τῷ γὰρ οὕτως διακειμένῳ ἡνιοχηθήσεται ὁ θυμὸς ὑπό τε λόγου κεκαθαρμένου τὸ ἄλογον αὐτοῦ περιαιροῦντος καὶ ὑπὸ σαφηνείας τὸ ἀσαφὲς καὶ συγκεχυμένον θεραπευούσης καὶ ὑπὸ ἀληθότητος τὸ ψεῦδος ἀποκοπτούσης.
3.128Harun —göğsü, yani thymosu kesip atan Musa'dan sonra ikinci gelir— thymosun gelişigüzel atılımlarla sürüklenmesine izin vermez; salıverilirse at gibi şahlanıp bütün psykhēyi çiğneyeceğinden korkar. Onu tedavi eder ve ona gem vurur: önce logosla, başında en iyi arabacıyı bulsun da büsbütün dizginden boşanmasın diye; sonra logosun aretēleriyle, açıklık ve hakikatle. Çünkü thymos logosa ve açıklığa boyun eğecek, yalandan uzak durmayı alışkanlık edinecek biçimde terbiye edilirse hem kendini aşırı kaynamasından kurtarır hem de bütün psykhēyi yatıştırır.
ὁ μὲν οὖν Ἀαρὼν — δεύτερος γάρ ἐστι Μωυσῆ ἐκτέμνοντος τὸ στῆθος, ὅπερ ἐστὶ τὸν θυμόν — οὐκ ἐᾷ αὐτὸν ἀκρίτοις ὁρμαῖς ἐκφέρεσθαι, δεδιὼς μή ποτε ἀφεθεὶς ἵππου τρόπον ἀνασκιρτήσας ὅλην πατήσῃ τὴν ψυχήν, ἀλλὰ θεραπεύει καὶ ἐπιστομίζει τὸ μὲν πρῶτον λόγῳ, ἵνα ἡνιόχῳ χρώμενος ἀρίστῳ μὴ σφόδρα ἀφηνιάσῃ, ἔπειτα δὲ ταῖς ἀρεταῖς τοῦ λόγου, σαφηνείᾳ καὶ ἀληθείᾳ· εἰ γὰρ παιδευθείη ὁ θυμὸς οὕτως, ὥστε καὶ λόγῳ εἴκειν καὶ σαφηνείᾳ καὶ τὸ ἀψευδὲς ἀσκεῖν, ἑαυτόν τε τῆς πολλῆς ζέσεως ἀπαλλάξει τήν θ’ ὅλην ψυχὴν ἵλεων κατασκευάσει.
3.129Ama dediğim gibi Harun, duygu kendisinde bulunduğu için onu sözünü ettiğim kurtarıcı ilaçlarla iyileştirmeye çalışır. Musa ise thymosun psykhēden bütünüyle kesilip atılması gerektiğine inanır, çünkü duyguların ölçülü olmasını değil, duygulardan büsbütün kurtulmayı (apatheia) sever. Sözümü en kutsal vahiy de doğrular: "Musa göğüs parçasını aldı, Rab'bin huzurunda sunu olarak kemale erdirme koçundan onu ayırdı; bu Musa'nın payı oldu" (Levililer 8:29).
ἀλλ’ οὗτος μέν, ὡς ἔφην, ἔχων τὸ πάθος ἰᾶσθαι αὐτὸ πειρᾶται τοῖς λεχθεῖσι σωτηρίοις φαρμάκοις, Μωυσῆς δὲ ὅλον τὸν θυμὸν ἐκτέμνειν καὶ ἀποκόπτειν οἴεται δεῖν τῆς ψυχῆς, οὐ μετριοπάθειαν ἀλλὰ συνόλως ἀπάθειαν ἀγαπῶν. μαρτυρεῖ δέ μου τῷ λόγῳ ὁ ἱερώτατος χρησμός· „λαβὼν“ γάρ φησι „Μωυσῆς τὸ στηθύνιον ἀφεῖλεν αὐτὸ ἐπίθεμα ἐναντίον κυρίου ἀπὸ τοῦ κριοῦ τῆς τελειώσεως, καὶ ἐγένετο Μωυσεῖ ἐν μερίδι“ (Lev. 8,29 )·
3.130Pek güzel. Çünkü aretēyi seven ve Tanrı'nın sevdiği kişinin işiydi bütün psykhēyi gözden geçirip göğsü, yani thymosu kavramak, onu ayırıp kesip atmak; savaşçı kısım kesilip atılınca psykhē bundan sonra barış içinde yaşasın diye. Onu herhangi bir hayvandan değil, kemale erdirme koçundan ayırır, oysa bir dana da kurban edilmişti. Ama Musa danayı geçip koça yönelmiştir, çünkü koç tabiatça toslayan, öfkeli ve saldırgan bir hayvandır; mühendisler de bu yüzden savaş aletlerinin çoğunu "koç" olarak yaparlar.
πάνυ καλῶς· τοῦ γὰρ φιλαρέτου καὶ θεοφιλοῦς ἔργον ἦν τὴν ὅλην ψυχὴν θεασάμενον λαβέσθαι τοῦ στήθους, ὅπερ ἐστὶ τοῦ θυμοῦ, καὶ ἀφελεῖν αὐτὸν καὶ ἀποκόψαι, ἵνα τοῦ πολεμικοῦ μέρους ἐκτμηθέντος εἰρήνην τὸ λοιπὸν ἄγῃ. ἀφαιρεῖ δὲ οὐκ ἀπὸ τοῦ τυχόντος ζῴου, ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ κριοῦ τῆς τελειώσεως, καίτοι καὶ μόσχος ἱερουργήθη· ἀλλὰ τοῦτον παρελθὼν ἐπὶ τὸν κριὸν ἦλθε, διότι κρουστικὸν φύσει ζῷόν ἐστι καὶ θυμικὸν καὶ ὁρμητικόν, παρὸ καὶ οἱ μηχανοποιοὶ τὰ πολλὰ τῶν πολεμιστηρίων ὀργάνων κριοὺς κατασκευάζουσι.
3.131İçimizdeki koç gibi saldırgan ve ölçüsüz olan, kavgacı türdür; kavga ise thymosun anasıdır. Bu yüzden tartışmalarda da öbür sohbetlerde de üstün gelmeye düşkün olanlar en kolay öfkelenenlerdir. Musa da kavgacı ve üstünlük düşkünü psykhēnin kusurlu ürünü olan thymosu haklı olarak kesip atar; psykhē kısırlaşıp zararlı şeyler doğurmaktan vazgeçsin ve aretēyi sevene yaraşan pay ortaya çıksın diye. Bu pay göğüs de thymos da değil, onları ayırıp atmaktır; çünkü Tanrı bilgeye en güzel payı, duyguları kesip atabilme gücünü vermiştir. Görüyorsun ya, kâmil insan her zaman kâmil bir duygusuzluğu kendine iş edinir.
τὸ κριῶδες οὖν καὶ ὁρμητικὸν καὶ ἄκριτον ἐν ἡμῖν ἐστι τὸ ἐριστικὸν εἶδος· ἔρις δὲ μήτηρ ἐστὶ θυμοῦ· παρὸ καὶ οἱ φιλονεικότεροι ἔν τε ταῖς συζητήσεσι κἀν ταῖς ἄλλαις ὁμιλίαις ῥᾷστα ὀργίζονται. τῆς οὖν ἐριστικῆς καὶ φιλονείκου ψυχῆς πλημμελὲς γέννημα θυμὸν ἐκτέμνει δεόντως, ἵνα στειρωθεῖσα παύσηται βλαβερὰ τίκτουσα καὶ γένηται μερὶς τοῦτο ἁρμόζουσα τῷ φιλαρέτῳ, οὐ τὸ στῆθος οὐδ’ ὁ θυμός, ἀλλὰ τὸ ἀφελεῖν αὐτά· μοῖραν γὰρ ὁ θεὸς ἔνειμεν ἀρίστην τῷ σοφῷ τὸ ἐκτέμνειν τὰ πάθη δύνασθαι. ὁρᾷς πῶς ὁ τέλειος τελείαν ἀπάθειαν αἰεὶ μελετᾷ.
3.132Ama ilerlemekte olan, Musa'dan sonra ikinci gelen Harun, dediğim gibi duyguların ölçülü olmasına çalışır, çünkü göğsü ve thymosu henüz kesip atamaz. Thymosun üstünde, ona yaraşan aretēleriyle birlikte arabacı logosu, yani üzerinde Açıklama ve Hakikat bulunan göğüslüğü taşır.
ἀλλ’ ὅ γε προκόπτων δεύτερος ὢν Ἀαρὼν μετριοπάθειαν, ὡς ἔφην, ἀσκεῖ, ἐκτεμεῖν γὰρ ἔτι τὸ στῆθος καὶ τὸν θυμὸν ἀδυνατεῖ· φέρει δ’ ἐπ’ αὐτὸν τὸν ἡνίοχον σὺν ταῖς προσφυέσιν ἀρεταῖς λόγον, τὸ λόγιον, ἐφ’ οὗ δήλωσίς
3.133Musa aradaki farkı şu sözle daha da açık gösterecektir: "İsrailoğullarının esenlik kurbanlarından sunu olan göğüs parçasını ve ayrılan kolu (brakhiōn) aldım, onları Harun'a ve oğullarına verdim" (Levililer 7:34).
ἐστι καὶ ἀλήθεια. παραστήσει δὲ σαφέστερον τὴν διαφορὰν καὶ διὰ τούτου· „τὸ γὰρ στηθύνιον“ φησί „τοῦ ἐπιθέματος καὶ τὸν βραχίονα τοῦ ἀφαιρέματος εἴληφα παρὰ τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ ἀπὸ τῶν θυσιῶν τοῦ σωτηρίου ὑμῶν, καὶ ἔδωκα αὐτὰ Ἀαρὼν καὶ τοῖς υἱοῖς αὐτοῦ“ (Lev. 7, 24).
3.134Görüyorsun ki bunlar göğsü tek başına alamazlar, kolla birlikte alırlar; Musa ise kolsuz alır. Neden? Çünkü Musa kâmil olduğu için kısa (brakhy) ve alçak hiçbir şey düşünmez, duygularda ölçülü olmayı da istemez; bütün duyguları baştan sona, fazlasıyla kesip atmıştır. Ötekiler ise duygulara karşı savaşa kısa adımlarla, gönülsüzce atılırlar; onlarla barışır, antlaşma yapar, aralarına uzlaştırıcı logosu koyarlar ki logos bir arabacı gibi onların aşırı akışına gem vursun.
ὁρᾷς ὅτι οὔκ εἰσιν οὗτοι ἱκανοὶ τὸ στῆθος μόνον λαβεῖν, ἀλλὰ σὺν τῷ βραχίονι, Μωυσῆς δὲ χωρὶς τοῦ βραχίονος. διὰ τί; ὅτι ὁ μὲν τέλειος ὢν βραχὺ καὶ ταπεινὸν οὐδὲν φρονεῖ οὐδὲ μετριοπαθεῖν βούλεται, ἀλλ’ ἐκ περιουσίας ὅλα τὰ πάθη δι’ ὅλων ἀπέκοψεν, οἱ δὲ βραχέως καὶ οὐ μεγάλως ὁρμῶσιν ἐπὶ τὸν τῶν παθῶν πόλεμον, ἀλλὰ καταλλάττονται καὶ σπονδὰς πρὸς αὐτὰ τίθενται τὸν συμβατήριον λόγον προτείνοντες, ἵν’ οὗτος ἡνιόχου τρόπον ἐπιστομίζῃ τὴν ἐπὶ πλέον αὐτῶν φοράν.
3.135Kol aynı zamanda emeğin ve zahmete katlanmanın sembolüdür. Kutsal şeylerin hizmetkârı ve görevlisi de böyledir: alıştırmaya ve emeğe başvurur. Tanrı'nın kâmil iyilikleri bol bol bağışladığı kişi ise emek çekmez. Aretēyi emekle kazanan, onu Tanrı'dan emeksizce ve kolayca alan Musa'dan daha kısa ve daha eksik bulunur; çünkü emek çekmek nasıl emeksiz olandan daha kısa ve daha azsa, eksik olan da kâmilden, öğrenen de kendi kendine öğrenmiş olandan öyle aşağıdadır. Bu yüzden Harun göğsü kolla birlikte alır, Musa ise kolsuz.
ἔστι δὲ καὶ σύμβολον ὁ βραχίων πόνου καὶ κακοπαθείας· τοιοῦτος δὲ ὁ θεραπευτὴς καὶ λειτουργὸς τῶν ἁγίων, ἀσκήσει καὶ πόνῳ χρώμενος· ἄπονος δ’ ἐστὶν ᾧ ὁ θεὸς χαρίζεται κατὰ πολλὴν περιουσίαν τὰ ἀγαθὰ τέλεια· βραχύτερος δ’ εὑρίσκεται καὶ ἀτελέστερος ὁ πόνῳ κτώμενος τὴν ἀρετὴν τοῦ ἀπόνως καὶ εὐμαρῶς αὐτὴν παρὰ θεοῦ λαβόντος Μωυσῆ· ὡς γὰρ αὐτὸ τὸ πονεῖν βραχύτερον καὶ ἔλαττόν ἐστι τοῦ ἀπόνου, οὕτω καὶ τὸ ἀτελὲς τοῦ τελείου καὶ τὸ μανθάνον τοῦ αὐτομαθοῦς. διὰ τοῦτο σὺν μὲν βραχίονι λαμβάνει τὸ στῆθος Ἀαρών, ἄνευ δὲ βραχίονος Μωυσῆς.
3.136Göğüs parçasına "sunu" (epithema), yani üstüne konan denmesinin sebebi şudur: logos, inatçı ve dizgin tanımaz bir atı yöneten bir arabacı gibi thymosun üstüne konmalı ve orada yerleşmelidir. Kola ise artık "üstüne konan" değil "ayrılan" denmesinin sebebi de şudur: psykhē aretē uğruna çektiği emeği kendine mal etmemeli, kendinden ayırıp Tanrı'ya sunmalı ve güzel olanı kendi gücünün ya da kuvvetinin değil, ona bu aşkı da bağışlamış olanın kazandırdığını kabul etmelidir.
τὸ στηθύνιον δὲ ἐπιθέματος καλεῖ διὰ τοῦτο, ὅτι ἐπικεῖσθαι δεῖ τῷ θυμῷ καὶ ἐφιδρῦσθαι τὸν λόγον ὡσανεί τινα ἡνίοχον εὐθύνοντα σκληραύχενα καὶ ἀφηνιαστὴν ἵππον· τὸν δὲ βραχίονα οὐκέτι ἐπιθέματος ἀλλ’ ἀφαιρέματος διὰ τόδε, ὅτι δεῖ τὸν ὑπὲρ ἀρετῆς πόνον μὴ ἑαυτῇ προσάγειν τὴν ψυχήν, ἀλλ’ ἀφελεῖν ἀφ’ ἑαυτῆς καὶ θεῷ ἀνενεγκεῖν, ὁμολογοῦσαν ὅτι οὐχ ἡ ἰσχὺς αὐτῆς οὐδὲ ἡ δύναμις περιεποίησε τὸ καλόν, ἀλλὰ ὁ καὶ τὸν ἔρωτα χαρισάμενος.
3.137Göğüs parçası da kol da yalnız esenlik kurbanından alınır; bu da yerindedir. Çünkü psykhē ancak thymos logos tarafından dizginlendiğinde ve emek kibir değil, iyilik eden Tanrı'ya teslimiyet doğurduğunda esenliğe kavuşur.
οὔτε δὲ στηθύνιον οὔτε ὁ βραχίων λαμβάνεται πλὴν ἀπὸ τῆς θυσίας τοῦ σωτηρίου· κατὰ τὸ εἰκός· τότε γὰρ ἡ ψυχὴ σῴζεται, ὅταν καὶ ὁ θυμὸς ἡνιοχηθῇ ὑπὸ λόγου καὶ ὁ πόνος μὴ οἴησιν ἐγκατασκευάσῃ ἀλλὰ παραχώρησιν τῷ εὐεργέτῃ θεῷ.
3.138Hazzın yalnız göğsü üstünde değil karnı üstünde de yürüdüğünü daha önce söyledik; böylece hazza en uygun yerin mide olduğunu göstermiştik. Çünkü mide neredeyse bütün hazların kabıdır: mide dolunca öbür hazlara yönelik istekler de gerilir, boşalınca durulur ve daha dengeli olur.
Τὸ δὲ μὴ μόνον ἐπὶ τῷ στήθει ἀλλὰ καὶ τῇ κοιλίᾳ πορεύεσθαι τὴν ἡδονὴν εἴπομεν ἤδη, οἰκειότατον δηλοῦντες ἡδονῇ χωρίον τὴν γαστέρα, σχεδὸν γὰρ ἀγγεῖον τῶν ἡδονῶν ἁπασῶν αὕτη ἐστί· πληρωθείσης γὰρ τῆς γαστρὸς ὀρέξεις καὶ τῶν ἄλλων ἡδονῶν γίνονται σύντονοι, κενωθείσης δὲ ἠρεμαῖαι καὶ σταθηρότεραι.
3.139Bu yüzden başka bir yerde de şöyle der: "Karnı üstünde yürüyen, hep dört ayağı üstünde yürüyen, çok ayaklı olan her şey murdardır" (Levililer 11:42). Hazza düşkün olan da böyledir: hep mideye ve midenin ardından gelen hazlara yönelir. Musa karnı üstünde sürüneni dört ayak üstünde yürüyenle bir araya getirmiştir; bu da yerindedir, çünkü özel bir öğretinin hatırlattığı gibi duygular dörttür ve haz da bunların arasındadır. Demek ki yalnız birine, hazza başvuran da murdardır, dördüne birden saldıran da.
διὸ καί φησιν ἑτέρωθι· „πᾶς ὁ πορευόμενος ἐπὶ κοιλίᾳ καὶ πᾶς ὁ πορευόμενος ἐπὶ τεσσάρων διὰ παντός, ὃς πολυπληθεῖ ποσίν, ἀκάθαρτός ἐστι“ (Lev. 11,42)· τοιοῦτος δ’ ὁ φιλήδονος ἀεὶ χωρῶν ἐπὶ γαστέρα καὶ τὰς μετὰ ταύτην ἡδονάς. τῷ δὲ ἕρποντι ἐπὶ κοιλίαν τὸν ἐπὶ τεσσάρων βαδίζοντα ἥνωκεν· εἰκότως· τέτταρα γάρ ἐστι τὰ πάθη τῶν ἐν ἡδονῇ, ὥς τις κατ’ ἐξαίρετον λόγος μέμνηται. ἀκάθαρτος οὖν καὶ ὁ τῷ ἑνὶ χρώμενος τῇ ἡδονῇ
3.140Bunlar söylendikten sonra kâmil olanla ilerlemekte olan arasındaki farka yine bak. Daha önce kâmil insanın kavgacı psykhēnin thymosunu bütünüyle kesip attığı, onu evcil, uysal, barışçı ve sözde de işte de herkese karşı yumuşak kıldığı; ilerlemekte olanın ise duyguyu kesip atamadığı —çünkü göğsü taşımaktadır—, ama onu iki aretēsi, açıklığı ve hakikati olan ayırt edilmiş logosla terbiye ettiği görülmüştü. Şimdi de kâmil bilge Musa'nın hazları silip attığı, üstünden silkeleyip attığı; ilerlemekte olanın ise hazzın hepsini değil, zorunlu ve yalın olanını kabul edip yemeklere katılan çeşnilerdeki özentili ve fazla hazzı geri çevirdiği görülecektir.
καὶ ὁ πᾶσιν ἐφορμῶν τοῖς τέσσαρσι. τούτων εἰρημένων ἴδε διαφορὰν πάλιν τελείου καὶ προκόπτοντος. ὥσπερ οὖν πρότερον εὑρίσκετο ὁ μὲν τέλειος ὅλον ἐκτέμνων τὸν θυμὸν τῆς ἐριστικῆς ψυχῆς καὶ ποιῶν αὐτὴν τιθασὸν καὶ χειροήθη καὶ εἰρηναίαν καὶ ἵλεων πρὸς πάντα ἔργῳ τε καὶ λόγῳ, ὁ δὲ προκόπτων οὐ δυνάμενος μὲν ἀποκόψαι τὸ πάθος — φέρει γὰρ τὸ στῆθος —, παιδεύων δὲ αὐτὸ λόγῳ κεκριμένῳ, ἔχοντι δύο ἀρετάς, σαφήνειαν καὶ ἀλήθειαν, οὕτως καὶ νῦν εὑρεθήσεται ὁ μὲν σοφὸς τέλειος ἡδονὰς ἀπορρυπτόμενος καὶ ἀποσειόμενος Μωυσῆς, ὁ δὲ προκόπτων οὐχ ἅπασαν, ἀλλὰ τὴν μὲν ἀναγκαίαν καὶ ἁπλῆν προσιέμενος, τὴν δὲ περίεργον καὶ περιττὴν κατὰ τὰς ἐπεντρώσεις παραιτούμενος·
3.141Çünkü Musa için şöyle der: "Yakmalık sununun karnını ve ayaklarını suyla yıkadı" (Levililer 9:14). Pek güzel; çünkü bilge, ne isteyerek ne istemeyerek hiçbir kusuru bulunmadığı için Tanrı'ya sunulmaya layık olan psykhēyi bütünüyle kutsar. Böyle bir hâlde olduğundan mideyi, midedeki ve onun ardından gelen hazları bir kısmını değil bütünüyle yıkar, arındırır, temizler; hatta mideyi öyle hor görür ki ilahî şeylerin seyriyle beslendiği için zorunlu yiyecek ve içecekleri bile almaz.
ἐπὶ γὰρ Μωυσέως φησὶν οὕτως· „καὶ τὴν κοιλίαν καὶ τοὺς πόδας ἔπλυνεν ὕδατι τοῦ ὁλοκαυτώματος“ (Lev. 9,14)· πάνυ καλῶς· ὅλην γὰρ τὴν ψυχὴν ἀξίαν οὖσαν θεῷ προσάγεσθαι διὰ τὸ μηδένα ἔχειν μήθ’ ἑκούσιον μήτ’ ἀκούσιον μῶμον ὁ σοφὸς καθαγιάζει· οὕτως δὲ διακείμενος ὅλην τὴν γαστέρα καὶ τὰς αὐτῆς καὶ μετ’ αὐτὴν ἡδονὰς ἐκπλύνει καὶ ἀπολούεται καὶ ἀπορρύπτεται, οὐχὶ μέρος τι, ἀλλ’ οὕτω καταφρονητικῶς ἔσχηκεν αὐτῆς, ὥστε οὐδὲ τὰ ἀναγκαῖα σιτία ἢ ποτὰ προσίεται θεωρίᾳ τῶν θείων τρεφόμενος.
3.142Bu yüzden başka yerlerde de onun için şöyle tanıklık edilir: "Kırk gün ekmek yemedi, su içmedi" (Çıkış 34:28); bu, ilahî dağda bulunup kanun koyan Tanrı'nın vahiylerini dinlediği zamandı. Ama Musa yalnız mideden bütünüyle el çekmekle kalmaz, onunla birlikte ayakları da, yani hazzın basamaklarını da arındırır.
διὸ καὶ ἐν ἑτέροις μαρτυρεῖται αὐτῷ· „τετταράκοντα ἡμέρας ἄρτου οὐκ ἔφαγε καὶ ὕδωρ οὐκ ἔπιεν“ (Exod. 34, 28), ὅτε ἐν τῷ θείῳ ὄρει γενόμενος χρησμῶν θεοῦ νομοθετοῦντος ἤκουεν. ἀλλ’ οὐ μόνον ὅλῃ τῇ γαστρὶ ἀποτάττεται, ἀλλὰ καὶ τοὺς πόδας αὐτῇ συναπορρύπτεται, τουτέστι τὰς ἐπιβάσεις τῆς ἡδονῆς·
3.143Hazzın basamakları onu meydana getiren şeylerdir. İlerlemekte olanın ise bütün karnı değil, iç organları ve ayakları yıkadığı söylenir (Levililer 1:9). Çünkü o her hazzı itip atmaya yetmez; hazzın iç organlarını, yani çeşnilerini yıkayabilirse buna razı olmak gerekir. Hazza düşkün olanlar bu çeşnilerin asıl hazları daha da inceltip tatlandırdığını söylerler; bunlar aşçıların ve obur fırıncıların özentisinden doğar.
ἐπιβάσεις δὲ ἡδονῆς εἰσι τὰ ποιητικὰ αὐτῆς· ὁ [τε] γὰρ προκόπτων λέγεται τὰ ἐγκοίλια καὶ τοὺς πόδας λούειν (Lev. 1, 9), οὐ τὴν ὅλην κοιλίαν· ἱκανὸς γὰρ οὐκ ἔστι πᾶσαν ἡδονὴν διώσασθαι, ἀγαπητὸν δέ, ἐὰν τὰ ἐγκοίλια αὐτῆς τουτέστι τὰ ἐπεντρώματα, ἅ φασιν οἱ φιλήδονοι ἐπιλεάνσεις εἶναί τινας τῶν προηγουμένων ἡδονῶν, ἃ γίνεται ὀψαρτυτῶν καὶ σιτοπόνων λίχνων περιεργίᾳ.
3.144Musa [kâmil olanın duygusuzluğuyla] ilerlemekte olanın duygulardaki ölçülülüğü arasındaki farkı bir şeyle daha vurgular: kâmil olan midenin bütün hazzını emir almadan geri çevirir, ilerlemekte olan ise emirle. Bilge için şöyle denir: "Karnı ve ayakları suyla yıkadı" (Levililer 9:14); yani buyrulmadan, kendi isteğiyle. Rahipler için ise iç organları ve ayakları "yıkadılar" değil, "yıkayacaklar" denir (Levililer 1:9). Bu pek dikkatli seçilmiş bir sözdür; çünkü kâmil olan aretēye uygun faaliyetlere kendiliğinden yönelmelidir, alıştırmayla ilerleyen ise yapılması gerekenleri gösteren logosun rehberliğiyle yönelmelidir; buyurduğunda ona boyun eğmek güzeldir.
καὶ προσεπιτείνει τὴν τοῦ * * * προκόπτοντος μετριοπάθειαν τῷ τὸν μὲν ἄνευ προστάξεως παραιτεῖσθαι ὅλην τὴν γαστρὸς ἡδονήν, τὸν δὲ προκόπτοντα μετὰ προστάξεως· ἐπὶ μὲν γὰρ τοῦ σοφοῦ λέγεται οὕτως· „τὴν κοιλίαν καὶ τοὺς πόδας ὕδατι ἔπλυνεν“ (Lev. 9, 14), ἀνεπικελεύστως κατὰ τὴν ἑκούσιον γνώμην, ἐπὶ δὲ τῶν ἱερέων οὕτως· „τὰ δὲ ἐγκοίλια καὶ τοὺς πόδας“ οὐχὶ ἔπλυναν, ἀλλὰ „πλυνοῦσι“ (Lev. 1, 9)· σφόδρα παρατετηρημένως· δεῖ γὰρ τὸν μὲν τέλειον ἐξ ἑαυτοῦ κινεῖσθαι πρὸς τὰς κατ’ ἀρετὴν ἐνεργείας, τὸν δὲ ἀσκητὴν μετὰ τοῦ ὑφηγουμένου τὰ πρακτέα λόγου,
3.145Şunu da bilmek gerekir: Musa bütün karnı, yani midenin doldurulmasını geri çevirirken neredeyse öbür duygulardan da el çeker. Çünkü kanun koyucu bir parçadan bütünü açıkça gösterir, hepsini en çok bir arada tutan şeyden yola çıkarak sustuğu öbür şeyleri de örtük olarak anlatır. Midenin doldurulması ise en çok bir arada tutan şeydir, öbür duyguların adeta temelidir; hiçbiri, tabiatın her şeyi üzerine kurduğu mideye dayanmadan var olamaz.
ᾧ προστάττοντι πείθεσθαι καλόν. οὐ δεῖ δὲ ἀγνοεῖν, ὅτι Μωυσῆς ὅλην τὴν κοιλίαν τουτέστι τὴν γαστρὸς ἐκπλήρωσιν παραιτούμενος σχεδὸν καὶ τοῖς ἄλλοις πάθεσιν ἀποτάττεται, τοῦ νομοθέτου ἀπὸ μέρους ἑνὸς τὸ σύμπαν ἐναργῶς παριστάντος καὶ ἀπὸ τοῦ συνεκτικωτάτου περὶ τῶν ἄλλων, ἐν οἷς ἡσύχασε, δυνάμει διεξιόντος· συνεκτικώτατον ⟨γὰρ⟩ ἡ γαστρὸς ἐκπλήρωσις καὶ ὡσανεὶ θεμέλιός τις τῶν ἄλλων παθῶν· οὐδὲν γοῦν ἐκείνων δύναται συστῆναι μὴ ἐπερειδόμενον γαστρί, ᾗ πάντα ἐφίδρυκεν ἡ φύσις.
3.146Bu yüzden Lea'dan psykhēye ait iyilikler önce doğup Yahuda'da, yani şükranda durduktan sonra (Tekvin 29:35), Tanrı bedenin ilerlemelerini de yaratmak üzereyken Rahel'in cariyesi Bilha'yı hanımından önce doğurmaya hazırlar. Bilha "yutma" demektir. Çünkü Tanrı bedene ait hiçbir şeyin yutmadan ve mideden ayrı var olamayacağını, midenin bütün bedene, yalnızca yaşamaya yarayan bu kütleye hâkim olup onu yönettiğini biliyordu.
διὰ τοῦτο, γεννηθέντων τῶν ἐκ τῆς Λείας προτέρων τῶν ψυχικῶν ἀγαθῶν καὶ στάντων ἐπὶ τῆς ἐξομολογήσεως Ἰούδα (Gen. 29, 35), μέλλων ὁ θεὸς δημιουργεῖν καὶ τὰς σώματος προκοπὰς Βάλλαν τὴν Ῥαχὴλ παιδίσκην καὶ πρὸ τῆς δεσποίνης τίκτειν παρασκευάζει· Βάλλα δ’ ἐστὶν ἐγκατάποσις· ᾔδει γὰρ ὅτι οὐδὲν τῶν σωματικῶν ἄνευ καταπόσεως καὶ γαστρὸς ὑποστῆναι δύναται, ἀλλὰ αὕτη κρατεῖ καὶ ἡγεμονεύει παντὸς τοῦ σώματος καὶ τοῦ κατὰ τὸ ζῆν ψιλὸν ὄγκου.
3.147Bütün bu ince ayrıntılara dikkat et; hiçbir şeyin gelişigüzel söylenmediğini göreceksin. Musa göğüs parçasını ayırıp atar, karnı ise ayırıp atmaz, yıkar (Levililer 8:29; 9:14). Neden? Çünkü kâmil bilge öfkeye karşı ayaklanıp thymosu bütünüyle geri çevirmeye ve kesip atmaya güç yetirir, ama karnı kesip atamaz. Zira tabiat, en az şeye ihtiyaç duyanı, zorunlu şeyleri bile hor göreni, onlardan uzak durmaya çalışanı bile zorunlu yiyecek ve içecekleri kullanmaya zorlar. Öyleyse karnı yıkasın, gereksiz ve kirli hazırlıklardan arındırsın; aretēyi sevene Tanrı'nın bu bağışı da yeter.
παρατήρει δὲ πᾶσαν τὴν λεπτολογίαν, οὐδὲν γὰρ λεχθὲν παρέργως εὑρήσεις. Μωυσῆς τὸ μὲν στηθύνιον ἀφαιρεῖται, τὴν δὲ κοιλίαν οὐκ ἀφαιρεῖ μὲν, πλύνει δέ (Lev. 8, 29. 9, 14)· διὰ τί; ὅτι ὁ τέλειος σοφὸς ὅλον μὲν τὸν θυμὸν ἰσχύει παραιτήσασθαι καὶ ἀποκόψαι ὀργῆς κατεξαναστάς, τὴν δὲ κοιλίαν ἐκτεμεῖν ἀδυνατεῖ· τοῖς γὰρ ἀναγκαίοις σιτίοις καὶ ποτοῖς ἡ φύσις βιάζεται χρῆσθαι καὶ τὸν ὀλιγοδεέστατον καὶ καταφρονητικὸν αὐτῶν τῶν ἀναγκαίων καὶ ἀσιτίαν αὐτῶν μελετῶντα. πλυνέτω οὖν αὐτὴν καὶ καθαιρέτω ἀπὸ τῶν περιττῶν καὶ ἀκαθάρτων παρασκευῶν· ἱκανὴ γὰρ καὶ αὕτη παρὰ θεοῦ τῷ φιλαρέτῳ δωρεά.
3.148Bu yüzden, bozulduğundan şüphelenilen psykhē için şöyle der (Sayılar 5:27): eğer yasal kocası olan doğru logosu terk edip psykhēyi kirleten duyguya yöneldiği anlaşılırsa "karnı şişecektir"; yani midenin hazları ve arzuları hiç dolmayacak, hiç doymayacak, terbiye yoksunluğu yüzünden açgözlülüğü hiç dinmeyecek, sayısız şey akıp geldikçe duygusu da hiç bitmeyecektir.
διὰ τοῦτο ἐπὶ τῆς ὑπονοηθείσης διεφθάρθαι ψυχῆς φησιν (Num. 5, 27), ὅτι ἂν μὲν ἀπολελοιπυῖα τὸν ὀρθὸν λόγον, ὅς ἐστιν ἀνὴρ νόμιμος, εὑρεθῇ προσκεχωρηκυῖα τῷ μιαίνοντι τὴν ψυχὴν πάθει, „πρησθήσεται τὴν γαστέρα“, ὅπερ ἦν, ἀπληρώτους καὶ ἀκορέστους ἕξει τὰς γαστρὸς ἡδονὰς καὶ ἐπιθυμίας, καὶ οὐδέποτε παύσεται ἄπληστος οὖσα δι’ ἀπαιδευσίαν, ἀλλ’ ἀμυθήτων ἐπιρρεόντων ἀίδιον ἕξει τὸ πάθος.
3.149Mide arzusunda öyle sendeleyen birçok kişi bilirim ki kusup yeniden saf şaraba ve öbür şeylere saldırmışlardır. Çünkü nefsine hâkim olamayan psykhēnin arzusu bedenin hacmiyle orantılı değildir: bedenler ölçülü kaplar olduklarından ölçüsüz hiçbir şey almaz, fazlasını dışarı atarlar; arzu ise hiç dolmaz, hep yoksun ve susuz kalır.
οἶδα γοῦν πολλοὺς οὕτω πταίοντας περὶ τὴν τῆς γαστρὸς ἐπιθυμίαν, ὥστ’ ἐμέτοις χρησάμενοι πάλιν ἐπὶ τὸν ἄκρατον καὶ τἆλλα ὥρμησαν· οὐ γὰρ ἀναλογεῖ τοῖς σωματικοῖς ὄγκοις ἡ τῆς ἀκράτορος ψυχῆς ἐπιθυμία, ἀλλ’ οἱ μὲν ἅτε ἀγγεῖα ὄντες μεμετρημένα ἄμετρον οὐδὲν προσίενται, ἀλλὰ τὸ περιττὸν ἐκβάλλουσιν, ἡ δὲ ἐπιθυμία πληροῦται μὲν οὐδέποτε, μένει δὲ ἐνδεὴς καὶ διψαλέα ἀεί.
3.150Bu yüzden "karnının şişmesi"nin ardından "uyluğunun düşmesi" de eklenir; çünkü o zaman psykhēde güzel şeyleri tohumlayan ve doğuran doğru logos da düşer. Nitekim şöyle der: "Eğer kirlenmemiş ve temizse suçsuz sayılacak ve tohum verecektir" (Sayılar 5:28). Yani psykhē duyguyla kirlenmez, yasal kocasına, sağlıklı ve yöneten logosa karşı temiz kalırsa doğurgan ve verimli olur; phronēsis, adalet ve bütün aretē ürünleri verir.
παρὸ καὶ τὸ ἀκόλουθον προστίθεται τῷ πρησθῆναι τὴν γαστέρα τὸ „διαπεσεῖν τὸν μηρόν“· διαπίπτει γὰρ τότε τῇ ψυχῇ καὶ ὁ σπερματικὸς καὶ γεννητικὸς τῶν καλῶν λόγος ὀρθός· „ἐὰν“ γοῦν φησι „μὴ μιανθῇ καὶ καθαρὰ ⟨ᾖ⟩, καὶ ἀθῷος ἔσται ⟨καὶ⟩ ἐκσπερματιεῖ σπέρμα“ (Num. 5, 28), ἐὰν ὑπὸ πάθους μὴ μιανθῇ, καθαρεύσῃ δὲ πρὸς τὸν νόμιμον ἄνδρα, τὸν ὑγιῆ καὶ ἡγεμόνα λόγον, γόνιμον ἕξει ψυχὴν καὶ καρποφόρον, φέρουσαν γέννημα φρονήσεως καὶ δικαιοσύνης
3.151Peki bedene bağlanmış olan bizim, bedenin zorunlu ihtiyaçlarına başvurmamamız mümkün mü? Nasıl mümkün olsun? Ama bak: kutsal sırların yorumcusu, bedenin ihtiyacıyla sürüklenen kişiye yalnız zorunlu olanı nasıl kullanacağını öğretir. Önce "ordugâhın dışında bir yerin olsun" der (Tesniye 23:12); ordugâh dediği, psykhēnin konakladığı aretēdir. Çünkü phronēsis ile bedenin zorunlu ihtiyaçlarının tadını çıkarmak aynı yeri tutamaz.
καὶ τῆς συμπάσης ἀρετῆς. ἆρ’ οὖν ἡμᾶς ἐνδεδεμένους σώματι οἷόν τε σωματικαῖς ἀνάγκαις μὴ χρῆσθαι; καὶ πῶς ἔνεστιν; ἀλλ’ ὅρα. ὁ ἱεροφάντης τὸν τρόπον παραγγέλλει τῷ ἀγομένῳ ὑπὸ σωματικῆς χρείας αὐτῷ μόνῳ χρῆσθαι τῷ ἀναγκαίῳ. πρῶτον μέν φησι "τόπος ἔστω σοι ἔξω τῆς παρεμβολῆς" (Deut. 23, 12), παρεμβολὴν καλῶν τὴν ἀρετήν, ἐν ᾗ ἐστρατοπέδευκεν ἡ ψυχή· οὐ γὰρ δύναται τὸν αὐτὸν κρατεῖν χῶρον φρόνησις καὶ σωματικῆς ἀνάγκης ἀπόλαυσις.
3.152Sonra "oraya, dışarı çıkacaksın" der. Neden? Çünkü psykhē phronēsisle birlikte kaldıkça ve bilgeliğin evinde vakit geçirdikçe bedenin sevdiği şeylerden hiçbirine başvuramaz; o zaman epistēmēlerdeki daha ilahî gıdalarla beslenir ve bu yüzden bedenini de umursamaz. Aretēnin kutsal evlerinden çıktığında ise bedeni rahatsız eden ve ona ağır gelen maddelere yönelir.
εἶτα „ἐξελεύσῃ“ φησίν "ἐκεῖ ἔξω"· διὰ τί; ὅτι οὐ δύναται ἡ ψυχὴ καταμένουσα μετὰ φρονήσεως καὶ ἐν τῷ οἴκῳ διατρίβουσα τῆς σοφίας χρῆσθαί τινι τῶν φίλων σώματος· τρέφεται γὰρ τότε θειοτέραις τροφαῖς ἐν ταῖς ἐπιστήμαις, δι’ ἃς καὶ τῆς σαρκὸς ἀμελεῖ· ἐπειδὰν γὰρ ἐξέλθῃ τῶν ἱερῶν ἀρετῆς οἴκων, τηνικαῦτα ἐπὶ τὰς τὸ σῶμα πλημμελούσας καὶ πιεζούσας ὕλας τρέπεται.
3.153Peki bunları nasıl kullanacağım? "Kuşağının üstünde bir kazığın olsun, onunla kazacaksın" der (Tesniye 23:13); yani duygunun üstünde onu kazıyıp açan, geri iten ve soyan bir logos olsun. Çünkü duyguların sıkıca kuşatılmasını, onları gevşek ve salık taşımamamızı ister.
πῶς οὖν αὐταῖς χρήσομαι; „πάσσαλος ἔστω σοι“ φησίν „ἐπὶ τῆς ζώνης σου, καὶ ὀρύξεις ἐν αὐτῷ“ (Deut. 23, 13), τουτέστι λόγος ἐπὶ τοῦ πάθους ἐξορύττων καὶ ἀναστέλλων καὶ ἀπαμφιεννὺς αὐτό· ἀνεζῶσθαι γὰρ βούλεται ἡμᾶς τὰ πάθη, ἀλλὰ μὴ ἀνειμένα καὶ κεχαλασμένα φορεῖν.
3.154Bu yüzden Pesah denen geçişte de "bellerin kuşanmış olmasını" (Çıkış 12:11), yani arzuların toparlanıp dizginlenmesini buyurur. Öyleyse kazık, yani logos, duygunun peşinden gitsin ve onun taşmasına engel olsun; böylece yalnız zorunlu şeyleri kullanır, fazlalıklardan uzak dururuz.
διὸ καὶ ἐπὶ τῆς διαβάσεως αὐτῶν, ὃ καλεῖται Πάσχα, προστάττει τὰς "ὀσφῦς περιεζῶσθαι“ (Exod. 12, 11), ἤτοι συνεστάλθαι τὰς ἐπιθυμίας. πάσσαλος οὖν, τουτέστι λόγος, ἑπέσθω τῷ πάθει, κωλύων αὐτὸ χεῖσθαι· οὕτως γὰρ αὐτοῖς μόνοις χρησόμεθα
3.155Bir sofrada bulunup hazırlananların tadını çıkarmaya geçecekken yanımıza logosu bir savunma silahı gibi alırsak, ne deniz kuşları gibi ölçünün ötesinde yiyeceğe gömülürüz ne de ölçüsüz saf şaraba doyup saçmalatan sarhoşluğa kapılırız. Çünkü logos duygunun hızına ve akışına gem vurup dizgin takacaktır.
τοῖς ἀναγκαίοις, τῶν δὲ περιττῶν ἀφεξόμεθα. κἂν ἐν συνουσίαις ὄντες καὶ μέλλοντες εἰς ἀπόλαυσιν καὶ χρῆσιν τῶν παρεσκευασμένων ἐλθεῖν σὺν λόγῳ παραγενώμεθα ὥσπερ ὅπλῳ τινὶ ἀμυντηρίῳ, οὔτε πέραν τοῦ μετρίου σιτίων ἐμφορηθησόμεθα αἰθυιῶν τρόπον οὔτ’ ἀκράτου ἀμέτρου κορεσθέντες μέθῃ ληραίνειν ἀναγκαζούσῃ χρησόμεθα· ἐπιστομιεῖ γὰρ ὁ λόγος καὶ ἐγχαλινώσει τὴν ῥύμην καὶ φορὰν τοῦ πάθους.
3.156Ben bunu birçok kez yaşadığım için biliyorum. Başıboş bir eğlenceye ve pahalı ziyafetlere logossuz gittiğimde hazırlanan şeylerin kölesi oldum; gördüklerimiz, duyduklarımız, burun ve tat yoluyla haz veren her şey gibi evcilleşmez efendilerin peşinde sürüklendim. Ama galip gelen logosla birlikte gittiğimde köle yerine efendi oluyorum; nefsine hâkim olamayan arzuları kabartan her şeye direnip karşı koyarak dayanıklılığın ve itidalin güzel zaferini bütün gücümle kazanıyorum.
ἐγὼ γοῦν αὐτὸ πολλάκις παθὼν οἶδα· εἰς γὰρ ἀδιάγωγον συνουσίαν ἐλθὼν καὶ πολυτελῆ δεῖπνα, ὁπότε μὴ ἀφικοίμην σὺν λόγῳ, δοῦλος ἐγενόμην τῶν παρεσκευασμένων, ἀγόμενος ὑπὸ δεσποτῶν ἀτιθάσων, θεαμάτων καὶ ἀκουσμάτων καὶ τῶν ὅσα διὰ μυκτῆρος καὶ γεύσεως ἡδονὰς ἀπεργάζεται· ὁπότε δὲ μετὰ τοῦ αἱροῦντος λόγου, δεσπότης ἀντὶ δούλου γίνομαι καὶ ἀνὰ κράτος νικῶ καλὴν νίκην καρτερίας καὶ σωφροσύνης, ἀντιβαίνων καὶ ἀντιφιλονεικῶν πᾶσι τοῖς ἀναρρηγνῦσι τὰς ἀκράτορας ἐπιθυμίας.
3.157Nitekim "kazıkla kazacaksın" der (Tesniye 23:13); yani yemenin, içmenin, midenin ardından gelen şeyleri kullanmanın her birinin tabiatını logosla çırılçıplak açacak, birbirinden ayıracaksın ki ayırt ederek hakikati bilesin. O zaman bunların hiçbirinde iyinin bulunmadığını, yalnız zorunlu ve yararlı olanın bulunduğunu bileceksin.
„διορύξεις“ φησὶ γοῦν „τῷ πασσάλῳ“ (Deut. 23, 13), τουτέστιν, ἣν ἕκαστον ἔχει φύσιν, τὸ φαγεῖν, τὸ πιεῖν, τὸ τοῖς μετὰ γαστέρα χρῆσθαι, τῷ λόγῳ γυμνώσεις καὶ διαστελεῖς, ἵνα διακρίνας γνῷς τἀληθές· τότε γὰρ εἴσῃ, ὅτι ἐν οὐδενὶ τούτων ἐστὶ τὸ ἀγαθόν, ἀλλὰ τὸ ἀναγκαῖον μόνον καὶ χρήσιμον.
3.158"Üstüne getirip ayıbını örteceksin" (aynı yer). Pek güzel. Ey psykhē, logosu her şeyin üstüne getir; etin ve duygunun bütün ayıbı onunla örtülür, gölgelenir, gizlenir. Çünkü logosla olan her şey nasıl düzgünse, logossuz olan her şey de çirkindir.
„καὶ ἐπαγαγὼν καλύψεις τὴν ἀσχημοσύνην σου“ (ibid.)· πάνυ καλῶς· ἔπαγε γάρ, ὦ ψυχή, τὸν λόγον ἐπὶ πάντα, ᾧ καλύπτεται καὶ συσκιάζεται καὶ συγκρύπτεται πᾶσα ἀσχημοσύνη σαρκὸς καὶ πάθους· τὰ γὰρ μὴ σὺν λόγῳ πάντα αἰσχρά, ὥσπερ τὰ σὺν λόγῳ κόσμια.
3.159Demek ki hazza düşkün olan karnı üstünde yürür; kâmil olan karnı bütünüyle yıkar; ilerlemekte olan karındakileri yıkar; terbiyeye yeni başlayan ise midenin zorunlu ihtiyaçları için dışarı çıktığında, sembolik olarak kazık denen logosu yanına alıp duyguya gem vurur.
οὐκοῦν ὁ μὲν φιλήδονος ἐπὶ κοιλίαν βαδίζει, ὁ δὲ τέλειος τὴν κοιλίαν ὅλην ἐκπλύνει, ὁ δὲ προκόπτων τὰ ἐν κοιλίᾳ, ὁ δὲ ἄρτι ἀρχόμενος παιδεύεσθαι ἔξω πρόεισιν, ὅταν μέλλῃ τῆς γαστρὸς τοῖς ἀναγκαίοις ἐπιφερόμενος λόγον ἐπιστομιεῖν τὸ πάθος, ὃς εἴρηται συμβολικῶς πάσσαλος.
3.160"Göğsünün ve karnının üstünde yürüyeceksin" (Tekvin 3:14) sözünün eklenmesi de yerindedir. Çünkü haz durgun ve sabit şeylerden değil, hareket eden ve kargaşayla dolu şeylerdendir. Alev nasıl hareket hâlindeyse, duygu da bir yangın gibi psykhēde hareket eder ve onun durgun kalmasına izin vermez. Bu yüzden Musa hazzın durağan bir hâl olduğunu söyleyenlere katılmaz; çünkü durgunluk taşa, tahtaya ve bütün cansız şeylere uygundur, hazza ise yabancıdır. Haz gıdıklanmayı ve sarsıntıyı arar; bazılarında da durgunluğa değil gergin ve şiddetli bir harekete ihtiyaç vardır.
Εὖ μέντοι καὶ τὸ προσθεῖναι· „πορεύσῃ ἐπὶ τῷ στήθει καὶ τῇ κοιλίᾳ“ (Gen. 3, 14)· ἡ γὰρ ἡδονὴ οὐκ ἔστι τῶν ἠρεμούντων καὶ ἱσταμένων, ἀλλὰ τῶν κινουμένων καὶ ταραχῆς γεμόντων· ὥσπερ γὰρ ἡ φλὸξ ἐν κινήσει, οὕτως φλογμοῦ τινα τρόπον τὸ πάθος ἐν τῇ ψυχῇ κινούμενον ἠρεμεῖν αὐτὴν οὐκ ἐᾷ. διὸ καὶ τοῖς λέγουσι καταστηματικὴν εἶναι τὴν ἡδονὴν οὐ συμφέρεται· ἠρεμία γὰρ λίθῳ μὲν καὶ ξύλῳ καὶ παντὶ ἀψύχῳ οἰκεῖον, ἀλλότριον δὲ ἡδονῇ· γαργαλισμοῦ γὰρ καὶ σπασμώδους ἐφίεται καὶ ἐπ’ ἐνίων οὐκ ἠρεμίας ἀλλὰ συντόνου καὶ σφοδρᾶς κινήσεώς ἐστι χρεία.
3.161"Ömrünün bütün günlerinde toprak yiyeceksin" (Tekvin 3:14) sözü de yerinde söylenmiştir; çünkü bedenin beslenmesinden doğan hazlar topraktandır. Bu da belki yerindedir. Çünkü bizi oluşturan iki şey vardır: psykhē ve beden. Beden topraktan yapılmıştır; psykhē ise esirdendir, ilahî bir kopuntudur: "Tanrı onun yüzüne hayat soluğu üfledi, insan da yaşayan bir psykhē oldu" (Tekvin 2:7). Topraktan biçimlendirilen bedenin, toprağın verdiği kendine akraba gıdalara sahip olması, esir tabiatından bir pay olan psykhēnin ise esire ait ve ilahî gıdalara sahip olması akla uygundur; çünkü psykhē bedenin muhtaç olduğu yiyecek ve içeceklerle değil, epistēmēlerle beslenir.
Τὸ δὲ "γῆν φάγεσαι πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς σου“ (Gen. 3, 14), τοῦτο προσφυῶς εἴρηται· τῆς γὰρ σώματος τροφῆς ἡδοναὶ γήιναι· καὶ μήποτ’ εἰκότως· δύο ⟨γάρ⟩ ἐστιν ἐξ ὧν συνέσταμεν, ψυχή τε καὶ σῶμα· τὸ μὲν οὖν σῶμα ἐκ γῆς δεδημιούργηται, ἡ δὲ ψυχὴ αἰθέρος ἐστίν, ἀπόσπασμα θεῖον· "ἐνεφύσησε γὰρ εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνεῦμα ζωῆς ὁ θεός, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν“ (Gen. 2, 7). εὐλόγως οὖν τὸ μὲν ἐκ γῆς διαπλασθὲν σῶμα συγγενεῖς ἔχει τροφὰς ἃς ἀναδίδωσιν ἡ γῆ, ἡ δὲ αἰθερίου φύσεως μοῖρα οὖσα ψυχὴ πάλιν αἰθερίους καὶ θείας· ἐπιστήμαις γὰρ τρέφεται καὶ οὐ σιτίοις
3.162Psykhēnin gıdalarının topraktan değil gökten geldiğine kutsal logos birçok yerde tanıklık edecektir: "İşte size gökten ekmek yağdıracağım; halk çıkıp her gün o günün payını toplayacak; böylece onları sınayacağım, kanunuma göre yürüyecekler mi, yürümeyecekler mi" (Çıkış 16:4). Görüyorsun ki psykhē topraktan ve bozulan şeylerle değil, Tanrı'nın gök dediği yüce ve saf tabiattan yağdırdığı sözlerle beslenir.
ἢ ποτοῖς, ὧν ἐπιδεές ἐστι τὸ σῶμα. ὅτι δὲ οὐ γήινοι ἀλλ’ οὐράνιοι αἱ ψυχῆς τροφαί, μαρτυρήσει διὰ πλειόνων ὁ ἱερὸς λόγος· „ἰδοὺ ἐγὼ ὕω ὑμῖν ἄρτους ⟨ἐκ⟩ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ἐξελεύσεται ὁ λαὸς καὶ συνάξουσι τὸ τῆς ἡμέρας εἰς ἡμέραν, ὅπως πειράσω αὐτούς, εἰ πορεύσονται τῷ νόμῳ μου ἢ οὔ“ (Exod. 16, 4). ὁρᾷς ὅτι οὐ γηίνοις καὶ φθαρτοῖς τρέφεται ἡ ψυχή, ἀλλ’ οἷς ἂν ὁ θεὸς ὀμβρήσῃ λόγοις ἐκ τῆς μεταρσίου καὶ καθαρᾶς φύσεως, ἣν οὐρανὸν κέκληκεν·
3.163Halk, yani psykhēnin bütün topluluğu dışarı çıksın, toplasın ve epistēmēye başlasın; ama hepsini birden değil, "her gün o günün payını". Çünkü önce, Tanrı'nın lütuflarının büyük zenginliğini bir anda kaldıramaz, onların akışı altında selde kalmış gibi boğulur. Sonra yeterli ve ölçülü iyilikleri alıp geri kalanların kâhyasının Tanrı olduğuna inanmak daha iyidir.
ἐξίτω μέντοι ὁ λεὼς καὶ πᾶν τὸ τῆς ψυχῆς σύστημα καὶ συναγαγέτω καὶ ἀρχέσθω τῆς ἐπιστήμης, μὴ ἀθρόως ἀλλὰ „τὸ τῆς ἡμέρας εἰς ἡμέραν“· πρῶτον μὲν γὰρ ἀθρόον οὐ χωρήσει τὸν πολὺν πλοῦτον τῶν τοῦ θεοῦ χαρίτων, ἀλλὰ τῇ φορᾷ χειμάρρου τρόπον ἐπικλυσθήσεται· ἔπειτ’ ἐστὶν ἄμεινον τὰ αὐτάρκη λαβόντας ἀγαθὰ καὶ μεμετρημένα τῶν λοιπῶν ταμίαν οἰηθῆναι τὸν θεόν.
3.164Her şeyin peşine birden düşen ise büyük bir akılsızlıkla birlikte ümitsizlik ve güvensizlik edinir. Tanrı'nın kendisine iyilikleri yalnız şimdi yağdıracağını umup sonra da yağdıracağını ummuyorsa ümitsizdir; Tanrı'nın lütuflarını hem şimdi hem her zaman layık olanlara cömertçe dağıttığına inanmıyorsa güvensizdir; topladıklarını Tanrı istemese de koruyabileceğini sanıyorsa akılsızdır. Çünkü küçük bir sarsıntı, büyüklenerek kendine güvenlik ve sağlamlık yakıştıran nousu, koruyucusu olduğunu sandığı her şey üzerinde yetkisiz ve tutunaksız bırakmıştır.
ὁ δὲ πάντα μετιὼν ἀθρόα δυσελπιστίαν καὶ ἀπιστίαν μετὰ πολλῆς ἀνοίας κτᾶται· δύσελπις μὲν ⟨γίνεται⟩, εἰ νῦν μόνον ἀλλὰ μὴ καὶ αὖθις ἐλπίζει τὸν θεὸν ὀμβρήσειν αὐτῷ ἀγαθά, ἄπιστος δέ, εἰ μὴ πεπίστευκε καὶ νῦν καὶ ἀεὶ τὰς τοῦ θεοῦ χάριτας ἀφθόνως τοῖς ἀξίοις προσνέμεσθαι, ἄνους δέ, εἰ οἴεται τῶν συναχθέντων ἱκανὸς ἔσεσθαι φύλαξ ἄκοντος θεοῦ· μικρὰ γὰρ ῥοπὴ τὸν ἀσφάλειαν καὶ βεβαιότητα περιάπτοντα νοῦν ὑπὸ μεγαλαυχίας ἑαυτῷ ἄκυρον καὶ ἀβέβαιον ὧν ἐδόκει φύλαξ εἶναι πάντων ἐποίησε.
3.165Öyleyse ey psykhē, yeterli ve uygun olanı topla; ne aşırıya kaçacak kadar ihtiyaçtan fazlasını ne de eksik kalacak kadar azını; adil ölçüler kullanarak haksızlık etmeyesin. Gerçekten de duygulardan geçmeye çalışan ve Pesah kurbanını sunan psykhē ilerlemeyi, yani kuzuyu ölçüsüzce almamalıdır; çünkü "herkes kendine yetecek kadarıyla kuzuya ortak sayılacaktır" der (Çıkış 12:4).
σύναγε οὖν, ὦ ψυχή, τὰ αὐτάρκη καὶ καθήκοντα καὶ μήτε πλείω τῶν ἱκανῶν ὡς ὑπερβάλλειν μήτε ἐλάττω πάλιν ὡς ἐνδεῖν, ἵνα μέτροις δικαίοις χρωμένη μὴ ἀδικῇς. καὶ γὰρ διάβασίν γε μελετῶσαν ἀπὸ τῶν παθῶν καὶ τὸ Πάσχα θύουσαν δεῖ τὴν προκοπήν, τὸ πρόβατον, λαμβάνειν μὴ ἀμέτρως· „ἕκαστος“ γάρ φησι „τὸ ἀρκοῦν αὐτῷ συναριθμηθήσεται εἰς πρόβατον“ (Exod. 12, 4).
3.166Öyleyse hem man için hem de Tanrı'nın soyumuza bağışladığı her armağan için, sayılı ve ölçülü olanı almak, bizi aşanı almamak güzeldir; çünkü öteki açgözlülüktür. Psykhē her gün o günün payını toplasın (Çıkış 16:4) ki iyiliklerin koruyucusu olarak kendini değil, cömert Tanrı'yı göstersin.
καὶ ἐπὶ τοῦ μάννα οὖν καὶ ἐπὶ πάσης δωρεᾶς, ἣν ὁ θεὸς δωρεῖται τῷ γένει ἡμῶν, καλὸν τὸ ἐνάριθμον καὶ μεμετρημένον καὶ μὴ τὸ ὑπὲρ ἡμᾶς λαμβάνειν· πλεονεξίας γὰρ τοῦτό γε. τὸ τῆς ἡμέρας οὖν εἰς ἡμέραν συναγαγέτω ἡ ψυχή (Exod. 16, 4), ἵνα μὴ ἑαυτὴν φύλακα τῶν ἀγαθῶν ἀλλὰ τὸν φιλόδωρον θεὸν ἀποφήνῃ.
3.167Bana öyle geliyor ki sözün böyle söylenmesinin bir sebebi de şudur: gün ışığın sembolüdür, psykhēnin ışığı da terbiyedir. Birçokları psykhēdeki ışıkları güne ve ışığa değil, geceye ve karanlığa yönelik edinmişlerdir: örneğin bütün hazırlık derslerini, genel eğitim denilen dersleri, hatta felsefenin kendisini bile zevk sürmek ya da yöneticiler üzerinde güç kazanmak için edinmişlerdir. Erdemli insan ise günü gün için, ışığı ışık için, güzeli de yalnız güzel için edinir, başka bir şey için değil. Bu yüzden şunu da ekler: "Onları sınayacağım, kanunuma göre yürüyecekler mi, yürümeyecekler mi" (Çıkış 16:4); çünkü ilahî kanun şudur: aretēyi kendisi için onurlandırmak. Doğru logos alıştırmayla ilerleyenleri bir sikke gibi sınar.
καὶ διὰ τοῦτό μοι δοκεῖ τὸ προκείμενον λέγεσθαι· σύμβολον φωτός ἐστιν ἡ ἡμέρα, φῶς δὲ ψυχῆς ἐστι παιδεία. πολλοὶ οὖν τὰ ἐν ψυχῇ φῶτα ἐκτήσαντο εἰς νύκτα καὶ σκότος, ἀλλ’ οὐκ εἰς ἡμέραν καὶ φῶς, οἷον τὰ προπαιδεύματα πάντα καὶ τὰ ἐγκύκλια λεγόμενα καὶ φιλοσοφίαν αὐτὴν τρυφῆς ἕνεκεν ἢ ἀρχῆς τῆς πρὸς τοὺς ἡγεμόνας. ὁ δέ γε ἀστεῖος τὴν ἡμέραν ἕνεκα ἡμέρας καὶ τὸ φῶς ἕνεκα φωτὸς καὶ τὸ καλὸν ἕνεκα τοῦ καλοῦ κτᾶται μόνου, οὐχ ἕνεκα ἄλλου τινός. διὸ καὶ ἐπιφέρει· „ὅπως πειράσω αὐτούς, εἰ πορεύσονται τῷ νόμῳ μου ἢ οὔ“ (Exod. 16,4)· νόμος γὰρ θεῖος οὗτος, τὴν ἀρετὴν δι’ ἑαυτὴν τιμᾶν. τοὺς οὖν ἀσκητὰς ὥσπερ νόμισμα δοκιμάζει ὁ ὀρθὸς λόγος,
3.168Psykhēnin iyiliğini dış şeylerden birine bağlayıp lekelenmişler mi, yoksa onu yalnız düşüncede koruyup sağlam ayarlı bir sikke gibi ayrı mı tutuyorlar, buna bakar. Bu sonuncular topraktan şeylerle değil, gökten gelen epistēmēlerle beslenirler.
πότερα κεκηλίδωνται ἐπί τι τῶν ἐκτὸς ἀναφέροντες τὸ τῆς ψυχῆς ἀγαθὸν ἢ ὡς δόκιμον διαστέλλουσιν ἐν διανοίᾳ μόνῃ τοῦτο διαφυλάττοντες. τούτοις συμβέβηκε μὴ τοῖς γηίνοις ἀλλὰ ταῖς ἐπουρανίοις ἐπιστήμαις τρέφεσθαι.
3.169Bunu başka sözlerle de gösterir: "Sabah, ordugâhın çevresinde çiğ kalkınca, işte çölün yüzünde kişniş tohumu gibi ince, yerdeki kırağı gibi beyaz bir şey vardı. Onu görünce birbirlerine 'Bu nedir?' dediler, çünkü ne olduğunu bilmiyorlardı. Musa onlara şöyle dedi: Bu, Rab'bin bize yemek için verdiği ekmektir. Rab'bin buyurduğu söz budur" (Çıkış 16:13 vd.). Görüyorsun ya, psykhēnin gıdası nasıl bir şeydir: Tanrı'nın kesintisiz logosu; çiğe benzer, psykhēyi her yandan kuşatır ve hiçbir parçasını kendisinden payı olmadan bırakmaz.
δηλοῖ δὲ καὶ δι’ ἑτέρων, ὅταν φῇ· "τὸ πρωὶ ἐγένετο καταπαυομένης τῆς δρόσου κύκλῳ τῆς παρεμβολῆς, καὶ ἰδοὺ ἐπὶ πρόσωπον τῆς ἐρήμου ⟨λεπτὸν⟩ ὡσεὶ κόριον, λευκὸν ὡσεὶ πάγος ἐπὶ τῆς γῆς. ἰδόντες δὲ αὐτὸ εἶπον ἕτερος τῷ ἑτέρῳ Τί ἐστι τοῦτο; οὐ γὰρ ᾔδεισαν, τί ἦν. εἶπε δὲ αὐτοῖς Μωυσῆς Οὗτος ὁ ἄρτος, ὃν δέδωκεν ἡμῖν κύριος τοῦ φαγεῖν. τοῦτο τὸ ῥῆμα ὃ συνέταξε κύριος“ (Exod. 16, 13 ss.). ὁρᾷς τῆς ψυχῆς τροφὴν οἵα ἐστί· λόγος θεοῦ συνεχής, ἐοικὼς δρόσῳ, κύκλῳ πᾶσαν περιειληφὼς καὶ μηδὲν μέρος ἀμέτοχον αὑτοῦ ἐῶν.
3.170Bu logos her yerde görünmez, ancak duyguların ve kötülüklerin çölünde görünür. Hem düşünmesi hem düşünülmesi incedir; görülmesi son derece berrak ve saftır; kişniş tohumu gibidir. Çiftçiler kişniş tohumunun sayısız parçaya bölünüp kesildiğinde, parçalarından ve kesimlerinden her biri ekilince bütün tohum nasıl filizlenecek idiyse öyle filizlendiğini söylerler. Tanrı'nın logosu da böyledir: hem bütünüyle hem de herhangi bir parçasıyla yararlıdır.
φαίνεται δ’ οὐ πανταχοῦ ὁ λόγος οὗτος, ἀλλ’ ἐπ’ ἐρήμου παθῶν καὶ κακιῶν, καὶ ἔστι λεπτὸς νοῆσαί τε καὶ νοηθῆναι καὶ σφόδρα διαυγὴς καὶ καθαρὸς ὁραθῆναι, καὶ ἔστιν ὡσεὶ κόριον. φασὶ δὲ οἱ γεωπόνοι τὸ σπέρμα τοῦ κορίου διαιρεθὲν εἰς ἄπειρα καὶ τμηθὲν καθ’ ἕκαστον τῶν μερῶν καὶ τμημάτων σπαρὲν βλαστάνειν οὕτως, ὡς καὶ τὸ ὅλον ἠδύνατο· τοιοῦτος καὶ ὁ θεοῦ λόγος, καὶ δι’ ὅλων ὠφελητικὸς καὶ διὰ παντὸς μέρους καὶ τοῦ τυχόντος.
3.171Belki gözbebeğine (korē) de benzer. Gözbebeği en küçük parça olduğu hâlde var olan şeylerin bütün kuşaklarını, uçsuz bucaksız denizi, havanın genişliğini, güneşin doğarken ve batarken sınırladığı bütün göğü görür; Tanrı'nın logosu da öyle keskin görür ki her şeyi gözetmeye yeter; [...] onunla seyre değer şeyleri görecekler. Bu yüzden beyazdır da. İlahî logostan daha parlak, daha uzaklara ışık saçan ne olabilir? Öbür şeyler de psykhēye ait ışığa ortak olmayı arzuladıkları için ona katılarak sisi ve karanlığı kovarlar.
μήποτε δὲ ὁμοιοῦται καὶ τῇ κατὰ τὸν ὀφθαλμὸν κόρῃ· ὡς γὰρ αὕτη βραχύτατον οὖσα μέρος τὰς τῶν ὄντων ὁρᾷ ζώνας ὅλας καὶ θάλατταν ἄπειρον καὶ ἀέρος μέγεθος καὶ τοῦ παντὸς οὐρανοῦ ὅσον ἀνατέλλων καὶ δυόμενος ὁ ἥλιος ὁρίζει, οὕτως καὶ ὁ θεοῦ λόγος ὀξυδερκέστατός ἐστιν, ὡς πάντα ἐφορᾶν εἶναι ἱκανός, * * * ᾧ τὰ θέας ἄξια κατόψονται· παρὸ καὶ λευκόν ἐστι· τί γὰρ ἂν εἴη λαμπρότερον ἢ τηλαυγέστερον θείου λόγου, οὗ κατὰ μετουσίαν καὶ τὰ ἄλλα τὴν ἀχλὺν καὶ τὸν ζόφον ἀπελαύνει φωτὸς κοινωνῆσαι ψυχικοῦ γλιχόμενα.
3.172Bu logosun kendine has bir etkisi vardır: psykhēyi kendine çağırdığında topraktan olan, bedene ve hisse ait olan her şeyi dondurur. Bu yüzden "yerdeki kırağı gibi" denir (Çıkış 16:14). Gerçekten de Tanrı'yı gören duygulardan kaçmaya çalıştığında dalgalar, yani duyguların akışı, kabarışı ve böbürlenmesi donar: "Dalgalar denizin ortasında dondu" (Çıkış 15:8); öyle ki Var Olan'ı gören duygunun karşı kıyısına geçsin.
ἴδιον δὲ περὶ τοῦτον τὸν λόγον συμβαίνει πάθος. ὅταν γὰρ καλέσῃ πρὸς ἑαυτὸν τὴν ψυχήν, πῆξιν ἀνεγείρει τῷ γεώδει καὶ σωματικῷ καὶ αἰσθητικῷ παντί· διὸ λέγεται τὸ "ὡσεὶ πάγος ἐπὶ τῆς γῆς“ (Exod. 16, 14)· καὶ γὰρ ἡνίκα ὁ τὸν θεὸν ὁρῶν φυγὴν τὴν ἀπὸ τῶν παθῶν μελετᾷ, πήγνυται τὰ κύματα, τουτέστιν ἡ φορὰ καὶ αὔξησις καὶ τὸ μεγάλαυχον αὐτῶν· "ἐπάγη γὰρ τὰ κύματα ἐν μέσῳ τῆς θαλάσσης“ (Exod. 15, 8), ἵνα διαβῇ τὸ πάθος ὁ βλέπων τὸν ὄντα.
3.173Logosun etkisini çoktan tatmış ama ne olduğunu söyleyemeyen psykhēler birbirlerine "Bu nedir?" diye sorarlar (Çıkış 16:15). Çünkü çoğu zaman bir şey ağzımızı tatlandırdığı hâlde bizi harekete geçiren tadı bilmeyiz, hoş kokular kokladığımız hâlde ne olduklarını bilmeyiz. Psykhē de çoğu zaman böyle sevinçle aydınlanır da onu aydınlatanın ne olduğunu söyleyemez. Ama kutsal sırların yorumcusu ve peygamber Musa ona öğretir: "Bu ekmektir" der (aynı yer), yani Tanrı'nın psykhēye verdiği gıdadır: kendi sözünü ve kendi logosunu ona sunmasıdır. Çünkü bize yememiz için verdiği bu ekmek "bu sözdür".
πυνθάνονται οὖν ἀλλήλων αἱ ψυχαὶ αἱ πεπονθυῖαι μὲν ἤδη τὸν λόγον, οὐκ ἔχουσαι δ’ εἰπεῖν τὸ „τί ἐστι“ (Exod. 16, 15)· καὶ γὰρ γλυκανθέντες πολλάκις τὸν κεκινηκότα χυμὸν ἀγνοοῦμεν καὶ ἡδέων ἀτμῶν ὀσφραινόμενοι τίνες εἰσὶν οὐκ ἴσμεν· οὕτως οὖν ἡ ψυχὴ γανωθεῖσα πολλάκις εἰπεῖν οὐκ ἔχει, τί τὸ γανῶσαν αὐτήν ἐστι· διδάσκεται δὲ ὑπὸ τοῦ ἱεροφάντου καὶ προφήτου Μωυσέως, ὃς ἐρεῖ· „οὗτός ἐστιν ὁ ἄρτος“ (ibid.), ἡ τροφή, ἣν δέδωκεν ὁ θεὸς τῇ ψυχῇ, προσενέγκασθαι τὸ ἑαυτοῦ ῥῆμα καὶ τὸν ἑαυτοῦ λόγον· οὗτος γὰρ ὁ ἄρτος, ὃν δέδωκεν ἡμῖν φαγεῖν, „τοῦτο τὸ ῥῆμα“.
3.174Tesniye'de de şöyle der: "Seni sıkıntıya soktu, aç bıraktı, atalarının bilmediği manla seni besledi; insanın yalnız ekmekle yaşamayacağını, Tanrı'nın ağzından çıkan her sözle yaşayacağını sana bildirmek için" (Tesniye 8:3). Bu sıkıntıya sokma bir kefarettir; çünkü onuncu günde psykhēlerimizi sıkıntıya sokarak kefaret eder (Levililer 16:30). Hoş şeyler elimizden alındığında sıkıntıya düştüğümüzü sanırız; gerçekte ise bu, Tanrı'nın merhametine kavuşmaktır.
λέγει δὲ καὶ ἐν Δευτερονομίῳ· "καὶ ἐκάκωσέ σε καὶ ἐλιμαγχόνησέ σε, καὶ ἐψώμισέ σε τὸ μάννα, ὃ οὐκ ᾔδεισαν οἱ πατέρες σου, ἵνα ἀναγγείλῃ σοι, ὅτι οὐκ ἐπ’ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος, ἀλλ’ ἐπὶ παντὶ ῥήματι ⟨τῷ⟩ ἐκπορευομένῳ διὰ στόματος θεοῦ" (Deut. 8, 3). ἡ κάκωσις αὕτη ἱλασμός ἐστι· καὶ γὰρ τῇ δεκάτῃ κακῶν ἡμῶν τὰς ψυχὰς ἱλάσκεται (Lev. 16, 30)· ὅταν γὰρ τὰ ἡδέα περισυλᾶται, δοκοῦμεν κακοῦσθαι, τὸ δ’ ἐστὶ πρὸς ἀλήθειαν ἵλεων τὸν θεὸν ἔχειν.
3.175Bize bir açlık da getirir: aretēnin değil, duygudan ve kötülükten doğan şeylerin açlığını. Delili şu: bizi en genel logosuyla besler; çünkü man "ne" diye çevrilir, bu da var olan şeylerin en genelidir. Tanrı'nın logosu da bütün kozmosun üstündedir; olmuş olan her şeyin en eskisi ve en genelidir. Bu logosu atalar bilmiyordu; ama gerçek atalar değil, yalnız yıllarla ağarmış olanlar, "Bir önder seçelim ve" duyguya, "Mısır'a dönelim" (Sayılar 14:4) diyenler.
περιποιεῖ δ’ ἡμῖν καὶ λιμόν, οὐκ ἀρετῆς, ἀλλὰ τὸν ἐκ πάθους καὶ κακίας συνιστάμενον· τεκμήριον δέ, διατρέφει γὰρ ἡμᾶς τῷ γενικωτάτῳ αὑτοῦ λόγῳ· τὸ γὰρ μάννα ἑρμηνεύεται „τί“, τοῦτό ἐστι τὸ γενικώτατον τῶν ὄντων· καὶ ὁ λόγος δὲ τοῦ θεοῦ ὑπεράνω παντός ἐστι τοῦ κόσμου καὶ πρεσβύτατος καὶ γενικώτατος τῶν ὅσα γέγονε. τοῦτον τὸν λόγον οὐκ ᾔδεισαν οἱ πατέρες, οὐχ οἱ πρὸς ἀλήθειαν, ἀλλ’ οἱ χρόνῳ πολιοὶ οἱ λέγοντες· "δῶμεν ἀρχηγὸν καὶ ἀποστρέψωμεν εἰς“ τὸ πάθος "Αἴγυπτον" (Num. 14, 4).
3.176Öyleyse Tanrı psykhēye bildirsin ki insan "yalnız ekmekle yaşamayacak, Tanrı'nın ağzından çıkan her sözle yaşayacaktır"; yani hem logosun bütünüyle hem de bir parçasıyla beslenecektir. Çünkü ağız logosun sembolüdür, söz ise onun bir parçası. Daha kâmil olanların psykhēsi logosun bütünüyle beslenir; biz ise onun bir parçasıyla beslenirsek buna da razı oluruz.
ἀναγγελλέτω οὖν ὁ θεὸς τῇ ψυχῇ, ὅτι "οὐκ ἐπ’ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ὁ ἄνθρωπος“ [κατ’ εἰκόνα], „ἀλλ’ ἐπὶ παντὶ ῥήματι τῷ ἐκπορευομένῳ διὰ στόματος θεοῦ“, τουτέστι καὶ διὰ παντὸς τοῦ λόγου τραφήσεται καὶ διὰ μέρους αὐτοῦ· τὸ μὲν γὰρ στόμα σύμβολον τοῦ λόγου, τὸ δὲ ῥῆμα μέρος αὐτοῦ. τρέφεται δὲ τῶν μὲν τελειοτέρων ἡ ψυχὴ ὅλῳ τῷ λόγῳ· ἀγαπήσαιμεν δ’ ἂν ἡμεῖς,
3.177Ama bunlar Tanrı'nın logosuyla beslenmeyi dilerler. Yakup ise logosun da üstünden bakarak Tanrı'nın kendisiyle beslendiğini söyler: "Atalarım İbrahim'in ve İshak'ın hoşnut ettiği Tanrı, gençliğimden bugüne kadar beni besleyen Tanrı, beni bütün kötülüklerden kurtaran melek, bu çocukları kutsasın" (Tekvin 48:15–16). Bu tutum pek güzeldir: besleyenin logos değil Tanrı olduğunu, logos olan meleği ise kötülüklerin hekimi gibi saydığını gösterir. Bu da tabiata tamamen uygundur; çünkü Yakup'a göre öncelikli iyilikleri Var Olan'ın kendisi bizzat verir, ikincil olanları ise melekleri ve logosları. İkincil olanlar da kötülüklerden kurtuluşu içerenlerdir.
εἰ καὶ μέρει τραφείημεν αὐτοῦ. ἀλλ’ οὗτοι μὲν εὔχονται θεοῦ λόγῳ τραφῆναι. ὁ δὲ Ἰακὼβ καὶ τὸν λόγον ὑπερκύψας ὑπ’ αὐτοῦ φησι τρέφεσθαι τοῦ θεοῦ, λέγει δ’ οὕτως· „ὁ θεός, ᾧ εὐηρέστησαν οἱ πατέρες μου Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαάκ, ὁ θεὸς ὁ τρέφων με ἐκ νεότητος ἕως τῆς ἡμέρας ταύτης, ὁ ἄγγελος ὁ ῥυόμενός με ἐκ πάντων τῶν κακῶν, εὐλογήσαι τὰ παιδία ταῦτα“ (Gen. 48, 15. 16). ὡραῖος οὗτος ὁ τρόπος· τροφέα τὸν θεόν, οὐχὶ λόγον, ἡγεῖται, τὸν δὲ ἄγγελον, ὅς ἐστι λόγος, ὥσπερ ἰατρὸν κακῶν· φυσικώτατα· ἀρέσκει γὰρ αὐτῷ τὰ μὲν προηγούμενα ἀγαθὰ αὐτοπροσώπως αὐτὸν τὸν ὄντα διδόναι, τὰ δεύτερα δὲ τοὺς ἀγγέλους καὶ λόγους αὐτοῦ· δεύτερα δ’ ἐστὶν ὅσα περιέχει κακῶν ἀπαλλαγήν.
3.178Sanırım bu yüzden Tanrı, bedenlerde önünde hastalık bulunmayan yalın sağlığı yalnız kendi eliyle bağışlar; hastalıktan kurtulmakla gelen sağlığı ise tekhnē ve hekimlik aracılığıyla verir. İyileştiriyor görünmeyi epistēmēye ve ustaya yazar; gerçekte ise hem bunlar aracılığıyla hem bunlarsız iyileştiren kendisidir. Psykhēde de durum böyledir: iyilikleri, yani gıdaları kendisi kendi eliyle bağışlar; kötülüklerden kurtuluşu içerenleri ise melekler ve logoslar aracılığıyla verir.
διὰ τοῦτ’ οἶμαι καὶ ὑγείαν μὲν τὴν ἁπλῆν, ἧς οὐ προηγεῖται νόσος ἐν τοῖς σώμασιν, ὁ θεὸς χαρίζεται δι’ ἑαυτοῦ μόνου, τὴν δὲ γινομένην κατὰ νόσου φυγὴν καὶ διὰ τέχνης καὶ διὰ ἰατρικῆς, ἐπιγράφων καὶ ἐπιστήμῃ καὶ τεχνίτῃ τὸ δοκεῖν ἰᾶσθαι, πρὸς ἀλήθειαν αὐτὸς καὶ διὰ τούτων καὶ ἄνευ τούτων ἰώμενος. τοῦτον δὴ τὸν τρόπον καὶ ἐπὶ ψυχῆς ἔχει· τὰ μὲν ἀγαθά, τὰς τροφάς, αὐτὸς χαρίζεται δι’ ἑαυτοῦ, διὰ δὲ ἀγγέλων καὶ λόγων ὅσα ἀπαλλαγὴν περιέχει κακῶν.
3.179Yakup bu duayı, "Seni orada besleyeceğim" demeye cüret eden siyaset adamı Yusuf'u suçlayarak etmişti. Çünkü Yusuf şöyle der: "Çabucak babamın yanına çıkın ve ona deyin: Böyle diyor..." ve devamı; sonra "yanıma in, oyalanma"; hepsinden sonra da "seni orada besleyeceğim, çünkü daha beş yıl kıtlık var" (Tekvin 45:9–11). Yakup bilge geçinen bu kişiyi hem kınayıp hem öğreterek şöyle der: Be adam, bil ki psykhēnin gıdaları epistēmēlerdir; bunları duyulur söz değil Tanrı bağışlar. Beni gençliğimden, ilk gürlük çağımdan tam ışığa kadar besleyen Tanrı (bkz. Tekvin 48:15) beni bunlarla kendisi doyuracaktır.
ταῦτα δ’ ηὔξατο αἰτιώμενος τὸν πολιτικὸν Ἰωσήφ, ὃς ἐτόλμησεν εἰπεῖν ὅτι "ἐκθρέψω σε ἐκεῖ“· „σπεύσαντες“ γάρ φησιν „ἀνάβητε πρὸς τὸν πατέρα μου καὶ εἴπατε αὐτῷ Τάδε λέγει“ καὶ τὰ ἑξῆς, εἶτα „κατάβηθι πρὸς μὲ καὶ μὴ μείνῃς", ἐπὶ πᾶσι "καὶ ἐκθρέψω σε ἐκεῖ, ἔτη γὰρ πέντε λιμός“ (Gen. 45, 9. 11). ἐπιμεμφόμενος οὖν ἅμα καὶ διδάσκων τὸν δοκησίσοφον λέγει· ὦ οὗτος, ἴσθι τὰς ψυχῆς τροφὰς ἐπιστήμας ὑπαρχούσας, ἃς οὐχ ὁ αἰσθητὸς λόγος ἀλλ’ ὁ θεὸς δωρεῖται, ὁ τρέφων ἐκ νεότητος καὶ πρώτης ἀκμῆς ⟨με⟩ μέχρι τελείου φωτὸς (cf. Gen. 48, 15) αὐτὸς ἐμπλήσει.
3.180Yusuf'un başına annesi Rahel'in başına gelen gelmişti; çünkü o da yaratılmış olanın bir şeye gücü yettiğini sanmış, bu yüzden "Bana çocuk ver" demişti (Tekvin 30:1). Ama topuk tutan onu kınayarak şöyle diyecektir: Büyük bir yanılgıya düştün. Ben, psykhēlerin rahimlerini açmaya, onlara aretēleri ekmeye, onları gebe bırakıp güzel şeyler doğurtmaya tek gücü yeten Tanrı'nın yerinde değilim. Kız kardeşin Lea'ya bak; tohumu ve dölü yaratılmış hiçbir şeyden değil, Tanrı'nın kendisinden aldığını göreceksin: "Rab Lea'nın sevilmediğini görünce onun rahmini açtı; Rahel ise kısırdı" (Tekvin 29:31).
ἔπαθεν οὖν ταὐτὸν ὁ Ἰωσὴφ τῇ μητρὶ αὐτοῦ Ῥαχήλ· καὶ γὰρ αὕτη ἐνόμισε δύνασθαί τι τὸ γενητόν, διὸ λέγει· „δός μοι τέκνα“ (Gen. 30, 1)· ἀλλ’ ὅ γε πτερνιστὴς αὐτὴν μωμησάμενος ἐρεῖ· πλάνον πεπλάνησαι πολύν, οὐ γὰρ ἀντὶ θεοῦ ἐγώ εἰμι τοῦ μόνου δυναμένου τὰς ψυχῶν μήτρας ἀνοιγνύναι καὶ σπείρειν ἐν αὐταῖς ἀρετὰς καὶ ποιεῖν ἐγκύμονας καὶ τικτούσας τὰ καλά· κατάμαθέ γέ τοι τὴν ἀδελφήν σου Λείαν καὶ εὑρήσεις ἐξ οὐδενὸς γενητοῦ λαμβάνουσαν τὴν σπορὰν καὶ τὴν γονήν, ἀλλ’ ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ θεοῦ· „ἰδὼν γὰρ κύριος, ὅτι μισεῖται Λεία, ἤνοιξε τὴν μήτραν αὐτῆς· Ῥαχὴλ δὲ ἦν στεῖρα“ (Gen. 29, 31).
3.181Ama buradaki inceliğe de bak: Tanrı aretēnin rahmini açar, ona güzel eylemleri eker; rahim ise aretēyi Tanrı'dan aldığı hâlde Tanrı'ya doğurmaz —çünkü Var Olan hiçbir şeye muhtaç değildir—, bana, Yakup'a oğullar doğurur. Çünkü Tanrı aretēye belki kendisi için değil, benim için ekmiştir. Demek ki Lea'nın kocası, adı anılmayan başkadır; Lea'dan doğan çocukların babası başkadır. Rahmi açan kocadır; çocukların babası ise onların kime doğurulduğu söyleniyorsa odur.
ἀλλ’ ὅρα πάλιν τὴν ἐν τούτῳ λεπτουργίαν· τῆς ἀρετῆς ὁ θεὸς τὰς μήτρας ἀνοίγει, σπείρων ἐν αὐταῖς τὰς καλὰς πράξεις, ἡ δὲ μήτρα, παραδεξαμένη τὴν ἀρετὴν ὑπὸ θεοῦ, οὐ τίκτει τῷ θεῷ — χρεῖος γὰρ οὐδενός ἐστιν ὁ ὤν —, ἀλλ’ ἐμοὶ τῷ Ἰακὼβ υἱούς· ἐμοῦ γὰρ ἕνεκα ἔσπειρεν ὁ θεὸς ἐν τῇ ἀρετῇ τάχα, οὐχ ἑαυτοῦ. οὐκοῦν ἄλλος μὲν ἀνὴρ τῆς Λείας ὁ ἡσυχαζόμενος εὑρίσκεται, ἄλλος δὲ πατὴρ τῶν ἐκ Λείας τέκνων· ἀνὴρ μὲν γὰρ ὁ τὴν μήτραν ἀνοίγων, πατὴρ δὲ τῶν τέκνων, ᾧ ταῦτα τίκτειν λέγεται.
3.182"Seninle kadın arasına düşmanlık koyacağım" (Tekvin 3:15). Haz gerçekten de hissin düşmanıdır, gerçi bazılarına en büyük dostu gibi görünür. Ama dalkavuğa kimse arkadaş demez —çünkü dalkavukluk dostluğun hastalığıdır—; hayat kadınının da âşığına iyi niyet beslediği söylenmez —çünkü ona değil, verilenlere düşkündür—. Hazzı da sınarsan onun his ile sahte bir yakınlığa büründüğünü göreceksin.
„Καὶ ἔχθραν θήσω ἀνὰ μέσον σοῦ καὶ ἀνὰ μέσον τῆς γυναικός“ (Gen. 3, 15). ὄντως ἐστὶν ἡδονὴ ἐχθρὸν αἰσθήσει, καίτοι δοκοῦν ἐνίοις μάλιστα εἶναι φίλον· ἀλλ’ ὥσπερ τὸν κόλακα οὐκ ἄν τις ἑταῖρον εἴποι — νόσος γὰρ φιλίας ἡ κολακεία — οὐδὲ τὴν ἑταίραν εὔνουν ἐραστῇ — τοῖς γὰρ διδομένοις, οὐκ αὐτῷ, προσπέπονθεν —, οὕτω καὶ τὴν ἡδονὴν ἐξετάζων εὑρήσεις νόθον οἰκειότητα ὑποδυομένην πρὸς αἴσθησιν.
3.183Hazza doyduğumuzda duyu organlarımız gerginliklerini yitirir. Şarapla ya da aşkla sarhoş olanlara bakmaz mısın? Görürken görmez, işitirken işitmezler; öbür duyuların keskin işleyişinden de yoksun kalırlar. Bazen de ölçüsüz yemek yüzünden uyku bastırınca duyuların bütün gerginlikleri gevşer; uyku (hypnos) adını da bu gevşemeden (hyphesis) almıştır. Çünkü uykuda duyu organı gevşer; uyanıkken ise gerilir, dışarıdan gelen darbeleri artık boğuk değil, yankılı ve belirgin olarak alır ve sesi nousa kadar iletir. Zira nous darbeyi alınca dıştaki şeyi tanımalı, onun açık seçik izini almalıdır.
ὅταν γέ τοι κορεσθῶμεν ἡδονῆς, ἐκπίπτει τῶν τόνων ἡμῶν τὰ αἰσθητήρια· ἢ τοὺς οἴνῳ ἢ ἔρωτι μεθύοντας οὐ καταμανθάνεις, ὅτι ὁρῶντες οὐχ ὁρῶσι καὶ ἀκούοντες οὐκ ἀκούουσι καὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων ἀφῄρηνται τὰς ἀκριβεῖς ἐνεργείας; ἔστι δ’ ὅτε καὶ διὰ πλῆθος ἄμετρον τροφῆς ἅπαντες οἱ τόνοι τῶν αἰσθήσεων ὑφείθησαν ὕπνου καταλαμβάνοντος, ὃς καὶ τοὔνομα ἔσχεν ἀπὸ τῆς ὑφέσεως αὐτῶν· χαλᾶται γὰρ τότε τὸ αἰσθητικὸν ὄργανον, ὥσπερ ἐν ταῖς ἐγρηγόρσεσιν ἐπιτείνεται, μηκέτι κωφὰς τὰς ἀπὸ τοῦ ἐκτὸς πλήξεις δεχόμενον ἀλλὰ γεγωνυίας καὶ ἐναργεῖς τήν τε ἠχὴν ἄχρι τοῦ νοῦ διαδιδούσας· δεῖ γὰρ αὐτὸν πληχθέντα γνωρίσαι τὸ ἐκτὸς καὶ λαβεῖν αὐτοῦ τύπον ἐναργῆ.
3.184Dikkat et, "Sana ve kadına düşmanlık koyacağım" demedi, "seninle kadın arasına" dedi. Neden? Çünkü haz ile hissin savaşı ikisinin ortasında, adeta sınır bölgesinde yer alan şey üzerine olur. İkisinin ortasında olan da içilebilen, yenilebilen ve bütün bu türden şeylere elverişli olandır; bunların her biri hem duyulurdur hem haz verir. Haz bunlarla doymak bilmeden dolduğunda hemen hisse zarar verir.
τήρει δ’ ὅτι οὐκ εἶπεν "ἔχθραν θήσω σοὶ καὶ τῇ γυναικί“, ἀλλὰ „ἀνὰ μέσον σοῦ καὶ τῆς γυναικός“. διὰ τί δέ; ὅτι περὶ τὸ μέσον καὶ ὡς ἂν ἐν μεθορίῳ κείμενον ἡδονῆς καὶ αἰσθήσεως γίνεται τούτων ὁ πόλεμος. τὸ δὲ μέσον ἀμφοῖν ἐστι τὸ πότιμον, τὸ ἐδώδιμον, τὸ εὐτρεπὲς πρὸς τὰ τοιαῦτα πάντα, ὧν ἕκαστον αἰσθητόν τέ ἐστι καὶ ποιητικὸν ἡδονῆς. ὅταν οὖν ἀπλήστως ἐμφορηθῇ τούτων ἡ ἡδονή, βλάβην εὐθὺς εἰργάσατο αἰσθήσει.
3.185"Senin soyunla onun soyu arasına" sözü de yine tabiata uygun söylenmiştir; çünkü her tohum oluşun ilkesidir. Hazzın ilkesi duygudur, yani akıldan yoksun atılım; hissin ilkesi ise noustur. Çünkü his yetileri bir kaynaktan çıkar gibi noustan uzanır; özellikle en kutsal Musa'ya göre böyledir, çünkü o kadının Âdem'den, yani hissin noustan biçimlendirildiğini söyler. Öyleyse haz hisse karşı neyse duygu da nousa karşı odur; dolayısıyla onlar düşman olduğuna göre bunlar da birbirine hasım olacaktır.
τὸ δ’ "ἀνὰ μέσον τοῦ σπέρματός σου καὶ τοῦ σπέρματος αὐτῆς" εἴρηται πάλιν φυσικῶς· σπέρμα γὰρ πᾶν ἐστι γενέσεως ἀρχή· ἀρχὴ δὲ ἡδονῆς μὲν [οὐ] τὸ πάθος, [ἀλλ’] ἄλογος ὁρμή, αἰσθήσεως δὲ ὁ νοῦς· ἀπὸ γὰρ τούτου καθάπερ τινὸς πηγῆς αἱ αἰσθητικαὶ τείνονται δυνάμεις, μάλιστα κατὰ τὸν ἱερώτατον Μωυσῆν, ὃς ἐκ τοῦ Ἀδὰμ πεπλάσθαι φησὶ τὴν γυναῖκα, τὴν αἴσθησιν ἐκ τοῦ νοῦ. ὅπερ οὖν ἡδονὴ πρὸς αἴσθησιν, τοῦτο πάθος πρὸς νοῦν, ὥστ’
3.186Bunların savaşı da apaçıktır: nous ağır bastığında, düşünülür ve cisimsiz şeylere yöneldiğinde duygu sürülüp atılır; tersine duygu kötü bir zafer kazandığında nous geri çekilir, kendine ve kendi bütün işlerine yönelmekten alıkonur. Nitekim başka bir yerde şöyle der: "Musa ellerini kaldırdığında İsrail üstün geliyordu, indirdiğinde Amalek üstün geliyordu" (Çıkış 17:11). Bununla şunu gösterir: nous kendini ölümlü şeylerden kaldırıp yükseldiğinde Tanrı'yı gören, yani İsrail güçlenir; kendi gerginliğini gevşetip zayıfladığında ise duygu, yani Amalek hemen güçlenir. Amalek "yalayıp yutan halk" diye çevrilir; gerçekten de bütün psykhēyi yiyip bitirir, yalayıp yutar, onda aretēnin ne bir tohumunu ne bir kıvılcımını bırakır.
ἐπειδὴ ἐκεῖνα ἐχθρά, καὶ ταῦτ’ ἂν εἴη πολέμια. καὶ περιφανής ἐστιν ὁ τῶνδε πόλεμος· κατὰ γοῦν τὰς ἐπικρατείας τοῦ νοῦ, ὅτε τοῖς νοητοῖς καὶ ἀσωμάτοις παραβάλλει, φυγαδεύεται τὸ πάθος· καὶ ἔμπαλιν ὅταν τοῦτο νικήσῃ νίκην κακήν, εἴκει ὁ νοῦς κωλυόμενος προσέχειν ἑαυτῷ καὶ τοῖς ἑαυτοῦ πᾶσιν ἔργοις. φησὶ γοῦν ἐν ἑτέροις, ὅτι "ὅταν μὲν ἐπῆρε τὰς χεῖρας Μωυσῆς, κατίσχυεν Ἰσραήλ, ὅταν δὲ καθῆκε, κατίσχυεν Ἀμαλήκ" (Exod. 17, 11), τοῦτο παριστὰς ὅτι, ὁ νοῦς ἐπειδὰν μὲν ἐξάρῃ αὑτὸν ἀπὸ τῶν θνητῶν καὶ μετεωρισθῇ, ῥώννυται τὸ ὁρῶν τὸν θεόν, ὅπερ ἐστὶν Ἰσραήλ, ἐπειδὰν δὲ καθῇ τοὺς ἰδίους τόνους καὶ ἐξασθενήσῃ, αὐτίκα τὸ πάθος ἰσχύσει, ὁ Ἀμαλήκ, ὃς ἑρμηνεύεται λαὸς ἐκλείχων· ὄντως γὰρ διεσθίει τὴν ὅλην ψυχὴν καὶ ἐκλιχμᾶται, μηδὲν ἐν αὐτῇ σπέρμα ἢ ζώπυρον ἀρετῆς ὑπολείπων.
3.187Bu yüzden "Amalek ulusların başıdır" denir (Sayılar 24:20); çünkü karmakarışık, derme çatma ve rastgele bir araya gelmiş olanlara duygu hükmeder ve efendilik eder. Psykhēdeki her savaş onunla alevlenir. Nitekim Tanrı barış bağışladığı düşüncelere "Amalek'in anısını göğün altından sileceğini" söz verir (Çıkış 17:14).
παρὸ καὶ λέγεται "ἀρχὴ ἐθνῶν Ἀμαλήκ" (Num. 24, 20), ὅτι τῶν μιγάδων καὶ συγκλύδων καὶ πεφυρμένων ἀβουλεὶ τὸ πάθος ἄρχει καὶ κυριεύει. διὰ τούτου πᾶς ὁ ψυχῆς ἀναρριπίζεται πόλεμος· αἷς γοῦν χαρίζεται διανοίαις ὁ θεὸς εἰρήνην, ταύταις ὁμολογεῖ ἀπαλείψειν "τὸ μνημόσυνον Ἀμαλὴκ ἐκ τῆς ὑπ’ οὐρανόν“ (Exod. 17, 14).
3.188"O senin başını gözetecek, sen de onun topuğunu gözeteceksin" (Tekvin 3:15) sözü lafız bakımından bir dil hatası, anlam bakımından ise isabetlidir. Çünkü yılana kadından söz edilmektedir; kadın için ise eril "o" (autos) değil, dişil "o" (autē) denmesi gerekirdi. Ne diyeceğiz? Musa kadına dair sözden onun tohumuna ve ilkesine geçmiştir; hissin ilkesi de nous idi. Nous erildir, onun için "autos", "autou" gibi eril sözler kullanılmalıdır. Öyleyse hazza doğru olarak şöyle denir: nous senin başını, yani başlıca ve yönetici öğretini gözetecek; sen de onun, nousun, hoşuna giden şeylere basışını ve dayanışını gözeteceksin; topuklar da haklı olarak bunlara benzetilmiştir.
Τὸ δὲ "αὐτός σου τηρήσει κεφαλήν, καὶ σὺ τηρήσεις αὐτοῦ πτέρναν“ (Gen. 3, 15) τῇ μὲν φωνῇ βαρβαρισμός ἐστι, τῷ δὲ σημαινομένῳ κατόρθωμα· τῷ γὰρ ὄφει λέγεται περὶ τῆς γυναικός, ἡ δὲ γυνὴ „αὐτὸς“ οὐκ ἔστιν, ἀλλ’ „αὐτή“. τί οὖν λεκτέον; ἀπὸ τοῦ περὶ τῆς γυναικὸς λόγου μετελήλυθεν ἐπὶ τὸ σπέρμα καὶ τὴν ἀρχὴν αὐτῆς· ἀρχὴ δὲ ἦν αἰσθήσεως ὁ νοῦς· οὗτος δὲ ἄρρην, ἐφ’ οὗ χρὴ λέγειν αὐτὸς καὶ αὐτοῦ καὶ τὰ τοιαῦτα. ὀρθῶς οὖν τῇ ἡδονῇ λέγεται, ὅτι ὁ νοῦς σου τηρήσει τὸ κεφάλαιον καὶ ἡγεμονικὸν δόγμα, καὶ σὺ τηρήσεις αὐτοῦ, τοῦ νοῦ, τὰς ἐπιβάσεις καὶ ἐφιδρύσεις τῶν ἀρεσκόντων, αἷς αἱ πτέρναι κατὰ λόγον εἰκάσθησαν.
3.189"Gözetecek" iki şey anlatır: biri koruyacak ve kurtaracak, öbürü yok etmek için kollayacak demektir. Nous ya kötü ya erdemli olmak zorundadır. Akılsız olan hazzın bekçisi ve kâhyası olur, çünkü ondan zevk alır; erdemli olan ise onun düşmanıdır, saldırıp onu büsbütün yıkabileceği anı kollar. Tersine haz da akılsızın basacağı yeri korur, bilgeninse direnişini çözüp yok etmeye çalışır; çünkü bilgenin kendi yıkımını tasarladığını, akılsızın ise onu en iyi koruyacak şeyleri düşündüğünü sanır.
τὸ δὲ „τηρήσει“ δύο δηλοῖ· ἓν μὲν τὸ οἷον διαφυλάξει καὶ διασώσει, ἕτερον δὲ τὸ ἴσον τῷ ἐπιτηρήσει πρὸς ἀναίρεσιν. ἀνάγκη δὲ τὸν νοῦν ἢ φαῦλον ἢ σπουδαῖον εἶναι· ὁ μὲν οὖν ἄφρων φύλαξ καὶ ταμίας ἂν γένοιτο τῆς ἡδονῆς, χαίρει γὰρ αὐτῇ, ὁ δὲ σπουδαῖος ἐχθρός, καραδοκῶν ὅτε ἐπιθέμενος ἰσχύσει καθελεῖν αὐτὴν εἰσάπαν. καὶ μὴν ἔμπαλιν ἡ ἡδονὴ τοῦ μὲν ἄφρονος διατηρεῖ τὴν ἐπίβασιν, τοῦ δὲ σοφοῦ λύειν καὶ ἀναιρεῖν ἐπιχειρεῖ τὴν ἔνστασιν, ἡγουμένη τὸν μὲν κατάλυσιν αὐτῆς μελετᾶν, τὸν δ’ ἄφρονα δι’ ὧν μάλιστα σωθήσεται.
3.190Yine de haz, erdemli insanın topuğundan yakalayıp onu aldattığını sanırken, güreşte alıştırma yapmış Yakup tarafından kendisi topuğundan yakalanacaktır. Bu bedenin güreşi değil, psykhēnin kendi rakibi olan huylara karşı, duygularla ve kötülüklerle savaşarak tuttuğu güreştir. Yakup rakibi olan duygunun topuğunu, o duygu pes edip iki kez topuğundan yakalandığını ve yenildiğini, hem ilk doğanlık hakkında hem de kutsamada, yani sağlam düşünmede yenildiğini kabul etmeden bırakmayacaktır.
ἀλλ’ ὅμως πτερνίζειν δοκοῦσα καὶ ἀπατᾶν τὸν ἀστεῖον αὐτὴ πτερνισθήσεται πρὸς τοῦ πάλην ἠσκηκότος Ἰακώβ — πάλην δ’ οὐ τὴν σώματος ἀλλ’ ἣν παλαίει ψυχὴ πρὸς τοὺς ἀνταγωνιστὰς τρόπους αὐτῆς πάθεσι καὶ κακίαις μαχομένη —· καὶ οὐ πρότερον ἀνήσει πτέρναν τοῦ ἀνταγωνιστοῦ πάθους, πρὶν ἀπειπεῖν αὐτὸ καὶ ὁμολογῆσαι, ὅτι ἐπτέρνισται καὶ νενίκηται δίς, ἔν τε τοῖς πρωτοτοκίοις καὶ ἐν τῷ εὐλογιστεῖν.
3.191Çünkü Esav şöyle der: "Adının Yakup konması yerindeymiş; bana ikinci kez çelme taktı: önce ilk doğanlık hakkımı aldı, şimdi de kutsamamı aldı" (Tekvin 27:36). Kötü insan bedene ait şeyleri daha kıdemli sayar, erdemli insan ise psykhēye ait olanları. Gerçekte de daha kıdemli ve gerçekten ilk olanlar bunlardır; zamanca değil, güç ve itibarca; tıpkı şehirdeki yönetici gibi. Bu bileşimin yöneticisi de psykhēdir.
„δικαίως“ γάρ φησιν "ἐκλήθη τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰακώβ, ἐπτέρνικέ με γὰρ ἤδη δεύτερον· τότε τὰ πρωτοτόκιά μου εἴληφε, καὶ νῦν εἴληφε τὴν εὐλογίαν μου“ (Gen. 27, 36). πρεσβύτερα δὲ ὁ μὲν φαῦλος ἡγεῖται τὰ σώματος, ὁ δ’ ἀστεῖος τὰ ψυχῆς, ἃ καὶ πρὸς ἀλήθειάν ἐστιν, οὐ χρόνῳ ἀλλὰ δυνάμει καὶ ἀξιώματι πρεσβύτερα καὶ πρῶτα ὄντως, ὡς καὶ ἄρχων ἐν πόλει· ἡγεμονὶς δὲ τοῦ συγκρίματος
3.192Demek ki aretēce ilk olan, kendisine düşen ilk şeyleri almıştır; sağlam düşünmeyi de kâmil dualarla birlikte almıştır. "Kutsamalarımı ve ilk doğanlık hakkımı aldı" diyen ise boş ve kendini bilge sanan biridir. Be adam, o seninkileri almıyor, seninkilerin zıddını alıyor; çünkü seninkiler köleliğe, onunkiler efendiliğe layık görülmüştür.
ἡ ψυχή. εἴληφεν οὖν τὰ πρῶτα ὁ πρῶτος κατ’ ἀρετήν, ἃ καὶ ἐπέβαλεν αὐτῷ· εἴληφε γὰρ καὶ ⟨τὸ⟩ εὐλογιστεῖν σὺν εὐχαῖς τελείαις. μάταιος δὲ καὶ οἰησίσοφος ὁ λέγων „τὰς ἐμὰς εὐλογίας καὶ τὰ ἐμὰ πρωτοτόκια εἴληφεν“· οὐ γὰρ τὰ σά, ὦ οὗτος, λαμβάνει, ἀλλὰ τοῖς σοῖς τὰ ἐναντία· τὰ μὲν γὰρ σὰ δουλείας, τὰ δ’ ἐκείνου δεσποτείας ἠξίωται·
3.193Bilgenin kölesi olmaya razı olursan öğüde ve akıllandırılmaya ortak olur, psykhēnin belaları olan cehaleti ve terbiye yoksunluğunu üstünden atarsın. Çünkü baban sana dua ederken "kardeşine kulluk edeceksin" der (Tekvin 27:40). Ama şimdi değil —çünkü dizginden boşanmana katlanmayacaktır—; ancak "boyunduruğu boynundan çözdüğünde" (aynı yer), yani kendini akılsızlığın sürdüğü duygular arabasına koşarak edindiğin kibri ve şımarıklığı üstünden attığında.
καὶ εἰ ἀγαπήσεις δοῦλος γενέσθαι τοῦ σοφοῦ, νουθεσίας καὶ σωφρονισμοῦ κοινωνήσεις, ἀμαθίαν καὶ ἀπαιδευσίαν κῆρας ψυχῆς ἀποβαλών· εὐχόμενος γὰρ ὁ πατήρ σοί φησιν, ὅτι "τῷ ἀδελφῷ σου δουλεύσεις“ (Gen. 27, 40)· ἀλλ’ οὐχὶ νῦν — οὐ γὰρ ἀνέξεταί σε ἀφηνιάζοντα —, ἀλλ’ ὅταν "ἐκλύσῃς τὸν ζυγὸν ἀπὸ τοῦ τραχήλου σου“ (ibid.), τὸ αὔχημα καὶ φρύαγμα ἀποβαλὼν ὃ ἐκτήσω ὑποζεύξας σεαυτὸν ὀχήματι παθῶν, ἡνιοχούσης ἀφροσύνης.
3.194Şimdi sen içindeki zalim ve çekilmez efendilerin kölesisin; onların kanunu kimseyi azat etmemektir. Ama onlardan kaçıp kurtulursan, kölesini seven bir efendi seni güzel özgürlük umutlarıyla kabul edecek ve bir daha eski efendilerine teslim etmeyecektir; çünkü Musa'dan şu zorunlu öğretiyi, şu ilkeyi öğrenmiştir: "Efendisinden kaçıp sana sığınan köleyi efendisine teslim etmeyeceksin; o seninle birlikte, hoşuna giden her yerde oturacaktır" (Tesniye 23:15–16).
νυνὶ μὲν δοῦλος εἶ χαλεπῶν καὶ ἀφορήτων τῶν ἐν σαυτῷ δεσποτῶν, οἷς νόμος ἐστὶ μηδένα ἐλεύθερον ποιεῖν· ἐὰν δὲ τούτους δρασμῷ χρησάμενος καταλίπῃς, ὑποδέξεταί σε φιλόδουλος δεσπότης ἐπ’ ἐλπίσι χρησταῖς ἐλευθερίας καὶ οὐκ ἐκδώσει ἔτι τοῖς προτέροις δεσπόταις, μαθὼν παρὰ Μωυσέως δίδαγμα καὶ δόγμα ἀναγκαῖον, „μὴ παραδιδόναι παῖδα τῷ κυρίῳ, ὃς προστέθειται αὐτῷ παρὰ τοῦ κυρίου· μετὰ γὰρ αὐτοῦ κατοικήσει ἐν
3.195Ama kaçmadığın ve hâlâ o efendilerin dizginleriyle gemlendiğin sürece bilgeye kulluk etmeye layık değilsin. "İlk doğanlık hakkım ve kutsamalarım" dediğinde (Tekvin 27:36) özgür olmayan, köleye yaraşır bir karakterin en büyük delilini vermiş olursun. Çünkü bu sözler ölçüsüz bir cehalete düşmüş olanların sözleridir; zira "benim" demek yalnız Tanrı'ya yaraşır, çünkü her şey gerçekten yalnız onun mülküdür.
παντὶ τόπῳ, ᾧ ἐὰν ἀρέσκῃ αὐτῷ“ (Deut. 23, 15. 16). ἀλλ’ ἕως οὐκ ἀποδέδρακας, ἔτι δ’ ἐγκεχαλίνωσαι ταῖς ἐκείνων τῶν δεσποτῶν ἡνίαις, ἀνάξιος εἶ δουλεύειν σοφῷ· τεκμήριον μέγιστον ἤθους ἀνελευθέρου καὶ δουλοπρεποῦς παρέχεις, ὅταν λέγῃς „τὰ ἐμὰ πρωτοτόκια καὶ τὰς ἐμὰς εὐλογίας“ (Gen. 27, 36)· εἰς ἄμετρον γὰρ ἀμαθίαν κεχωρηκότων αἵδε αἱ φωναί, ἐπειδὴ μόνῳ ἁρμόττει θεῷ λέγειν τὸ ἐμόν, αὐτοῦ γὰρ ὄντως κτήματα μόνου τὰ πάντα.
3.196Bu yüzden şöyle dediğinde buna tanıklık edecektir: "Benim armağanlarımı, bağışlarımı, ürün sunularımı koruyacaksın" (Sayılar 28:2). Burada armağanların bağışlardan farklı olduğunu da gösterir: armağanlar Tanrı'nın kâmil olanlara bağışladığı kâmil iyiliklerin büyüklüğünü anlatır; bağışlar ise en küçüğe indirgenmiştir, onlardan da yetenekli olup alıştırmayla ilerleyenler pay alır.
διὸ καὶ μαρτυρήσει, ὅταν φῇ „τὰ δῶρά μου, δόματά μου, καρπώματά μου διατηρήσεις“ (Num. 28, 2), ὅτι δῶρα δομάτων διαφέρει· τὰ μὲν γὰρ ἔμφασιν μεγέθους τελείων ἀγαθῶν δηλοῖ, ἃ τοῖς τελείοις χαρίζεται ὁ θεός, τὰ δ’ εἰς βραχύτατον ἔσταλται, ὧν μετέχουσιν οἱ εὐφυεῖς ἀσκηταὶ οἱ προκόπτοντες.
3.197Bu yüzden İbrahim de Tanrı'nın isteğine uyarak Tanrı'dan kendisine gelmiş olan malları elinde tutar, Sodom kralının atlılarını ise geri gönderir (Tekvin 14:21 vd.); tıpkı cariyelerin mallarını da gönderdiği gibi. Musa da en büyük davalarda ve en büyük konularda yargı vermeyi kendine uygun görür, küçük davaları ise ikinci derecedekilerin incelemesine bırakır (bkz. Çıkış 18:26).
οὗ χάριν καὶ Ἀβραὰμ ἀκολουθῶν τῷ θεοῦ θελήματι τὰ μὲν ὑπάρχοντα, ἅπερ ἦν αὐτῷ ἐκ θεοῦ, κατέχει, ἀποπέμπεται δὲ τὴν ἵππον τοῦ βασιλέως Σοδόμων (Gen. 14,21 ss.), ὡς καὶ τὰ ὑπαρκτὰ τῶν παλλακῶν. καὶ Μωυσῆς μέντοι τὰ μέγιστα δικαιονομεῖν ἀξιοῖ καὶ περὶ τῶν μεγίστων, τὰ δὲ βραχέα τῶν κριμάτων ἐπιτρέπει τοῖς δευτερεύουσι σκοπεῖν (cf. Exod. 18, 26).
3.198Bir şeyin kendisine ait olduğunu söylemeye cüret eden ise sonsuza dek köle olarak yazılacaktır; tıpkı "Efendimi, karımı ve çocuklarımı seviyorum; özgür olarak gitmem" diyen gibi (Çıkış 21:5). Kendi köleliğini itiraf etmesi pek yerindedir. Çünkü şöyle diyen nasıl köle olmasın: "Efendim olan nous benimdir, kendinin efendisi ve kendi kendisinin hükümdarıdır. His de benimdir, cisimleri yargılamaya yeten ölçüttür. Bunların çocukları da benimdir: nousun düşünülürleri, hissin de duyulurları. Çünkü düşünmek de duymak da elimdedir."
ὅστις δὲ τολμᾷ λέγειν ἑαυτοῦ τι εἶναι, δοῦλος τὸν πάντα αἰῶνα γεγράψεται, ὥσπερ ὁ λέγων "ἠγάπηκα τὸν κύριόν μου καὶ τὴν γυναῖκά μου καὶ τὰ παιδία μου· οὐκ ἀποτρέχω ἐλεύθερος“ (Exod. 21, 5). εὖ γε τὸ ἑαυτῷ ὁμολογῆσαι δουλείαν· πῶς γὰρ ὁ λέγων οὐ δοῦλος Ἐμὸς ὁ κύριος νοῦς ἐστι, κύριος ἑαυτοῦ καὶ αὐτοκράτωρ· ἐμὴ καὶ ἡ αἴσθησις, αὔταρκες τῶν σωμάτων κριτήριον· ἐμὰ καὶ τὰ τούτων ἔκγονα, τοῦ μὲν νοῦ τὰ νοητά, τῆς δ’ αἰσθήσεως τὰ αἰσθητά· ἐπ’ ἐμοὶ γὰρ τὸ νοεῖν, τὸ αἰσθάνεσθαι.
3.199Ama yalnız kendi aleyhine tanıklık etmekle kalmasın, Tanrı tarafından da mahkûm edilip sonsuz ve en sağlam köleliğe katlansın. Tanrı onun kulağının delinmesini buyurur ki aretēnin sözlerini kabul etmesin ve sonsuza dek nousa ve hisse, bu kötü ve merhametsiz efendilere kulluk etsin.
ἀλλὰ μὴ μόνον ἑαυτοῦ καταμαρτυρείτω, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τοῦ θεοῦ καταδικασθεὶς αἰωνίαν καὶ βεβαιοτάτην ὑπομενέτω δουλείαν κελεύοντος τό τε οὖς τρυπᾶσθαι, ἵνα μὴ παραδέξηται λόγους ἀρετῆς, καὶ δουλεύειν τὸν αἰῶνα τῷ νῷ καὶ τῇ αἰσθήσει, κακοῖς καὶ ἀνηλεέσι δεσπόταις.
3.200"Kadına da şöyle dedi: Acılarını ve iniltini çok çoğaltacağım" (Tekvin 3:16). His olan kadına has duygu, acı denen elemdir. Çünkü haz neyle ilgiliyse elem de onunla ilgilidir; hisler aracılığıyla haz duyarız, dolayısıyla ister istemez onlar aracılığıyla elem de duyarız. Ama erdemli ve arınmış nous pek az elem çeker, çünkü hisler ona pek az saldırır; akılsızda ise duygu taşar, çünkü psykhēsinde hislerden ve duyulur şeylerden gelen belaları savuşturacak hiçbir panzehir yoktur.
„Καὶ τῇ γυναικὶ εἶπε Πληθύνων πληθυνῶ τὰς λύπας σου καὶ τὸν στεναγμόν σου“ (Gen. 3, 16). τῆς γυναικός, ἥτις αἴσθησις ἦν, ἴδιόν ἐστιν ἀλγηδὼν πάθος, ἣ λύπη καλεῖται· περὶ ὃ γὰρ γίνεται τὸ ἥδεσθαι, περὶ τοῦτο καὶ τὸ ἀλγεῖν· ἡδόμεθα δὲ διὰ τῶν αἰσθήσεων, ὥστε ἐξ ἀνάγκης καὶ ἀλγοῦμεν δι’ αὐτῶν. ἀλλ’ ὁ μὲν σπουδαῖος καὶ κεκαθαρμένος νοῦς ἐλάχιστα ἀλγεῖ, ἥκιστα γὰρ ἐπιτίθενται αὐτῷ αἱ αἰσθήσεις· τῷ δ’ ἄφρονι περιττεύει τὸ πάθος οὐδὲν ἔχοντι ἀλεξιφάρμακον ἐν τῇ ψυχῇ, ᾧ τὰς ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων καὶ αἰσθητῶν κῆρας ἀμυνεῖται.
3.201Atlet ile köle başka başka dövülür: köle yere kapanıp işkencelere teslim olur ve boyun eğer; atlet ise dayanır, karşı koyar, inen darbeleri silkip atar. İnsanı başka, post derisini başka türlü kırparsın: post yalnız etkilenmekle sınanır; insan ise karşılık verir, kırpılmaya göre kendine biçim vererek adeta karşı etkide bulunur.
ὥσπερ γὰρ ἑτέρως τύπτεται ὁ ἀθλητὴς καὶ ὁ δοῦλος, ὁ μὲν καθ’ ὑπόπτωσιν ἐνδιδοὺς πρὸς τὰς αἰκίας καὶ ὑπείκων, ὁ δ’ ἀθλητὴς ἀντέχων καὶ ἀντιστατῶν καὶ τὰς ἐπιφερομένας ⟨πληγὰς⟩ ἀποσειόμενος, καὶ κείρεις ἑτέρως μὲν ἄνθρωπον, ἑτέρως δὲ τὸ κῴδιον — τὸ μὲν γὰρ ἐν τῷ πάσχειν μόνον ἐξετάζεται, ὁ δ’ ἄνθρωπος καὶ ἀντιδρᾷ καὶ ὥσπερ ἀντιπέπονθε σχηματίζων ἑαυτὸν πρὸς τὸ κείρεσθαι —,
3.202Aynı şekilde akılsız kişi de köleler gibi başkasına boyun eğer, elemlere çekilmez hanımlarına teslim olur gibi teslim olur; onlara karşı göz kaldıramaz, erkekçe ve özgür düşünceleri kuşanamaz; bu yüzden de hisler aracılığıyla üstüne sayısız acı boşaltılır. Bilgi sahibi olan ise bir atlet gibi güçle ve sarsılmaz bir dirençle bütün acı verenlere karşı durur, onlara karşı rüzgâr gibi eser; öyle ki onlardan yaralanmaz, her birini önemsiz sayar. Bana öyle geliyor ki yiğitçe elemi karşısına alıp tragedyadaki şu sözleri haykırırdı:
Yak, kavur etlerimi, doy bana, iç kara kanımı; yıldızlar yerin altına iner, yer esire yükselir de benden sana bir dalkavuk sözü çıkmaz.
3.202οὕτως ὁ μὲν ἀλόγιστος ἀνδραπόδων δίκην ἑτέρῳ ὑπείκει καὶ ὑποπίπτει ταῖς ἀλγηδόσιν ὡς ἀφορήτοις δεσποίναις ἀντιβλέψαι πρὸς αὐτὰς ἀδυνατῶν, ἄρρενας καὶ ἐλευθέρους σπᾶν μὴ δυνάμενος λογισμούς, παρὸ δὴ καὶ πλῆθος ἄπειρον διὰ τῶν αἰσθήσεων αὐτῷ τῶν ὀδυνηρῶν ἐπαντλεῖται, ὁ δ’ ἐπιστήμων ἀθλητοῦ τρόπον μετὰ δυνάμεως καὶ ῥώμης καρτερᾶς ἀντιβὰς πρὸς τὰ ἀλγεινὰ πάντα ἀντιπνεῖ, ὡς μὴ τιτρώσκεσθαι πρὸς αὐτῶν, ἀλλ’ ἐξαδιαφορεῖν ἕκαστον, καί μοι δοκεῖ νεανιευσάμενος ἂν ἐπιφωνῆσαι τὸ τραγικὸν πρὸς τὴν ἀλγηδόνα οὕτως· ⟨Πίμπρη⟩, κάταιθε σάρκας, ἐμπλήσθητί μου πίνουσα κελαινὸν αἷμα· πρόσθε γὰρ κάτω γῆς εἶσιν ἄστρα, γῆ δ’ ἄνεις’ ἐς αἰθέρα, πρὶν ἐξ ἐμοῦ σοι θῶπ’ ἀπαντῆσαι λόγον.
3.203Tanrı nasıl hisse bütün acı verenleri çoğaltarak verdiyse, erdemli psykhēye de bol bol iyilik bağışlamıştır. Nitekim kâmil İbrahim için şöyle der: "Kendi üzerime ant içtim, diyor Rab: bu işi yaptığın ve sevgili oğlunu benim için esirgemediğin için seni mutlaka kutsayacağım, soyunu göğün yıldızları ve deniz kıyısındaki kum kadar çok çoğaltacağım" (Tekvin 22:16–17). Vaadi yeminle, hem de Tanrı'ya yaraşır bir yeminle pekiştirmesi de pek yerindedir. Görüyorsun ya, Tanrı başkası üzerine ant içmez, çünkü ondan üstün hiçbir şey yoktur; her şeyin en iyisi olan kendi üzerine ant içer.
ὥσπερ δὲ τῇ αἰσθήσει τὰ ἀλγεινὰ πάντα παραυξήσας τέθεικεν ὁ θεός, οὕτω τῇ σπουδαίᾳ ψυχῇ πλῆθος ἄφθονον ἀγαθῶν δεδώρηται. φησὶ γοῦν ἐπὶ τοῦ τελείου Ἀβραὰμ τὸν τρόπον τοῦτον· "κατ’ ἐμαυτοῦ ὤμοσα, λέγει κύριος· οὗ εἵνεκα ἐποίησας τὸ ῥῆμα τοῦτο καὶ οὐκ ἐφείσω τοῦ υἱοῦ σου τοῦ ἀγαπητοῦ δι’ ἐμέ, ἦ μὴν εὐλογῶν εὐλογήσω σε, καὶ πληθύνων πληθυνῶ τὸ σπέρμα σου ὡς τοὺς ἀστέρας τοῦ οὐρανοῦ καὶ ὡς τὴν ἄμμον τὴν παρὰ τὸ χεῖλος τῆς θαλάσσης“ (Gen. 22, 16. 17). εὖ καὶ τὸ ὅρκῳ βεβαιῶσαι τὴν ὑπόσχεσιν καὶ ὅρκῳ θεοπρεπεῖ· ὁρᾷς γὰρ ὅτι οὐ καθ’ ἑτέρου ὀμνύει θεός, οὐδὲν γὰρ αὐτοῦ κρεῖττον, ἀλλὰ καθ’ ἑαυτοῦ, ὅς ἐστι πάντων ἄριστος.
3.204Bazıları Tanrı'nın ant içmesinin yakışık almadığını söylemiştir. Çünkü yemine güven sağlamak için başvurulur; güvenilir olan ise yalnız Tanrı'dır, bir de Tanrı'nın dostu olan kişi; nitekim Musa'nın "bütün evinde güvenilir" olduğu söylenir (Sayılar 12:7). Üstelik Tanrı'nın sözlerinin kendisi yeminlerdir, Tanrı'nın kanunlarıdır, en kutsal hükümlerdir. Gücünün delili de şudur: ne söylerse olur; bu da yeminin en has özelliğidir. Dolayısıyla Tanrı'nın bütün sözlerinin, işlerin gerçekleşmesiyle pekişen yeminler olduğunu söylemek tutarlı olur.
ἔφασαν δέ τινες, ὡς ἀνοίκειον ἦν ὀμνύναι· ὁ ὅρκος γὰρ πίστεως ἕνεκα παραλαμβάνεται, πιστὸς δὲ μόνος ὁ θεὸς καὶ εἴ τις θεῷ φίλος, καθάπερ Μωυσῆς λέγεται „πιστὸς ἐν παντὶ τῷ οἴκῳ“ γεγενῆσθαι (Num. 12, 7). ἄλλως τε καὶ οἱ λόγοι τοῦ θεοῦ εἰσιν ὅρκοι καὶ νόμοι τοῦ θεοῦ καὶ θεσμοὶ ἱεροπρεπέστατοι· τεκμήριον δὲ τῆς ἰσχυρότητος αὐτοῦ, ὃ ἂν εἴπῃ γίνεται, ὅπερ ἦν οἰκειότατον ὅρκῳ· ὥστ’ ἀκόλουθον ἂν εἴη λέγειν, ὅτι πάντες οἱ τοῦ θεοῦ
3.205Yeminin, tartışmalı bir konuda Tanrı'yı tanık göstermek olduğunu da söylerler. Tanrı ant içiyorsa kendi kendine tanıklık ediyor demektir; bu da saçmadır, çünkü tanıklık eden ile lehine tanıklık edilen başka başka olmalıdır. Ne diyeceğiz? Önce, Tanrı'nın kendi kendine tanıklık etmesi kusur değildir; çünkü ona tanıklık etmeye başka kim yetebilir? Sonra, Tanrı kendisi için en değerli olan her şeydir: akraba, yakın, dost, aretē, saadet, kutluluk, epistēmē, anlayış, ilke, gaye, bütün, her şey, yargıç, görüş, karar, kanun, eylem, egemenlik.
λόγοι εἰσὶν ὅρκοι βεβαιούμενοι ἔργων ἀποτελέσμασι. φασί γε μὴν ὅρκον εἶναι μαρτυρίαν θεοῦ περὶ πράγματος ἀμφισβητουμένου· εἰ δὴ ὄμνυσιν ὁ θεός, ἑαυτῷ μαρτυρεῖ, ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον, ἕτερον γὰρ δεῖ εἶναι τὸν ποιούμενον τὴν μαρτυρίαν καὶ τὸν ὑπὲρ οὗ γίνεται. τί οὖν λεκτέον; πρῶτον μὲν ὡς οὐκ ἔστιν ὑπαίτιον ἑαυτῷ μαρτυρεῖν τὸν θεόν· τίς γὰρ ἂν ἄλλος γένοιτο ἱκανὸς αὐτῷ μαρτυρῆσαι; ἔπειτα πάντ’ ἐστὶν αὐτὸς ἑαυτῷ τὰ τιμιώτατα, συγγενὴς οἰκεῖος φίλος ἀρετὴ εὐδαιμονία μακαριότης ἐπιστήμη σύνεσις ἀρχὴ τέλος ὅλον πᾶν δικαστὴς γνώμη βουλὴ νόμος πρᾶξις ἡγεμονία.
3.206Üstelik "kendi üzerime ant içtim" sözünü gerektiği gibi anlarsak bu aşırı safsatayı bırakırız. Belki şöyledir: güven verebilen şeylerin hiçbiri Tanrı hakkında sağlam bir güven veremez; çünkü o kendi tabiatını kimseye göstermemiş, onu bütün insan soyu için görünmez kılmıştır. Sebebin cisimsiz mi cisim mi, keyfiyetli mi keyfiyetsiz mi olduğunu kim söyleyebilir; ya da genel olarak onun ousiası, keyfiyeti, bağıntısı ya da hareketi hakkında kim kesin bir hüküm verebilir? Kendisi hakkında ancak kendisi kesin konuşabilir, çünkü kendi tabiatını yanılmaksızın tam olarak bilen yalnız odur.
ἄλλως τε ἂν τὸ "κατ’ ἐμαυτοῦ ὤμοσα“ ὃν χρὴ τρόπον ἐκδεξώμεθα, παυσόμεθα τῆς ἄγαν σοφιστείας. μήποτ’ οὖν ἐστι τοιοῦτον· οὐδὲν τῶν δυναμένων πιστοῦν δύναται παγίως περὶ θεοῦ πιστῶσαι, οὐδενὶ γὰρ ἔδειξεν αὑτοῦ τὴν φύσιν, ἀλλ’ ἀόρατον αὐτὴν παντὶ τῷ γένει παρεσκεύασε· τίς ἂν ἰσχύσαι ἢ ὅτι ἀσώματον ἢ ὅτι σῶμα ἢ ὅτι ποιὸν ἢ ὅτι ἄποιον τὸ αἴτιον εἰπεῖν ἢ συνόλως περὶ οὐσίας ἢ ποιότητος ἢ σχέσεως ἢ κινήσεως αὐτοῦ βεβαίως ἀποφήνασθαι; ἀλλὰ περί γε ἑαυτοῦ μόνος ἰσχυριεῖται, ἐπεὶ καὶ μόνος ἀψευδῶς τὴν ἑαυτοῦ φύσιν ἠκρίβωσε.
3.207Öyleyse önce kendisinin, sonra da işlerinin en sağlam güvencesi yalnız Tanrı'dır. Dolayısıyla kendi üzerine ant içerek kendine güvence vermesi, yani başka kimsenin yapamayacağını yapması yerindeydi. Bu yüzden Tanrı üzerine ant içtiklerini söyleyenler dinsiz sayılabilir. Haklı olarak kimse onun üzerine ant içmez, çünkü kimse onun tabiatını ayırt edip bilemez; onun adı üzerine ant içebilirsek buna da razı olmalıyız. Bu ad da yorumcu logostur; çünkü bu logos biz eksik olanların tanrısı olabilir, bilgelerin ve kâmillerin tanrısı ise İlk Olan'dır.
βεβαιωτὴς οὖν ἰσχυρότατος ἑαυτοῦ τὸ πρῶτον, ἔπειτα καὶ τῶν ἔργων αὑτοῦ μόνος ὁ θεός, ὥστ’ εἰκότως ὤμνυε καθ’ ἑαυτοῦ πιστούμενος ἑαυτόν, ὃ μὴ δυνατὸν ἦν ἄλλῳ. διὸ καὶ ἀσεβεῖς ἂν νομισθεῖεν οἱ φάσκοντες ὀμνύναι κατὰ θεοῦ· εἰκότως γὰρ οὐδεὶς ὄμνυσι κατ’ αὐτοῦ, ὅτι γε οὐ περὶ τῆς φύσεως αὐτοῦ διαγνῶναι δύναται, ἀλλ’ ἀγαπητόν, ἐὰν ⟨κατὰ⟩ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ δυνηθῶμεν, ὅπερ ἦν τοῦ ἑρμηνέως λόγου· οὗτος γὰρ ἡμῶν τῶν ἀτελῶν ἂν εἴη θεός, τῶν δὲ σοφῶν καὶ τελείων ὁ πρῶτος.
3.208Musa da Yaratılmamış Olan'ın üstünlüğüne hayran kalarak "onun adıyla ant içeceksin" der (Tesniye 6:13), "onunla" demez. Çünkü yaratılmış olana güvence veren ve tanıklık eden ilahî logos olması yeter; Tanrı ise kendisinin güvencesi ve en sağlam tanığı olsun.
καὶ Μωυσῆς μέντοι τὴν ὑπερβολὴν θαυμάσας τοῦ ἀγενήτου φησίν· „καὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ ὀμῇ“ (Deut. 6, 13), οὐχὶ αὐτῷ· ἱκανὸν γὰρ τῷ γενητῷ πιστοῦσθαι καὶ μαρτυρεῖσθαι λόγῳ θείῳ· ὁ δὲ θεὸς αὑτοῦ πίστις ἔστω καὶ μαρτυρία βεβαιοτάτη.
3.209"Bu işi yaptığın için" (Tekvin 22:16) sözü dindarlığın sembolüdür; çünkü her şeyi yalnız Tanrı için yapmak dindarlıktır. Bu yüzden aretēnin sevgili çocuğunu, yani mesut olmayı da esirgemeyiz; onu Yaratıcı'ya bırakırız, çünkü bu ürünün yaratılmış birinin değil, Tanrı'nın mülkü sayılmaya layık olduğuna hükmederiz.
τὸ δὲ "οὗ εἵνεκα ἐποίησας τὸ ῥῆμα τοῦτο“ (Gen. 22, 16) σύμβολόν ἐστιν εὐσεβείας· τὸ γὰρ ἕνεκα θεοῦ μόνου πάντα πράττειν εὐσεβές. παρὸ καὶ ἀφειδοῦμεν τοῦ ἀγαπητοῦ τέκνου τῆς ἀρετῆς, τοῦ εὐδαιμονῆσαι, παραχωροῦντες αὐτὸ τῷ δημιουργῷ, ἄξιον τὸ γέννημα κρίνοντες κτῆμα θεοῦ νομίζεσθαι, ἀλλὰ μὴ γενητοῦ τινος.
3.210"Kutsayarak kutsayacağım" (Tekvin 22:17) demesi de yerindedir. Çünkü bazıları akla uygun birçok iş yapar, ama bunu sağlam düşünmeden doğarak yapmaz. Kötü insan da uygun eylemlerden bazılarını yapar, ama uygun bir melekeden doğarak değil; sarhoş ve deli de bazen ayık sözler söyler, ayık işler yapar, ama ayık bir düşünceden doğarak değil; pek küçük çocuklar da akıl sahibi olanların yaptığı ve söylediği birçok şeyi yapar ve söyler, ama akla dayanan bir melekeden doğarak değil, çünkü tabiat onları henüz akıl sahibi olacak kadar yetiştirmemiştir. Kanun koyucu ise bilgenin akıllıca davranmasının geçici bir hâlden gelmesini, kolayca elden kaçmasını, rastlantıya bağlı olmasını istemez; onun akıllıca düşünen bir melekeden ve yatkınlıktan gelmesini ister.
εὖ δὲ τὸ φάναι "εὐλογῶν εὐλογήσω“ (ib. 17)· πολλὰ γὰρ εὐλόγιστα δρῶσί τινες, ἀλλ’ οὐκ ἐπ’ εὐλογίαις, ἐπεὶ καὶ ὁ φαῦλος ἔνια δρᾷ τῶν καθηκόντων οὐκ ἀφ’ ἕξεως καθηκούσης, καὶ ὁ μεθύων μέντοι καὶ μεμηνὼς ἔστιν ὅτε νηφάλια φθέγγεταί τε καὶ ποιεῖ, ἀλλ’ οὐκ ἀπὸ νηφούσης διανοίας, καὶ οἱ ἔτι κομιδῇ νήπιοι παῖδες οὐκ ἀπὸ λογικῆς ἕξεως — οὔπω γὰρ αὐτοὺς ἡ φύσις λογικοὺς πεπαίδευκε — πολλὰ πράττουσι καὶ λέγουσιν ὧν οἱ λογικοί. βούλεται δὲ ὁ νομοθέτης τὸν σοφὸν μὴ σχετικῶς καὶ εὐαλώτως καὶ ὡς ἂν ἐκ τύχης εὐλόγιστον δοκεῖν εἶναι, ἀλλ’ ἀπὸ ἕξεως καὶ διαθέσεως εὐλογίστου.
3.211Bedbaht hisse acıları bol bol tattırmak yetmedi, "inilti" de eklendi. İnilti şiddetli ve gerilmiş bir acıdır; çünkü çoğu zaman inlemeden elem çekeriz, ama inlemeye başladığımızda acıları yakıcı biçimde, sağanak gibi yaşarız. İnlemek de iki türlüdür. Biri haksızlıkları arzulayıp isteyen ve onlara ulaşamayanlarda olur; bu kötüdür. Öbürü tövbe edenlerde, eski sapmalarına üzülenlerde, "Ne bedbahtız! Akılsızlık, ahmaklık ve haksız işler hastalığına yakalandığımızı ne kadar zamandır fark etmemişiz" diyenlerde olur.
οὐκ ἐξήρκεσεν οὖν τῇ βαρυδαίμονι αἰσθήσει χρῆσθαι πλουσίως ταῖς λύπαις, ἀλλὰ καὶ „τῷ στεναγμῷ". ἔστι δὲ στεναγμὸς σφοδρὰ καὶ ἐπιτεταμένη λύπη· πολλάκις γὰρ ἀλγοῦμεν οὐχὶ στένοντες· ὅταν δ’ ἐπιστένωμεν, ἀνιαρῶς καὶ πάνυ ὀμβρηρῶς χρώμεθα ταῖς λύπαις. τὸ δὲ στένειν ἐστὶ διττόν· ἓν μὲν ὃ γίνεται περὶ τοὺς ἐπιθυμοῦντας καὶ ὀρεγομένους τῶν ἀδικιῶν καὶ μὴ τυγχάνοντας, ὃ δὴ καὶ φαῦλόν ἐστιν· ἕτερον δὲ ὃ γίνεται περὶ τοὺς μετανοοῦντας καὶ ἀχθομένους ἐπὶ τῇ πάλαι τροπῇ καὶ λέγοντας Κακοδαίμονες ἡμεῖς, ὅσον ἄρα χρόνον ἐλελήθειμεν νοσοῦντες ἀφροσύνης νόσον καὶ ἀνοίας καὶ ἀδικίας ἐπιτηδευμάτων.
3.212Ama bu, Mısır kralı, yani tanrısız ve hazza düşkün tutum psykhēde son bulup ölmedikçe olmaz. "O uzun günlerden sonra Mısır kralı öldü" der; ardından kötülük ölür ölmez Tanrı'yı gören kendi sapmasına inler: "İsrailoğulları bedene ait işlerden, Mısır işlerinden dolayı inlediler" (Çıkış 2:23). Çünkü içimizdeki kral, yani hazza düşkün tutum yaşadıkça psykhēyi işlediği günahlardan sevinç duymaya ikna eder; o öldüğünde ise psykhē inler.
τοῦτο δ’ οὐ γίνεται, ἐὰν μὴ τελευτήσῃ καὶ ἀποθάνῃ ἐκ τῆς ψυχῆς ὁ βασιλεὺς τῆς Αἰγύπτου, ὁ ἄθεος καὶ φιλήδονος τρόπος· "μετὰ γὰρ τὰς ἡμέρας τὰς πολλὰς ἐκείνας ἐτελεύτησεν ὁ βασιλεὺς τῆς Αἰγύπτου“· εἶτ’ εὐθὺς ἀποθανούσης κακίας στενάζει ὁ ὁρῶν τὸν θεὸν [καὶ] τὴν ἑαυτοῦ τροπήν, „κατεστέναξαν γὰρ οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ ἀπὸ τῶν σωματικῶν καὶ Αἰγυπτιακῶν ἔργων“ (Exod. 2, 23)· ἐπεὶ ζῶν γε ὁ βασιλεὺς καὶ φιλήδονος τρόπος ἐν ἡμῖν γεγηθέναι τὴν ψυχὴν ἀναπείθει ἐφ’ οἷς ἁμαρτάνει, ὅταν δὲ τελευτήσῃ, στένει.
3.213Bu yüzden psykhē efendisine yakararak bir daha sapmamak, kemale erişi eksik kalmış olarak almamak için haykırır. Çünkü Tanrı tövbe etmek isteyen birçok psykhēye buna izin vermemiştir; onlar Sodom'u sevdiği için taşa dönen Lut'un karısı gibi (Tekvin 19:26), bir geri akıntıya kapılmışçasına geriye çekilip Tanrı'nın altüst ettiği tabiatlara geri koşmuşlardır.
διὸ καὶ ἐκβοᾷ πρὸς τὸν δεσπότην ἱκετεύουσα, μηκέτι τραπῆναι μηδὲ ἀτελῆ τὴν τελείωσιν λαβεῖν· πολλαῖς γὰρ ψυχαῖς μετανοίᾳ χρῆσθαι βουληθείσαις οὐκ ἐπέτρεψεν ὁ θεός, ἀλλ’ ὥσπερ ὑπὸ παλιρροίας εἰς τοὔμπαλιν ἀνεχώρησαν τρόπον τινὰ τῆς Λὼτ γυναικὸς (Gen. 19, 26) τῆς λιθουμένης διὰ τὸ Σοδόμων ἐρᾶν καὶ εἰς τὰς κατεστραμμένας ὑπὸ τοῦ θεοῦ φύσεις
3.214Ama şimdi "onların feryadı Tanrı'ya yükseldi" der (Çıkış 2:23); bununla Var Olan'ın lütfuna tanıklık eder. Çünkü Tanrı yakaran logosu güçlü bir biçimde kendine çağırmasaydı o yükselmezdi; yani yukarı çıkarılmaz, büyümez, topraktan şeylerin aşağılığından kaçıp yükseklere doğru yol almaya başlamazdı. Bu yüzden sonraki sözlerde de şöyle der: "İşte İsrailoğullarının çığlığı bana ulaştı" (Çıkış 3:9).
ἀνατρέχειν. ἀλλὰ νυνί γέ φησιν ὅτι "ἀνέβη ἡ βοὴ αὐτῶν πρὸς τὸν θεόν“ (Exod. 2, 23), μαρτυρῶν τῇ τοῦ ὄντος χάριτι· εἰ γὰρ μὴ δυνατῶς πρὸς ἑαυτὸν ἐκάλεσε τὸν ἱκέτην λόγον, οὐκ ἂν ἀνέβη, τουτέστιν οὐκ ἂν ἀνεβιβάσθη καὶ ηὐξήθη καὶ μετεωρεῖν ἤρξατο φυγὼν τὴν ταπεινότητα τῶν γηίνων. διὸ καὶ ἐν τοῖς ἑξῆς φησιν· "ἰδοὺ κραυγὴ τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ ἥκει πρὸς μέ“ (Exod. 3, 9).
3.215Yakarışın Tanrı'ya kadar ulaşması pek güzeldir; çağıran iyiliksever olmasaydı ulaşmazdı. Bazı psykhēlerin ise önüne kendisi çıkar: "Sana geleceğim ve seni kutsayacağım" (Çıkış 20:24). Görüyorsun ya, Sebep'in lütfu ne büyüktür: bizim ağırdan almamızın önüne geçer ve psykhēye tam bir iyilik etmek için onu karşılamaya çıkar. Bu söz öğretici bir vahiydir: düşünceye Tanrı kavramı girdiğinde düşünce hemen sağlam düşünmeye başlar ve bütün hastalıklarından kurtulur.
πάνυ καλῶς τὸ φθάσαι μέχρι θεοῦ τὴν ἱκεσίαν· οὐκ ἂν δὲ ἔφθασεν, εἰ μὴ ὁ καλῶν χρηστὸς ἦν. ἐνίαις δὲ ψυχαῖς προαπαντᾷ· "ἥξω πρὸς σὲ καὶ εὐλογήσω σε“ (Exod. 20, 24). ὁρᾷς ὅση τοῦ αἰτίου ἡ χάρις φθάνοντος τὴν ἡμετέραν μέλλησιν καὶ προαπαντῶντος εἰς εὐεργεσίαν παντελῆ τῆς ψυχῆς. καὶ χρησμός ἐστι δογματικὸς τὸ λεγόμενον· ἐὰν γὰρ ἔλθῃ εἰς τὴν διάνοιαν ἔννοια θεοῦ, εὐθὺς εὐλογιστεῖ τε καὶ πάσας τὰς νόσους αὐτῆς ἰᾶται.
3.216His ise her zaman acı çeker, inler ve hissetmeyi sancıyla, onulmaz elemlerle doğurur; nitekim Tanrı'nın kendisi de "çocukları acılar içinde doğuracaksın" der (Tekvin 3:16). Görme görmeyi, işitme işitmeyi, tatma tatmayı, kısacası his hissetmeyi doğurur. Ama akılsız kişide bunların her biri ağır bir sıkıntı olmadan gerçekleşmez; çünkü o, görmeyi de işitmeyi de tatmayı da koklamayı da, genel olarak hissetmeyi de acıyla yaşar.
ἡ δέ γε αἴσθησις αἰεὶ λυπεῖται καὶ στένει καὶ τίκτει μετ’ ὀδύνης καὶ ἀλγηδόνων ἀνηκέστων τὸ αἰσθάνεσθαι, ὡς καὶ αὐτός φησιν· „ἐν λύπαις τέξῃ τέκνα“ (Gen. 3, 16)· τίκτει δὲ ἡ μὲν ὅρασις τὸ ὁρᾶν, ἡ δὲ ἀκοὴ τὸ ἀκούειν, ἡ δὲ γεῦσις τὸ γεύεσθαι, καὶ συνόλως ἡ αἴσθησις τὸ αἰσθάνεσθαι· ἀλλ’ οὐκ ἄνευ χαλεπῆς ἀνίας τῷ ἄφρονι ἕκαστον τούτων ποιεῖται, ἐπιλύπως γὰρ οὗτος καὶ ὁρᾷ καὶ ἀκούει καὶ γεύεται καὶ ὀσφραίνεται καὶ κοινῶς αἰσθάνεται.
3.217Tersine aretēnin taşkın bir sevinçle gebe kaldığını, erdemli insanın gülerek ve neşeyle doğurduğunu, ikisinin ürününün de bizzat gülüş olduğunu görürsün. Bilgenin üzülerek değil sevinerek doğurduğuna ilahî logos şu sözlerle tanıklık edecektir: "Tanrı İbrahim'e dedi: Karın Sara'ya artık Sara denmeyecek, adı Sarra olacak; onu kutsayacağım ve ondan sana bir çocuk vereceğim" (Tekvin 17:15–16). Sonra şunu ekler: "İbrahim yüzüstü yere kapandı, güldü ve şöyle dedi: Yüz yaşındaki adamın çocuğu mu olacak, doksan yaşındaki Sarra mı doğuracak?" (Tekvin 17:17).
ἔμπαλιν δὲ τὴν ἀρετὴν εὑρήσεις μετὰ χαρᾶς ὑπερβαλλούσης [καὶ] κυοφοροῦσαν καὶ τὸν σπουδαῖον σὺν γέλωτι καὶ εὐθυμίᾳ γεννῶντα καὶ τὸ γέννημα ἀμφοῖν αὐτὸ γέλωτ’ ὄν. ὡς μὲν οὖν ὁ σοφὸς χαίρων ἀλλ’ οὐ λυπούμενος γεννᾷ, μαρτυρήσει λέγων οὕτως ὁ θεῖος λόγος· "εἶπεν ὁ θεὸς τῷ Ἀβραάμ· Σάρα ἡ γυνή σου οὐ κληθήσεται Σάρα, ἀλλὰ Σάρρα αὐτῆς ἔσται τὸ ὄνομα· εὐλογήσω αὐτὴν καὶ δώσω σοι ἐξ αὐτῆς τέκνον“ (Gen. 17,15. 16)· εἶτ’ ἐπιλέγει· "καὶ ἔπεσεν Ἀβραὰμ ἐπὶ πρόσωπον καὶ ἐγέλασε καὶ εἶπεν Εἰ τῷ ἑκατονταετεῖ γενήσεται, καὶ ἡ Σάρρα ἐνενήκοντα ἐτῶν οὖσα τέξεται“ (ib. 17) ;
3.218İbrahim mesut olmayı, yani İshak'ı doğuracağı için sevinçli ve gülüyor görünür. Aretē olan Sarra da güler; buna aynı kitap şu sözlerle tanıklık edecektir: "Sarra'nın kadınlık hâli kesilmişti; içinden güldü ve şöyle dedi: Bugüne kadar mesut olmak bana nasip olmadı; efendim de" —yani ilahî logos— "yaşlıdır" (Tekvin 18:11–12). Logosun yaşlı olması zorunludur, vaat ettiğinde ona inanmak da güzeldir. Ürün de gülüş ve sevinçtir; çünkü İshak da böyle çevrilir.
οὗτος μὲν δὴ φαίνεται γεγηθὼς καὶ γελῶν, ὅτι μέλλει γεννᾶν τὸ εὐδαιμονεῖν, τὸν Ἰσαάκ· γελᾷ δὲ καὶ ἡ ἀρετὴ Σάρρα, μαρτυρήσει δὲ ὁ αὐτὸς λέγων ὧδε· "ἐξέλιπε Σάρρᾳ γίνεσθαι τὰ γυναικεῖα, καὶ ἐγέλασε τῇ διανοίᾳ καὶ εἶπεν Οὔπω μοι γέγονε τὸ εὐδαιμονεῖν ἕως τοῦ νῦν· ὁ δὲ κύριός μου“ θεῖος λόγος „πρεσβύτερός ἐστιν“ (Gen. 18, 11. 12), ᾧ προσεῖναι τοῦτο ἀνάγκη καὶ πιστεύειν καλὸν ὑπισχνουμένῳ. καὶ τὸ γέννημα δ’ ἐστὶ γέλως καὶ χαρά· τοῦτο γὰρ καὶ Ἰσαὰκ ἑρμηνεύεται.
3.219Öyleyse his acı çeksin, aretē ise her zaman sevinsin. Nitekim mesut olmak doğduğunda aretē vakarla şöyle der: "Rab bana gülüş yaptı; bunu işiten benimle birlikte sevinecek" (Tekvin 21:6). Ey sırlara erenler, kulaklarınızı açın ve en kutsal ayinleri kabul edin: gülüş sevinçtir, "yaptı" da "doğurdu" demektir; dolayısıyla söylenen şudur: İshak'ı Rab doğurdu. Çünkü kâmil tabiatın babası odur; psykhēlere mesut olmayı eken ve onu doğuran odur.
λυπείσθω τοιγαροῦν αἴσθησις, ἀρετὴ δ’ αἰεὶ χαιρέτω· καὶ γὰρ γεννηθέντος τοῦ εὐδαιμονεῖν φησι σεμνυνομένη· „γέλωτα ἐποίησέ μοι ὁ κύριος· ὃς γὰρ ἂν ἀκούσῃ, συγχαρεῖταί μοι“ (Gen. 21, 6). ἀναπετάσαντες οὖν ὦτα, ὦ μύσται, παραδέξασθε τελετὰς ἱερωτάτας· ὁ γέλως ἐστὶν ἡ χαρά, τὸ δὲ „ἐποίησεν“ ἴσον τῷ ἐγέννησεν, ὥστ’ εἶναι τὸ λεγόμενον τοιοῦτον· Ἰσαὰκ ἐγέννησεν ὁ κύριος· αὐτὸς γὰρ πατήρ ἐστι τῆς τελείας φύσεως, σπείρων ἐν ταῖς ψυχαῖς καὶ γεννῶν τὸ εὐδαιμονεῖν.
3.220"Kocana yönelişin olacak" der (Tekvin 3:16). Hissin iki kocası vardır: biri yasal, öbürü baştan çıkarıcı. Görülen şey görmeyi, ses işitmeyi, tat tatmayı, öbürlerinin her biri de kendi duyusunu baştan çıkarıcı bir koca gibi harekete geçirir; bunlar akıldan yoksun hissi kendilerine çevirip çağırır, ona hâkim olur ve efendilik eder. Güzellik görmeyi, hoş tat tatmayı, öbür duyulur şeylerin her biri de kendisine karşılık gelen hissi köleleştirmiştir.
„Καὶ πρὸς τὸν ἄνδρα σου“ φησίν „ἡ ἀποστροφή σου“ (Gen. 3,16). δύο αἰσθήσεως ἄνδρες εἰσίν, ὁ μὲν νόμιμος, ὁ δὲ φθορεύς· ἀνδρὸς μὲν γὰρ ⟨φθορέως⟩ τρόπον τὸ μὲν ὁρατὸν κινεῖ τὴν ὅρασιν, ἡ δὲ φωνὴ τὴν ἀκοήν, ὁ δὲ χυλὸς τὴν γεῦσιν, καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον· ταῦτα δ’ ἀποστρέφει καὶ καλεῖ τὴν ἄλογον αἴσθησιν πρὸς ἑαυτὰ καὶ κατακρατεῖ καὶ κυριεύει· τό τε γὰρ κάλλος τὴν ὅρασιν ἐδουλώσατο ὅ τε ἡδὺς χυλὸς τὴν γεῦσιν καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον αἰσθητῶν τὴν κατ’ αὐτὸ αἴσθησιν·
3.221Oburun aşçıların ve fırıncıların ustalıkla hazırladıklarına nasıl kulluk ettiğine, nağmeye kendini kaptıranın kithara, aulos ya da şarkı söylemesini bilen biri karşısında nasıl yenik düştüğüne bak. Yasal kocasına, nousa yönelen his ise en büyük yararı görür.
ἴδε γέ τοι τὸν λίχνον, ὡς δουλεύει ταῖς παρασκευαῖς τῶν ὅσα ὀψαρτυταὶ καὶ σιτοπόνοι τεχνιτεύουσι, καὶ τὸν σεσοβημένον περὶ μέλος, πῶς ἐπικρατεῖται ὑπὸ κιθάρας ἢ αὐλοῦ ἢ καὶ ᾄδειν ἐπισταμένου. τῇ δέ γε πρὸς τὸν νόμιμον ἄνδρα, τὸν νοῦν, ἀποστραφείσῃ μεγίστη ἐστὶν ὠφέλεια αἰσθήσει.
3.222Şimdi sırasıyla, doğru logosa aykırı hareket eden nousun kendisi hakkında neler anlattığına bakalım. "Tanrı Âdem'e dedi: Karının sesini dinlediğin ve yememeni buyurduğum ağaçtan yediğin için, ondan yediğin için toprak senin işlerinde lanetlidir" (Tekvin 3:17). Hissin nousa değil, nousun hisse kulak vermesi son derece zararlıdır; çünkü her zaman daha iyi olan yönetmeli, daha kötü olan yönetilmelidir; nous da histen daha iyidir.
Ἴδωμεν οὖν ἑξῆς, τίνα καὶ περὶ αὐτοῦ τοῦ νοῦ διεξέρχεται παρὰ τὸν ὀρθὸν λόγον κινουμένου. „τῷ δὲ Ἀδὰμ εἶπεν ὁ θεός Ὅτι ἤκουσας τῆς φωνῆς τῆς γυναικός σου καὶ ἔφαγες ἀπὸ τοῦ ξύλου, οὗ ἐνετειλάμην σοι μὴ φαγεῖν, ἀπ’ αὐτοῦ ἔφαγες, ἐπικατάρατος ἡ γῆ ἐν τοῖς ἔργοις σου“ (Gen. 3, 17). ἀλυσιτελέστατόν ἐστιν ἀκούειν αἰσθήσεως νοῦν, ἀλλὰ μὴ αἴσθησιν νοῦ· ἀεὶ γὰρ τὸ κρεῖττον ἄρχειν, τὸ δὲ χεῖρον ἄρχεσθαι δεῖ· νοῦς δὲ κρεῖττον αἰσθήσεως.
3.223Arabacı yönetip hayvanları dizginlerle istediği yere sürdüğünde araba onun istediği yere gider; hayvanlar dizginden boşanıp üstün geldiğinde ise arabacı çoğu zaman yerde sürüklenir, hayvanlar da bazen koşunun hızıyla bir çukura yuvarlanır ve her şey karmakarışık gider. Gemi de dümenci dümen yekesini kavrayıp onu gerektiği gibi yönettiğinde dosdoğru yol alır; ters bir rüzgâr denizi kaplayıp dalgalar kabardığında ise alabora olur.
ὥσπερ οὖν ἄρχοντος μὲν ἡνιόχου καὶ ταῖς ἡνίαις τὰ ζῷα ἄγοντος ᾗ βούλεται ἄγεται τὸ ἅρμα, ἀφηνιασάντων δὲ ἐκείνων καὶ κρατησάντων ὅ τε ἡνίοχος κατεσύρη πολλάκις τά τε ζῷα ἔστιν ὅτε τῇ ῥύμῃ τῆς φορᾶς εἰς βόθρον κατηνέχθη πλημμελῶς τε πάντα φέρεται, καὶ ναῦς εὐθυδρομεῖ μέν, ἡνίκα τῶν οἰάκων λαβόμενος ὁ κυβερνήτης ἀκολούθως πηδαλιουχεῖ, περιτρέπεται δ’ ὅτε πνεύματος ἐναντίου περιπνεύσαντος τῇ θαλάττῃ ὁ κλύδων ἐνῴκησεν,
3.224Aynı şekilde psykhēnin arabacısı ya da dümencisi olan nous bir şehrin yöneticisi gibi bütün canlıyı yönettiğinde hayat doğru yolda ilerler; akıldan yoksun his birinciliği ele geçirdiğinde ise, kölelerin efendilerine saldırdığı zamanki gibi korkunç bir kargaşa başlar. Çünkü doğrusunu söylemek gerekirse, o zaman nous alev alev yanar: hisler alevi tutuşturur, duyulur şeyler de yakacak olarak altına konur.
οὕτως ἐπειδὰν μὲν ὁ τῆς ψυχῆς ἡνίοχος ἢ κυβερνήτης ὁ νοῦς ἄρχῃ τοῦ ζῴου ὅλου καθάπερ ἡγεμὼν πόλεως, εὐθύνεται ὁ βίος, ὅταν δὲ ἡ ἄλογος αἴσθησις φέρηται τὰ πρωτεῖα, σύγχυσις καταλαμβάνει δεινή, οἷα δούλων δεσπόταις ἐπιτεθειμένων· τότε γάρ, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, ἐμπίπραται φλεγόμενος ὁ νοῦς, τῶν αἰσθήσεων τὴν φλόγα ἐγειρουσῶν τὰ αἰσθητὰ ὑποβεβλημένων.
3.225Musa da hisler aracılığıyla nousun böyle tutuşturulmasını şu sözlerle gösterir: "Kadınlar Moab'da ateşi daha da tutuşturdular" —Moab "babadan" diye çevrilir, babamız da noustur—. Çünkü şöyle der: "O zaman bilmece söyleyenler diyecekler: Heşbon'a gelin, Sihon şehri kurulsun ve donatılsın;
καὶ Μωυσῆς μέντοι δηλοῖ περὶ τῆς τοιαύτης ἐμπρήσεως, ἣ γίνεται διὰ τῶν αἰσθήσεων, τοῦ νοῦ, ὅταν λέγῃ· „καὶ αἱ γυναῖκες ἔτι προσεξέκαυσαν πῦρ ἐν Μωάβ“ — ἑρμηνεύεται γὰρ „ἐκ πατρός“, ὅ τε πατὴρ ἡμῶν ὁ νοῦς ἐστι —· „τότε“ γάρ φησιν „ἐροῦσιν οἱ αἰνιγματισταί Ἔλθετε εἰς Ἐσεβών, ἵνα οἰκοδομηθῇ καὶ κατασκευασθῇ πόλις Σηών.
3.226çünkü Heşbon'dan ateş çıktı, Sihon şehrinden alev; Moab'a kadar yiyip bitirdi, Arnon'un dikili taşlarını yuttu. Vay sana Moab! Mahvoldun, ey Kemoş halkı! Oğulları kaçıp kurtulmaya bırakıldı, kızları Amorluların kralı Sihon'a tutsak düştü; onların soyu Heşbon'dan Divon'a kadar yok olacak; kadınlar Moab'a karşı ateşi daha da tutuşturdular" (Sayılar 21:27–30). Heşbon "akıl yürütmeler" diye çevrilir; bunlar belirsizlikle dolu bilmecelerdir. Bir hekimin akıl yürütmesine bak: "Hastanın içini boşaltacağım, onu besleyeceğim, ilaçlarla ve perhizle tedavi edeceğim, keseceğim, dağlayacağım." Ama tabiat çoğu zaman bunlar olmadan iyileştirmiş, bunlarla birlikte öldürmüştür; öyle ki hekimin bütün hesaplarının belirsizlik ve bilmecelerle dolu düşler olduğu ortaya çıkmıştır.
ὅτι πῦρ ἐξῆλθεν ἐξ Ἐσεβών, φλὸξ ἐκ πόλεως Σηών, καὶ κατέφαγεν ἕως Μωὰβ καὶ κατέπιε στήλας Ἀρνών. οὐαί σοι, Μωάβ· ἀπώλου, λαὸς Χαμώς. ἀπεδόθησαν ⟨οἱ⟩ υἱοὶ αὐτῶν σῴζεσθαι, καὶ αἱ θυγατέρες αὐτῶν αἰχμάλωτοι τῷ βασιλεῖ Ἀμορραίων Σηών, καὶ τὸ σπέρμα αὐτῶν ἀπολεῖται Ἐσεβὼν ἕως Δεβών, καὶ ⟨αἱ⟩ γυναῖκες ἔτι προσεξέκαυσαν πῦρ ἐπὶ Μωάβ“ (Num. 21, 27—30). Ἐσεβὼν ἑρμηνεύεται λογισμοί· οὗτοι δ’ εἰσὶν αἰνίγματα ἀσαφείας γέμοντα. ἴδε λογισμὸν ἰατροῦ· κενώσω τὸν κάμνοντα, θρέψω, φαρμάκοις ἰάσομαι ⟨καὶ⟩ διαίτῃ, τεμῶ, καύσω· ἀλλὰ πολλάκις ἡ φύσις καὶ ἄνευ τούτων ἰάσατο καὶ μετὰ τούτων ἀπώλεσεν, ὡς τοὺς ἰατροῦ πάντας ἐπιλογισμοὺς ἐνύπνια εὑρεθῆναι ἀσαφείας καὶ αἰνιγμάτων πλήρη.
3.227Çiftçi de yine şöyle der: "Tohum atacağım, fidan dikeceğim, bitkiler büyüyecek, ürün verecekler; bu ürünler yalnız zorunlu ihtiyacı karşılamakla kalmayacak, bolluğa da yetecek." Sonra birden bir yangın, bir fırtına ya da ardı arkası kesilmeyen sağanaklar her şeyi mahvetmiştir. Bazen de ürünler olgunlaşmış, ama bunları hesaplayan onlardan yararlanamamış, daha önce ölmüş, emek verdiği ürünlerin tadını çıkaracağını boşuna ummuştur.
πάλιν ὁ γεωπόνος φησί· σπέρματα βαλοῦμαι, φυτεύσω, αὐξήσει τὰ φυτά, καρποὺς ταῦτα οἴσει, οἳ οὐ μόνον εἰς ἀπόλαυσιν ἔσονται χρήσιμοι τὴν ἀναγκαίαν, ἀλλὰ καὶ πρὸς περιουσίαν ἀρκέσουσιν· εἶτ’ ἐξαίφνης φλὸξ ἢ ζάλη ἢ ἐπομβρίαι συνεχεῖς διέφθειραν πάντα· ἔστι δ’ ὅτε τὰ μὲν ἐτελεσιουργήθη, ὁ δὲ ταῦτα λογισάμενος οὐκ ὤνατο, ἀλλὰ προαπέθανε καὶ ἐπὶ τοῖς τῶν πονηθέντων καρποῖς μάτην ἀπόλαυσιν ἐμαντεύσατο.
3.228Öyleyse en iyisi Tanrı'ya güvenmek, belirsiz akıl yürütmelere ve dayanaksız tahminlere güvenmemektir. "İbrahim Tanrı'ya iman etti ve adil sayıldı" (Tekvin 15:6); Musa da "bütün evinde güvenilir" olduğuna dair tanıklıkla yönetir (Sayılar 12:7). Kendi akıl yürütmelerimize güvenirsek hakikati bozan nousun şehrini kurar ve donatırız; çünkü Sihon "bozan" diye çevrilir.
ἄριστον οὖν τῷ θεῷ πεπιστευκέναι καὶ μὴ τοῖς ἀσαφέσι λογισμοῖς καὶ ταῖς ἀβεβαίοις εἰκασίαις· "Ἀβραάμ γέ τοι ἐπίστευσε τῷ θεῷ, καὶ δίκαιος ἐνομίσθη“ (Gen. 15, 6)· καὶ Μωυσῆς ἄρχει μαρτυρούμενος ὅτι ἐστὶ „πιστὸς ἐν ὅλῳ τῷ οἴκῳ“ (Num. 12, 7). ἐὰν δὲ ἀποπιστεύσωμεν τοῖς ἰδίοις λογισμοῖς, κατασκευάσομεν καὶ οἰκοδομήσομεν τὴν πόλιν τοῦ διαφθείροντος τὴν ἀλήθειαν νοῦ· Σηὼν γὰρ ἑρμηνεύεται διαφθείρων.
3.229Bu yüzden düşleri gören kişi uyandığında, akılsızın bütün hareketlerinin ve tasarılarının hakikatten payı olmayan düşler olduğunu —nousun kendisi de bir düş çıkmıştı—, Tanrı'ya güvenmenin doğru, boş akıl yürütmelere güvenmenin ise yanlış bir öğreti olduğunu anlamıştır. Akıldan yoksun atılım da hem akıl yürütmelerden hem de hakikati bozan noustan çıkıp gelir; bu yüzden "Heşbon'dan ateş çıktı, Sihon şehrinden alev" der (Sayılar 21:28). Çünkü ya inandırıcı akıl yürütmelere ya da hakikati bozan nousa güvenmek işte bu kadar akıldan yoksundur.
παρὸ καὶ ἀναστάς, παρ’ ᾧ ἦν ἐνύπνια, εὗρεν, ὅτι αἱ κινήσεις ἅπασαι καὶ αἱ διατάσεις τοῦ ἄφρονός εἰσιν ἐνύπνια ἀληθείας ἀμέτοχα — αὐτὸς γὰρ ὁ νοῦς ἐνύπνιον εὑρέθη —, ὅτι ἀληθὲς μέν ἐστι δόγμα τὸ πιστεύειν θεῷ, ψεῦδος δὲ τὸ πιστεύειν τοῖς κενοῖς λογισμοῖς. ἄλογος δὲ ὁρμὴ ἐξέρχεται καὶ φοιτᾷ ἀφ’ ἑκατέρων τῶν τε λογισμῶν καὶ τοῦ νοῦ τοῦ διαφθείροντος τὴν ἀλήθειαν· διὸ καί φησιν, ὅτι „πῦρ ἐξῆλθεν ἐξ Ἐσεβών, φλὸξ ἐκ πόλεως Σηών“ (Num. 21, 28)· οὕτως γὰρ ἄλογον τὸ πιστεύειν ἢ λογισμοῖς πιθανοῖς ἢ νῷ διαφθείροντι τὸ ἀληθές.
3.230"Moab'a kadar yiyip bitirir", yani nousa kadar; çünkü yanlış kanaat bedbaht noustan başka kimi aldatır ki? Onun içindeki dikili taşları, yani bir dikili taşa basılıp kazınmış gibi duran tek tek düşünceleri yer, kemirir, yutar. Bu dikili taşlar Arnon'dur; Arnon "onların ışığı" diye çevrilir, çünkü şeylerin her biri akıl yürütmede açıklığa kavuşur.
"κατεσθίει γέ τοι καὶ ἕως Μωάβ“ τουτέστιν ἕως τοῦ νοῦ· τίνα γὰρ ἄλλον ἢ τὸν ἄθλιον νοῦν ἡ ψευδὴς δόξα ἀπατᾷ; κατεσθίει καὶ βιβρώσκει καὶ μέντοι καὶ καταπίνει τὰς ἐν αὐτῷ στήλας, τουτέστι τὰ κατὰ μέρος ἐνθυμήματα, ἃ καθάπερ ἐν στήλῃ τετύπωται καὶ ἐγκεχάρακται. Ἀρνὼν δ’ εἰσὶν αἱ στῆλαι, ὅπερ ἑρμηνεύεται „φῶς αὐτῶν“, ἐπεὶ τῶν πραγμάτων ἕκαστον ἐν λογισμῷ σαφηνίζεται.
3.231Kendini beğenmiş ve kendine âşık nous için şöyle ağıt yakmaya başlar: "Vay sana Moab, mahvoldun!" Çünkü olası şeylere dair tahmine dayanan bilmecelere kulak verirsen hakikati yitirmişsindir. "Kemoş halkı", yani senin halkın ve gücün sakat ve kör çıkmıştır; çünkü Kemoş "el yordamıyla yoklama gibi" diye çevrilir; bu da görmeyenin işidir.
ἄρχεται μὲν οὖν θρηνεῖν τὸν αὐθάδη καὶ φίλαυτον νοῦν οὕτως· "οὐαί σοι, Μωάβ, ἀπώλου“· εἰ γὰρ αἰνίγμασι προσέχεις τοῖς κατὰ τὴν τῶν εἰκότων ἐπιβολήν, ἀπολώλεκας ἀλήθειαν. „λαὸς Χαμώς“ τουτέστιν ὁ λαός σου καὶ ἡ δύναμις εὕρηται πηρὸς καὶ τετυφλωμένος· Χαμὼς γὰρ ἑρμηνεύεται "ὡς ψηλάφημα"· ἴδιον δὲ τοῦ μὴ ὁρῶντος τὸ ἔργον τοῦτο.
3.232Bunların oğulları, yani tek tek akıl yürütmeler kaçak düşer; kız yerinde olan görüşler de Amorluların kralına, yani konuşanların sofistine tutsak düşer. Çünkü Amorlular "konuşanlar" diye çevrilir ve dışa vurulan sözün sembolüdür; onların önderi de sofisttir, sözün hilelerini araştırmakta ustadır; hakikatin sınırını aşanlar onun safsatalarıyla aldatılır.
τούτοις οἱ μὲν υἱοὶ ⟨οἱ⟩ κατὰ μέρος λογισμοὶ φυγάδες, αἱ δὲ γνῶμαι θυγατέρων ἔχουσαι δύναμιν αἰχμάλωτοι τῷ βασιλεῖ τῶν Ἀμορραίων, τουτέστι τῷ σοφιστῇ λαλούντων· οἱ γὰρ Ἀμορραῖοι ἑρμηνεύονται λαλοῦντες, τοῦ γεγωνότος λόγου σύμβολον ὄντες· ὁ δὲ τούτων ἡγεμὼν ὁ σοφιστής ἐστι καὶ δεινὸς λόγων ἀνερευνᾶν τέχνας, ὑφ’ οὗ κατασοφίζονται οἱ τὸν ὅρον τῆς ἀληθείας ὑπερβαίνοντες.
3.233Öyleyse hakikatin sağlıklı ölçüsünü bozan Sihon ve onun soyu yok olacak; Heşbon, yani sofistçe bilmeceler de Divon'a kadar yok olacak. Divon "yargılama" demektir; pek yerinde, çünkü olası ve inandırıcı şeylerin hakikate dair epistēmēsi yoktur; onlarda yalnız dava, anlaşmazlık, kavgacı yarışma, üstün gelme hırsı ve bu türden şeyler vardır.
Σηὼν οὖν ὁ διαφθείρων τὸν ὑγιῆ κανόνα τῆς ἀληθείας καὶ τὸ σπέρμα αὐτοῦ ἀπολεῖται καὶ Ἐσεβὼν τὰ αἰνίγματα τὰ σοφιστικὰ ἕως Δεβών, ὃ καλεῖται δικασμός· πάνυ προσφυῶς· τὰ γὰρ εἰκότα καὶ πιθανὰ οὐκ ἔχει περὶ ἀληθείας ἐπιστήμην, ἀλλὰ δίκην καὶ ἀμφισβήτησιν καὶ ἐριστικὴν ἅμιλλαν καὶ φιλονεικίαν καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα.
3.234Ama nousa kendi düşünülür belaları yetmedi; kadınlar da, yani hisler de ateşi körükleyip ona karşı büyük bir yangın çıkardılar. Söylenenin ne olduğuna bak: Çoğu zaman geceleri hislerimizden hiçbiri işlemezken birçok ve birbirinden farklı şey hakkında tuhaf kavrayışlar ediniriz; çünkü psykhē hep hareket hâlindedir ve sayısız değişikliğe açıktır. Psykhēnin kendi kendisinden doğurdukları onun bozulmasına yeterdi.
ἀλλ’ οὐκ ἐξήρκεσε τῷ νῷ τὰς ἰδίας καὶ νοητὰς ἔχειν κῆρας, ἀλλ’ ἔτι καὶ αἱ γυναῖκες προσεξέκαυσαν πῦρ, αἱ αἰσθήσεις, πυρκαϊὰν πολλὴν ἐπ’ αὐτόν. ἴδε μέντοι τὸ λεγόμενον οἷόν ἐστι. πολλάκις νύκτωρ οὐδεμιᾷ τῶν αἰσθήσεων ἐνεργοῦντες ἀτόπους περὶ πολλῶν καὶ διαφερόντων λαμβάνομεν ἐννοίας, τῆς ψυχῆς ἀεικινήτου ὑπαρχούσης καὶ μυρίας τροπὰς ἐνδεχομένης. ἦν οὖν ἱκανὰ πρὸς διαφθορὰν αὐτῇ, ὅσα αὐτὴ ἐξ ἑαυτῆς ἐγέννησε.
3.235Şimdi ise hislerin kalabalığı da üstüne akıl almaz sayıda bela getirdi: kimi görülen şeylerden, kimi seslerden, kimi de tatlardan ve koku buharlarından. Bunlardan gelen alev, psykhēde duyu organlarının katkısı olmadan psykhēnin kendisinden doğan alevden neredeyse daha ağır biçimde psykhēyi perişan eder.
νυνὶ δὲ καὶ ὁ τῶν αἰσθήσεων ὄχλος ἐπεισωδίασεν αὐτῇ κηρῶν ἀμήχανον πλῆθος, τοῦτο μὲν ἐκ τῶν ὁρατῶν, τοῦτο δὲ ἐκ τῶν φωνῶν, εἶτα χυλῶν ⟨καὶ⟩ ἀτμῶν τῶν κατὰ τὴν ὀσμήν· καὶ σχεδὸν ἡ ἀπ’ αὐτῶν φλὸξ χαλεπώτερον τὴν ψυχὴν διατίθησι τῆς ἐγγινομένης ὑπ’ αὐτῆς τῆς ψυχῆς ἄνευ συμπαραλήψεως αἰσθητηρίων.
3.236Bu kadınlardan biri de Firavun'un aşçıbaşısı Potifar'ın karısıdır (Tekvin 39:1 vd.). Hadım olduğu hâlde nasıl karısı olduğu incelenmelidir; çünkü kanunun sözlerini alegoriden önce ele alanlar bu güçlüğe düşeceklerdir. Gerçekte hadım ve aşçıbaşı olan, yalnız yalın hazlara değil gereksiz hazlara da başvuran noustur. Bilgelik bakımından kısır olduğu için ona hadım denmiştir; o da güzel şeyleri dağıtıp savuran Firavun'dan başkasının hadımı değildir. Gerçi başka bir anlamda hadım olmak en iyisi olurdu: psykhēmiz kötülükten kaçıp duyguyu unutabilirse.
τούτων μία τῶν γυναικῶν ἐστιν ἡ Πεντεφρῆ τοῦ Φαραὼ ἀρχιμαγείρου (Gen. 39, 1 ss.)· ὃς πῶς ἔχει γυναῖκα εὐνοῦχος ὤν, ἐπισκεπτέον· τοῖς γὰρ τὰ ῥήματα τοῦ νόμου πραγματευομένοις πρὸ ἀλληγορίας ἀκολουθήσει τὸ δοκοῦν ἀπορεῖσθαι· ὁ γὰρ εὐνοῦχος καὶ ἀρχιμάγειρος ὄντως νοῦς μὴ ταῖς ἁπλαῖς μόνον ἀλλὰ καὶ ταῖς περιτταῖς χρώμενος ἡδοναῖς εὐνοῦχος κέκληται καὶ ἄγονος σοφίας, ὢν εὐνοῦχος οὐκ ἄλλου τινὸς ἢ τοῦ σκεδαστοῦ τῶν καλῶν Φαραώ· ἐπεί τοι κατ’ ἄλλον λόγον ἄριστον ἂν εἴη τὸ εὐνοῦχον γενέσθαι, εἰ δυνήσεται ἡμῶν ἡ ψυχὴ κακίαν ἐκφυγοῦσα ἀπομαθεῖν τὸ πάθος.
3.237Bu yüzden kendine hâkim olan tutum olan Yusuf, "Benimle yat (Tekvin 39:7); insansın, insanca duygular yaşa, hayatın zevklerinin tadını çıkar" diyen hazza karşı koyar ve şöyle der: "Hazza düşkün olursam aretēyi seven Tanrı'ya karşı günah işlemiş olurum; çünkü bu kötü bir iştir."
διὸ καὶ Ἰωσὴφ ὁ ἐγκρατὴς τρόπος τῇ λεγούσῃ ἡδονῇ „Κοιμήθητι μετ’ ἐμοῦ (Gen. 39, 7) καὶ ἄνθρωπος ὢν ἀνθρωποπάθησον καὶ ἀπόλαυσον τῶν κατὰ τὸν βίον τερπνῶν" ἐναντιοῦται φάσκων· „ἁμαρτήσομαι εἰς τὸν θεὸν τὸν φιλάρετον, εἰ γενοίμην φιλήδονος· πονηρὸν γὰρ τοῦτ’ ἔργον".
3.238Şimdilik uzaktan atışır; ama psykhē kendi evine girip kendi gücüne dönerek bedene ait şeylerle vedalaştığında ve psykhēnin işleri olan kendi işlerini yaptığında artık kararlılıkla savaşır. Yusuf ne Yusuf'un ne Potifar'ın evine, "işlerini yapmak için eve" girer (Tekvin 39:11); kimin evi olduğunu eklemez ki sen alegoriyi araştırarak kurasın.
καὶ νῦν μὲν ἀκροβολίζεται, ἤδη δὲ καὶ καρτερῶς ἀπομάχεται, ὅταν εἰσέλθῃ εἰς τὸν ἑαυτῆς οἶκον ἡ ψυχὴ καὶ ἀναδραμοῦσα ἐπὶ τοὺς ἑαυτῆς τόνους ἀποτάξηται τοῖς κατὰ τὸ σῶμα καὶ τὰ ἴδια ὡς ψυχῆς ἔργα ἐργάσηται· οὔτ’ εἰς τὸν οἶκον Ἰωσὴφ οὔτε Πεντεφρῆ, ἀλλ’ "εἰς τὴν οἰκίαν“ — καὶ οὐ προστίθησι τὴν τίνος, ἵνα σκεπτικῶς ἀλληγορῇς— „ποιεῖν τὰ ἔργα αὐτοῦ“ (Gen. 39, 11).
3.239Ev psykhēdir; dış şeyleri bırakıp ona koşar ki deyim yerindeyse kendi içine girsin. Kendine hâkim olanın işleri belki de Tanrı'nın istediği işlerdir. Nitekim psykhēde oturmaya alışmış yabancı düşüncelerden hiçbiri o sırada içeride değildi. Yine de haz didişmekten vazgeçmez, giysilerinden tutup "Benimle yat" der. Giysiler nasıl bedenin örtüsüyse, yiyecek ve içecekler de canlının örtüsüdür.
ἡ μὲν οὖν οἰκία ἐστὶν ἡ ψυχή, εἰς ἣν ἀνατρέχει καταλιπὼν τὰ ἐκτός, ἵνα τὸ λεγόμενον ἐντὸς αὑτοῦ γένηται· τὰ δὲ τοῦ ἐγκρατοῦς ἔργα μήποτε θεοῦ βουλήματί ἐστι· καὶ γὰρ οὐδεὶς ἦν ἀλλότριος λογισμὸς τῶν εἰωθότων ἐν τῇ ψυχῇ κατοικεῖν εἴσω. πλὴν οὐκ ἀφίσταται ζυγομαχοῦσα ἡ ἡδονή, ἀλλὰ τῶν ἱματίων λαβομένη φησί „Κοιμήθητι μετ’ ἐμοῦ“. σκεπάσματα δὲ ὥσπερ σώματος τὰ ἐσθήματά ἐστιν, οὕτως τοῦ ζῴου σιτία καὶ ποτά.
3.240Haz şunu demek ister: "Onsuz yaşayamayacağın hazzı neden reddediyorsun? İşte onu meydana getiren şeylerden tutuyorum ve diyorum ki bunlardan birini kullanmazsan var olamazsın." Kendine hâkim olan ne yapar? "Onu meydana getiren madde yüzünden duyguya kul olacaksam, duygudan dışarı çıkıp giderim" der. Çünkü "giysilerini onun ellerinde bırakıp kaçtı ve dışarı çıktı" (Tekvin 39:12).
τοῦτο δή φησι· τί παραιτῇ τὴν ἡδονήν, ἧς ἄνευ οὐ δύνασαι ζῆν; ἰδοὺ ἐκλαμβάνομαι τῶν ποιητικῶν αὐτῆς καί φημί σε μὴ ἂν δυνηθῆναι ὑποστῆναι, εἰ μή τινι τῶν ποιητικῶν χρήσαιο. τί οὖν ὁ ἐγκρατής; εἰ μέλλω, φησί, δουλεύειν πάθει διὰ τὴν ποιητικὴν ὕλην, καὶ ἐξελεύσομαι ἀπὸ τοῦ πάθους ἔξω· "καταλιπὼν γὰρ τὰ ἱμάτια ἐν ταῖς χερσὶν
3.241Biri şöyle diyebilir: İçeride olan kim dışarı çıkmaz ki? Çok kimse çıkmaz mı? Bazıları tapınak soymaktan kaçınıp bir özel evden çalmamış mıdır; baba dövücü olmayıp bir yabancıya saldırmamış mıdır? Bunlar bazı günahlardan çıkar ama başka günahlara girerler. Tam olarak kendine hâkim olan ise büyük küçük bütün günahlardan kaçmalı, hiçbirinde asla bulunmamalıdır.
αὐτῆς ἔφυγε καὶ ἐξῆλθεν ἔξω“ (Gen. 39, 12). τίς δὲ ἔνδον, φαίη τις ἄν, ἐξέρχεται; οὐ πολλοί; ἢ οὐ φυγόντες τινὲς τὸ ἱεροσυλεῖν ἐξ ἰδιωτικῆς ἔκλεψαν οἰκίας, καὶ οὐκ ὄντες πατροτύπται ἀλλότριον ὕβρισαν; οὗτοι ἐξέρχονται μὲν ἀπὸ τῶν ἁμαρτημάτων, εἰς ἕτερα δὲ εἰσέρχονται· τὸν δὲ τελείως ἐγκρατῆ δεῖ πάντα φεύγειν τὰ ἁμαρτήματα καὶ τὰ μείζω καὶ τὰ ἐλάττω καὶ ἐν μηδενὶ ἐξετάζεσθαι τὸ παράπαν.
3.242Ama Yusuf kaçar; çünkü gençtir, Mısırlı bedene karşı mücadele edip hazzı yenmeye gücü yetmemiştir. Tanrı uğruna gayretle yanıp tutuşan rahip Pinehas ise kendi kurtuluşunu kaçarak sağlamamıştır; "mızrağı", yani gayretli logosu alıp ilahî korodan dışlanmış tabiat olan "Midyanlı kadını rahminden şişlemeden" vazgeçmeyecektir (Sayılar 25:7–8); öyle ki kötülüğün ne bir fidanı ne bir tohumu bir daha filizlenebilsin. Bu yüzden akılsızlık kesilip atılınca psykhē ödül ve pay olarak iki şey alır: barış ve rahiplik (Sayılar 25:12–13), yani akraba ve kardeş iki aretē.
ἀλλ’ ὁ μὲν Ἰωσὴφ — νέος τε γάρ ἐστι καὶ τῷ Αἰγυπτίῳ σώματι οὐκ ἴσχυσεν ἀγωνίσασθαι καὶ νικῆσαι τὴν ἡδονήν — [καὶ] ἀποδιδράσκει. Φινεὲς δὲ ὁ ἱερεὺς ὁ ζηλώσας τὸν ὑπὲρ θεοῦ ζῆλον οὐ φυγῇ τὴν ἰδίαν σωτηρίαν πεπόρισται, ἀλλὰ τὸν „σειρομάστην“ τουτέστι τὸν ζηλωτικὸν λόγον λαβὼν οὐκ ἀποστήσεται, πρὶν ἢ „ἐκκεντῆσαι τὴν Μαδιανῖτιν“ τὴν ἐκκεκριμένην θείου χοροῦ φύσιν „διὰ τῆς μήτρας αὐτῆς“ (Num. 25,7.8), ἵνα μηδέποτε ἰσχύσῃ φυτὸν ἢ σπέρμα κακίας ἀνατεῖλαι· οὗ χάριν ἐκκοπείσης ἀφροσύνης ἆθλον καὶ κλῆρον ἡ ψυχὴ λαμβάνει διττόν, εἰρήνην καὶ ἱερωσύνην (ib. 12. 13), συγγενεῖς καὶ ἀδελφὰς ἀρετάς.
3.243Böyle bir kadına, yani kötü hisse kulak verilmemelidir. Nitekim "Tanrı ebelere iyilik etti" (Çıkış 1:20), çünkü onlar savurgan Firavun'un buyruklarını hiçe sayıp psykhēnin "erkek çocuklarını yaşattılar". Firavun dişil maddenin âşığı olduğu için bunları yok etmek istiyordu; Sebep'i tanımıyor, "onu tanımıyorum" diyordu (Çıkış 5:2).
τοιαύτης μὲν οὖν γυναικὸς οὐκ ἀκουστέον, αἰσθήσεως μοχθηρᾶς λέγω, ἐπεὶ καὶ „τὰς μαίας εὖ ἐποίει θεός“ (Exod. 1, 20), ὅτι τῶν προστάξεων τοῦ σκεδαστοῦ Φαραὼ ἠλόγουν „τὰ ἄρρενα“ τῆς ψυχῆς „ζῳογονοῦσαι“, ἃ ἐκεῖνος ἤθελε διαφθείρειν τῆς θηλείας ὕλης ἐραστὴς ὤν, τὸ δ’ αἴτιον ἀγνοῶν καὶ λέγων ὅτι „οὐκ οἶδα αὐτόν“ (Exod. 5, 2).
3.244Ama başka bir kadına, Sara'nın olduğu türden bir kadına, yani yöneten aretēye uyulmalıdır. Bilge İbrahim de gerekeni öğütlediğinde ona uyar. Önceleri, İbrahim henüz kâmil olmamışken, adı değiştirilmeden önce gök olaylarıyla felsefe uğraşırken, Sara onun kâmil aretēden çocuk sahibi olamayacağını bildiği için cariyesinden, yani genel eğitimden, Hacer'den çocuk edinmesini öğütler (Tekvin 16:2 vd.). Hacer "konuk olarak oturma" demektir. Çünkü kâmil aretēde yerleşmeye çalışan kişi, onun şehrinin vatandaşlığına yazılmadan önce genel eğitim derslerinde konuk olarak oturur ki bunlar aracılığıyla kâmil aretēye engelsizce atılabilsin.
ἑτέρᾳ δὲ πειστέον γυναικί, οἵαν συμβέβηκε Σάρραν εἶναι, τὴν ἄρχουσαν ἀρετήν· καὶ πείθεταί γε ὁ σοφὸς Ἀβραὰμ αὐτῇ παραινούσῃ ἃ δεῖ· πρότερον μὲν γάρ, ὅτ’ οὔπω τέλειος ἐγεγένητο, ἀλλ’ ἔτι πρὶν μετονομασθῆναι τὰ μετέωρα ἐφιλοσόφει, ἐπισταμένη ὅτι οὐκ ἂν δύναιτο γεννᾶν ἐξ ἀρετῆς τελείας, συμβουλεύει ἐκ τῆς παιδίσκης τουτέστι παιδείας τῆς ἐγκυκλίου παιδοποιεῖσθαι τῆς Ἄγαρ (Gen. 16, 2 ss.), ὃ λέγεται παροίκησις· ὁ γὰρ μελετῶν ἐν ἀρετῇ τελείᾳ κατοικεῖν, πρὶν ἐγγραφῆναι τῇ πόλει αὐτῆς, τοῖς ἐγκυκλίοις μαθήμασι παροικεῖ, ἵνα διὰ τούτων πρὸς τελείαν ἀρετὴν ἀφέτως ὁρμήσῃ·
3.245Sonra onun kemale erip artık tohum ekebilecek hâle geldiğini görünce [Hacer'i ve oğlunu kovmasını öğütler]. İbrahim aretēyle birleşmesini sağlayan bu derslere minnet duyduğu için onları bırakmayı güç bulsa da Tanrı'nın şu buyruğuyla yumuşayacaktır: "Sara sana ne derse onun sözünü dinle" (Tekvin 21:12). Aretēnin uygun gördüğü şey her birimiz için kanun olsun; çünkü aretēnin öğütlediği her şeyi dinlemeyi istersek mesut oluruz.
ἔπειτα ὅταν ἴδῃ τετελειωμένον αὐτὸν καὶ ἤδη δυνάμενον σπείρειν, * * * κἂν ἐκεῖνος εὐχάριστος ὢν πρὸς τὰ παιδεύματα, δι’ ὧν ἀρετῇ συνεστάθη, χαλεπὸν ἡγῆται παραιτήσασθαι αὐτά, χρησμῷ πραϋνθήσεται θεοῦ τῷ κελεύοντι· „πάντα ὅσα ἂν εἴπῃ Σάρρα, ἄκουε τῆς φωνῆς αὐτῆς“ (Gen. 21, 12). νόμος ἡμῶν ἔστω ἑκάστῳ τὸ δοκοῦν ἀρετῇ· εἰ γὰρ πάντων ὅσα παραινεῖ ἡ ἀρετὴ βουλόμεθα ἀκούειν, εὐδαιμονήσομεν.
3.246"Yalnız yememeni buyurduğum ağaçtan yedin" sözü şu demektir: bütün gücünle uzak tutman gereken kötülüğe onay verdin. Bu yüzden lanetli olan sen değilsin, "toprak senin işlerinde lanetlidir" (Tekvin 3:17). Peki bunların sebebi nedir? Yılandı, yani haz, psykhēnin akıldan yoksun kabarışı; o kendiliğinden lanetlidir ve yalnız kötü insanda bulunur, erdemli hiç kimsede bulunmaz. Âdem ise ortadaki noustur; bazen daha iyi, bazen daha kötü bulunur. Çünkü nous olarak tabiatı gereği ne kötüdür ne erdemli; aretēyle ve kötülükle iyiye ya da kötüye doğru değişmeye alışkındır.
Τὸ δὲ „καὶ ἔφαγες ἀπὸ τοῦ ξύλου οὗ ἐνετειλάμην σοι τούτου μόνου μὴ φαγεῖν“ ἴσον ἐστὶ τῷ συγκατέθου κακίᾳ, ἣν χρή σε ἀνὰ κράτος ἀπείργειν· διὰ τοῦτο „ἐπικατάρατος“ οὐχὶ σύ, ⟨ἀλλ’⟩ „ἡ γῆ ἐν τοῖς ἔργοις σου“ (Gen. 3, 17). τίς οὖν ἡ αἰτία τούτων; ὁ ὄφις ἦν, ἡδονή, ἔπαρσις ἄλογος ψυχῆς· αὕτη κατάρατος ἐξ ἑαυτῆς, μόνῳ γέ τοι τῷ φαύλῳ προσγίνεται, σπουδαίῳ δ’ οὐδενί. ὁ Ἀδὰμ δὲ ὁ μέσος ἐστὶ νοῦς, ὃς τοτὲ μὲν ἀμείνων τοτὲ δὲ χείρων ἐξετάζεται· ᾗ γὰρ νοῦς ἐστιν, οὔτε φαῦλος οὔτε σπουδαῖος εἶναι πέφυκεν, ἀρετῇ δὲ καὶ κακίᾳ πρός τε τὸ εὖ καὶ πρὸς τὸ χεῖρον εἴωθε μεταβάλλειν.
3.247Bu yüzden haklı olarak kendiliğinden lanetli değildir, çünkü ne kötülüktür ne de kötülüğe uygun bir eylem; lanetli olan, onun işlerinde topraktır. Çünkü toprak dediği bütün psykhē aracılığıyla yapılan eylemler, her şeyi kötülükle yapan kişide kınanası ve suçlanası eylemlerdir. Bu yüzden "onu acıyla yiyeceksin" diye ekler; yani psykhēnin tadını acıyla çıkaracaksın. Çünkü kötü insan bütün hayatı boyunca kendi psykhēsini acı içinde kullanır; onda adaletin, phronēsisin ve onlarla aynı tahtta oturan aretēlerin doğurduğu sevincin hiçbir sebebi yoktur.
εἰκότως οὖν οὐκ ἔστι κατάρατος ἐξ ἑαυτοῦ, ὡς οὔτε κακία ὢν οὔτε κατὰ κακίαν πρᾶξις, ἀλλ’ ἐν τοῖς ἔργοις αὐτοῦ ἡ γῆ κατάρατος· αἱ γὰρ πράξεις αἱ διὰ τῆς ὅλης ψυχῆς, ἣν κέκληκε γῆν, ἐπίληπτοι καὶ ὑπαίτιοι κατὰ κακίαν ἕκαστα δρῶντός εἰσι. παρὸ καὶ ἐπιφέρει, ὅτι „ἐν λύπῃ φάγεσαι αὐτήν“, ὅπερ ἐστὶν ἴσον τῷ ἀπολαύσεις τῆς ψυχῆς ἐπιλύπως· ἐπωδύνως γὰρ ὁ φαῦλος πάντα τὸν βίον χρῆται τῇ ἑαυτοῦ ψυχῇ μηδὲν ἔχων χαρᾶς αἴτιον, ὃ πέφυκε γεννᾶν δικαιοσύνη καὶ φρόνησις καὶ αἱ σύνθρονοι ταύτης ἀρεταί.
3.248"Sana dikenler ve devedikenleri bitirecek" (Tekvin 3:18). Akılsızın psykhēsinde onu batıp yaralayan duygulardan başka ne yetişir, ne filizlenir ki? Musa bunlara sembolik olarak diken demiştir; akıldan yoksun atılım ateş gibi önce onlara rastlar, onlarla birleşince de psykhēnin her şeyini yakıp yok eder. Çünkü şöyle der: "Çıkan ateş dikenlere rastlar ve harmanı, başakları ya da tarlayı da tutuşturursa, ateşi yakan bedelini ödeyecektir" (Çıkış 22:6).
"Ἀκάνθας οὖν καὶ τριβόλους ἀνατελεῖ σοι“ (Gen. 3, 18). ἀλλὰ τί φύεται καὶ βλαστάνει ἐν ἄφρονος ψυχῇ, πλὴν τὰ κεντοῦντα καὶ τιτρώσκοντα αὐτὴν πάθη; ἃ διὰ συμβόλων ἀκάνθας κέκληκεν, οἷς ἡ ἄλογος ὁρμὴ πυρὸς τὸν τρόπον πρώτοις ἐντυγχάνει, μεθ’ ὧν ταχθεῖσα πάντα τὰ αὐτῆς καταφλέγει καὶ διαφθείρει. λέγει γὰρ οὕτως· „ἐὰν δὲ ἐξελθὸν πῦρ εὕρῃ ἀκάνθας καὶ προσεμπρήσῃ ἅλωνα ἢ στάχυας ἢ πεδίον, ἀποτίσει ὁ τὸ πῦρ ἐκκαύσας“ (Exod. 22, 6).
3.249Görüyorsun ki çıkan ateş, yani akıldan yoksun atılım, dikenleri yakmaz, bulur; çünkü duyguları arayan bir şey olduğundan ele geçirmeyi özlediği şeyleri bulmuştur. Bulduğunda da şu üç şeyi yakıp kül eder: kâmil aretēyi, ilerlemeyi ve iyi yaratılışı. Aretēyi harmana benzetmiştir, çünkü harmanda ürün nasıl toplanmışsa bilgenin psykhēsinde de güzel şeyler öyle toplanmıştır. İlerlemeyi başaklara benzetmiştir, çünkü ikisi de henüz olgunlaşmamıştır ve olgunluğa doğru uzanır. İyi yaratılışı da tarlaya benzetmiştir, çünkü aretē tohumlarını kolayca kabul eder.
ὁρᾷς ὅτι τὸ πῦρ ἐξελθόν, ἡ ἄλογος ὁρμή, οὐκ ἐμπίπρησι τὰς ἀκάνθας, ἀλλὰ εὑρίσκει· ζητητικὴ γὰρ τῶν παθῶν οὖσα ἃ ἐπόθει λαβεῖν εὗρεν· ὅταν δὲ εὕρῃ, καταφλέγει τρία ταῦτα, ἀρετὴν τελείαν, προκοπήν, εὐφυΐαν· ἀρετὴν μὲν οὖν παραβέβληκε τῇ ἅλῳ, συγκεκόμισται γάρ, ὡς ἐνταῦθα ὁ καρπός, οὕτως καὶ ἐν τῇ τοῦ σοφοῦ ψυχῇ τὰ καλά· στάχυσι δὲ τὴν προκοπήν, ἐπεὶ καὶ ἑκάτερον ἀτελὲς ἐφιέμενον τοῦ τέλους· πεδίῳ δὲ τὴν εὐφυΐαν, ὅτι εὐπαράδεκτος σπερμάτων ἀρετῆς ἐστιν.
3.250Duyguların her birine "devedikeni" (tribolos, yani "üç dikenli") demiştir, çünkü her biri üç yanlıdır: duygunun kendisi, onu meydana getiren şey ve bunlardan doğan sonuç. Örneğin haz, hoş olan, haz duymak; arzu, arzulanan, arzulamak; acı, acı veren, acı çekmek; korku, korkutan, korkmak.
ἕκαστον δὲ τῶν παθῶν τριβόλια εἴρηκεν, ἐπειδὴ τριττά ἐστιν, αὐτό τε καὶ τὸ ποιητικὸν καὶ τὸ ἐκ τούτων ἀποτέλεσμα, οἷον ἡδονή, ἡδύ, ἥδεσθαι· ἐπιθυμία, ἐπιθυμητόν, ἐπιθυμεῖν· λύπη, λυπηρόν, λυπεῖσθαι· φόβος, φοβερόν, φοβεῖσθαι.
3.251"Kırın otunu yiyeceksin; alnının teriyle ekmeğini yiyeceksin" (Tekvin 3:18–19). Ot ve ekmek derken aynı şeyi eşanlamlı adlarla anar. Ot akıldan yoksun olanın gıdasıdır; kötü insan da doğru logosu kendinden kesip atmış olduğu için akıldan yoksundur; hisler de psykhēnin parçası oldukları hâlde akıldan yoksundur. Duyulur şeylere akıldan yoksun hisler aracılığıyla uzanan nous bunlara emeksiz ve tersiz uzanamaz. Çünkü hazları ve kötülüğün meydana getirmeyi sevdiği şeyleri doğuranların peşine düşen, onları oburca kollayan akılsızın hayatı pek acılı ve ağırdır. Peki ne zamana kadar?
"Καὶ φάγεσαι τὸν χόρτον τοῦ ἀγροῦ· ἐν ἱδρῶτι τοῦ προσώπου σου ⟨φάγεσαι τὸν ἄρτον σου⟩“ (Gen. 3, 18. 19). χόρτον καὶ ἄρτον καλεῖ συνωνύμως, πρᾶγμα ταὐτόν· χόρτος ἀλόγου τροφή ἐστιν· ἄλογον δὲ ⟨ὁ⟩ φαῦλος ἐκτετμημένος τὸν ὀρθὸν λόγον, ἄλογοι δὲ καὶ αἱ αἰσθήσεις τῆς ψυχῆς οὖσαι μέρος· ὁ δὲ νοῦς ἐφιέμενος τῶν αἰσθητῶν διὰ τῶν ἀλόγων αἰσθήσεων οὐκ ἄνευ πόνου καὶ ἱδρῶτος ἐφίεται· σφόδρα γὰρ ὀδυνηρὸς καὶ ἐπαχθὴς ὁ τοῦ ἄφρονος βίος μετιόντος καὶ ἐπιλιχνεύοντος τὰ ποιητικὰ τῶν ἡδονῶν καὶ τῶν ὅσα κακία ἀπεργάζεσθαι φιλεῖ. καὶ μέχρι τίνος;
3.252"Alındığın toprağa dönünceye kadar" der (Tekvin 3:19). Göksel bilgeliği terk etmiş olan nous şimdi topraktan ve dağılıp giden şeylerin içinde bulunmuyor mu? Öyleyse daha nereye dönecek, incelenmelidir. Ama belki söylenen şudur: akılsız nous doğru logostan hep dönmüş, ona sırtını çevirmiştir; yüce tabiattan değil, daha topraksı maddeden alınmıştır; dursa da hareket etse de aynıdır ve aynı şeylere uzanır.
"μέχρι" φησίν "ἀποστρέψεις εἰς τὴν γῆν, ἐξ ἧς ἐλήφθης“ (Gen. 3, 19). νῦν γὰρ οὐκ ἐν τοῖς γεώδεσι καὶ ἀσυστάτοις ἐξετάζεται τὴν οὐράνιον σοφίαν καταλιπών; πῇ οὖν ἔτι ἀποστρέφεται, σκεπτέον. ἀλλὰ μήποτε ὃ λέγει τοιοῦτόν ἐστιν, ὅτι ὁ ἄφρων νοῦς ἀπέστραπται μὲν ἀεὶ τὸν ὀρθὸν λόγον, εἴληπται δὲ οὐκ ἀπὸ τῆς μεταρσίου φύσεως, ἀλλ’ ἀπὸ τῆς γεωδεστέρας ὕλης, καὶ μένων δὲ καὶ κινούμενος ὁ αὐτός ἐστιν ἐφιέμενός τε τῶν αὐτῶν.
3.253Bu yüzden şunu da ekler: "Çünkü topraksın ve toprağa gideceksin" (aynı yer); bu da öncekiyle aynı anlamdadır. Şunu da gösterir: başlangıcın ile sonun bir ve aynıdır. Toprağın bozulan cisimlerinden başladın; hayatın aradaki yolunu —geniş bir ana yolu değil, batan ve yaralayan böğürtlenlerle, devedikenleriyle dolu sarp bir yolu— aşındırdıktan sonra yine onlarda son bulacaksın.
διὸ καὶ ἐπιφέρει, "ὅτι γῆ εἶ καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ“ (ibid.), ὅπερ ἴσον ἐστὶ τῷ προειρημένῳ. δηλοῖ δὲ καὶ τοῦτο· ἡ ἀρχή σου καὶ τὸ τέλος ἓν καὶ ταὐτόν ἐστιν· ἤρξω τε γὰρ ἀπὸ τῶν φθειρομένων γῆς σωμάτων, τελευτήσεις δὲ πάλιν εἰς ἐκεῖνα τὴν μεταξὺ τοῦ βίου τρίψας ὁδὸν οὐ λεωφόρον ἀλλὰ τραχεῖαν, βάτων καὶ τριβόλων κεντεῖν τε καὶ τιτρώσκειν πεφυκότων μεστήν.