II. Kitap
2.1Önceki kitap Musa'nın doğumunu ve yetişmesini, ayrıca terbiyesini ve yalnız kusursuz değil, son derece övgüye değer biçimde yürüttüğü yönetimini; Mısır'da, yolculuklarda, Kızıldeniz'de ve çölde yapılan, her türlü sözün gücünü aşan işleri; bunlara ek olarak başardığı zahmetli işleri ve sefere katılanlara kısmen paylaştırdığı toprakları anlatıyordu. Şimdi kaleme aldığımız kitap ise bunları izleyen ve onlarla bağlantılı olan konularla ilgilidir.
ΛΟΓΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ Ἡ μὲν προτέρα σύνταξίς ἐστι περὶ γενέσεως τῆς Μωυσέως καὶ τροφῆς, ἔτι δὲ παιδείας καὶ ἀρχῆς, ἣν οὐ μόνον ἀνεπιλήπτως ἀλλὰ καὶ σφόδρα ἐπαινετῶς ἦρξε, καὶ τῶν ἔν τε Αἰγύπτῳ καὶ ταῖς ὁδοιπορίαις ἐπί τε τῆς ἐρυθρᾶς θαλάσσης καὶ κατὰ τὴν ἐρήμην πεπραγμένων, ἃ δύναμιν πᾶσαν λόγων ὑπερβάλλει, καὶ προσέτι πόνων οὓς κατώρθωσε καὶ κληρουχιῶν ἃς ἐκ μέρους ἀπένειμε τοῖς στρατευσαμένοις· ἣν δὲ νυνὶ συντάττομεν, περὶ τῶν ἑπομένων καὶ ἀκολούθων.
2.2Bazıları, şehirlerin ancak ya krallar filozof olursa ya da filozoflar kral olursa daha iyiye gidebileceğini söyler ve bunda isabetlidirler. Musa ise bu iki gücü, yani krallığı ve filozofluğu aynı anda göstermekle kalmayıp fazlasıyla üç gücü daha göstermiş olarak görünecektir: bunlardan biri kanun koyuculukla, biri başrahiplikle, sonuncusu da peygamberlikle ilgilidir.
φασὶ γάρ τινες οὐκ ἀπὸ σκοποῦ, μόνως ἂν οὕτω τὰς πόλεις ἐπιδοῦναι πρὸς τὸ βέλτιον, ἐὰν ⟨ἢ⟩ οἱ βασιλεῖς φιλοσοφήσωσιν ἢ οἱ φιλόσοφοι βασιλεύσωσιν. ὁ δ’ ἐκ περιττοῦ φανεῖται μὴ μόνον ταύτας ἐπιδεδειγμένος τὰς δυνάμεις ἐν ταὐτῷ, τήν τε βασιλικὴν καὶ φιλόσοφον, ἀλλὰ καὶ τρεῖς ἑτέρας, ὧν ἡ μὲν πραγματεύεται περὶ νομοθεσίαν, ἡ δὲ περὶ ἀρχιερωσύνην, ἡ δὲ τελευταία περὶ προφητείαν.
2.3Şimdi bunlardan söz etmeyi seçtim, çünkü bunların hepsinin zorunlu olarak aynı kişiye yaraştığını düşünüyorum. Musa, Tanrı'nın inayetiyle kral, kanun koyucu, başrahip ve peygamber oldu ve her birinde birinciliği kazandı. Hepsinin neden aynı kişiye yaraştığını göstermek gerekir.
περὶ ὧν νυνὶ λέγειν εἱλόμην ἀναγκαίως ὑπολαβὼν τῷ αὐτῷ πάντ’ ἐφαρμόττειν· ἐγένετο γὰρ προνοίᾳ θεοῦ βασιλεύς τε καὶ νομοθέτης καὶ ἀρχιερεὺς καὶ προφήτης καὶ ἐν ἑκάστῳ τὰ πρωτεῖα ἠνέγκατο· διὰ τί δὲ τῷ αὐτῷ πάντ’ ἐφαρμόττει, δηλωτέον.
2.4Yapılması gerekeni buyurmak, yapılmaması gerekeni yasaklamak krala düşer; yapılacak olanı buyurmak ve yapılmayacak olanı yasaklamak ise kanunun özelliğidir. Öyleyse kral canlı bir kanun, kanun da adil bir kraldır.
βασιλεῖ προσήκει προστάττειν ἃ χρὴ καὶ ἀπαγορεύειν ἃ μὴ χρή· πρόσταξις δὲ τῶν πρακτέων καὶ ἀπαγόρευσις τῶν οὐ πρακτέων ἴδιον νόμου, ὡς εὐθὺς εἶναι τὸν μὲν βασιλέα νόμον ἔμψυχον, τὸν δὲ νόμον βασιλέα δίκαιον.
2.5Kral ve kanun koyucu yalnız insani işleri değil, ilahî işleri de göz önünde tutmalıdır; çünkü kralların ve tebaanın işleri ilahî inayet olmadan başarıya ulaşmaz. Bu sebeple böyle bir kişinin en yüksek rahipliğe ihtiyacı vardı; ta ki eksiksiz ayinler ve Tanrı'ya hizmetin eksiksiz bilgisiyle, kendisi ve yönettikleri için kötülüklerin uzaklaşmasını ve iyiliklere ortak olmayı, merhametli olan ve dualara icabet eden Tanrı'dan istesin. Tabiatça iyi niyetli olan ve kendisine içtenlikle hizmet edenleri ayrıcalığa layık gören Tanrı duaları nasıl yerine getirmez?
βασιλεὺς δὲ καὶ νομοθέτης ὀφείλει μὴ τἀνθρώπεια μόνον ἀλλὰ καὶ τὰ θεῖα συνεπισκοπεῖν· οὐ γὰρ ἄνευ θείας ἐπιφροσύνης κατορθοῦται τὰ βασιλέων καὶ ὑπηκόων πράγματα· δι’ ἣν αἰτίαν ἐδέησε τῷ τοιούτῳ τῆς πρώτης ἱερωσύνης, ἵν’ ἐπὶ τελείοις ἱεροῖς καὶ ἐπιστήμῃ τελείᾳ τῆς τοῦ θεοῦ θεραπείας ἀποτροπὴν μὲν κακῶν μετουσίαν δ’ ἀγαθῶν αὑτῷ τε καὶ τοῖς ἀρχομένοις αἰτῆται παρὰ τοῦ ἵλεω καὶ ταῖς εὐχαῖς συνεπινεύοντος· πῶς γὰρ οὐ τελεσφορήσει τὰς εὐχὰς ὁ καὶ ἐκ φύσεως εὐμενὴς καὶ τοὺς γνησίως θεραπεύοντας αὐτὸν προνομίας ἀξιῶν;
2.6Ama bir kral, kanun koyucu ve başrahip için de insani ve ilahî sayısız şey karanlıkta kalır; çünkü bu kadar büyük ve bu kadar bol bir başarı payına bürünmüş olsa da, o da yaratılmış ve ölümlüdür. Bu yüzden zorunlu olarak peygamberliğe de nail oldu; ta ki akılla kavrayamadığı şeyleri Tanrı'nın inayetiyle bulsun. Çünkü nousun geride kaldığı yere peygamberlik ulaşır.
ἀλλ’ ἐπειδὴ μυρία καὶ βασιλεῖ καὶ νομοθέτῃ καὶ ἀρχιερεῖ τῶν ἀνθρωπείων καὶ θείων ἄδηλα—γενητὸς γὰρ οὐδὲν ἧττον καὶ θνητός ἐστιν, εἰ καὶ τοσοῦτον καὶ οὕτως ἄφθονον περιβέβληται κλῆρον εὐπραγιῶν —, ἀναγκαίως καὶ προφητείας ἔτυχεν, ἵν’ ὅσα μὴ λογισμῷ δύναται καταλαμβάνειν, ταῦτα προνοίᾳ θεοῦ εὕροι· ὧν γὰρ ὁ νοῦς ἀπολείπεται, πρὸς ταῦθ’ ἡ προφητεία φθάνει.
2.7Bu dört gücün birlikteliği güzel ve tam bir ahenk içindedir. Birbirine dolanıp birbirine tutunarak hep birlikte dans eder, faydaları karşılıklı alıp verirler. Bunlar, ayrılmamaları tabiatın değişmez bir kanunu olan bakire Kharisleri, Güzellik Perilerini taklit ederler. Bunlar için de, aretēler için söylenegelen şey yerinde olarak söylenebilir: birine sahip olan hepsine sahiptir.
καλή γε ἡ συζυγία καὶ παναρμόνιος τῶν τεττάρων δυνάμεων· ἐμπλεκόμεναι γὰρ καὶ ἀλλήλων ἐχόμεναι συγχορεύουσι τὰς ὠφελείας ἀντιλαμβάνουσαί τε καὶ ἀντεκτίνουσαι, μιμούμεναι τὰς παρθένους Χάριτας, αἷς μὴ διαζεύγνυσθαι νόμος φύσεως ἀκίνητος· ἐφ’ ὧν δεόντως εἴποι τις ἄν, ὃ καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν εἴωθε λέγεσθαι, ὅτι ὁ μίαν ἔχων καὶ πάσας ἔχει.
2.8Önce kanun koyuculuk melekesiyle ilgili olanlardan söz etmek gerekir. En iyi kanun koyucu olacak kişinin bütün aretēlere tam ve eksiksiz olarak sahip olması gerektiğini bilmiyor değilim. Ama nasıl hanelerde de kimi soyca en yakın, kimi uzak akrabalarsa ve hepsi birbirinin akrabasıysa, aretēlerden de bazılarının bazı işlere daha sıkı bağlı, bazılarının ise daha az yakın olduğunu düşünmek gerekir.
Ῥητέον δὲ πρῶτον περὶ τῶν κατὰ τὴν νομοθετικὴν ἕξιν. οὐκ ἀγνοῶ μὲν οὖν, ὅτι τῷ μέλλοντι ἀρίστῳ γενήσεσθαι νομοθέτῃ προσήκει παντελέσι καὶ ὁλοκλήροις κεχρῆσθαι ταῖς ἀρεταῖς πάσαις· ἐπεὶ δὲ κἀν ταῖς οἰκίαις οἱ μὲν ἐγγυτάτω γένους εἰσίν, οἱ δὲ πόρρω, συγγενεῖς δὲ πάντες ἀλλήλων, καὶ τῶν ἀρετῶν τὰς μὲν προσπεφυκέναι νομιστέον μᾶλλον ἐνίοις πράγμασι, τὰς δ’ ἧττον ᾠκειῶσθαι.
2.9Kanun koyuculuğa özellikle kardeş ve akraba olan şu dört özellik vardır: insan sevgisi, adalet sevgisi, iyilik sevgisi ve kötülükten nefret. Kanun koyma hevesi içine giren herkes bunların her birinden bir çağrı alır. İnsan sevgisi, herkese faydalı görüşleri ortaya koymayı öğretir; adalet, eşitliğe nasıl saygı gösterileceğini ve herkese layık olduğunun nasıl verileceğini öğretir; iyilik sevgisi, tabiatça güzel olanı benimsemeyi ve bunu layık olan herkese, en bol kullanım için esirgemeden sunmayı öğretir; kötülükten nefret ise aretēyi hor görenleri dışarıda tutmayı ve onlara insan soyunun ortak düşmanları olarak kuşkuyla bakmayı öğretir.
νομοθετικῇ δ’ ἀδελφὰ καὶ συγγενῆ τέτταρα ταυτὶ διαφερόντως ἐστί· τὸ φιλάνθρωπον, τὸ φιλοδίκαιον, τὸ φιλάγαθον, τὸ μισοπόνηρον· ὑπὸ γὰρ τούτων ἑκάστου παρακαλεῖται πᾶς, ὅτῳ ζῆλος εἰσέρχεται τοῦ νομοθετεῖν, φιλανθρωπίας μὲν εἰς μέσον προτιθέναι τὰς κοινωφελεῖς γνώμας ἀναδιδασκούσης, δικαιοσύνης δὲ ὡς ἰσότητα τιμητέον καὶ ὡς τὸ κατ’ ἀξίαν ἀπονεμητέον ἑκάστοις, φιλαγαθίας δ’ ἀποδέχεσθαι τὰ φύσει καλὰ καὶ παρέχειν ἅπασι τοῖς ἀξίοις ἀταμίευτα πρὸς ἀφθονωτάτην χρῆσιν, μισοπονηρίας δὲ προβεβλῆσθαι τοὺς ἀτιμάζοντας ἀρετὴν καὶ ὡς κοινοὺς δυσμενεῖς τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους ὑποβλέπεσθαι.
2.10Bu söylenenlerden yalnız birine bile ulaşabilmek büyük bir şeydir; hepsini birden kavrayabilmek ise anlaşılan harikulade bir şeydir. Buna yalnız Musa ulaşmış görünüyor; o, sözü edilen aretēleri koyduğu hükümlerde çok açık biçimde göstermiştir.
μέγα μὲν οὖν, εἴ τῳ καὶ ἕν τι τῶν λεχθέντων λαβεῖν ἐγένετο, θαυμαστὸν δ’ ὡς ἔοικε τούτων ἀθρόων περιδράξασθαι δυνηθῆναι, οὗ μόνος Μωυσῆς ἐφικέσθαι δοκεῖ τρανώσας εὖ μάλα τὰς εἰρημένας ἀρετὰς ἐν οἷς διετάξατο.
2.11Bunu kutsal kitapları okuyanlar bilir. Musa böyle bir tabiata sahip olmasaydı, bu kitapları Tanrı'nın rehberliğiyle yazıp kullanmaya layık olanlara, mülklerin en güzeli olarak bırakmazdı. Bu kitaplar, onun ruhunda kutsal tasvirler gibi taşıdığı örneklerin sureti ve taklitleridir; ortaya konan kanunlar da sözü edilen aretēleri çok açık biçimde yansıtmaktadır.
συνίσασι δ’ οἱ ταῖς ἱεραῖς βίβλοις ἐντυγχάνοντες, ἃς οὐκ ἄν, εἰ μὴ τοιοῦτος ἐπεφύκει, συνέγραψεν ὑφηγησαμένου θεοῦ καὶ παρέδωκε τοῖς ἀξίοις χρῆσθαι, κτημάτων τὸ κάλλιστον, τῶν ἀγαλματοφορουμένων ἐν τῇ ψυχῇ παραδειγμάτων ἀπεικονίσματα καὶ μιμήματα, ἃ καὶ οἱ δηλωθέντες νόμοι γεγόνασι σαφέστατα τὰς λεχθείσας ἐμφαίνοντες ἀρετάς.
2.12Musa'nın Yunanlar ya da barbarlar arasında her yerde yetişmiş bütün kanun koyucuların en iyisi olduğuna, kanunlarının da en güzel ve gerçekten ilahî olup gerekli hiçbir şeyi eksik bırakmadığına dair en açık kanıt şudur:
Ὅτι δ’ αὐτός τε νομοθετῶν ἄριστος τῶν πανταχοῦ πάντων, ὅσοι παρ’ Ἕλλησιν ἢ βαρβάροις ἐγένοντο, καὶ οἱ νόμοι κάλλιστοι καὶ ὡς ἀληθῶς θεῖοι μηδὲν ὧν χρὴ παραλιπόντες, ἐναργεστάτη πίστις ἥδε·
2.13Biri öteki milletlerin kanunlarını zihninden geçirse, sayısız sebeple sarsıldıklarını görür: savaşlarla, tiranlıklarla ya da talihin ani bir değişimiyle başa çöken başka istenmeyen olaylarla. Çoğu zaman da bolluk ve sınırsız servetle şişen refah kanunları yıkmıştır; çünkü çoğunluk “aşırı iyi şeyleri” taşıyamaz, doyuma ulaşınca azar.
τὰ μὲν τῶν ἄλλων νόμιμα εἴ τις ἐπίοι τῷ λογισμῷ, διὰ μυρίας προφάσεις εὑρήσει κεκινημένα, πολέμοις ἢ τυραννίσιν ἤ τισιν ἄλλοις ἀβουλήτοις, ἃ νεωτερισμῷ τύχης κατασκήπτει· πολλάκις δὲ καὶ τρυφὴ πλεονάσασα χορηγίαις καὶ περιουσίαις ἀφθόνοις καθεῖλε νόμους, „τὰ λίαν ἀγαθὰ“ τῶν πολλῶν φέρειν οὐ δυναμένων, ἀλλὰ διὰ κόρον ἐξυβριζόντων·
2.14Azgınlık ise kanunun düşmanıdır. Yalnız Musa'nın kanunları sağlam, sarsılmaz, yerinden oynamaz kalmıştır; sanki tabiatın kendi mühürleriyle damgalanmışlar gibi, yazıldıkları günden bu yana sapasağlam durmaktadırlar. Güneş, ay, bütün gök ve evren var oldukça, gelecek bütün çağlar boyunca da ölümsüz gibi süreceklerini umuyoruz.
ὕβρις δ’ ἀντίπαλον νόμῳ. τὰ δὲ τούτου μόνου βέβαια, ἀσάλευτα, ἀκράδαντα, καθάπερ σφραγῖσι φύσεως αὐτῆς σεσημασμένα, μένει παγίως ἀφ’ ἧς ἡμέρας ἐγράφη μέχρι νῦν καὶ πρὸς τὸν ἔπειτα πάντα διαμενεῖν ἐλπὶς αὐτὰ αἰῶνα ὥσπερ ἀθάνατα, ἕως ἂν ἥλιος καὶ σελήνη καὶ ὁ σύμπας οὐρανός τε καὶ κόσμος ᾖ.
2.15Nitekim millet iyi ve kötü yönde onca değişikliğe uğradığı hâlde, hükümlerden hiçbiri, en küçüğü bile değişmedi; anlaşılan herkes onların ağırbaşlılığına ve Tanrı'ya yaraşır niteliğine büyük saygı göstermiştir.
τοσαύταις γοῦν χρησαμένου τοῦ ἔθνους μεταβολαῖς κατά τε εὐπραγίας καὶ τοὐναντίον, οὐδὲν ἀλλ’ οὐδὲ τὸ μικρότατον τῶν διατεταγμένων ἐκινήθη, πάντων ὡς ἔοικε τὸ σεμνὸν καὶ θεοπρεπὲς αὐτῶν ἐκτετιμηκότων.
2.16Ne kıtlığın ne vebanın ne savaşın ne kralın ne tiranın ne ruhun ya da bedenin, duyguların ya da kötülüklerin ayaklanmasının ne de Tanrı'dan ya da insandan gelen başka bir kötülüğün çözemediği kanunlar, nasıl uğrunda mücadele edilecek ve her sözün üstünde değerli şeyler olmasın?
ἃ δὲ μὴ λιμὸς ἢ λοιμὸς ἢ πόλεμος ἢ βασιλεὺς ἢ τύραννος ἢ ψυχῆς ἢ σώματος ἢ παθῶν ἢ κακιῶν ἐπανάστασις ἤ τι ἄλλο θεήλατον ἢ ἀνθρώπειον κακὸν ἔλυσε, πῶς οὐ περιμάχητα καὶ παντὸς λόγου κρείττονα καθέστηκεν;
2.17Ama kanunların bütün zaman boyunca sağlam biçimde korunmuş olması, kendi başına haklı olarak büyük sayılsa da, henüz şaşılacak şey değildir. Daha da şaşırtıcı olan anlaşılan şudur: yalnız Yahudiler değil, neredeyse bütün öteki insanlar, özellikle de aretēye daha çok değer verenler, bu kanunları benimsemeyi ve onlara saygı göstermeyi kutsal bir görev saymışlardır. Çünkü bu kanunlar başka hiçbirine nasip olmayan seçkin bir ayrıcalık kazanmıştır.
ἀλλ’ οὔπω τοῦτο θαυμαστόν, καίτοι μέγα καθ’ αὑτὸ δεόντως ἂν νομισθέν, τὸ ἐξ ἅπαντος τοῦ χρόνου πεφυλάχθαι τοὺς νόμους ἐν βεβαίῳ· ἀλλ’ ἐκεῖνο θαυμασιώτερον, ὡς ἔοικε, τὸ μὴ μόνον Ἰουδαίους ἀλλὰ καὶ τοὺς ἄλλους σχεδὸν ἅπαντας καὶ μάλιστα οἷς ἀρετῆς πλείων λόγος πρὸς τὴν ἀποδοχὴν αὐτῶν καὶ τιμὴν ὡσιῶσθαι· γέρας γὰρ τοῦτ’ ἔλαχον ἐξαίρετον, ὃ μηδενὶ πρόσεστιν ἑτέρῳ.
2.18Bunun işareti şudur: Yunan ve barbar dünyasında, denebilir ki, başka bir şehrin kanunlarına saygı gösteren tek bir şehir yoktur; şehirler kendi kanunlarına bile güç bela ve sürekli bağlı kalırlar, onları zamanın ve koşulların değişimine göre uydururlar.
σημεῖον δέ· τῶν κατὰ τὴν Ἑλλάδα καὶ βάρβαρον, ὡς ἔπος εἰπεῖν, οὐδεμία πόλις ἐστίν, ἣ τὰ ἑτέρας νόμιμα τιμᾷ, μόλις δὲ καὶ τῶν αὑτῆς εἰς ἀεὶ περιέχεται, πρὸς τὰς τῶν καιρῶν καὶ τῶν πραγμάτων μεθαρμοζομένη τροπάς.
2.19Atinalılar Lakedaimonluların âdetlerini ve kanunlarını reddeder, Lakedaimonlular da Atinalılarınkini. Barbar dünyasında da Mısırlılar İskitlerin kanunlarına uymaz, İskitler de Mısırlılarınkine; kısacası Asya'da oturanlar Avrupalılarınkine, Avrupa'dakiler de Asya milletlerininkine uymaz. Neredeyse güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar her ülke, her millet ve her şehir yabancı kanunlara uzak durur ve başkalarınınkini hor görürse kendi kanunlarının itibarını artıracağını sanır.
Ἀθηναῖοι τὰ Λακεδαιμονίων ἔθη καὶ νόμιμα προβέβληνται καὶ Λακεδαιμόνιοι τὰ Ἀθηναίων· ἀλλ’ οὐδὲ κατὰ τὴν βάρβαρον Αἰγύπτιοι τοὺς Σκυθῶν νόμους φυλάττουσιν ἢ Σκύθαι τοὺς Αἰγυπτίων ἢ συνελόντι φράσαι τοὺς τῶν κατ’ Εὐρώπην οἱ τὴν Ἀσίαν οἰκοῦντες ἢ τοὺς τῶν Ἀσιανῶν ἐθνῶν οἱ ἐν Εὐρώπῃ· ἀλλὰ σχεδὸν οἱ ἀφ’ ἡλίου ἀνιόντος ἄχρι δυομένου, πᾶσα χώρα καὶ ἔθνος καὶ πόλις, τῶν ξενικῶν νομίμων ἀλλοτριοῦνται καὶ οἴονται τὴν τῶν οἰκείων ἀποδοχήν, εἰ τὰ παρὰ τοῖς ἄλλοις ἀτιμάζοιεν, συναυξήσειν.
2.20Ama bizim kanunlarımızın durumu böyle değildir. Bunlar herkesi kendine çeker ve kendine çevirir: barbarları, Yunanları, kıtalıları, adalıları, doğu milletlerini, batı milletlerini, Avrupa'yı, Asya'yı, dünyanın bir ucundan öbür ucuna bütün yerleşik dünyayı.
ἀλλ’ οὐχ ὧδ’ ἔχει τὰ ἡμέτερα· πάντας γὰρ ἐπάγεται καὶ συνεπιστρέφει, βαρβάρους, Ἕλληνας, ἠπειρώτας, νησιώτας, ἔθνη τὰ ἑῷα, τὰ ἑσπέρια, Εὐρώπην, Ἀσίαν, ἅπασαν τὴν οἰκουμένην ἀπὸ περάτων ἐπὶ πέρατα.
2.21Kim o kutsal yedinci güne saygı duymamıştır? Bu gün hem kendisine hem de yakınlarına, yalnız özgürlere değil kölelere, hatta yük hayvanlarına bile zahmetten kurtuluş ve dinlenme sağlar.
τίς γὰρ τὴν ἱερὰν ἐκείνην ἑβδόμην οὐκ ἐκτετίμηκεν, ἄνεσιν πόνων καὶ ῥᾳστώνην αὑτῷ τε καὶ τοῖς πλησιάζουσιν, οὐκ ἐλευθέροις μόνον ἀλλὰ καὶ δούλοις, μᾶλλον δὲ καὶ ὑποζυγίοις διδούς;
2.22Bu tatil bütün sürülere ve insanın hizmeti için yaratılmış, tabiatça efendisi olana köle gibi hizmet eden bütün varlıklara da ulaşır; ağaçların ve bitkilerin bütün türlerine de ulaşır. Çünkü o gün ne bir fidanı ne bir dalı ne de bir yaprağı kesmek, ne de herhangi bir meyveyi koparmak caizdir; o gün her şey salıverilmiş, sanki özgürlüğüne kavuşmuştur ve ortak bir ilanla hiçbir şeye dokunulmaz.
φθάνει γὰρ ἡ ἐκεχειρία καὶ πρὸς πᾶσαν ἀγέλην καὶ ὅσα πρὸς ὑπηρεσίαν γέγονεν ἀνθρώπου καθάπερ δοῦλα θεραπεύοντα τὸν φύσει δεσπότην, φθάνει καὶ πρὸς δένδρων καὶ φυτῶν ἅπασαν ἰδέαν· οὐ γὰρ ἔρνος, οὐ κλάδον, ἀλλ’ οὐδὲ πέταλον ἐφεῖται τεμεῖν ἢ καρπὸν ὁντινοῦν δρέψασθαι, πάντων διαφειμένων κατ’ ἐκείνην τὴν ἡμέραν καὶ ὥσπερ ἐλευθερίαν ἀγόντων, κοινῷ κηρύγματι μηδενὸς ἐπιψαύοντος.
2.23Kim, oruç denen ve her yıl kutsal aybaşından daha sert ve daha ağırbaşlı bir biçimde tutulan güne hayran kalıp saygı göstermez? Aybaşında bol bol katıksız şarap, pahalı sofralar ve yeme içmeye dair her şey bol bol bulunur; bunlarla midenin doymak bilmeyen hazları artar ve midenin altındaki arzuları da alevlendirir.
τίς δὲ τὴν λεγομένην νηστείαν οὐ τέθηπε καὶ προσκυνεῖ δι’ ἔτους ἀγομένην τῆς ἱερομηνίας αὐστηρότερον καὶ σεμνότερον τρόπον; ἐν ᾗ μὲν γὰρ πολὺς ἄκρατος καὶ τράπεζαι πολυτελεῖς καὶ ὅσα περὶ ἐδωδὴν καὶ πόσιν ἄφθονα πάντα, δι’ ὧν αἱ ἀκόρεστοι γαστρὸς ἡδοναὶ συναύξονται προσαναρρηγνῦσαι καὶ τὰς ὑπογαστρίους ἐπιθυμίας·
2.24Oruç gününde ise ne yemek ne de içmek caizdir; ta ki insanlar tıkabasa doymaktan doğması olağan olan hiçbir bedensel hâl onları rahatsız etmeden ve engellemeden, temiz bir zihinle bayram etsinler ve evrenin babasını uğurlu dualarla yatıştırsınlar. Bu dualarla eski günahların affını, yeni iyiliklerin kazanılmasını ve tadını çıkarmayı dilemeyi âdet edinmişlerdir.
ἐν ᾗ δ’ οὐ σιτίον, οὐ ποτὸν ἔξεστι προσενέγκασθαι, καθαραῖς ὅπως διανοίαις, μηδενὸς ἐνοχλοῦντος μηδ’ ἐμποδίζοντος σωματικοῦ πάθους, ὁποῖα φιλεῖ συμβαίνειν ἐκ πλησμονῆς, ἑορτάζωσιν ἱλασκόμενοι τὸν πατέρα τοῦ παντὸς αἰσίοις εὐχαῖς, δι’ ὧν ἀμνηστίαν μὲν παλαιῶν ἁμαρτημάτων, κτῆσιν δὲ καὶ ἀπόλαυσιν νέων ἀγαθῶν εἰώθασιν αἰτεῖσθαι.
2.25Bu kanun koyuculuğun kutsallığının yalnız Yahudiler arasında değil, bütün öteki insanlar arasında da hayranlık uyandırdığı, söylenmiş olanlardan ve söylenecek olanlardan açıkça anlaşılır.
Τὸ δὲ τῆς νομοθεσίας ἱεροπρεπὲς ὡς οὐ παρ’ Ἰουδαίοις μόνον ἀλλὰ καὶ παρὰ πᾶσι τοῖς ἄλλοις τεθαύμασται, δῆλον ἔκ τε τῶν εἰρημένων ἤδη κἀκ τῶν μελλόντων λέγεσθαι.
2.26Kanunlar eskiden Keldani dilinde yazılmıştı ve uzun süre dilleri değişmeden aynı biçimde kaldılar; henüz güzelliklerini öteki insanlara göstermemişlerdi.
τὸ παλαιὸν ἐγράφησαν οἱ νόμοι γλώσσῃ Χαλδαϊκῇ καὶ μέχρι πολλοῦ διέμειναν ἐν ὁμοίῳ τὴν διάλεκτον οὐ μεταβάλλοντες, ἕως μήπω τὸ κάλλος εἰς τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους ἀνέφηναν αὑτῶν.
2.27Ama onlara uyanların her gün aralıksız onları incelemesi ve uygulaması sayesinde başkaları da onları fark etti ve ünleri her yere yayıldı. Çünkü güzel şeyler kıskançlık yüzünden kısa bir süre gölgede kalsa da, tabiatın iyi niyetiyle yeri geldiğinde yeniden parlar. Bunun üzerine bazıları kanunların insan soyunun yalnız yarısında, barbar kesiminde incelenmesini, Yunan kesiminin ise onlardan hiç pay almamasını korkunç buldu ve onları tercüme etmeye yöneldi.
ἐπεὶ δὲ ἐκ τῆς καθ’ ἑκάστην ἡμέραν συνεχοῦς μελέτης καὶ ἀσκήσεως τῶν χρωμένων αἴσθησις ἐγένετο καὶ ἑτέροις καὶ τὸ κλέος ἐφοίτα πανταχόσε—τὰ γὰρ καλὰ κἂν φθόνῳ πρὸς ὀλίγον ἐπισκιασθῇ χρόνον, ἐπὶ καιρῶν αὖθις ἀναλάμπει φύσεως εὐμενείᾳ —, δεινὸν ἡγησάμενοί τινες, εἰ οἱ νόμοι παρὰ τῷ ἡμίσει τμήματι τοῦ γένους ἀνθρώπων ἐξετασθήσονται μόνῳ τῷ βαρβαρικῷ, τὸ δ’ Ἑλληνικὸν εἰς ἅπαν ἀμοιρήσει, πρὸς ἑρμηνείαν τὴν τούτων ἐτράποντο.
2.28Bu iş büyük ve herkes için faydalı olduğundan, sıradan insanlara ya da sayısı çok olan yöneticilere değil, krallara ve kralların en itibarlısına bırakıldı.
τὸ δ’ ἔργον ἐπεὶ καὶ μέγα ἦν καὶ κοινωφελές, οὐκ ἰδιώταις οὐδ’ ἄρχουσιν, ὧν πολὺς ἀριθμός, ἀλλὰ βασιλεῦσι καὶ βασιλέων ἀνετέθη τῷ δοκιμωτάτῳ.
2.29Philadelphos lakaplı Ptolemaios, Mısır'ı ele geçiren İskender'den sonra üçüncü kraldı. Yönetimde gereken aretēler bakımından yalnız çağdaşlarının değil, geçmişte gelmiş bütün kralların en iyisiydi. Onca nesil sonra bugün bile ünü dillerde dolaşır; şehirlerde ve ülkelerde yüce gönüllülüğünün pek çok örneğini ve anıtını bırakmıştır. Öyle ki aşırı cömertliklere ve büyük yapılara, ondan ötürü artık bir atasözü gibi “Philadelphos'a yaraşır” denir.
Πτολεμαῖος ὁ Φιλάδελφος ἐπικληθεὶς τρίτος μὲν ἦν ἀπ’ Ἀλεξάνδρου τοῦ τὴν Αἴγυπτον παραλαβόντος, ἀρεταῖς δὲ ταῖς ἐν ἡγεμονίᾳ πάντων, οὐχὶ τῶν καθ’ αὑτὸν μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν πάλαι πώποτε γεγενημένων ἄριστος, οὗ καὶ μέχρι νῦν τοσαύταις ὕστερον γενεαῖς ᾄδεται τὸ κλέος πολλὰ δείγματα καὶ μνημεῖα τῆς μεγαλοφροσύνης κατὰ πόλεις καὶ χώρας ἀπολιπόντος, ὡς ἤδη καὶ ἐν παροιμίας εἴδει τὰς ὑπερόγκους φιλοτιμίας καὶ μεγάλας κατασκευὰς Φιλαδελφείους ἀπ’ ἐκείνου καλεῖσθαι.
2.30Genel olarak Ptolemaios hanedanı öteki krallıklardan çok daha parlak bir dönem yaşadı; Ptolemaioslar arasında da en parlakı Philadelphos'tu. Bu tek adamın yaptığı övgüye değer işleri, ötekilerin hepsi bir araya gelse ancak yapabilirdi. Bir canlıda yöneten kısım olan baş neyse, o da bir bakıma krallar arasında oydu.
συνόλως μὲν οὖν ἡ τῶν Πτολεμαίων οἰκία διαφερόντως παρὰ τὰς ἄλλας βασιλείας ἤκμασεν, ἐν δὲ τοῖς Πτολεμαίοις ὁ Φιλάδελφος· ὅσα γὰρ εἷς ἔδρασεν οὗτος ἐπαινετά, μόλις ἐκεῖνοι πάντες ἀθρόοι διεπράξαντο, γενόμενος καθάπερ ἐν ζῴῳ τὸ ἡγεμονεῦον κεφαλὴ τρόπον τινὰ τῶν βασιλέων.
2.31İşte böyle bir kral, kanun koyuculuğumuza hayranlık ve özlem duyarak onu Keldani dilinden Yunancaya aktarmayı düşündü. Hemen Yahudiye'nin başrahibine ve kralına —çünkü ikisi aynı kişiydi— elçiler gönderdi; isteğini bildirip kanunu tercüme edecek kişileri liyakate göre seçmesini rica etti.
ὁ δὴ τοιοῦτος ζῆλον καὶ πόθον λαβὼν τῆς νομοθεσίας ἡμῶν εἰς Ἑλλάδα γλῶτταν τὴν Χαλδαϊκὴν μεθαρμόζεσθαι διενοεῖτο καὶ πρέσβεις εὐθὺς ἐξέπεμπε πρὸς τὸν τῆς Ἰουδαίας ἀρχιερέα καὶ βασιλέα—ὁ γὰρ αὐτὸς ἦν—τό τε βούλημα δηλῶν καὶ προτρέπων ἀριστίνδην ἑλέσθαι τοὺς τὸν νόμον διερμηνεύσοντας.
2.32Başrahip, beklenebileceği gibi, sevindi; kralın böyle bir işe ilahî inayet olmadan heves etmediğini düşündü. Yanındaki İbranilerden, atalarının terbiyesinin yanında Yunan terbiyesi de almış en itibarlı kişileri arayıp buldu ve memnuniyetle gönderdi.
ὁ δ’ οἷα εἰκὸς ἡσθεὶς καὶ νομίσας οὐκ ἄνευ θείας ἐπιφροσύνης περὶ τὸ τοιοῦτον ἔργον ἐσπουδακέναι τὸν βασιλέα, σκεψάμενος τοὺς παρ’ αὑτῷ δοκιμωτάτους Ἑβραίων, οἳ πρὸς τῇ πατρίῳ καὶ τὴν Ἑλληνικὴν ἐπεπαίδευντο παιδείαν, ἄσμενος ἀποστέλλει.
2.33Geldiklerinde konuk olarak davet edildiler ve zarif ve ciddi sözlerle ev sahibini ağırlayıp onun ağırlamasına karşılık verdiler. Kral, alışıldık değil yeni sorular sorarak her birinin bilgeliğini sınıyordu; onlar ise, zaman uzun konuşmaya izin vermediği için, özlü sözler söyler gibi isabetle ve yerinde cevaplar vererek sorulanları çözüyorlardı.
ὡς δ’ ἧκον, ἐπὶ ξενίαν κληθέντες λόγοις ἀστείοις καὶ σπουδαίοις τὸν ἑστιάτορα εὐώχουν ἀντεφεστιῶντες· ὁ μὲν γὰρ ἀπεπειρᾶτο τῆς ἑκάστου σοφίας καινὰς ἀλλ’ οὐ τὰς ἐν ἔθει ζητήσεις προτείνων, οἱ δ’ εὐστόχως καὶ εὐθυβόλως, οὐκ ἐπιτρέποντος μακρηγορεῖν τοῦ καιροῦ, καθάπερ ἀποφθεγγόμενοι τὰ προταθέντα διελύοντο.
2.34Sınavı geçince hemen o güzel elçiliğin görevini yerine getirmeye başladılar. İlahî sözlerle bildirilmiş kanunları tercüme etmenin ne büyük bir iş olduğunu kendi aralarında düşündüler: hiçbir şey çıkaramaz, ekleyemez, değiştiremezlerdi; kanunların ilk biçimini ve şeklini korumaları gerekiyordu. Bu yüzden şehrin dışında, o çevredeki en temiz yeri aradılar. Çünkü surların içi her türden canlıyla dolu olduğu için hastalıklar, ölümler ve sağlıklı insanların temiz olmayan işleri yüzünden kuşku uyandırıyordu.
δοκιμασθέντες δ’ εὐθὺς ἤρξαντο τὰ τῆς καλῆς πρεσβείας ἀποτελεῖν καὶ λογισάμενοι παρ’ αὑτοῖς, ὅσον εἴη τὸ πρᾶγμα θεσπισθέντας νόμους χρησμοῖς διερμηνεύειν, μήτ’ ἀφελεῖν τι μήτε προσθεῖναι ἢ μεταθεῖναι δυναμένους, ἀλλὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἰδέαν καὶ τὸν τύπον αὐτῶν διαφυλάττοντας, ἐσκόπουν τὸ καθαρώτατον τῶν περὶ τὸν τόπον χωρίων ἔξω πόλεως· τὰ γὰρ ἐντὸς τείχους ἅτε παντοδαπῶν πεπληθότα ζῴων διὰ νόσους καὶ τελευτὰς καὶ τὰς ὑγιαινόντων οὐκ εὐαγεῖς πράξεις ἦν ὕποπτα.
2.35İskenderiye'nin önünde Pharos adası uzanır. Adanın dar bir şerit hâlindeki boynu şehre doğru uzanır; çevresini derin değil, çoğu yeri sığ bir deniz kuşatır. Bu yüzden dalgaların çarpışından doğan büyük uğultu ve gürültü çok uzak bir mesafede sönüp gider.
νῆσος ἡ Φάρος πρόκειται τῆς Ἀλεξανδρείας, ἧς αὐχὴν ὑποταίνιος τέταται πρὸς τὴν πόλιν περικλειόμενος οὐκ ἀγχιβαθεῖ τὰ δὲ πολλὰ τεναγώδει θαλάττῃ, ὡς καὶ τῆς τῶν κυμάτων φορᾶς τὸν πολὺν ἦχον καὶ πάταγον ἐκ πάνυ μακροῦ διαστήματος προεκλύεσθαι.
2.36Huzur ve sükûnet içinde kalmak, ruhlarıyla tek başlarına yalnız kanunlarla baş başa olmak için çevredeki bütün yerler içinde en uygun yerin burası olduğuna karar verip orada kaldılar. Kutsal kitapları alıp onlarla birlikte ellerini göğe kaldırdılar ve Tanrı'dan amaçlarına ulaşmayı dilediler. Tanrı da dualarını kabul etti; ta ki insan soyunun çoğu, hatta tamamı, hayatını düzeltmek için o hikmetli ve son derece güzel
τοῦτον ἐξ ἁπάντων τῶν ἐν κύκλῳ κρίναντες ἐπιτηδειότατον εἶναι τὸν τόπον ἐνησυχάσαι καὶ ἐνηρεμῆσαι καὶ μόνῃ τῇ ψυχῇ πρὸς μόνους ὁμιλῆσαι τοὺς νόμους, ἐνταυθοῖ κατέμειναν καὶ τὰς ἱερὰς βίβλους λαβόντες ἀνατείνουσιν ἅμ’ αὐταῖς καὶ τὰς χεῖρας εἰς οὐρανόν, αἰτούμενοι τὸν θεὸν μὴ διαμαρτεῖν τῆς προθέσεως· ὁ δ’ ἐπινεύει ταῖς εὐχαῖς, ἵνα τὸ πλεῖστον ἢ καὶ τὸ σύμπαν γένος ἀνθρώπων ὠφεληθῇ χρησόμενον εἰς ἐπανόρθωσιν βίου φιλοσόφοις καὶ παγκάλοις
2.37hükümlerden yararlansın. Gözlerden uzak bir yerde oturdular; yanlarında tabiatın unsurlarından, yerden, sudan, havadan ve gökten başka kimse yoktu. İlk olarak bunların oluşunu kutsal bir sır gibi açıklayacaklardı, çünkü kanunların başlangıcı evrenin yaratılışıdır. Sanki ilahî bir coşkuya kapılmış gibi peygamberce konuşuyorlardı; her biri başka sözler değil, hepsi aynı adları ve aynı kelimeleri söylüyordu, sanki görünmez bir suflör her birinin kulağına fısıldıyordu.
διατάγμασι. καθίσαντες δ’ ἐν ἀποκρύφῳ καὶ μηδενὸς παρόντος ὅτι μὴ τῶν τῆς φύσεως μερῶν, γῆς ὕδατος ἀέρος οὐρανοῦ, περὶ ὧν πρῶτον τῆς γενέσεως ἔμελλον ἱεροφαντήσειν—κοσμοποιία γὰρ ἡ τῶν νόμων ἐστὶν ἀρχή —, καθάπερ ἐνθουσιῶντες προεφήτευον οὐκ ἄλλα ἄλλοι, τὰ δ’ αὐτὰ πάντες ὀνόματα καὶ ῥήματα, ὥσπερ ὑποβολέως ἑκάστοις ἀοράτως ἐνηχοῦντος.
2.38Oysa her dilin, özellikle de Yunancanın kelimece zengin olduğunu, aynı düşüncenin aktarılıp başka sözlerle anlatılarak, her seferinde başka kelimeler kullanılarak pek çok biçimde ifade edilebileceğini kim bilmez? Rivayete göre bu kanunlarda böyle bir şey olmadı; asıl kelimeler asıl kelimelerle, Yunanca kelimeler Keldani kelimeleriyle bir araya geldi ve anlatılan şeylere tam olarak uyduruldu.
καίτοι τίς οὐκ οἶδεν, ὅτι πᾶσα μὲν διάλεκτος, ἡ δ’ Ἑλληνικὴ διαφερόντως, ὀνομάτων πλουτεῖ, καὶ ταὐτὸν ἐνθύμημα οἷόν τε μεταφράζοντα καὶ παραφράζοντα σχηματίσαι πολλαχῶς, ἄλλοτε ἄλλας ἐφαρμόζοντα λέξεις; ὅπερ ἐπὶ ταύτης τῆς νομοθεσίας οὔ φασι συμβῆναι, συνενεχθῆναι δ’ εἰς ταὐτὸν κύρια κυρίοις ὀνόμασι, τὰ Ἑλληνικὰ τοῖς Χαλδαϊκοῖς, ἐναρμοσθέντα εὖ μάλα τοῖς δηλουμένοις πράγμασιν.
2.39Kanaatimce nasıl geometride ve diyalektikte anlatılan şeyler ifadede çeşitliliğe izin vermez de baştan konulmuş ifade değişmeden kalırsa, anlaşılan bu tercümanlar da aynı şekilde şeylere uyan, anlatılanları yalnız onların ya da en çok onların açıkça ve canlı biçimde ortaya koyacağı kelimeleri buldular.
ὃν γὰρ τρόπον, οἶμαι, ἐν γεωμετρίᾳ καὶ διαλεκτικῇ τὰ σημαινόμενα ποικιλίαν ἑρμηνείας οὐκ ἀνέχεται, μένει δ’ ἀμετάβλητος ἡ ἐξ ἀρχῆς τεθεῖσα, τὸν αὐτὸν ὡς ἔοικε τρόπον καὶ οὗτοι συντρέχοντα τοῖς πράγμασιν ὀνόματα ἐξεῦρον, ἅπερ δὴ μόνα ἢ μάλιστα τρανώσειν ἔμελλεν ἐμφαντικῶς τὰ δηλούμενα.
2.40Bunun en açık kanıtı şudur: Keldaniler Yunancayı ya da Yunanlar Keldanicayı öğrenip her iki metni, Keldanicasını da tercümesini de okurlarsa, onlara iki kız kardeş gibi, hatta hem içerikte hem kelimelerde tek ve aynı metin gibi hayran kalır, saygı duyarlar. Bu tercümanları tercüman değil, kutsal sırların öğreticileri ve peygamberler diye anarlar; çünkü onlara arı duru düşünceleriyle Musa'nın en temiz ruhuyla birlikte koşmak nasip olmuştu.
σαφεστάτη δὲ τοῦδε πίστις· ἐάν τε Χαλδαῖοι τὴν Ἑλληνικὴν γλῶτταν ἐάν τε Ἕλληνες τὴν Χαλδαίων ἀναδιδαχθῶσι καὶ ἀμφοτέραις ταῖς γραφαῖς ἐντύχωσι, τῇ τε Χαλδαϊκῇ καὶ τῇ ἑρμηνευθείσῃ, καθάπερ ἀδελφὰς μᾶλλον δ’ ὡς μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἔν τε τοῖς πράγμασι καὶ τοῖς ὀνόμασι τεθήπασι καὶ προσκυνοῦσιν, οὐχ ἑρμηνέας ἐκείνους ἀλλ’ ἱεροφάντας καὶ προφήτας προσαγορεύοντες, οἷς ἐξεγένετο συνδραμεῖν λογισμοῖς εἱλικρινέσι τῷ Μωυσέως καθαρωτάτῳ πνεύματι.
2.41Bu yüzden bugün bile her yıl Pharos adasında bir bayram ve şenlik yapılır. Adaya yalnız Yahudiler değil, sayısız başka insan da gemiyle gider; hem tercümenin ilk ışığının parladığı yeri yüceltmek hem de her zaman tazeliğini koruyan eski bir iyilikten ötürü Tanrı'ya şükretmek için.
διὸ καὶ μέχρι νῦν ἀνὰ πᾶν ἔτος ἑορτὴ καὶ πανήγυρις ἄγεται κατὰ τὴν Φάρον νῆσον, εἰς ἣν οὐκ Ἰουδαῖοι μόνον ἀλλὰ καὶ παμπληθεῖς ἕτεροι διαπλέουσι τό τε χωρίον σεμνυνοῦντες, ἐν ᾧ πρῶτον τὰ τῆς ἑρμηνείας ἐξέλαμψε, καὶ παλαιᾶς ἕνεκεν εὐεργεσίας ἀεὶ νεαζούσης εὐχαριστήσοντες τῷ θεῷ.
2.42Dualardan ve şükranlardan sonra kimi sahile çadır kurar, kimi kıyının kumlarına uzanır; yakınları ve dostlarıyla açık havada ziyafet çekerler. O gün kıyıyı saray döşemesinden daha görkemli bulurlar.
μετὰ δὲ τὰς εὐχὰς καὶ τὰς εὐχαριστίας οἱ μὲν πηξάμενοι σκηνὰς ἐπὶ τῶν αἰγιαλῶν οἱ δ’ ἐπὶ τῆς αἰγιαλίτιδος ψάμμου κατακλινέντες ἐν ὑπαίθρῳ μετ’ οἰκείων καὶ φίλων ἑστιῶνται, πολυτελεστέραν τῆς ἐν βασιλείοις κατασκευῆς τότε τὴν ἀκτὴν νομίζοντες.
2.43Kanunların bütün sıradan insanlar ve yöneticiler tarafından nasıl gıpta edildiği ve uğrunda mücadele edildiği böylece görülür; üstelik millet uzun zamandır talihsizlik içinde olduğu hâlde. Parlak günlerinde olmayanların işleri bir şekilde gölgede kalır.
οὕτω μὲν οἱ νόμοι ζηλωτοὶ καὶ περιμάχητοι πᾶσιν ἰδιώταις τε καὶ ἡγεμόσιν ἐπιδείκνυνται, καὶ ταῦτ’ ἐκ πολλῶν χρόνων τοῦ ἔθνους οὐκ εὐτυχοῦντος — τὰ δὲ τῶν μὴ ἐν ἀκμαῖς πέφυκέ πως ἐπισκιάζεσθαι —·
2.44Eğer daha parlak bir döneme doğru bir fırsat doğsaydı, ne büyük bir ilerleme olacağı düşünülebilir! Kanaatimce herkes kendi kanunlarını bırakır, atalarının âdetlerine sırt çevirip yalnız bu kanunlara saygı göstermeye yönelirdi. Çünkü milletin talihiyle birlikte parlayan kanunlar, doğan güneşin yıldızları soldurduğu gibi ötekileri soldururdu.
εἰ δὲ γένοιτό τις ἀφορμὴ πρὸς τὸ λαμπρότερον, πόσην εἰκὸς ἐπίδοσιν γενήσεσθαι; καταλιπόντας ἂν οἶμαι τὰ ἴδια καὶ πολλὰ χαίρειν φράσαντας τοῖς πατρίοις ἑκάστους μεταβαλεῖν ἐπὶ τὴν τούτων μόνων τιμήν· εὐτυχίᾳ γὰρ τοῦ ἔθνους οἱ νόμοι συναναλάμψαντες ἀμαυρώσουσι τοὺς ἄλλους καθάπερ ἀνατείλας ἥλιος τοὺς ἀστέρας.
2.45Söylenenler de kanun koyucu için büyük bir övgüdür. Ama daha büyük bir övgü daha vardır; onu bu en kutsal kitaplar içermektedir. Yazarın aretēsini göstermek için şimdi onlara dönmek gerekir.
Ἀπόχρη μὲν οὖν καὶ τὰ λεχθέντα πολὺς ἔπαινος εἶναι τοῦ νομοθέτου. πλείων δ’ ἐστὶν ἕτερος, ὃν αὐταὶ περιέχουσιν αἱ ἱερώταται βίβλοι, πρὸς ἃς ἤδη τρεπτέον, εἰς ἔνδειξιν τῆς τοῦ συγγράψαντος ἀρετῆς.
2.46Bu kitapların bir kısmı tarihî kısımdır, bir kısmı da buyruklarla ve yasaklarla ilgilidir. Bu ikincisinden sonra söz edeceğiz; önce sırada önce gelen kısmı ayrıntılı biçimde ele alacağız.
τούτων τοίνυν τὸ μέν ἐστιν ἱστορικὸν μέρος, τὸ δὲ περὶ τὰς προστάξεις καὶ ἀπαγορεύσεις, ὑπὲρ οὗ δεύτερον λέξομεν τὸ πρότερον τῇ τάξει πρότερον ἀκριβώσαντες.
2.47Tarihî kısmın bir bölümü evrenin yaratılışıyla, bir bölümü de soy kütükleriyle ilgilidir; soy kütükleriyle ilgili bölümün bir kısmı dinsizlerin cezalandırılması, bir kısmı da adillerin onurlandırılmasıyla ilgilidir. Musa'nın kanun koyuculuğa neden buradan başladığını ve buyruklarla yasaklarla ilgili olanları neden ikinci sıraya koyduğunu söylemek gerekir.
ἔστιν οὖν τοῦ ἱστορικοῦ τὸ μὲν περὶ τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως, τὸ δὲ γενεαλογικόν, τοῦ δὲ γενεαλογικοῦ τὸ μὲν περὶ κολάσεως ἀσεβῶν, τὸ δ’ αὖ περὶ τιμῆς δικαίων. οὗ δὲ χάριν ἐνθένδε τῆς νομοθεσίας ἤρξατο τὰ περὶ τὰς προστάξεις καὶ ἀπαγορεύσεις ἐν δευτέρῳ θείς, λεκτέον.
2.48Musa, bir tarih yazarı gibi, sonrakilere eski olayların kayıtlarını faydasızca, yalnız eğlendirmek için bırakmaya özenmedi. Evrenin yaratılışından başlayarak geçmişi en baştan anlattı ki en zorunlu iki şeyi göstersin: birincisi, evrenin babası ve yaratıcısı ile gerçekten kanun koyucu olanın aynı varlık olduğunu; ikincisi, kanunlara uyacak olanın tabiatın düzenini benimseyeceğini ve bütünün düzenine uygun olarak, işleri sözleriyle ve sözleri işleriyle uyum ve ahenk içinde yaşayacağını.
οὐ γὰρ οἷά τις συγγραφεὺς ἐπετήδευσε παλαιῶν πράξεων καταλιπεῖν ὑπομνήματα τοῖς ἔπειτα τοῦ ψυχαγωγῆσαι χάριν ἀνωφελῶς, ἀλλ’ ἠρχαιολόγησεν ἄνωθεν ἀρξάμενος ἀπὸ τῆς τοῦ παντὸς γενέσεως, ἵν’ ἐπιδείξῃ δύο τὰ ἀναγκαιότατα· ἓν μὲν τὸν αὐτὸν πατέρα καὶ ποιητὴν τοῦ κόσμου καὶ ἀληθείᾳ νομοθέτην, ἕτερον δὲ τὸν χρησόμενον τοῖς νόμοις ἀκολουθίαν φύσεως ἀσπασόμενον καὶ βιωσόμενον κατὰ τὴν τοῦ ὅλου διάταξιν ἁρμονίᾳ καὶ συμφωνίᾳ πρὸς ἔργα λόγων καὶ πρὸς λόγους ἔργων.
2.49Öteki kanun koyuculardan bazıları yapılması ve yapılmaması gerekeni hemen düzenleyip çiğneyenlere cezalar koydular. Daha iyi oldukları kabul edilen bazıları ise işe buradan başlamadılar; önce sözle bir şehir kurup yerleştirdiler, sonra kurulan bu şehre en uygun ve en yaraşır saydıkları yönetim düzenini kanunlar koyarak uydurdular.
τῶν μὲν οὖν ἄλλων νομοθετῶν οἱ μὲν εὐθὺς ἅ τε χρὴ πράττειν καὶ ἃ μὴ διαταξάμενοι τιμωρίας κατὰ τῶν παραβαινόντων ὥρισαν, οἱ δ’ ἀμείνους δόξαντες εἶναι τὴν ἀρχὴν οὐκ ἐνθένδε ἐποιήσαντο, πόλιν δὲ τῷ λόγῳ κτίσαντες καὶ ἱδρυσάμενοι πρότερον ἣν ἐνόμιζον οἰκειοτάτην καὶ πρεπωδεστάτην εἶναι τῇ κτισθείσῃ πολιτείαν διὰ τῆς τῶν νόμων θέσεως ἐφήρμοζον.
2.50Musa ise ilk yolun —ki gerçekten öyledir— tiranca ve despotça olduğunu, insanlara özgür değil köleymişler gibi, gönüllerini almadan buyruk vermek olduğunu düşündü; ikinci yolu ise uygun, ama bütün yargıçların gözünde tam olarak övgüye değer bulmadı. Anlaşılan o, bu iki bakımdan da onlardan ayrıldı.
ὁ δὲ τὸ μὲν πρότερον ὑπολαβὼν (ὅπερ ἦν) τυραννικόν τε καὶ δεσποτικόν, ἄνευ παραμυθίας προστάττειν ὡς οὐκ ἐλευθέροις ἀλλὰ δούλοις, τὸ δ’ ὕστερον ἐμμελὲς μέν, οὐ μὴν τελείως ἐπαινετὸν ἅπασι τοῖς κριταῖς, ὡς ἔοικεν, ἐν ἑκατέρῳ τῶν λεχθέντων διήνεγκεν.
2.51Buyruklarda ve yasaklarda emretmekten çok öğüt verir ve teşvik eder; en çok sayıdaki ve en zorunlu hükümleri girişler ve sonuç sözleriyle anlatmaya çalışır; amacı zorlamaktan çok yöneltmektir. El yapımı bir şehrin kuruluşunu kitabının başlangıcı yapmayı da kanunların değerine yaraşmayacak kadar alçak buldu. Zihnin en keskin gözüyle bütün kanun koyuculuğunun büyüklüğüne ve güzelliğine baktı ve onu yeryüzündeki herhangi bir çemberle sınırlanamayacak kadar üstün ve ilahî saydı. Bu yüzden büyük şehrin, evrenin yaratılışını anlatarak işe başladı; kanunları da evrenin yönetim düzeninin en benzer sureti
ἔν τε γὰρ ταῖς προστάξεσι καὶ ἀπογορεύσεσιν ὑποτίθεται καὶ παρηγορεῖ τὸ πλέον ἢ κελεύει, μετὰ προοιμίων καὶ ἐπιλόγων τὰ πλεῖστα καὶ ἀναγκαιότατα πειρώμενος ὑφηγεῖσθαι, τοῦ προτρέψασθαι χάριν μᾶλλον ἢ βιάσασθαι· πόλεώς τε χειροποιήτου κτίσιν ἀρχὴν ποιήσασθαι τῆς γραφῆς ταπεινότερον ἢ κατὰ τὴν ἀξίαν τῶν νόμων ὑπολαβὼν εἶναι, πρὸς τὸ μέγεθος καὶ κάλλος τῆς ὅλης νομοθεσίας ἀκριβεστάτῃ ὄψει τῇ κατὰ διάνοιαν ἀπιδὼν καὶ νομίσας αὐτὴν κρείττονα καὶ θειοτέραν ἢ ὥστε κύκλῳ τινὶ τῶν ἐπὶ γῆς ὁρισθῆναι, τῆς μεγαλοπόλεως τὴν γένεσιν εἰσηγήσατο, τοὺς νόμους ἐμφερεστάτην εἰκόνα τῆς τοῦ κόσμου πολιτείας
2.52saydı. Nitekim tek tek hükümlerin anlamını dikkatle incelemek isteyen biri, onların bütünün ahengini hedeflediğini ve ezelî tabiatın logosuyla uyum içinde olduğunu görür.
ἡγησάμενος εἶναι. τῶν γοῦν ἐν μέρει διατεταγμένων τὰς δυνάμεις εἴ τις ἀκριβῶς ἐξετάζειν ἐθελήσειεν, εὑρήσει τῆς τοῦ παντὸς ἁρμονίας ἐφιεμένας καὶ τῷ λόγῳ τῆς ἀιδίου φύσεως συνᾳδούσας.
2.53Bu yüzden bedenin sağlığına, servete, şöhrete ve öteki dış talihlere ait bol iyiliklere layık görüldükleri hâlde aretēye başkaldıranlar, zorunluluktan değil kendi istekleriyle kurnazlığı, adaletsizliği ve öteki kötülükleri, en büyük zararı büyük bir fayda sayarak benimseyenler, Musa'ya göre olağan cezalara uğramadılar. Sanki insanların değil, bütün göğün ve evrenin düşmanıymışlar gibi, Tanrı'nın yanında oturan ve kötülükten nefret eden adaletin büyük bir güçle gerçekleştirdiği çok yeni ve alışılmadık cezalara uğradılar. Evrenin en etkili unsurları olan su ve ateş üzerlerine çullandı; öyle ki belli zaman devirlerinde kimi tufanlarla mahvoldu, kimi de yanıp yok oldu.
διὸ καὶ τοὺς ἀφθόνων μὲν ἀγαθῶν ἀξιωθέντας ὅσα κατ’ εὐεξίαν σωμάτων καὶ τὰς περὶ πλοῦτον καὶ δόξαν καὶ τὰ ἄλλα ἐκτὸς εὐτυχίας, ἀρετῆς δ’ ἀφηνιάσαντας καὶ οὐκ ἀνάγκῃ γνώμῃ δ’ ἑκουσίῳ πανουργίαν καὶ ἀδικίαν καὶ τὰς ἄλλας κακίας, ὡς μέγα ὄφελος τὴν μεγίστην ζημίαν, ἐπιτηδεύσαντας καθάπερ οὐκ ἀνθρώπων ἐχθροὺς ἀλλὰ τοῦ σύμπαντος οὐρανοῦ τε καὶ κόσμου τὰς ἐν ἔθει τιμωρίας οὔ φησιν ὑπομεῖναι, ἀλλὰ καινοτάτας καὶ παρηλλαγμένας, ἃς ἐμεγαλούργησεν ἡ πάρεδρος τῷ θεῷ μισοπόνηρος δίκη, τῶν τοῦ παντὸς δραστικωτάτων στοιχείων ἐπιθεμένων ὕδατος καὶ πυρός, ὡς καιρῶν περιόδοις τοὺς μὲν κατακλυσμοῖς φθαρῆναι, τοὺς δὲ καταφλεχθέντας ἀπολέσθαι.
2.54Denizler kabarıp ırmaklar, hem kaynaktan doğanlar hem de sel suları, yükselince ovadaki bütün şehirleri su basıp sürükledi; dağlıktaki şehirleri ise gece gündüz aralıksız, kesintisiz yağan sağanaklar.
πελάγη μὲν ἀρθέντα καὶ ποταμοὶ μετεωρισθέντες αὐθιγενεῖς τε καὶ χείμαρροι τὰς ἐν τῇ πεδιάδι πόλεις ἁπάσας ἐπέκλυσαν καὶ κατέσυραν, τὰς δὲ κατὰ τὴν ὀρεινὴν αἱ μεθ’ ἡμέραν καὶ νύκτωρ συνεχεῖς καὶ ἀδιάστατοι ὄμβρων φοραί.
2.55Bir süre sonra geride kalanlardan insan soyu yeniden çoğalıp kalabalıklaştı. Ama torunlar atalarının başına geleni bir itidal dersi olarak almadılar; azgınlığa döndüler, daha ağır kötülüklere özendiler. Bunun üzerine Tanrı onları ateşle yok etmeye karar verdi.
χρόνῳ δ’ ὕστερον ἐκ τῶν ὑπολειφθέντων πάλιν τοῦ γένους συναυξηθέντος καὶ εἰς πολυανθρωπίαν ἐπιδόντος, ἐπειδὴ τὸ περὶ τοὺς προγόνους πάθος οἱ ἀπόγονοι μάθημα σωφροσύνης οὐκ ἐποιήσαντο, πρὸς δ’ ἀκολασίας ἐτράποντο ζηλωταὶ χαλεπωτέρων ἐπιτηδευμάτων γενόμενοι, πυρὶ τούτους ἀναλῶσαι διενοήθη.
2.56O zaman, kutsal sözlerin bildirdiği gibi, gökten yıldırımlar yağıp dinsizleri ve şehirlerini yaktı. O tarifsiz felaketin izleri bugün bile Suriye'de gösterilir: yıkıntılar, kül, kükürt, duman ve için için yanan bir ateşten hâlâ yükselen sönük bir alev.
τότ’ οὖν, ὡς μηνύει τὰ λόγια, κεραυνοὶ ῥυέντες ἐξ οὐρανοῦ τούς τε ἀσεβεῖς κατέπρησαν καὶ τὰς πόλεις αὐτῶν· καὶ μέχρι τοῦ νῦν μνημεῖα τοῦ συμβεβηκότος ἀλέκτου πάθους δείκνυται κατὰ Συρίαν, ἐρείπια καὶ τέφρα καὶ θεῖον καὶ καπνὸς καὶ ἡ ἔτι ἀναδιδομένη φλὸξ ἀμαυρὰ καθάπερ διασμυχομένου πυρός.
2.57Bu sırada dinsizler sözü edilen cezalarla cezalandırılırken, kişiliklerinin yüceliğiyle öne çıkanlar iyilik görüp aretēlerine layık ödüllere kavuştular.
ἐν δὲ τούτῳ συνέβαινε τούς τε ἀσεβεῖς ταῖς εἰρημέναις τιμωρίαις κολάζεσθαι καὶ τοὺς καλοκἀγαθίᾳ διενηνοχότας εὖ πάσχειν ἀρετῆς ἐπαξίων ἄθλων τυγχάνοντας.
2.58Yıldırım ateşi yağıp bütün ülke sakinleriyle birlikte yanarken, yalnız bir adam, oraya sonradan yerleşmiş bir yabancı, ilahî inayetle kurtuldu. Çünkü yerlilerin kanunsuzluklarından hiçbirini benimsememişti; oysa yabancılar, onları hor görmek yerlilerden tehlike getireceği için, genellikle güvenlikleri için yabancı oldukları ülkenin âdetlerine saygı gösterirler. Gerçi bu adam, tabiatının mükemmelliği sayesinde bu kadar büyük bir ödüle layık görülecek ölçüde bilgeliğin doruğuna ulaşmış değildi. Kurtuluşu, yumuşak ve rahat bir hayata kayan, bütün hazları ve bütün arzuları, gür bir ormana yayılan bir alev gibi bol imkânlarla tutuşturan çoğunluğa yalnız onun uymamış olmasındandı.
ἐν μέν γε τῇ φορᾷ τοῦ κεραυνίου πυρὸς οἰκήτορσιν αὐτοῖς ὅλης χώρας ἐμπιπραμένης, εἷς μόνος ἀνὴρ μέτοικος ἐπιφροσύνῃ θείᾳ σῴζεται, διότι τῶν ἐγχωρίων παρανομημάτων οὐδὲν ἠσπάσατο, τῶν μετοίκων εἰωθότων ἀσφαλείας ἕνεκα τὰ ξενικὰ τιμᾶν, ἐπεὶ τοῖς ἀτιμάζουσι κίνδυνος ἐκ τῶν αὐτοχθόνων ἕπεται· καίτοι γ’ οὐκ ἐπ’ ἄκρον ἦλθε σοφίας, ὡς διὰ τελειότητα τῆς ἐν αὐτῷ φύσεως τοσούτου γέρως ἀξιωθῆναι, ἀλλ’ ὅτι μόνος τοῖς πολλοῖς οὐ συνηνέχθη πρὸς τὸ ἁβροδίαιτον ἀποκλίνασι καὶ πάσας μὲν ἡδονὰς πάσας δ’ ἐπιθυμίας χορηγίαις ἀφθόνοις ἀνάψασιν ὥσπερ φλόγα λασίῳ ὕλῃ κεχυμένῃ.
2.59Rivayete göre büyük tufanda, neredeyse bütün insan soyu mahvolurken, tek bir hane her türlü kötülükten esirgendi, çünkü hanenin en yaşlısı ve reisi isteyerek hiçbir haksızlığa bulaşmamıştı. Kutsal kitapların anlattığı kurtuluş biçimi hem olayın büyüklüğü hem de ahlakı iyileştirmesi bakımından anlatılmaya değer.
κατὰ δὲ τὸν μέγαν κατακλυσμὸν ὀλίγου δέω φάναι τοῦ σύμπαντος ἀνθρώπων γένους φθειρομένου, ἕνα οἶκον ἀπαθῆ γενέσθαι παντὸς κακοῦ λόγος ἔχει, τὸν πρεσβύτατον καὶ ἡγεμόνα τῆς οἰκίας ἐπειδὴ συνέβαινε μηδενὸς ἀδικήματος ἑκουσίου προσάψασθαι. τὸν δὲ τρόπον τῆς σωτηρίας, ὡς αἱ ἱεραὶ βίβλοι περιέχουσιν, ἄξιον ἱστορηθῆναι διά τε μεγαλουργίαν καὶ ἅμα βελτίωσιν ἠθῶν.
2.60Bu adam yalnız ortak felaketten payını almamaya değil, insanların ikinci kez türeyişinin başlangıcı olmaya da uygun görüldü. İlahî sözlerin bildirdiği ilahî buyruklar üzerine tahtadan çok büyük bir yapı yaptı: uzunluğu üç yüz arşın, genişliği elli, yüksekliği otuz arşındı. İçinde birbirine bitişik, zemin katında ve üst katlarda, üç ve dört katlı odalar hazırladı. Yiyecekleri de hazırladıktan sonra karada yaşayan ve uçan hayvanların her türünden bir erkek ve bir dişiyi içeri aldı; bunları ileride gelecek değişmiş zamanlar için tohum olarak saklıyordu.
νομισθεὶς γὰρ ἐπιτήδειος εἶναι μὴ μόνον ἀμοιρῆσαι τῆς κοινῆς συμφορᾶς, ἀλλὰ καὶ δευτέρας γενέσεως ἀνθρώπων αὐτὸς ἀρχὴ γενέσθαι, θείαις προστάξεσιν, ἃς ὑφηγοῦντο οἱ χρησμοί, ξύλινον δημιουργήσας ἔργον μέγιστον εἰς πήχεις τριακοσίους μῆκος καὶ πεντήκοντα εὖρος καὶ τριάκοντα ὕψος καὶ συνεχῆ κατασκευασάμενος ἔνδον οἰκήματα ἐπίπεδα καὶ ὑπερῷα, τριώροφα καὶ τετρώροφα, καὶ τροφὰς ἑτοιμασάμενος, ἀφ’ ἑκάστου γένους ζῴων ὅσα χερσαῖα καὶ πτηνὰ εἰσήγαγεν ἄρρεν τε καὶ θῆλυ σπέρματα ὑπολειπόμενος πρὸς καταλλαγὴν καιρῶν τῶν αὖθίς ποτε γενησομένων·
2.61Çünkü Tanrı'nın tabiatının merhametli olduğunu biliyordu: tek tek varlıklar yok olsa bile türlerdeki ölümsüzlük, hem Tanrı'ya benzerlikleri yüzünden hem de onun amacıyla doğmuş hiçbir şeyin asla çözülmemesi için sürüp gidecekti. Bu yüzden her şey ona itaat ediyordu; o zamana kadar vahşi olanlar evcilleşmiş, bir çobanın ya da sürü başının arkasından gider gibi uysallaşıp onun peşinden geliyorlardı.
ᾔδει γὰρ τὴν τοῦ θεοῦ φύσιν ἵλεω, κἂν εἰ τὰ εἴδη φθείροιτο, ἀλλά τοι τὴν ἐν τοῖς γένεσιν ἀφθαρσίαν ἕνεκα τῆς πρὸς αὐτὸν ὁμοιότητος καὶ τοῦ μηδὲν τῶν κατὰ πρόθεσιν φύντων ποτὲ λυθῆναι διαμένουσαν· οὗ χάριν πάντα ἐπειθάρχει καὶ τὰ τέως ἐξηγριωμένα ἡμεροῦτο καὶ οἷα νομεῖ καὶ ἀγελάρχῃ τιθασευθέντα ἐπηκολούθει.
2.62Hepsi içeri girdikten sonra içini dolduran kalabalığı gören biri, bunun bütün yeryüzünün bir benzeri olduğunu söylese yanılmazdı; çünkü içinde, bütün yeryüzünün daha önce sayısız türünü taşıdığı ve belki ileride yine taşıyacağı hayvan cinslerini taşıyordu.
μετὰ δὲ τὴν εἴσοδον ἁπάντων εἴ τις ἐθεάσατο τὸ πλήρωμα, οὐκ ἂν διήμαρτεν εἰπών, ἀντίμιμον εἶναι γῆς ἁπάσης ἐν ἑαυτῷ φέρον τὰ ζῴων γένη, ὧν καὶ ἡ σύμπασα γῆ τὰ ἀμύθητα εἴδη καὶ πρότερον ἤνεγκε καὶ ἴσως αὖθις οἴσει.
2.63Beklenenler çok geçmeden gerçekleşti. Felaket hafifledi, tufanın şiddeti her gün azaldı. Yağmurlar dindi; bütün yeryüzüne yayılan su kısmen güneşin yakıcı sıcağıyla tükendi, kısmen de yarıklara, vadilere ve yerin öteki çukurlarına çekildi. Sanki Tanrı buyurmuş gibi tabiatın her parçası, deniz, pınarlar ve ırmaklar, ödünç verdiğini ödenmesi zorunlu bir borç gibi geri aldı; çünkü her akıntı kendi yerine çekildi.
τὰ δ’ εἰκασθέντα χρόνοις ὕστερον οὐ μακροῖς ἀπέβαινε· τὸ μὲν γὰρ πάθος ἐλώφα καὶ ἡ τοῦ κατακλυσμοῦ φορὰ καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ἐμειοῦτο, τῶν τε ὄμβρων ἐπισχεθέντων καὶ τοῦ κατὰ πᾶσαν γῆν ἀναχυθέντος ὕδατος τῇ μὲν ἀναλισκομένου τῷ ἀφ’ ἡλίου φλογμῷ τῇ δὲ ὑπονοστοῦντος εἰς χαράδρας καὶ φάραγγας καὶ τὰς ἄλλας τῆς γῆς κοιλότητας· ὥσπερ γὰρ θεοῦ προστάξαντος, ἑκάστη φύσις ὅπερ ἔχρησεν οἷα δάνειον ἀναγκαῖον ἀπελάμβανε, θάλαττα καὶ πηγαὶ καὶ ποταμοί· πρὸς γὰρ τοὺς οἰκείους τόπους ἕκαστον ῥεῖθρον ὑπενόστει.
2.64Ay altı âleminin arınmasından sonra yeryüzü yıkanmış, yenilenmiş, evrenin bütünüyle birlikte ilk yaratıldığında olması beklenen hâline kavuşmuş olarak göründü. Bunun üzerine adam, karısı, oğulları ve oğullarının karıları tahta yapıdan çıktılar; hane halkıyla birlikte, içeri girmiş olan hayvan cinsleri de benzerlerini doğurup çoğaltmak için sürü sürü dışarı çıktı.
μετὰ δὲ τὴν κάθαρσιν τῶν ὑπὸ σελήνην, ἀπολουσαμένης τῆς γῆς καὶ νέας ἀναφανείσης καὶ τοιαύτης, οἵαν εἰκὸς εἶναι ὅτε τὴν ἀρχὴν μετὰ τοῦ κόσμου παντὸς ἐκτίζετο, πρόεισιν ἐκ τοῦ ξυλίνου κατασκευάσματος αὐτὸς καὶ γυνὴ καὶ υἱοὶ καὶ τούτων γυναῖκες καὶ μετὰ τῆς οἰκίας ἀγεληδὸν τὰ συνεληλυθότα τῶν ζῴων γένη πρὸς τὴν τῶν ὁμοίων σποράν τε καὶ γένεσιν.
2.65İyi insanların yiğitlik ödülleri ve mükâfatları bunlardır. Bunlar sayesinde yalnız kendileri ve soyları, unsurların ayaklanmasıyla her yerdeki herkesin üzerine çullanan en büyük tehlikelerden kurtulmakla kalmadılar; yeniden doğuşun önderleri, ikinci devrin başlatıcıları da oldular. Hayvanların en iyi türü olan insan soyunun bir kıvılcımı gibi geride kaldılar. Bu tür, yeryüzündeki her şeyin hükümdarlığını payına almıştır; Tanrı'nın gücünün bir benzeridir, görünmez tabiatın görünen sureti, ezelî olanın yaratılmış sureti. […]
ταῦτα τῶν ἀγαθῶν ἀνδρῶν ἐστιν ἀριστεῖα καὶ ἆθλα, δι’ ὧν οὐ μόνον αὐτοὶ καὶ γένη σωτηρίας ἔτυχον τοὺς μεγίστους κινδύνους ἐκφυγόντες, οἳ κατὰ τὸν τῶν στοιχείων νεωτερισμὸν τοῖς πανταχοῦ πᾶσιν ἐπετειχίσθησαν, ἀλλὰ καὶ παλιγγενεσίας ἐγένοντο ἡγεμόνες καὶ δευτέρας ἀρχηγέται περιόδου, καθάπερ ἐμπυρεύματα τοῦ ζῴων ἀρίστου γένους ἀνθρώπων ὑπολειφθέντες, ὃ τὴν ἡγεμονίαν τῶν περιγείων ἅπαξ ἁπάντων ἔλαχεν ἀντίμιμον γεγονὸς θεοῦ δυνάμεως, εἰκὼν τῆς ἀοράτου φύσεως ἐμφανής, ἀιδίου γενητή. * * *
2.66Musa'nın hayatının iki kısmını, krallık ve kanun koyuculukla ilgili olanları anlattık; bunlara üçüncü olarak rahiplikle ilgili kısmı eklemek gerekir. Bir başrahipte bulunması gereken en büyük ve en zorunlu özellik olan takvayı Musa herkesten çok uygulamıştı; aynı zamanda tabiatın lütfuna da ermişti. Felsefe bu tabiatı iyi bir tarla gibi devralıp son derece güzel öğretileri seyrettirerek geliştirmiş ve aretēnin meyveleri sözlerde ve işlerde olgunlaşana kadar bırakmamıştı.
Δύο μὲν ἤδη μέρη τοῦ βίου Μωυσέως διεξεληλύθαμεν, τό τε περὶ βασιλείας καὶ νομοθετικῆς· τρίτον δὲ προσαποδοτέον τὸ περὶ ἱερωσύνης. ὃ τοίνυν μέγιστον καὶ ἀναγκαιότατον ἀρχιερεῖ προσεῖναι δεῖ, τὴν εὐσέβειαν, ἐν τοῖς μάλιστα οὗτος ἤσκησεν ἅμα καὶ φύσεως εὐμοιρίᾳ χρησάμενος, ἣν ὥσπερ ἀγαθὴν ἄρουραν φιλοσοφία παραλαβοῦσα δογμάτων θεωρίᾳ παγκάλων ἐβελτίωσε καὶ οὐ πρότερον ἀνῆκεν ἢ τελειογονηθῆναι τοὺς ἀρετῆς καρποὺς διά τε λόγων καὶ πράξεων.
2.67Bu yüzden pek az kişiyle birlikte o da hem Tanrı'yı seven hem de Tanrı'nın sevdiği biri oldu. Göksel bir aşkın nefesiyle dolmuş, evrenin hükümdarına eşsiz bir saygı göstermiş ve karşılığında onun tarafından onurlandırılmıştı. Bilgeye yaraşan onur, gerçekten var olana hizmet etmektir; rahiplik de Tanrı'ya hizmeti kendine iş edinmiştir. Musa, var olanlar arasında kendisinden büyük bir iyilik bulunmayan bu ayrıcalığa layık görüldü ve ayinlere ve kutsal hizmetlere ait her şeyi
τοιγαροῦν μετ’ ὀλίγων ἄλλων φιλόθεός τε καὶ θεοφιλὴς ἐγένετο, καταπνευσθεὶς ὑπ’ ἔρωτος οὐρανίου καὶ διαφερόντως τιμήσας τὸν ἡγεμόνα τοῦ παντὸς καὶ ἀντιτιμηθεὶς ὑπ’ αὐτοῦ· τιμὴ δ’ ἁρμόττουσα σοφῷ θεραπεύειν τὸ πρὸς ἀλήθειαν ὄν· ἱερωσύνη δὲ θεραπείαν ἐπιτετήδευκε θεοῦ. τούτου τοῦ γέρως, οὗ μεῖζον ἀγαθὸν ἐν τοῖς οὖσιν οὐκ ἔστιν, ἠξιοῦτο χρησμοῖς ἕκαστα τῶν
2.68ilahî sözlerle öğrendi. Ama önce, ruhu da bedeni de arındırmış olması, hiçbir duyguya bulaşmaması, ölümlü tabiata ait olan her şeyden, yiyecekten, içecekten ve kadınlarla birlikte olmaktan sakınıp temiz kalması gerekiyordu.
εἰς τὰς λειτουργίας καὶ ἱερὰς ὑπηρεσίας ἀναδιδασκόμενος. ἔδει δὲ πρότερον ὥσπερ τὴν ψυχὴν καὶ τὸ σῶμα καθαρεῦσαι, μηδενὸς πάθους προσαψάμενον, ἀλλ’ ἁγνεύσαντα ἀπὸ πάντων ὅσα τῆς θνητῆς ἐστι φύσεως, σιτίων καὶ ποτῶν καὶ τῆς πρὸς γυναῖκας ὁμιλίας.
2.69Kadınlarla birlikte olmayı uzun zaman önce, neredeyse ilk kez peygamberlik etmeye ve Tanrı'nın ilhamına kapılmaya başladığı andan beri hor görmüştü; çünkü kendisini her zaman ilahî sözlere hazır tutmanın gerektiğini düşünüyordu. Yiyeceğe ve içeceğe ise kırk gün boyunca hiç aldırmadı; belli ki seyrin sağladığı daha iyi besinlere sahipti. Yukarıdan, gökten esen bu besinlerle önce zihni, sonra ruhu aracılığıyla bedeni de gelişti; her iki bakımdan da güç ve sağlık kazandı, öyle ki onu sonradan görenler gözlerine inanamadılar.
ἀλλὰ ταύτης μὲν ἐκ πολλῶν χρόνων κατεφρόνησε καὶ σχεδὸν ἀφ’ οὗ τὸ πρῶτον ἤρξατο προφητεύειν καὶ θεοφορεῖσθαι, προσῆκον ἡγούμενος ἕτοιμον ἐμπαρέχειν ἀεὶ τοῖς χρησμοῖς ἑαυτόν· σιτίων δὲ καὶ ποτῶν ἐπὶ ἡμέρας τεσσαράκοντα ἑξῆς ἠλόγησε, δηλονότι τροφὰς ἔχων ἀμείνους τὰς διὰ θεωρίας, αἷς ἄνωθεν ἀπ’ οὐρανοῦ καταπνεόμενος τὴν μὲν διάνοιαν τὸ πρῶτον, ἔπειτα δὲ καὶ τὸ σῶμα διὰ τῆς ψυχῆς ἐβελτιοῦτο, καθ’ ἑκάτερον πρός τε ἰσχὺν καὶ εὐεξίαν ἐπιδιδούς, ὡς τοὺς ἰδόντας ὕστερον ἀπιστεῖν.
2.70İlahî buyruklar üzerine o çevrenin en yüksek ve en kutsal dağına, yaklaşılmaz ve ayak basılmaz bir dağa çıktığı ve bütün o süre boyunca orada zorunlu yiyecekten hiçbir şey götürmeden kaldığı söylenir. Söylendiği gibi kırk gün sonra indiğinde görünüşü çıktığı zamankinden çok daha güzeldi; onu görenler hayretten donup kaldı, güneş gibi parıldayan ışığın çarpması karşısında gözlerini daha fazla ona dikmeye dayanamadılar.
εἰς γὰρ ὄρος ὑψηλότατον καὶ ἱερώτατον τῶν περὶ τὸν τόπον ἀνελθὼν προστάξεσι θείαις, ὅπερ ἀπρόσιτον καὶ ἄβατον ἦν, εἰς ἐκεῖνον λέγεται διαμεῖναι τὸν χρόνον οὐδὲν ἐπιφερόμενος τῶν εἰς ἀναγκαίας ἀπόλαυσιν τροφῆς ⟨καὶ⟩ ἡμέραις ὕστερον, ὡς ἐλέχθη, τεσσαράκοντα κατέβαινε πολὺ καλλίων τὴν ὄψιν ἢ ὅτε ἀνῄει, ὡς τοὺς ὁρῶντας τεθηπέναι καὶ καταπεπλῆχθαι καὶ μηδ’ ἐπὶ πλέον ἀντέχειν τοῖς ὀφθαλμοῖς δύνασθαι κατὰ τὴν προσβολὴν ἡλιοειδοῦς φέγγους ἀπαστράπτοντος.
2.71Daha yukarıdayken rahipliğe ait her şeyi, önce de sırada ilk gelen şeyi, tapınağın ve içindekilerin yapımını kutsal sırlar gibi öğreniyordu.
Ἔτι δ’ ἄνω διατρίβων ἐμυσταγωγεῖτο παιδευόμενος τὰ κατὰ τὴν ἱερωσύνην πάντα καὶ πρῶτα, ἃ δὴ καὶ πρῶτα τῇ τάξει, τὰ περὶ τὴν τοῦ ἱεροῦ καὶ τῶν ἐν αὐτῷ κατασκευήν.
2.72Göç ettikleri ülkeyi o zamana kadar ele geçirmiş olsalardı, en temiz yerde değerli taşlardan çok görkemli bir tapınak kurmak, çevresine büyük surlar ve tapınak hizmetkârları için sayısız ev yapmak ve o yere kutsal şehir adını vermek gerekirdi.
εἰ μὲν οὖν τὴν χώραν, εἰς ἣν μετανίσταντο, ἤδη παρειλήφεσαν, ἀναγκαῖον ἦν ἱδρύσασθαι περισημότατον νεὼν ἐν τῷ καθαρωτάτῳ λίθων πολυτελῶν ὕλης καὶ περὶ αὐτὸν τείχη μεγάλα δείμασθαι καὶ νεωκόροις παμπληθεῖς οἰκίας, ὀνομάσαντας ἱερόπολιν τὸν τόπον.
2.73Ama hâlâ çölde dolaştıkları için, henüz sağlamca yerleşmemiş olanlara taşınabilir bir tapınağa sahip olmak yaraşıyordu; ta ki yolculuklarda ve ordugâhlarda kurbanlar sunsunlar, ayinlere ait öteki işleri de yapsınlar ve şehirlerde oturanların sahip olması gereken hiçbir şeyden yoksun kalmasınlar.
ἐπεὶ δ’ ἔτι κατὰ τὴν ἐρήμην ἐπλάζοντο, τοῖς μήπω παγίως ἱδρυθεῖσιν ἥρμοττε φορητὸν ἔχειν ἱερόν, ἵν’ ἐν ταῖς ὁδοιπορίαις καὶ στρατοπεδείαις ἀνάγωσι θυσίας καὶ τὰ ἄλλα ὅσα κατὰ τὰς ἱερουργίας δρῶσι μηδενὸς ἀμοιροῦντες ὧν χρὴ τοὺς ἐν πόλεσιν οἰκοῦντας.
2.74Bu yüzden en kutsal bir eser olan bir çadır yapılmasına karar verildi. Musa dağda bu çadırın yapımını ilahî sözlerle öğrendi; yapılacak cisimlerin cisimsiz ideaları ruhunda seyrediyordu. Bunlara bakarak, ilk örnek bir resimden ve akılla kavranan modellerden kopyalar gibi, duyularla algılanan taklitlerin çıkarılması gerekiyordu.
σκηνὴν οὖν, ἔργον ἱερώτατον, δημιουργεῖν ἔδοξεν, ἧς τὴν κατασκευὴν θεσφάτοις λογίοις ἐπὶ τοῦ ὄρους Μωυσῆς ἀνεδιδάσκετο, τῶν μελλόντων ἀποτελεῖσθαι σωμάτων ἀσωμάτους ἰδέας τῇ ψυχῇ θεωρῶν, πρὸς ἃς ἔδει καθάπερ ἀπ’ ἀρχετύπου γραφῆς καὶ νοητῶν παραδειγμάτων αἰσθητὰ μιμήματα ἀπεικονισθῆναι.
2.75Çünkü tapınağın yapımının da gerçek başrahibe bırakılması yerindeydi; ta ki rahiplik görevini yaparken ayinleri yapılan şeylere fazlasıyla uygun ve onlarla ahenkli biçimde yerine getirsin.
προσῆκον γὰρ ἦν τῷ ὡς ἀληθῶς ἀρχιερεῖ καὶ τὴν τοῦ ἱεροῦ κατασκευὴν ἐπιτραπῆναι, ἵν’ ἐκ πολλοῦ τοῦ περιόντος ἡρμοσμένας καὶ συμφώνους τοῖς δημιουργηθεῖσι ποιῆται τὰς
2.76Örneğin taslağı peygamberin zihnine kazınıyor, maddesiz, görünmez biçimlerle gizlice resmediliyor ve önceden biçimlendiriliyordu; tamamlanmış eser ise usta, mühürlerin izlerini her birine uygun maddelere basarak bu taslağa göre yapıyordu.
ἐν τῷ ἱερᾶσθαι λειτουργίας. ὁ μὲν οὖν τύπος τοῦ παραδείγματος ἐνεσφραγίζετο τῇ διανοίᾳ τοῦ προφήτου διαζωγραφούμενος καὶ προδιαπλαττόμενος ἀφανῶς ἄνευ ὕλης ἀοράτοις εἴδεσι· τὸ δ’ ἀποτέλεσμα πρὸς τὸν τύπον ἐδημιουργεῖτο, ἐναποματτομένου τὰς σφραγῖδας τοῦ τεχνίτου ταῖς προσφόροις ἑκάστων ὑλικαῖς οὐσίαις.
2.77Yapı şöyleydi: en gürbüz gövdelerden kesilmiş, çürümeye en dayanıklı sedirden kırk sekiz direk kalın bir altınla kaplandı. Sonra her birinin altına iki gümüş taban kondu, direklerin tepesine de altın bir başlık oturtuldu.
ἦν δ’ ἡ κατασκευὴ τοιάδε· ὀκτὼ καὶ τεσσαράκοντα κίονες κέδρου τῆς ἀσηπτοτάτης ἀπὸ στελεχῶν κοπέντες εὐερνεστάτων περιεβάλλοντο χρυσῷ βαθεῖ· κἄπειθ’ ἑκάστῳ δύο ἀργυραῖ βάσεις ὑπηρείδοντο καὶ κατὰ τὸ ἀκροκιόνιον ἐφηρμόζετο χρυσῆ κεφαλίς.
2.78Usta uzunluk boyunca kırk direk dizdi; her iki yana yarısını, yirmişer direk koydu. Aralarında hiç boşluk bırakmadı, onları sıra sıra birbirine uydurup bağladı ki tek bir duvar görünümü versin. Genişlik boyunca, en içte, kalan sekiz direği dizdi: altısını orta kısma, ikisini de ortanın iki yanındaki köşelere, birini sağa birini sola. Girişe de başka dört direk koydu; bunlar öteki bakımlardan aynıydı, yalnız karşıdakilerin iki tabanı yerine birer tabanları vardı. Bunlardan sonra en dışta beş direk daha koydu; bunlar yalnız tabanlarıyla farklıydı, çünkü tabanları tunçtandı.
εἰς μὲν οὖν τὸ μῆκος τεσσαράκοντα κίονας διέταττεν ὁ τεχνίτης, ἑκατέρωθεν τοὺς ἡμίσεις εἴκοσι, μηδὲν ἐν μέσῳ διάστημα ποιούμενος, ἀλλ’ ἑξῆς ἐφαρμόζων καὶ συνάπτων, ἵν’ οἷα τείχους ὄψις μία προφαίνηται· εἰς δὲ τὸ πλάτος ἐσώτατον τοὺς λοιποὺς ὀκτώ, ἓξ μὲν κατὰ τὴν μέσην χώραν, δύο δ’ ἐν ταῖς παρ’ ἑκάτερα τῆς μέσης γωνίαις, τὸν μὲν ἐπὶ δεξιά, τὸν δ’ ἐπ’ εὐώνυμα· κατὰ δὲ τὴν εἴσοδον ἄλλους τέσσαρας, τὰ μὲν ἄλλα ὁμοίους, μίαν δ’ ἀντὶ δυοῖν ἔχοντας βάσιν τῶν ἐξ ἀντικρύ, μεθ’ οὓς ἐξωτάτω πέντε μόναις ταῖς βάσεσι διαφέροντας, χαλκαῖ γὰρ ἦσαν·
2.79Böylece köşelerdeki görünmeyen iki direk dışında çadırın direkleri toplam elli beş görünen direkti; bu, birden on'a kadar, yani eksiksiz sayıya kadar olan sayıların toplamıdır. Eğer biri giriş kapısındaki, avluya bitişik olan beş direği,
ὥστε τῆς σκηνῆς τοὺς σύμπαντας εἶναι, δίχα τῶν ἐν ταῖς γωνίαις δυοῖν ἀφανῶν, πέντε καὶ πεντήκοντα ἐμφανεῖς, τὸν ἀπὸ μονάδος ἄχρι δεκάδος τῆς παντελείας συμπληρούμενον ἀριθμόν. εἰ δὲ βουληθείη τις τοὺς ἐν τῷ προπυλαίῳ πέντε τῷ ὑπαίθρῳ συνάπτοντας,
2.80yani Musa'nın avlu dediği açık alana bitişik olanları ayrı tutmak isterse, geriye en kutsal sayı olan elli kalır. Elli, dik üçgenin kuvvetidir [kenarlarının karelerinin toplamıdır]; dik üçgen ise bütün varlıkların oluşumunun ilkesidir. Elli, içteki direklerden oluşur: iki yanda yirmişerden kırk, köşelerdeki gizli olanlar dışında ortadaki altı ve perdenin asılı olduğu karşıdaki dört.
ὃ κέκληκεν αὐλήν, τιθέναι χωρίς, ἀπολειφθήσεται ὁ ἁγιώτατος πεντηκοντάδος ἀριθμός, δύναμις ὢν τοῦ ὀρθογωνίου τριγώνου, ὅπερ ἐστὶ τῆς τῶν ὅλων γενέσεως ἀρχή, συμπληρωθεὶς ἐκ τῶν ἐντὸς κιόνων, τεσσαράκοντα μὲν τῶν καθ’ ἑκατέραν πλευρὰν εἴκοσιν, ἓξ δὲ τῶν ἐν μέσῳ δίχα τῶν παρὰ ταῖς γωνίαις ἀποκεκρυμμένων, τεσσάρων δὲ τῶν ἀντικρύ, ἐφ’ ὧν τὸ καταπέτασμα.
2.81Beş direği neden ellinin yanında sayıp neden ayrı tuttuğumu açıklayayım. Beş, hislerin sayısıdır. İnsandaki his bir yandan dışarıdaki şeylere yönelir, bir yandan da tabiatın kanunları gereği nousun hizmetkârı olduğu için ona döner.
τὴν δ’ αἰτίαν, ἧς ἕνεκα τοὺς πέντε τοῖς πεντήκοντα συγκατατάττω καὶ χωρὶς αὐτῶν τίθημι, δηλώσω. ἡ πεντὰς αἰσθήσεων ἀριθμός ἐστιν, αἴσθησις δ’ ἐν ἀνθρώπῳ τῇ μὲν νεύει πρὸς τὰ ἐκτός, τῇ δὲ ἀνακάμπτει πρὸς νοῦν ὑπηρέτις οὖσα φύσεως νόμοις αὐτοῦ.
2.82Bu yüzden Musa sınır bölgesini beş direğe ayırdı. Onların iç yüzü çadırın en iç kısımlarına, sembolik olarak akılla kavrananlara bakar; dış yüzü ise açık alana ve avluya, yani duyularla algılananlara bakar. Bu yüzden bu direklerin tabanları da farklıydı, çünkü tunçtandır. İçimizdeki hissin başı ve yönetici kısmı nous, en uç kısmı ve adeta tabanı da duyularla algılanan olduğu için, Musa nousu altına, duyularla algılananı tunca benzetti.
διὸ καὶ τὴν μεθόριον χώραν ἀπένειμε τοῖς πέντε· τὰ μὲν γὰρ ἐντὸς αὐτῶν ἐκνένευκε πρὸς τὰ ἄδυτα τῆς σκηνῆς, ἅπερ ἐστὶ συμβολικῶς νοητά, τὰ δ’ ἐκτὸς πρὸς τὸ ὕπαιθρον καὶ τὴν αὐλήν, ἅπερ ἐστὶν αἰσθητά· παρὸ καὶ ταῖς βάσεσι διήνεγκαν, χαλκαῖ γάρ εἰσιν· ἐπεὶ δὲ τῆς ἐν ἡμῖν αἰσθήσεως κεφαλὴ μὲν καὶ ἡγεμονικὸν ὁ νοῦς, ἐσχατιὰ δὲ καὶ ὡσανεὶ βάσις τὸ αἰσθητόν, εἴκασε δὴ τὸν μὲν νοῦν χρυσῷ, χαλκῷ δὲ τὸ αἰσθητόν.
2.83Direklerin ölçüleri şöyleydi: uzunlukları on arşın, genişlikleri bir buçuk arşın; ta ki çadır her kısmında eşit görünsün.
μέτρα δὲ τῶν κιόνων ταῦτα· δέκα μὲν πήχεις τὸ μῆκος, εἷς δὲ καὶ ἥμισυς τὸ εὖρος, ἵν’ ἡ σκηνὴ πᾶσι τοῖς μέρεσιν ἴση προφαίνηται.
2.84Musa çadırı son derece güzel ve rengârenk dokumalarla kapladı; dokumada mor, erguvani, kırmızı ve ince keten kullandı. Kutsal metinde perde adını verdiği on dokumayı az önce sözü edilen maddelerden yaptı; her birinin uzunluğu yirmi sekiz arşın, genişliği dört arşındı. Böylece hem eksiksiz sayı olan on'u, hem on'un özü olan dört'ü, hem kendi parçalarının toplamına eşit, mükemmel bir sayı olan yirmi sekiz'i, hem de en çok hayat doğuran sayı olan kırk'ı içermiş oluyorlardı; söylendiğine göre insan tabiatın atölyesinde kırk günde biçimlenir.
Παγκάλοις δὲ καὶ ποικίλοις ὑφάσμασιν αὐτὴν περιέβαλεν, ὑακίνθῳ καὶ πορφύρᾳ καὶ κοκκίνῳ καὶ βύσσῳ καταχρώμενος εἰς τὴν ὑφήν. δέκα γὰρ ἃς διὰ τῆς ἱερᾶς γραφῆς ὠνόμασεν αὐλαίας ἐκ τῶν ἀρτίως λεχθέντων γενῶν ἐδημιούργει, μήκει μὲν ὀκτὼ καὶ εἴκοσι πηχῶν ἑκάστην, εἰς δὲ τέσσαρας πήχεις πρὸς εὖρος ἀποτείνων, ἵνα καὶ δεκάδα ἔχωσι τὴν παντέλειαν καὶ τετράδα τὴν δεκάδος οὐσίαν καὶ τὸν ὀκτὼ καὶ εἴκοσιν ἀριθμὸν τέλειον ἴσον τοῖς ἑαυτοῦ μέρεσι καὶ τεσσαρακοντάδα τὴν ζῳογονικωτάτην, ἐν ᾗ διαπλάττεσθαί φασιν ἄνθρωπον ἐν τῷ τῆς φύσεως ἐργαστηρίῳ.
2.85Perdelerin yirmi sekiz arşını şöyle bölünüyordu: on arşın tavanı örtüyordu, çünkü çadırın genişliği bu kadardı; geri kalanlar ise yanlarda, her iki yanda dokuzar arşın, direkleri örtmek için uzanıyordu. Yerden bir arşın boşluk kalıyordu ki bu son derece güzel ve kutsallığa yaraşır dokuma yerde sürünmesin.
οἱ μὲν οὖν ὀκτὼ καὶ εἴκοσι πήχεις τῶν αὐλαιῶν τοιαύτην ἔχουσι τὴν διανομήν· δέκα μὲν κατὰ τὸν ὄροφον — τοσοῦτον γάρ ἐστι τῆς σκηνῆς τὸ εὖρος —, οἱ δὲ λοιποὶ κατὰ τὰς πλευράς, ἑκατέρωθεν ἐννέα, πρὸς σκέπην ἀποτείνονται τῶν κιόνων, ὑπολειπομένου πήχεως ἀπὸ τοῦ ἐδάφους, ἵνα μὴ ἐπισύρηται ⟨τὸ⟩ πάγκαλον καὶ ἱεροπρεπὲς ὕφασμα.
2.86Perdelerin genişliklerinin toplamından çıkan kırk arşının otuzunu uzunluk tutuyordu —çadırın uzunluğu da bu kadardı—, dokuzunu arka bölme, kalan bir arşını da giriş tarafı; böylece bu arşın, çadırı saran bütün örtüyü birbirine bağlıyordu. Giriş kısmında ise iç örtü vardı.
τῶν δὲ τεσσαράκοντα, οἳ συναριθμοῦνται ἐκ τοῦ τῶν δέκα αὐλαιῶν πλάτους, τριάκοντα μὲν ἀπολαμβάνει τὸ μῆκος — τοσοῦτον γάρ ἐστι καὶ ⟨τὸ⟩ τῆς σκηνῆς —, ἐννέα δὲ ὁ ὀπισθόδομος, τὸν δὲ λοιπὸν τὸ κατὰ τὸ προπύλαιον, ἵνα δεσμὸς ᾖ τοῦ ὅλου περιβλήματος· ἐπὶ δὲ τοῦ προπυλαίου τὸ καταπέτασμα.
2.87Aslında perdeler de bir bakıma birer örtüdür; yalnız tavanı ve duvarları örttükleri için değil, aynı malzemeden, mor, erguvani, kırmızı ve ince ketenden dokundukları için de. İç örtü ile "kapak" denen dış örtü de aynı malzemeden yapılmıştı. İç örtü içeride, dört direğin önüne gerilmişti ki en içteki kutsal yer gizli kalsın; dış örtü ise dışarıda, beş direğin önündeydi ki kâhinliğe adanmamış hiç kimse uzaktan kutsal şeyleri seyredemesin.
σχεδὸν δὲ καὶ αἱ αὐλαῖαι καταπετάσματ’ εἰσίν, οὐ μόνον τῷ τὸν ὄροφον καὶ τοὺς τοίχους καλύπτειν, ἀλλὰ καὶ τῷ συνυφάνθαι γένεσι τοῖς αὐτοῖς, ὑακίνθῳ καὶ πορφύρᾳ καὶ κοκκίνῳ καὶ βύσσῳ. ἐκ δὲ τῶν αὐτῶν τό τε καταπέτασμα καὶ τὸ λεγόμενον κάλυμμα κατεσκευάζετο, τὸ μὲν εἴσω κατὰ τοὺς τέσσαρας κίονας, ἵν’ ἐπικρύπτηται τὸ ἄδυτον, τὸ δ’ ἔξω κατὰ τοὺς πέντε, ὡς μηδεὶς ἐξ ἀπόπτου δύναιτο τῶν μὴ ἱερωμένων καταθεάσασθαι τὰ ἅγια.
2.88Musa dokumaların malzemesini de sayısız seçenek arasından en iyilerini ayıklayarak belirledi. Seçtiği malzemeler, evrenin kendilerinden meydana geldiği unsurlar —toprak, su, hava ve ateş— sayısıncaydı ve her biri bunlardan birine karşılık geliyordu: ince keten topraktan, erguvan sudan gelir; mor havaya benzer, çünkü hava tabiatça karadır; kırmızı da ateşe benzer, çünkü ikisi de aldır. Zira her şeyin babası ve yöneticisi için elle yapılmış bir mabet kuranların, onun bütünü yaratırken kullandığı maddelerin benzerlerini almaları gerekiyordu.
τὰς δὲ τῶν ὑφασμάτων ὕλας ἀριστίνδην ἐπέκρινεν ἐκ μυρίων ὅσων ἑλόμενος τοῖς στοιχείοις ἰσαρίθμους, ἐξ ὧν ἀπετελέσθη ὁ κόσμος, καὶ πρὸς αὐτὰ λόγον ἐχούσας, γῆν καὶ ὕδωρ καὶ ἀέρα καὶ πῦρ· ἡ μὲν γὰρ βύσσος ἐκ γῆς, ἐξ ὕδατος δ’ ἡ πορφύρα, ἡ δ’ ὑάκινθος ἀέρι ὁμοιοῦται — φύσει γὰρ μέλας οὗτος —, τὸ δὲ κόκκινον πυρί, διότι φοινικοῦν ἑκάτερον· ἦν γὰρ ἀναγκαῖον ἱερὸν χειροποίητον κατασκευάζοντας τῷ πατρὶ καὶ ἡγεμόνι τοῦ παντὸς τὰς ὁμοίας λαβεῖν οὐσίας, αἷς τὸ ὅλον ἐδημιούργει.
2.89Kutsal bir mabede benzeyen çadır, anlatılan biçimde yapıldı. Çevresine, uzunluğu yüz, genişliği elli arşın olan kutsal bir avlu çevrildi. Avlunun direkleri birbirinden eşit, beşer arşın aralıklarla dikilmişti; böylece toplam altmış direk oluyordu: kırkı uzunluk boyunca, yirmisi genişlik boyunca dağılıyor, her iki kenara bunların yarısı düşüyordu.
Ἡ μὲν οὖν σκηνή, καθάπερ νεὼς ἅγιος, τὸν εἰρημένον τρόπον κατεσκευάσθη. τέμενος δ’ αὐτῆς ἐν κύκλῳ περιεβάλετο πηχῶν μῆκος ἑκατὸν καὶ πλάτος πεντήκοντα, κίονας ἔχον ἀφεστῶτας ἴσον ἀλλήλων διάστημα πέντε πήχεις, ὡς τοὺς μὲν σύμπαντας ἑξήκοντα εἶναι, διανέμεσθαι δ’ εἰς μὲν τὸ μῆκος τεσσαράκοντα, πρὸς δὲ τὸ εὖρος εἴκοσι, καθ’ ἑκάτερα μέρη τοὺς ἡμίσεις.
2.90Direklerin içi sedirdi, dış yüzü gümüş kaplamaydı; hepsinin tabanları tunçtandı, yükseklikleri de beş arşındı. Usta, "avlu" denen yerin yüksekliğini çadırınkinin tam yarısı kadar tutmayı uygun bulmuştu ki çadır iki kat yükseğe çıkmış olarak uzaktan görünsün. Temiz olmayan hiç kimse içeri girmesin diye, uzunluk ve genişlik boyunca direklere, yelkenleri andıran ince keten bezler gerilmişti. Yerleşim şöyleydi: Uzunluğu otuz arşın, direklerin kalınlığıyla birlikte genişliği on arşın olan çadır ortaya kurulmuştu. Çadır avlunun üç kenarından, yani iki yanından ve arka bölmesinden eşit uzaklıktaydı; bu uzaklık yirmi arşın olarak ölçülüyordu. Giriş tarafında ise, içeri girenler kalabalık olacağından, doğal olarak aralık daha genişti: elli arşın. Avlunun yüz arşını ancak böyle tamamlanacaktı: arka bölmedeki yirmi arşın ile çadırın kapladığı otuz arşın, girişlerdeki elli arşına eklenince.
ὕλη δὲ τῶν στύλων τὰ μὲν ἐντὸς κέδρος, τὰ δ’ ἐκ τῆς ἐπιφανείας ἄργυρος, ἁπάντων δ’ αἱ βάσεις χαλκαῖ, καὶ τὸ ὕψος ἴσον πέντε πηχῶν· ἔδοξε γὰρ ἁρμόττον εἶναι τῷ τεχνίτῃ συνελεῖν ὅλῳ ἡμίσει τὸ ὕψος τῆς λεγομένης αὐλῆς, ἵν’ ἡ σκηνὴ πρὸς τὸ διπλάσιον μετέωρος ἀρθεῖσα προφαίνηται. λεπταὶ δ’ ὀθόναι κατὰ τοῦ μήκους καὶ πλάτους ἦσαν ἐφαρμοζόμεναι τοῖς κίοσιν ἱστίοις ἐμφερεῖς, ὑπὲρ τοῦ μηδένα τῶν μὴ καθαρῶν
εἰσιέναι. ἡ δὲ θέσις τοιάδε ἦν· μέση μὲν ἵδρυτο ἡ σκηνὴ μῆκος ἔχουσα τριάκοντα πήχεις καὶ εὖρος δέκα σὺν τῷ βάθει τῶν κιόνων, ἀφειστήκει δὲ τῆς αὐλῆς ἐκ τριῶν μερῶν ἴσῳ διαστήματι, δυοῖν μὲν κατὰ τὰς πλευράς, ἑνὸς δὲ κατὰ τὸν ὀπισθόδομον, τὸ δὲ διάστημα ἐξ εἴκοσι πηχῶν ἀνεμετρεῖτο· κατὰ δὲ τὸ προπύλαιον, ὡς εἰκός, ἕνεκα τοῦ πλήθους τῶν εἰσιόντων μεῖζον ἐγίνετο διάστημα πεντήκοντα πηχῶν· οὕτως γὰρ οἱ ἑκατὸν τῆς αὐλῆς ἔμελλον ἐκπληροῦσθαι, τῶν κατὰ τὸν ὀπισθόδομον εἴκοσι καὶ οὓς ἀπελάμβανεν ἡ σκηνὴ τριάκοντα συντεθέντων τοῖς κατὰ τὰς εἰσόδους πεντήκοντα.
2.92Çünkü çadırın girişi, iki ayrı elli arşınlık kesimin ortasında bir sınır gibi duruyordu: biri doğudaydı, girişler oradaydı; öteki batıdaydı, çadırın uzunluğu ile arkadaki çevre duvarı oradaydı.
τὰ γὰρ προπύλαια τῆς σκηνῆς ὡσανεὶ μέσος ὅρος ἵδρυτο διττῆς πεντηκοντάδος, τῆς μὲν κατ’ ἀνατολάς, ἔνθα αἱ εἴσοδοι, τῆς δὲ πρὸς δυσμάς, ἔνθα τό τε μῆκος τῆς σκηνῆς καὶ ὁ κατόπιν περίβολος.
2.93Avluya girilen yerin başında, son derece güzel ve büyük bir giriş daha yapılmıştı. Dört direk üzerine kuruluydu; direklerin önüne, çadırın içindeki dokumalarla aynı biçimde ve aynı malzemeden işlenmiş rengârenk bir dokuma gerilmişti.
κάλλιστον δὲ καὶ μέγιστον ἄλλο προπύλαιον ἐν ἀρχῇ τῆς εἰς τὴν αὐλὴν εἰσόδου κατεσκευάζετο διὰ τεττάρων κιόνων, καθ’ ὧν ἐτείνετο ποικίλον ὕφασμα τὸν αὐτὸν τρόπον τοῖς εἴσω κατὰ τὴν σκηνὴν κἀκ τῆς ὁμοίας ὕλης ἀπειργασμένον.
2.94Bunlarla birlikte kutsal eşyalar da yapılıyordu: sandık, şamdan, masa, buhurdan ve sunak. Sunak açık havaya, çadırın girişlerinin tam karşısına kuruldu; çadırdan uzaklığı, hizmet edenlerin her gün sunulan kurbanları rahatça yerine getirebileceği kadardı.
Ἅμα δὲ τούτοις ἐδημιουργεῖτο καὶ σκεύη ἱερά, κιβωτός, λυχνία, τράπεζα, θυμιατήριον, βωμός. ὁ μὲν οὖν βωμὸς ἱδρύετο ἐν ὑπαίθρῳ, τῶν εἰσόδων τῆς σκηνῆς ἀντικρύ, ἀφεστὼς τοσοῦτον ὅσον ἱκανὸν λειτουργοῖς εἶναι διάστημα πρὸς τὰς καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ἐπιτελουμένας θυσίας.
2.95Sandık ise en içteki kutsal yerde, kimsenin adım atamayacağı yerde, örtülerin ardındaydı; içi de dışı da bol altınla kaplanmıştı. Üstünde bir kapak gibi duran parçaya kutsal kitaplarda "merhamet kapağı" (hilastērion) denir.
ἡ δὲ κιβωτὸς ἐν ἀδύτῳ καὶ ἀβάτῳ τῶν καταπετασμάτων εἴσω, κεχρυσωμένη πολυτελῶς ἔνδοθέν τε καὶ ἔξωθεν, ἧς ἐπίθεμα ὡσανεὶ πῶμα τὸ λεγόμενον ἐν ἱεραῖς βίβλοις ἱλαστήριον.
2.96Kitapta bu kapağın uzunluğu ve genişliği bildirilir, derinliği hiç bildirilmez; bu yüzden geometrideki yüzeye çok benzer. Görünüşe göre bu kapak, tabiat açısından bakılırsa Tanrı'nın merhametli kuvvetinin simgesidir; ahlak açısından bakılırsa da kendine karşı merhametli bir aklın simgesidir: mantıksızca yükselen ve şişen kibri, alçakgönüllülük sevgisiyle ve epistēmē ile dizginleyip indirmek isteyen bir aklın.
τούτου μῆκος μὲν καὶ πλάτος μεμήνυται, βάθος δ’ οὐδέν, ἐπιφανείᾳ γεωμετρικῇ μάλισθ’ ὡμοιωμένου, ὅπερ ἔοικεν εἶναι σύμβολον φυσικώτερον μὲν τῆς ἵλεω τοῦ θεοῦ δυνάμεως, ἠθικώτερον δὲ διανοίας πάλιν, ἵλεω δ’ ἑαυτῇ, τὴν πρὸς ὕψος ἄλογον αἴρουσαν καὶ φυσῶσαν οἴησιν ἀτυφίας ἔρωτι σὺν ἐπιστήμῃ στέλλειν καὶ καθαιρεῖν ἀξιούσης.
2.97Sandık kanunların kabıdır; çünkü Tanrı'nın bildirdiği sözler onun içine konur. "Merhamet kapağı" diye adlandırılan kapak ise iki kanatlı varlığın tabanıdır. Bunlara atalarının dilinde Kerubim denir; Yunanlar ise "tanıma ve engin epistēmē" derlerdi.
ἀλλ’ ἡ μὲν κιβωτὸς ἀγγεῖον νόμων ἐστίν· εἰς γὰρ ταύτην κατατίθεται τὰ χρησθέντα λόγια· τὸ δ’ ἐπίθεμα τὸ προσαγορευόμενον ἱλαστήριον βάσις ἐστὶ πτηνῶν δυοῖν, ἃ πατρίῳ μὲν γλώττῃ προσαγορεύεται Χερουβίμ, ὡς δ’ ἂν Ἕλληνες εἴποιεν, ἐπίγνωσις καὶ ἐπιστήμη πολλή.
2.98Bazıları bunların, birbirine dönük duruşlarıyla iki yarıkürenin, yerin altındakiyle yerin üstündekinin simgesi olduğunu söyler; çünkü bütün gök kanatlıdır.
ταῦτα δέ τινες μέν φασιν εἶναι σύμβολα τῶν ἡμισφαιρίων ἀμφοῖν κατὰ τὴν ἀντιπρόσωπον θέσιν, τοῦ τε ὑπὸ γῆν καὶ ὑπὲρ γῆν· πτηνὸν γὰρ ὁ σύμπας οὐρανός.
2.99Bense bunlarla, örtük anlamlar yoluyla Var Olan'ın en eski ve en yüce iki kuvvetinin, yaratıcı kuvvet ile hükümranlık kuvvetinin gösterildiğini söylerdim. Yaratıcı kuvvetine "Tanrı" denir; bu evreni onunla kurmuş, yapmış ve düzene koymuştur. Hükümranlık kuvvetine ise "Rab" denir; yaratılmışları onunla yönetir, onlara adaletle ve sarsılmadan hükmeder.
ἐγὼ δ’ ἂν εἴποιμι δηλοῦσθαι δι’ ὑπονοιῶν τὰς πρεσβυτάτας καὶ ἀνωτάτω δύο τοῦ ὄντος δυνάμεις, τήν τε ποιητικὴν καὶ βασιλικήν· ὀνομάζεται δ’ ἡ μὲν ποιητικὴ δύναμις αὐτοῦ θεός, καθ’ ἣν ἔθηκε καὶ ἐποίησε καὶ διεκόσμησε τόδε τὸ πᾶν, ἡ δὲ βασιλικὴ κύριος, ᾗ τῶν γενομένων ἄρχει καὶ σὺν δίκῃ βεβαίως ἐπικρατεῖ.
2.100Çünkü hakikatte var olan yalnız O olduğundan, gerçek anlamda yaratıcı da O'dur, zira var olmayanları varlığa getirmiştir; tabiatça kral da O'dur, çünkü yaratılmışları onları yaratandan daha adil yönetebilecek kimse yoktur.
μόνος γὰρ πρὸς ἀλήθειαν ὢν καὶ ποιητής ἐστιν ἀψευδῶς, ἐπειδὴ τὰ μὴ ὄντα ἤγαγεν εἰς τὸ εἶναι, καὶ βασιλεὺς φύσει, διότι τῶν γεγονότων οὐδεὶς ἂν ἄρχοι δικαιότερον τοῦ πεποιηκότος.
2.101Dört direk ile beş direk arasındaki sınır bölgesi, tam anlamıyla mabedin ön odası denebilecek yerdir; iki dokumayla kapatılmıştır: içteki dokumaya iç örtü, dıştakine dış örtü denir. Daha önce sayılan eşyalardan geri kalan üçü buraya kurulmuştu. Ortada buhurdan duruyordu; bu, toprak ile suyun her birinden bize gelen nimetler için sunulması gereken şükranın simgesidir, çünkü evrenin orta yeri bu ikisinin payına düşmüştür.
ἐν δὲ τῷ μεθορίῳ τῶν τεσσάρων καὶ πέντε κιόνων, ὅπερ ἐστὶ κυρίως εἰπεῖν πρόναον εἰργόμενον δυσὶν ὑφάσμασι, τῷ μὲν ἔνδον ὃ καλεῖται καταπέτασμα, τῷ δ’ ἐκτὸς ὃ προσαγορεύεται κάλυμμα, τὰ λοιπὰ τρία σκεύη τῶν προειρημένων ἱδρύετο· μέσον μὲν τὸ θυμιατήριον, γῆς καὶ ὕδατος σύμβολον εὐχαριστίας, ἣν ἕνεκα τῶν γινομένων ἀφ’ ἑκατέρου προσῆκε ποιεῖσθαι· τὸν γὰρ μέσον ταῦτα τοῦ κόσμου τόπον κεκλήρωται·
2.102Şamdan ise güney tarafına kondu; Musa onunla ışık saçan yıldızların hareketlerini ima eder. Çünkü güneş, ay ve öbür yıldızlar kuzeyden çok uzakta olduklarından dolanımlarını güneyde yaparlar. Bu yüzden ortadaki şamdan gövdesinden, her iki yanda üçer olmak üzere altı kol çıkmıştı; gövdeyle birlikte sayı yediyi buluyordu.
τὴν δὲ λυχνίαν ἐν τοῖς νοτίοις, δι’ ἧς αἰνίττεται τὰς τῶν φωσφόρων κινήσεις ἀστέρων· ἥλιος γὰρ καὶ σελήνη καὶ οἱ ἄλλοι πολὺ τῶν βορείων ἀφεστῶτες νοτίους ποιοῦνται τὰς περιπολήσεις· ὅθεν ἓξ μὲν κλάδοι, τρεῖς δ’ ἑκατέρωθεν, τῆς μέσης λυχνίας ἐκπεφύκασιν εἰς ἀριθμὸν ἕβδομον·
2.103Bunların hepsinin üzerinde yedi kandil ve lamba vardı; bunlar tabiat araştırıcılarının gezegen dediği yıldızların simgeleridir. Çünkü güneş, şamdanın gövdesi gibi, altısının ortasında, dördüncü sırada yer alır; üstündeki üçüne ve altındaki üçüne ışık verir ve böylece gerçekten musikili, ilahi bir çalgıyı akort eder.
ἐπὶ δὲ πάντων λαμπάδιά τε καὶ λύχνοι ἑπτά, σύμβολα τῶν λεγομένων παρὰ τοῖς φυσικοῖς ἀνδράσι πλανήτων· ὁ γὰρ ἥλιος, ὥσπερ ἡ λυχνία, μέσος τῶν ἓξ τεταγμένος ἐν τετάρτῃ χώρᾳ φωσφορεῖ τοῖς ὑπεράνω τρισὶ καὶ τοῖς ὑπ’ αὐτὸν ἴσοις, ἁρμοζόμενος τὸ μουσικὸν καὶ θεῖον ὡς ἀληθῶς ὄργανον.
2.104Masa kuzey tarafına konur; üzerinde ekmekler ve tuz bulunur. Çünkü rüzgârların en besleyicisi kuzeyden esenlerdir; üstelik besinler gökten ve yerden gelir: gök yağmur yağdırır, yer de suların akışıyla tohumları olgunluğa erdirir.
ἡ δὲ τράπεζα τίθεται πρὸς τοῖς βορείοις, ἐφ’ ἧς ἄρτοι καὶ ἅλες, ἐπειδὴ τῶν πνευμάτων τὰ βόρεια τροφιμώτατα καὶ διότι ἐξ οὐρανοῦ καὶ γῆς αἱ τροφαί, τοῦ μὲν ὕοντος, τῆς δὲ τὰ σπέρματα ταῖς τῶν ὑδάτων ἐπιρροίαις τελειογονούσης.
2.105Sözümüzün gösterdiği gibi, gökle yerin simgeleri yan yana kurulmuştur: göğün simgesi şamdandır; buharların yükseldiği yeryüzü bölgelerinin simgesi ise adını tam yerinde olarak bu buharlardan alan buhurdandır.
οὐρανοῦ δὲ καὶ γῆς παρίδρυται τὰ σύμβολα, καθάπερ ἔδειξεν ὁ λόγος, τοῦ μὲν οὐρανοῦ ἡ λυχνία, τῶν δὲ περιγείων, ἐξ ὧν αἱ ἀναθυμιάσεις, τὸ ἐτύμως προσαγορευόμενον θυμιατήριον.
2.106Açık havadaki sunağa ise Musa thysiastērion demeyi âdet edinmiştir: kurbanları tüketen bu sunak, adeta kurbanları (thysia) koruyan ve gözeten (tērein) bir şeydir. Musa bununla, kurban edilen hayvanların ateşte tükenmek için var olan uzuvlarını ve parçalarını değil, sunan kişinin prohairesisini ima eder.
τὸν δ’ ἐν ὑπαίθρῳ βωμὸν εἴωθε καλεῖν θυσιαστήριον, ὡσανεὶ τηρητικὸν καὶ φυλακτικὸν ὄντα θυσιῶν τὸν ἀναλωτικὸν τούτων, αἰνιττόμενος οὐ τὰ μέλη καὶ τὰ μέρη τῶν ἱερουργουμένων, ἅπερ δαπανᾶσθαι πυρὶ πέφυκεν, ἀλλὰ τὴν προαίρεσιν τοῦ προσφέροντος·
2.107Çünkü sunan nankör ve adaletsizse, kurbanları kurban, kutsal törenleri kutsal sayılmaz; duaları da uğursuz sözlere dönüşür ve büsbütün boşa gitmeye mahkûm olur. Bunlar yerine getiriliyor gibi göründüklerinde bile günahları bağışlatmaz, tersine onları hatırlatır.
εἰ μὲν γὰρ ἀγνώμων καὶ ἄδικος, ἄθυτοι θυσίαι καὶ ἀνίεροι ἱερουργίαι καὶ εὐχαὶ παλίμφημοι παντελῆ φθορὰν ἐνδεχόμεναι· καὶ γὰρ ὁπότε γίνεσθαι δοκοῦσιν, οὐ λύσιν ἁμαρτημάτων, ἀλλ’ ὑπόμνησιν ἐργάζονται·
2.108Sunan dindar ve adilse ise, etler tükense de, hatta hiç kurbanlık sunulmasa bile kurban sağlam kalır. Çünkü gerçek kurban, Tanrı'yı seven bir psykhēnin dindarlığından başka ne olabilir? Bu psykhēnin şükranı ölümsüzleşir, Tanrı katında bir dikili taşa kazınır gibi yazılır ve güneşle, ayla ve bütün evrenle birlikte sonsuza dek yaşar.
εἰ δ’ ὅσιος καὶ δίκαιος, μένει βέβαιος ἡ θυσία, κἂν τὰ κρέα δαπανηθῇ, μᾶλλον δὲ καὶ εἰ τὸ παράπαν μηδὲν προσάγοιτο ἱερεῖον· ἡ γὰρ ἀληθὴς ἱερουργία τίς ἂν εἴη πλὴν ψυχῆς θεοφιλοῦς εὐσέβεια; ἧς τὸ εὐχάριστον ἀθανατίζεται καὶ ἀνάγραπτον στηλιτεύεται παρὰ θεῷ συνδιαιωνίζον ἡλίῳ καὶ σελήνῃ καὶ τῷ παντὶ κόσμῳ.
2.109Bunlardan sonra usta, başkâhin olarak atanacak kişi için kutsal bir giysi hazırladı. Giysi son derece güzeldi, dokumalarının örgüsü de pek hayranlık uyandırıcıydı. Dokumalar iki parçaydı: biri entari, öteki omuzluk denen giysi.
Τούτοις ἑξῆς ἱερὰν ἐσθῆτα κατεσκεύαζεν ὁ τεχνίτης τῷ μέλλοντι ἀρχιερεῖ καθίστασθαι παγκάλην καὶ θαυμασιωτάτην ἔχουσαν ἐν τοῖς ὑφάσμασι πλοκήν. τὰ δ’ ὕφη διττὰ ἦν, τὸ μὲν ὑποδύτης, τὸ δὲ προσαγορευόμενον ἐπωμίς.
2.110Entari daha yalın bir görünüşteydi: baştan aşağı mordu, yalnız en alttaki, eteğe yakın kısımlar başkaydı; bunlar altın narlar, çıngıraklar ve çiçek işlemeleriyle süslenmişti.
ὁ μὲν οὖν ὑποδύτης ἀμιγεστέρας ἰδέας· ὅλος γὰρ ὑακίνθινος, ἔξω τῶν κατωτάτω καὶ πρὸς ἐσχατιὰς μερῶν, ταῦτα γὰρ ἐποικίλλετο χρυσοῖς ῥοΐσκοις καὶ κώδωσι καὶ ἀνθίνοις πλέγμασιν.
2.111Omuzluk ise son derece göz alıcı ve ustalıklı bir işti. En kusursuz epistēmē ile, daha önce sayılan malzemelerden, mor, erguvani, ince keten ve kırmızıdan yapılmış, araya da altın işlenmişti: ince tellere kesilmiş altın yapraklar bütün ipliklerle birlikte dokunuyordu.
ἡ δ’ ἐπωμίς, ἐκπρεπέστατον ἔργον καὶ τεχνικώτατον, ἐπιστήμῃ τελειοτάτῃ κατεσκευάζετο τοῖς προειρημένοις γένεσιν, ὑακίνθῳ καὶ πορφύρᾳ καὶ βύσσῳ καὶ κοκκίνῳ, συγκαταπλεκομένου χρυσοῦ· πέταλα γὰρ εἰς λεπτὰς τρίχας κατατμηθέντα πᾶσι τοῖς νήμασι συνυφαίνετο.
2.112Omuz başlarına, değerli zümrütten çok kıymetli iki taş yerleştirilmişti. Bunlara kabile reislerinin adları, her birine altı ad olmak üzere toplam on iki ad kazınmıştı. Göğüs üzerinde ise renkleri birbirinden farklı, mühür taşlarını andıran on iki kıymetli taş daha vardı; üçerli dört sıra hâlinde dizilmişlerdi ve logeion denen göğüslüğe yerleştirilmişlerdi.
λίθοι δ’ ἐπὶ τῶν ἀκρωμίων ἐνηρμόζοντο σμαράγδου πολυτελοῦς δύο τιμαλφέστατοι, οἷς τὰ ὀνόματα τῶν φυλάρχων ἓξ καθ’ ἑκάτερον ἐνεχαράττετο, δώδεκα τὰ σύμπαντα· καὶ κατὰ τὸ στῆθος ἄλλοι λίθοι πολυτελεῖς δώδεκα διαφέροντες ταῖς χρόαις, σφραγῖσιν ἐοικότες, ἐκ τριῶν τετραστοιχεί· οὗτοι δ’ ἐνηρμόζοντο τῷ προσαγορευομένῳ λογείῳ.
2.113Göğüslük dörtgen ve iki kat yapılmıştı; adeta bir kaideydi ki iki aretēnin, açıklık ile hakikatin suretlerini taşısın. Bütünü küçük altın zincirlerle omuzluğa asılmış, gevşemesin diye ona sıkıca bağlanmıştı.
τὸ δὲ λογεῖον τετράγωνον διπλοῦν κατεσκευάζετο ὡσανεὶ βάσις, ἵνα δύο ἀρετὰς ἀγαλματοφορῇ, δήλωσίν τε καὶ ἀλήθειαν· ὅλον δ’ ἁλυσειδίοις χρυσοῖς ἀνήρτητο πρὸς τὴν ἐπωμίδα, σφιγγόμενον ἐξ αὐτῆς, ὑπὲρ τοῦ μὴ χαλᾶσθαι.
2.114Altından bir levha da taç gibi yapılmıştı; üzerine dört harfle bir ad kazınmıştı. Bu adı kutsal yerde işitmek ve söylemek yalnız kulakları ve dilleri bilgelikle arınmış olanlara caizdir; başka hiç kimseye, hiçbir yerde caiz değildir.
χρυσοῦν δὲ πέταλον ὡσανεὶ στέφανος ἐδημιουργεῖτο τέτταρας ἔχον γλυφὰς ὀνόματος, ὃ μόνοις τοῖς ὦτα καὶ γλῶτταν σοφίᾳ κεκαθαρμένοις θέμις ἀκούειν καὶ λέγειν ἐν ἁγίοις, ἄλλῳ δ’ οὐδενὶ τὸ παράπαν οὐδαμοῦ.
2.115Tanrıbilimci [Musa], bu adın dört harfli olduğunu söyler. Belki de harfleri ilk sayıların, yani bir, iki, üç ve dördün simgeleri olarak koymuştur. Çünkü her şey dörtte toplanır: her şeyin ölçüsü olan nokta, çizgi, yüzey ve cisim; ayrıca musikideki en güzel uyumlar: 4'e 3 oranındaki dörtlü, 3'e 2 oranındaki beşli, 2'ye 1 oranındaki oktav ve 4'e 1 oranındaki çift oktav. Dört sayısının saymakla bitmeyen başka üstünlükleri de vardır; çoğunu sayılar üzerine yazdığımız incelemede ayrıntısıyla ele aldık.
τετραγράμματον δὲ τοὔνομά φησιν ὁ θεολόγος εἶναι, τάχα που σύμβολα τιθεὶς αὐτὰ τῶν πρώτων ἀριθμῶν, μονάδος καὶ δυάδος καὶ τριάδος καὶ τετράδος, ἐπειδὴ πάντα ἐν τετράδι, σημεῖον καὶ γραμμὴ καὶ ἐπιφάνεια καὶ στερεόν, τὰ μέτρα τῶν συμπάντων, καὶ αἱ κατὰ μουσικὴν ἄρισται συμφωνίαι, ἥ τε διὰ τεσσάρων ἐν ἐπιτρίτῳ λόγῳ καὶ ἡ διὰ πέντε ἐν ἡμιολίῳ καὶ ἡ διὰ πασῶν ἐν διπλασίῳ καὶ ἡ δὶς διὰ πασῶν ἐν τετραπλασίῳ· ἔχει δὲ καὶ τὰς ἄλλας ἀμυθήτους ἀρετὰς ἡ τετράς, ὧν τὰς πλείστας ἠκριβώσαμεν ἐν τῇ περὶ ἀριθμῶν πραγματείᾳ.
2.116Levhanın altında, başa değmesin diye bir sarık vardı. Ayrıca bir de külah (kidaris) yapılmıştı; çünkü Doğu'nun kralları taç yerine külah giymeyi âdet edinmiştir.
μίτρα δ’ ἦν ὑπ’ αὐτῷ, τοῦ μὴ ψαύειν τῆς κεφαλῆς τὸ πέταλον. πρὸς δὲ καὶ κίδαρις κατεσκευάζετο· κιδάρει γὰρ οἱ τῶν ἑῴων βασιλεῖς ἀντὶ διαδήματος εἰώθασι χρῆσθαι.
2.117Başkâhinin giysisi böyleydi. Giysinin bütününün ve parçalarının ne anlam taşıdığını da sessizce geçmemek gerekir. Giysi bütünüyle evrenin bir sureti ve taklididir; parçaları da evrenin tek tek parçalarının suretleridir.
Τοιαύτη μὲν ἡ τοῦ ἀρχιερέως ἦν ἐσθής. ὃν δ’ ἔχει λόγον οὐ παρασιωπητέον αὐτή τε καὶ τὰ μέρη. ὅλη μὲν δὴ γέγονεν ἀπεικόνισμα καὶ μίμημα τοῦ κόσμου, τὰ δὲ μέρη τῶν καθ’ ἕκαστον μερῶν.
2.118Ayaklara kadar inen giysiden başlamak gerekir. Bu entari baştan aşağı mordur, havanın bir kalıbıdır. Çünkü hava tabiatça karadır ve bir bakıma o da ayaklara kadar iner: yukarıda aydan sonraki bölgelerden yerin uçlarına kadar uzanır ve her yere yayılır. Bu yüzden entari de göğüsten ayaklara kadar bütün bedeni sarar.
ἀρκτέον δ’ ἀπὸ τοῦ ποδήρους. οὗτος ὁ χιτὼν σύμπας ἐστὶν ὑακίνθινος, ἀέρος ἐκμαγεῖον· φύσει γὰρ ὁ ἀὴρ μέλας καὶ τρόπον τινὰ ποδήρης, ἄνωθεν ἀπὸ τῶν μετὰ σελήνην ἄχρι τῶν γῆς ταθεὶς περάτων, πάντῃ κεχυμένος· ὅθεν καὶ ὁ χιτὼν ἀπὸ στέρνων ἄχρι ποδῶν περὶ ὅλον τὸ σῶμα κέχυται.
2.119Entarinin ayak bileklerine gelen kısmında narlar, çiçek işlemeleri ve çıngıraklar bulunur. Çiçekler toprağın simgesidir, çünkü her şey ondan çiçeklenir ve filizlenir. Narlar (rhoiskoi) suyun simgesidir; adlarını akıştan (rhysis) aldıkları için isabetle böyle anılmışlardır. Çıngıraklar ise bu ikisinin uyumunu ve ahengini simgeler; çünkü ne toprak su olmadan, ne de su topraksı madde olmadan oluş için kendi başına yeterlidir: ikisinin birleşip karışması gerekir.
ἐξ αὐτοῦ δὲ κατὰ τὰ σφυρὰ ῥοΐσκοι καὶ ἄνθινα καὶ κώδωνές εἰσι· τὰ μὲν ἄνθινα σύμβολον γῆς, ἀνθεῖ γὰρ καὶ βλαστάνει πάντα ἐκ ταύτης· οἱ δὲ ῥοΐσκοι ὕδατος, παρὰ τὴν ῥύσιν λεχθέντες εὐθυβόλως· οἱ δὲ κώδωνες τῆς ἁρμονίας καὶ συμφωνίας τούτων, οὔτε γὰρ γῆ χωρὶς ὕδατος οὔθ’ ὕδωρ ἄνευ τῆς γεώδους οὐσίας αὔταρκες εἰς γένεσιν, ἀλλ’ ἡ σύνοδος καὶ κρᾶσις ἀμφοῖν.
2.120Yerleri de bu anlamın en açık tanığıdır. Narlar, çiçekler ve çıngıraklar ayaklara inen giysinin en alt ucunda bulunduğu gibi, simgeledikleri toprak ile su da evrende en alt yeri almıştır; bunlar da bütünün ahengine katılarak, belirli zaman dönemlerinde ve uygun mevsimlerde kendi kuvvetlerini ortaya koyar.
μάρτυς δὲ τοῦ δηλουμένου καὶ ὁ τόπος ἐναργέστατος· ὡς γὰρ ἐν ἐσχάτοις τοῦ ποδήρους οἱ ῥοΐσκοι καὶ τὰ ἄνθινα καὶ οἱ κώδωνές εἰσιν, οὕτως καὶ τὰ ὧν ἐστι σύμβολα τὴν κατωτάτω χώραν ἔλαχεν ἐν κόσμῳ, γῆ καὶ ὕδωρ, καὶ τῇ τοῦ παντὸς ἁρμονίᾳ συνηχοῦντα τὰς οἰκείας ἐπιδείκνυται δυνάμεις ἐν ὡρισμέναις χρόνων περιόδοις καὶ τοῖς προσήκουσι καιροῖς.
2.121Böylece ölümlü ve geçici bütün türlerin kendilerinden meydana geldiği ve içinde yaşadığı üç unsurun, yani havanın, suyun ve toprağın simgesinin, ayak bileklerinden sarkan süsleriyle birlikte ayaklara inen entari olduğu yerinde gösterilmiş oldu. Entari tek parça olduğu gibi, sözü edilen üç unsur da tek bir türdendir; çünkü ayın altındaki her şey dönüşüme ve değişmeye uğrar. Narlar ve çiçekler entariye nasıl asılıysa, toprak ve su da bir bakıma havaya asılıdır; çünkü onları taşıyan havadır.
τριῶν μὲν δὴ στοιχείων, ἐξ ὧν τε καὶ ἐν οἷς τὰ θνητὰ καὶ φθαρτὰ γένη πάντα, ἀέρος, ὕδατος, γῆς, ὁ ποδήρης σὺν τοῖς ἀπῃωρημένοις κατὰ τὰ σφυρὰ σύμβολον ἐδείχθη προσηκόντως· ὡς γὰρ ὁ χιτὼν εἷς, καὶ τὰ λεχθέντα τρία στοιχεῖα μιᾶς ἰδέας ἐστίν, ἐπειδὴ τὰ κατωτέρω σελήνης ἅπαντα τροπὰς ἔχει καὶ μεταβολάς· καὶ καθάπερ ἐκ τοῦ χιτῶνος ἤρτηνται οἵ τε ῥοΐσκοι καὶ τὰ ἄνθινα, καὶ ἀπ’ ἀέρος τρόπον τινὰ γῆ καὶ ὕδωρ ἐκκρέμανται, τὸ γὰρ ὄχημα τούτων ἐστὶν ἀήρ.
2.122Omuzluğu ise sözümüz, akla yatkın tahminlere dayanarak, göğün simgesi olarak gösterecek. İlk olarak, omuz başlarındaki iki yuvarlak zümrüt taş, bazılarının sandığı gibi gündüzün ve gecenin yöneticisi olan yıldızları, yani güneşle ayı gösterir; ya da gerçeğe daha çok yaklaşan birinin diyeceği gibi, iki yarıkürenin her birini. Çünkü yerin üstündeki yarıküre ile altındaki de, bu taşlar gibi, birbirine eşittir ve hiçbiri ay gibi küçülüp büyümez.
τὴν δ’ ἐπωμίδα οὐρανοῦ σύμβολον ὁ λόγος εἰκόσι στοχασμοῖς χρώμενος παραστήσει· πρῶτον μὲν γὰρ οἱ ἐπὶ τῶν ἀκρωμίων σμαράγδου δύο λίθοι περιφερεῖς μηνύουσιν, ὡς μὲν οἴονταί τινες, ἀστέρων τοὺς ἡμέρας καὶ νυκτὸς ἡγεμόνας, ἥλιον καὶ σελήνην, ὡς δ’ ἂν ἐγγυτέρω τις τῆς ἀληθείας προσερχόμενος εἴποι, τῶν ἡμισφαιρίων ἑκάτερον· ἴσα τε γὰρ ὡς οἱ λίθοι τό τε ὑπὲρ γῆν καὶ ὑπὸ γῆν καὶ οὐδέτερον πέφυκε μειοῦσθαι καὶ συναύξεσθαι καθάπερ σελήνη.
2.123Renk de buna tanıklık eder; çünkü bütün gök göze zümrüt gibi görünür. Taşların her birine altışar ad kazınmasının da zorunlu bir sebebi vardı: yarıkürelerin her biri de burçlar kuşağını ikiye bölerek altı burcu içine alır.
συνεπιμαρτυρεῖ δὲ καὶ ἡ χρόα· σμαράγδῳ γὰρ ἔοικεν ἡ τοῦ παντὸς οὐρανοῦ φαντασία κατὰ τὴν τῆς ὄψεως προσβολήν. ἀναγκαίως δὲ καὶ καθ’ ἑκάτερον τῶν λίθων ἓξ ὀνόματα ἐγγλύφεται, διότι καὶ τῶν ἡμισφαιρίων ἑκάτερον δίχα τέμνον τὸν ζῳοφόρον ἓξ ἐναπολαμβάνει ζῴδια.
2.124Sonra göğüs üzerindeki, renkleri birbirine benzemeyen ve üçerli dört sıraya dağıtılmış on iki taş, burçlar kuşağından başka neyin örneği olabilir? Çünkü bu kuşak da üçer burçluk dört kısma ayrılarak yılın mevsimlerini, ilkbaharı, yazı, sonbaharı ve kışı meydana getirir. Bunlar dört dönümdür ve her birinin sınırını üç burç çizer. Burçlar kuşağı da güneşin dolanımlarıyla, sayılarda bulunan sarsılmaz, son derece sağlam ve gerçekten ilahi orana göre tanınır.
ἔπειθ’ οἱ κατὰ τὰ στέρνα δώδεκα λίθοι ταῖς χρόαις οὐχ ὅμοιοι διανεμηθέντες εἰς τέσσαρας στοίχους ἐκ τριῶν τίνος ἑτέρου δείγματ’ εἰσὶν ἢ τοῦ ζῳδιακοῦ κύκλου; καὶ γὰρ οὗτος τετραχῇ διανεμηθεὶς ἐκ τριῶν ζῳδίων τὰς ἐτησίους ὥρας ἀποτελεῖ, ἔαρ, θέρος, μετόπωρον, χειμῶνα, τροπὰς τέσσαρας, ὧν ἑκάστης ὅρος τρία ζῴδια, γνωριζόμενος ταῖς τοῦ ἡλίου περιφοραῖς κατὰ τὸν ἐν ἀριθμοῖς ἀσάλευτον καὶ βεβαιότατον καὶ θεῖον ὄντως λόγον.
2.125Bu yüzden taşlar, yerinde olarak logeion diye adlandırılan göğüslüğe yerleştirilmişti. Çünkü dönümler ve yılın mevsimleri düzenli ve sabit bir logosa göre meydana gelir; işin en şaşırtıcı yanı da şudur: vaktinde gerçekleşen değişimleriyle kendi sonsuz kalıcılıklarını gösterirler.
ὅθεν ἐνηρμόζοντο καὶ τῷ προσαγορευθέντι δεόντως λογείῳ· λόγῳ γὰρ αἱ τροπαὶ καὶ ἐτήσιοι ὧραι τεταγμένῳ καὶ παγίῳ συνίστανται, τὸ παραδοξότατον, διὰ τῆς καιρίου μεταβολῆς ἐπιδεικνύμεναι τὴν διαιωνίζουσαν αὑτῶν μονήν.
2.126On iki taşın renklerinin birbirinden farklı olması ve hiçbirinin bir ötekine benzememesi de çok yerinde ve güzeldir. Çünkü burçlar kuşağındaki burçların her biri, havada, toprakta ve suda, bunlarda olup bitenlerde, ayrıca bütün hayvan ve bitki türlerinde kendine özgü bir renk meydana getirir.
εὖ δ’ ἔχει καὶ πάνυ καλῶς τὸ τοῖς χρώμασι τοὺς δώδεκα λίθους διαλλάττειν καὶ μηδένα ὅμοιον εἶναι μηδενί· καὶ γὰρ τῶν ἐν τῷ ζῳοφόρῳ ἕκαστον ἀποτελεῖ τι χρῶμα οἰκεῖον κατά τε ἀέρα καὶ γῆν καὶ ὕδωρ καὶ τὰ τούτων παθήματα καὶ ἔτι κατὰ τὰ τῶν ζῴων καὶ φυτῶν γένη πάντα.
2.127Göğüslüğün iki kat olması da boşuna değildir. Çünkü logos hem evrende hem de insan tabiatında ikidir. Evrende logosun biri, akılla kavranan evrenin kendilerinden kurulduğu cisimsiz ve örnek ideaları konu alır; öteki ise görülen şeyleri konu alır. Bunlar o ideaların taklitleri ve suretleridir ve duyularla algılanan bu evren onlardan meydana gelmiştir. İnsanda ise logosun biri içte saklıdır, öteki dışa vurulur: biri adeta bir kaynaktır, öteki ondan akan sestir. Birincisinin yeri ruhun yönetici kısmıdır; dışa vurulanınki ise dil, ağız ve sesi meydana getiren bütün öteki organlardır.
διπλοῦν δὲ τὸ λογεῖον οὐκ ἀπὸ σκοποῦ· διττὸς γὰρ ὁ λόγος ἔν τε τῷ παντὶ καὶ ἐν ἀνθρώπου φύσει· κατὰ μὲν τὸ πᾶν ὅ τε περὶ τῶν ἀσωμάτων καὶ παραδειγματικῶν ἰδεῶν, ἐξ ὧν ὁ νοητὸς ἐπάγη κόσμος, καὶ ὁ περὶ τῶν ὁρατῶν, ἃ δὴ μιμήματα καὶ ἀπεικονίσματα τῶν ἰδεῶν ἐκείνων ἐστίν, ἐξ ὧν ὁ αἰσθητὸς οὗτος ἀπετελεῖτο· ἐν ἀνθρώπῳ δ’ ὁ μέν ἐστιν ἐνδιάθετος, ὁ δὲ προφορικός, ⟨καὶ ὁ μὲν⟩ οἷά τις πηγή, ὁ δὲ γεγωνὸς ἀπ’ ἐκείνου ῥέων· καὶ τοῦ μέν ἐστι χώρα τὸ ἡγεμονικόν, τοῦ δὲ κατὰ προφορὰν γλῶττα καὶ στόμα καὶ ἡ ἄλλη πᾶσα φωνῆς ὀργανοποιία.
2.128Usta göğüslüğe dörtgen bir biçim verdi ve bununla çok güzel bir şeyi ima etti: hem tabiatın logosu hem insanın logosu her yönden sağlam durmalı, hiçbir şekilde sarsılmamalıdır. Bu yüzden göğüslüğe sözü edilen iki aretēyi, açıklığı ve hakikati de verdi. Çünkü tabiatın logosu doğrudur ve her şeyi açığa çıkarır; onu taklit eden bilgenin logosu da, hakikate saygı göstererek yalandan son derece uzak olmalı ve öğrenenlere faydalı olacak hiçbir şeyi kıskançlıkla gölgede bırakmamalıdır.
σχῆμα δ’ ἀπένειμεν ὁ τεχνίτης τετράγωνον τῷ λογείῳ πάνυ καλῶς αἰνιττόμενος, ὡς χρὴ καὶ τὸν τῆς φύσεως λόγον καὶ τὸν τοῦ ἀνθρώπου βεβηκέναι πάντῃ καὶ κατὰ μηδ’ ὁτιοῦν κραδαίνεσθαι. παρὸ καὶ τὰς εἰρημένας δύο ἀρετὰς προσεκλήρωσεν αὐτῷ, δήλωσίν τε καὶ ἀλήθειαν· ὅ τε γὰρ τῆς φύσεως λόγος ἀληθὴς καὶ δηλωτικὸς πάντων ὅ τε τοῦ σοφοῦ μιμούμενος ἐκεῖνον ὀφείλει προσηκόντως ἀψευδέστατός τε εἶναι τιμῶν ἀλήθειαν καὶ μηδὲν φθόνῳ συσκιάζειν, ὧν ἡ μήνυσις ὠφελήσει τοὺς ἀναδιδαχθέντας.
2.129Bundan başka, her birimizdeki iki logosa, dışa vurulan ile içte saklı olana da kendilerine uygun birer aretē verdi: dışa vurulana açıklığı, düşüncedekine hakikati. Çünkü düşünceye hiçbir yalanı kabul etmemek, ifadeye de en kesin biçimde açığa vurmayı hiçbir şeyle engellememek yaraşır.
οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ δυσὶ λόγοις τοῖς καθ’ ἕκαστον ἡμῶν, τῷ τε προφορικῷ καὶ ἐνδιαθέτῳ, δύο ἀρετὰς ἀπένειμεν οἰκείας, τῷ μὲν προφορικῷ δήλωσιν, τῷ δὲ κατὰ διάνοιαν ἀλήθειαν· ἁρμόζει γὰρ διανοίᾳ μὲν μηδὲν παραδέχεσθαι ψεῦδος, ἑρμηνείᾳ δὲ μηδὲν ἐμποδίζειν τῶν εἰς τὴν ἀκριβεστάτην δήλωσιν.
2.130Güzel ve değerli şeyleri ağırbaşlı sözlerle anlatan, ama ardından buna uygun eylemler gelmeyen bir logosun hiçbir faydası yoktur. Bu yüzden usta, göğüslüğü gevşemesin diye omuzluğa astı; logosun işlerden ayrı düşmesini doğru bulmadı. Çünkü omzu etkinliğin ve eylemin simgesi sayar. Kutsal giysiyle ima ettiği şeyler bunlardır. Başa ise taç yerine külah koyar; çünkü Tanrı'ya kâhinlik eden kişinin, kâhinlik ettiği süre boyunca herkesten, yalnız sıradan insanlardan değil krallardan da üstün tutulmasını doğru bulur.
λόγου δὲ οὐδὲν ὄφελος τὰ καλὰ καὶ σπουδαῖα σεμνηγοροῦντος, ᾧ μὴ πρόσεστιν οἰκείων ἀκολουθία πράξεων· ὅθεν τὸ λογεῖον ἤρτησεν ἐκ τῆς ἐπωμίδος, ἵνα μὴ χαλᾶται, τὸν λόγον οὐ δικαιώσας ἔργων ἀπεζεῦχθαι· τὸν γὰρ ὦμον ἐνεργείας καὶ πράξεως ποιεῖται
σύμβολον. ἃ μὲν οὖν αἰνίττεται διὰ τῆς ἱερᾶς ἐσθῆτος, ἐστὶ τοιαῦτα. κίδαριν δὲ ἀντὶ διαδήματος ἐπιτίθησι τῇ κεφαλῇ δικαιῶν τὸν ἱερωμένον τῷ θεῷ, καθ’ ὃν χρόνον ἱερᾶται, προφέρειν ἁπάντων καὶ μὴ μόνον ἰδιωτῶν ἀλλὰ καὶ βασιλέων.
2.132Külahın üstünde altın levha vardır; üzerine dört harf kazılmıştır ve söylendiğine göre bu harfler Var Olan'ın adını bildirir. Bu da Tanrı'ya yakarılmadan var olanlardan hiçbirinin ayakta duramayacağını gösterir; çünkü her şeyi bir arada tutan ahenk, O'nun iyiliği ve merhametli kuvvetidir.
ὑπεράνω δὲ τὸ χρυσοῦν ἐστι πέταλον, ᾧ τῶν τεττάρων αἱ γλυφαὶ γραμμάτων ἐνεσφραγίσθησαν, ἐξ ὧν ὄνομα τοῦ ὄντος φασὶ μηνύεσθαι, ὡς οὐχ οἷόν τε ὂν ἄνευ κατακλήσεως θεοῦ συστῆναί τι τῶν ὄντων· ἁρμονία γὰρ πάντων ἐστὶν ἡ ἀγαθότης καὶ ἵλεως δύναμις αὐτοῦ.
2.133Başkâhin bu şekilde donanarak kutsal hizmete gider. Öyle ki atalarından kalma duaları etmek ve kurbanları sunmak için içeri girdiğinde, üzerinde taşıdığı suretler aracılığıyla bütün evren de onunla birlikte içeri girsin: havanın sureti ayaklara inen entari, suyunki nar, toprağınki çiçek işlemesi, ateşinki kırmızı, göğünki omuzluktur; iki yarıkürenin suretleri, her birinde altışar kazıma bulunan omuz başlarındaki yuvarlak zümrütlerdir; burçlar kuşağınınki göğüsteki, üçerli dört sıra hâlinde dizilmiş on iki taştır; her şeyi bir arada tutan ve yönetenin [logosun] sureti de göğüslüktür.
τοῦτον τὸν τρόπον ὁ ἀρχιερεὺς διακοσμηθεὶς στέλλεται πρὸς τὰς ἱερουργίας, ἵν’, ὅταν εἰσίῃ τὰς πατρίους εὐχάς τε καὶ θυσίας ποιησόμενος, συνεισέρχηται πᾶς ὁ κόσμος αὐτῷ δι’ ὧν ἐπιφέρεται μιμήματα, ἀέρος τὸν ποδήρη, ὕδατος τὸν ῥοΐσκον, γῆς τὸ ἄνθινον, πυρὸς τὸ κόκκινον, οὐρανοῦ τὴν ἐπωμίδα, καὶ κατ’ εἶδος τοῖν δυοῖν ἡμισφαιρίοιν τοὺς ἐπὶ τῶν ἀκρωμίων σμαράγδους περιφερεῖς, ἐφ’ ὧν καθ’ ἑκάτερον γλυφαὶ ἕξ, τοῦ ζῳοφόρου τοὺς ἐπὶ τῶν στέρνων δώδεκα λίθους ἐκ τριῶν κατὰ τέτταρας στοίχους, τοῦ συνέχοντος καὶ διοικοῦντος τὰ σύμπαντα τὸ λογεῖον.
2.134Çünkü evrenin babasına kâhinlik eden kişinin, günahların unutulması ve en bol iyiliklerin bağışlanması için aretēce en kusursuz olan oğlu [evreni] şefaatçi edinmesi gerekiyordu.
ἀναγκαῖον γὰρ ἦν τὸν ἱερωμένον τῷ τοῦ κόσμου πατρὶ παρακλήτῳ χρῆσθαι τελειοτάτῳ τὴν ἀρετὴν υἱῷ πρός τε ἀμνηστίαν ἁμαρτημάτων καὶ χορηγίαν ἀφθονωτάτων ἀγαθῶν.
2.135Ama belki de Musa, Tanrı'nın hizmetkârına önceden şunu öğretmektedir: evreni yaratana layık olmak mümkün değilse bile, hiç değilse evrene layık olmaya durmadan çalışmalıdır. Evrenin suretini giyen kişi, onun asıl örneğini hemen düşüncesinde taşımalı, kendisi de bir bakıma insan olmaktan çıkıp evrenin tabiatına uymalıdır; söylemek caizse —hakikatten söz edenin yalandan uzak durması ise elbette caizdir—, küçük bir evren olmalıdır.
ἴσως μέντοι καὶ προδιδάσκει τὸν τοῦ θεοῦ θεραπευτήν, εἰ καὶ μὴ τοῦ κοσμοποιοῦ δυνατόν, ἀλλὰ τοῦ γε κόσμου διηνεκῶς ἄξιον εἶναι πειρᾶσθαι, οὗ τὸ μίμημα ἐνδυόμενος ὀφείλει τῇ διανοίᾳ τὸ παράδειγμα εὐθὺς ἀγαλματοφορῶν αὐτὸς τρόπον τινὰ πρὸς τὴν τοῦ κόσμου φύσιν ἐξ ἀνθρώπου μεθηρμόσθαι καί, εἰ θέμις εἰπεῖν — θέμις δὲ ἀψευδεῖν περὶ ἀληθείας λέγοντα —, βραχὺς κόσμος εἶναι.
2.136Girişin dışında, kapıların yanında tunç bir leğen vardır. Usta bunu yaparken, çoğu zaman olduğu gibi işlenmemiş bir malzeme kullanmadı; başka bir iş için özenle yapılmış eşyaları kullandı. Bu eşyaları kadınlar getirmişti; dindarlıkta erkeklerle yarışarak bütün gayretleri ve hevesleriyle getirmişlerdi. Güzel bir yarışı kazanmayı akıllarına koymuş, erkeklerin takvasından geri kalmamak için ellerinden geleni yapmışlardı.
Τῶν δὲ προπυλαίων ἔξω παρὰ ταῖς εἰσόδοις λουτήρ ἐστι χαλκοῦς, οὐκ ἀργὸν ὕλην λαβόντος τοῦ τεχνίτου πρὸς τὴν κατασκευήν, ὅπερ φιλεῖ γίνεσθαι, σκεύη δ’ ἐπιμελῶς δημιουργηθέντα πρὸς ἑτέραν χρείαν, ἃ μετὰ σπουδῆς καὶ φιλοτιμίας πάσης αἱ γυναῖκες εἰσήνεγκαν ἁμιλλώμεναι τοῖς ἀνδράσι πρὸς εὐσέβειαν, ἀγώνισμα καλὸν ἄρασθαι διανοηθεῖσαι καὶ καθ’ ὅσον δυνάμεως εἶχον σπουδάσασαι μὴ ἀπολειφθῆναι τῆς ἐκείνων ὁσιότητος·
2.137Güzelliklerini süslemekte kullandıkları aynaları, kimse emretmeden, kendiliğinden doğan bir istekle getirdiler; bunları itidallerinin, evlilikteki iffetlerinin, kısacası psykhēlerinin güzelliğinin en yaraşır ilk ürün adağı olarak sundular.
κάτοπτρα γάρ, οἷς εὐμορφίαν εἰώθασι διακοσμεῖσθαι, μηδενὸς προστάξαντος, αὐτοκελεύστῳ προθυμίᾳ σωφροσύνης καὶ τῆς περὶ γάμον ἁγνείας καὶ τί γὰρ ἀλλ’ ἢ ψυχικοῦ κάλλους ἀπαρχὴν πρεπωδεστάτην ἀπήρξαντο.
2.138Usta bunları alıp eritmeyi ve onlardan leğenden başka hiçbir şey yapmamayı uygun gördü. Tapınağa girip kendilerine verilen görevleri yerine getirecek kâhinler, özellikle ayaklarını ve ellerini yıkarken onu arınma kabı olarak kullanacaklardı. Bu, kusursuz bir hayatın ve övgüye değer işlerle temiz kalan bir yaşayışın simgesidir: kötülüğün çetin yolunu, daha doğrusu yolsuzluğunu değil, aretēnin geniş caddesini izleyen bir yaşayışın.
ταῦτ’ ἔδοξε τῷ τεχνίτῃ λαβόντι χωνεῦσαι καὶ μηδὲν ἀπ’ αὐτῶν ἕτερον ἢ τὸν λουτῆρα κατασκευάσασθαι, περιρραντηρίοις ὅπως οἱ μέλλοντες εἰς τὸν νεὼν εἰσιέναι ἱερεῖς ἐπὶ τῷ τὰς διατεταγμένας ὑπουργεῖν λειτουργίας χρῶνται πόδας μάλιστα καὶ χεῖρας ἀπονιπτόμενοι — σύμβολον ἀνυπαιτίου ζωῆς καὶ βίου καθαρεύοντος ἐν πράξεσιν ἐπαινεταῖς, οὐ τὴν τραχεῖαν κακίας ὁδὸν ἢ κυριώτερον εἰπεῖν ἀνοδίαν ἀλλὰ τὴν δι’ ἀρετῆς λεωφόρον ἀπευθύνοντος —.
2.139Musa şöyle der: “Ama arınacak kişi şunu da hatırlasın: bu kabın malzemesi aynalardı. Böylece kendisi de, aynaya bakar gibi kendi nousuna baksın. Akıldışı bir hâlden doğan bir çirkinlik görürse —tabiata aykırı biçimde insanı kabartıp havalandıran hazdan, tersine onu büzüp yere indiren acıdan, dosdoğru atılımı saptırıp yolundan çeviren korkudan ya da insanı zorla, elinde olmayan şeylere doğru sürükleyip geren arzudan doğan bir çirkinlik—, onu tedavi edip iyileştirsin ve gerçek, katışıksız güzelliğe talip olsun.
„ὑπομιμνῃσκέσθω μέντοι” φησί „καὶ ὁ μέλλων περιρραίνεσθαι, ὅτι τοῦδε τοῦ σκεύους ἡ ὕλη κάτοπτρα ἦν, ἵνα καὶ αὐτὸς οἷα πρὸς κάτοπτρον αὐγάζῃ τὸν ἴδιον νοῦν καί, εἴ τι ὑποφαίνοιτο αἶσχος ἐξ ἀλόγου πάθους ἢ παρὰ φύσιν ἐπαιρούσης καὶ μετεωριζούσης ἡδονῆς ἢ στελλούσης ἔμπαλιν λύπης καὶ καθαιρούσης ἢ ἀποστρέφοντος καὶ ἀποκλίνοντος τὴν ἐπ’ εὐθείας ὁρμὴν φόβου ἢ τῆς ἐπιθυμίας πρὸς τὰ μὴ παρόντα ἑλκούσης καὶ ἀποτεινούσης βίᾳ, τοῦτο θεραπεύῃ τε καὶ ἰᾶται τοῦ γνησίου καὶ ἀνόθου μεταποιούμενος κάλλους·
2.140Çünkü bedenin güzelliği uzuvların orantısında, rengin ve etin güzelliğindedir; olgunluk çağı da kısa sürer. Düşüncenin güzelliği ise öğretilerin ahenginde ve aretēlerin uyumundadır. Bu güzellik zamanın uzunluğuyla solmaz, tersine zaman geçtikçe yenilenir ve gençleşir; hakikatin parlak rengiyle, işlerin sözlere, sözlerin işlere, niyetlerin de her ikisine uygunluğuyla süslenmiştir.”
τὸ μὲν γὰρ τοῦ σώματος ἐν συμμετρίᾳ μερῶν εὐχροίᾳ τε καὶ εὐσαρκίᾳ κεῖται, βραχὺν τῆς ἀκμῆς ἔχον καιρόν, τὸ δὲ τῆς διανοίας ἐν ἁρμονίᾳ δογμάτων καὶ ἀρετῶν συμφωνίᾳ, μὴ χρόνου μήκει μαραινόμενον, ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον ἐγχρονίζει καινούμενον καὶ νεάζον, χρώματι διαπρεπεῖ κεκοσμημένον ἀληθείας καὶ ὁμολογίας ἔργων πρὸς λόγους καὶ πρὸς ἔργα λόγων καὶ ἔτι βουλευμάτων πρὸς ἑκάτερα.“
2.141Musa kutsal çadırın örneklerini öğrenmiş, onları da zihni keskin ve yapılması gereken işleri kavrayıp tamamlamaya yatkın olanlara öğretmişti. Kutsal yer kurulunca, doğal olarak en uygun kâhinlerin de seçilmesi ve kurbanları nasıl sunup kutsal törenleri nasıl yerine getireceklerini önceden öğrenmeleri gerekiyordu.
Διδαχθέντι δ’ αὐτῷ τὰ παραδείγματα τῆς ἱερᾶς σκηνῆς καὶ ἀναδιδάξαντι τοὺς διανοίᾳ ὀξεῖς καὶ εὐφυῶς ἔχοντας πρὸς ἀνάληψιν καὶ τελείωσιν ἔργων, ἅπερ ἀναγκαίως εἶχε δημιουργηθῆναι, κατὰ τὸ εἰκὸς ἱεροῦ κατασκευασθέντος ἔδει καὶ ἱερεῖς τοὺς ἐπιτηδειοτάτους αἱρεθῆναί τε καὶ προμαθεῖν, ὃν τρόπον τὰς θυσίας ἀνάγειν τε καὶ ἱερουργεῖν προσῆκε.
2.142Musa herkes arasından en iyisi olarak kardeşini seçip başkâhin, onun oğullarını da kâhin tayin etti. Böylece önceliği kendi ailesine değil, bu adamlarda gördüğü dindarlığa ve takvaya verdi. Bunun açık bir kanıtı vardır: Kendi oğullarından hiçbirini —iki oğlu vardı— bu şerefe layık görmedi; oysa yakınlarını kayırmaya biraz olsun değer verseydi, ikisini de mutlaka seçerdi.
τὸν μὲν οὖν ἀδελφὸν ἐξ ἁπάντων ἐπικρίνας ἀριστίνδην ἀρχιερέα, τοὺς δ’ ἐκείνου παῖδας ἱερεῖς ἐχειροτόνει, προνομίαν οὐ τῷ οἰκείῳ γένει διδούς, ἀλλ’ εὐσεβείᾳ καὶ ὁσιότητι, ἃς ἐνεώρα τοῖς ἀνδράσιν ὑπούσας. σαφὴς δὲ πίστις· οὐδέτερον υἱὸν — δύο γὰρ ἦσαν αὐτῷ — τούτου τοῦ γέρως ἠξίωσεν, ἀναγκαίως ἂν ἀμφοτέρους ἑλόμενος, εἴ τινα τιμὴν ἔνεμε τῷ φιλοικείῳ.
2.143Onları, ilahi sözlerin yol göstermesiyle, bütün milletin onayını alarak, son derece yeni ve anlatılmaya değer bir yolla göreve getirdi. Önce onları kaynak suyunun en temiz ve en hayat vericisiyle yıkar, sonra kutsal giysileri verir: kardeşine ayaklara inen entariyi ve bir zırh gibi omuzluğu, yani bütün evrenin sureti olan rengârenk dokumayı; yeğenlerine keten entariler, hepsine de kuşaklar ve donlar.
καθίστη δὲ μετὰ τῆς ἅπαντος τοῦ ἔθνους γνώμης, ὡς τὰ λόγια ὑφηγεῖτο, καινότατον τρόπον καὶ ἄξιον ἱστορηθῆναι· λούει τὸ πρῶτον αὐτοὺς ὕδατι πηγῆς τῷ καθαρωτάτῳ καὶ ζωτικωτάτῳ κἄπειτα τὰς ἱερὰς ἀναδίδωσιν ἐσθῆτας, τῷ μὲν ἀδελφῷ τὸν ποδήρη καὶ τὴν ἐπωμίδα οἱονεὶ θώρακα, τὸ παμποίκιλον ὕφασμα καὶ μίμημα τοῦ παντός, τοῖς δ’ ἀδελφιδοῖς χιτῶνας λινοῦς, ζώνας τε καὶ περισκελῆ πᾶσι·
2.144Kuşakları, entarilerin bol kıvrımlarını sıkıp kutsal hizmetlerde engelsiz ve daha çevik olsunlar diye verdi; donları ise, gizli kalması gereken hiçbir şey görünmesin diye; özellikle sunağa çıkarken ya da yukarıdan inerken ve her şeyi telaşla, hızla yaparken.
τὰς μέν, ὅπως ἀνεμπόδιστοι καὶ ἑτοιμότεροι πρὸς τὰς ἱερὰς ὑπουργίας ὦσι, σφιγγομένων τοὺς ἀνειμένους κόλπους τῶν χιτώνων, τὰ δ’, ὅπως μηδὲν ὧν κρύπτεσθαι θέμις προφαίνηται, καὶ μάλιστ’ ἀνερχομένων ἐπὶ τὸν βωμὸν ἢ κατιόντων ἄνωθεν καὶ πάντα δρώντων μετὰ σπουδῆς καὶ τάχους·
2.145Çünkü önceden kestirilemeyen durumlara karşı tedbir olarak giyim bu kadar titizlikle düzenlenmeseydi, hizmetlerdeki yoğun telaş yüzünden açılıp saçılabilir, kutsal şeylere ve kutsal görevlilere yaraşan edebi koruyamazlardı. Onları giysilerle donattıktan sonra, güzel koku yapma tekhnēsiyle hazırlanmış çok hoş kokulu yağdan aldı. Önce açık havadakileri, yani sunağı ve leğeni yedi kez serperek meshetti; sonra çadırı ve kutsal eşyaların her birini: sandığı, şamdanı, buhurdanı, masayı, içki sunusu kaplarını, tasları ve kurbanlar için gerekli ve yararlı olan öbür her şeyi. En son başkâhini yanına getirip başına bol yağ sürdü.
εἰ γὰρ μὴ οὕτως ἀκριβὴς γεγένητο ἡ στόλισις διὰ τὴν τοῦ μέλλοντος ἀδήλου προφυλακήν, κἂν ἕνεκα τῆς συντόνου περὶ τὰς λειτουργίας ὀξύτητος ἀπεγυμνοῦντο τὸν προσήκοντα
ἱεροῖς καὶ ἱερωμένοις κόσμον φυλάττειν ἀδυνατοῦντες. ὡς δὲ ταῖς ἐσθήσεσιν ἤσκησεν αὐτούς, χρίσματος εὐωδεστάτου λαβών, ὃ μυρεψικῇ τέχνῃ κατειργάσθη, τὰ ἐν ὑπαίθρῳ πρῶτα, τόν τε βωμὸν καὶ τὸν λουτῆρα, κατέχριεν ἐπιρραίνων ἑπτάκις, ἔπειτα τὴν σκηνὴν καὶ τῶν ἱερῶν σκευῶν ἕκαστον, τὴν κιβωτόν, τὴν λυχνίαν, τὸ θυμιατήριον, τὴν τράπεζαν, τὰ σπονδεῖα, τὰς φιάλας, τὰ ἄλλα ὅσα πρὸς θυσίας ἀναγκαῖα καὶ χρήσιμα, καὶ τελευταῖον προσαγαγὼν τὸν ἀρχιερέα πολλῷ λίπει τὴν κεφαλὴν ἀλείφει.
2.147Bunları usulünce tamamladıktan sonra bir dana ile iki koç getirilmesini emretti. Danayı günahların bağışlanması için kurban edecekti. Bununla, yaratılmış her varlığın, iyi bile olsa, sırf yaratılmış olduğu için günah işlemeye tabiatça yatkın olduğunu ima eder; bu yüzden Tanrı'nın, öfkelenip üzerimize gelmesin diye, dualarla ve kurbanlarla yatıştırılması gerekir.
ταῦτ’ ἐπιτελέσας εὐαγῶς ἀχθῆναι κελεύει μόσχον καὶ κριοὺς δύο· τὸν μέν, ἵνα θύσῃ περὶ ἀφέσεως ἁμαρτημάτων, αἰνιττόμενος ὅτι παντὶ γενητῷ, κἂν σπουδαῖον ᾖ, παρόσον ἦλθεν εἰς γένεσιν, συμφυὲς τὸ ἁμαρτάνειν ἐστίν, ὑπὲρ οὗ τὸ θεῖον εὐχαῖς καὶ θυσίαις ἀναγκαῖον ἐξευμενίζεσθαι, μὴ διακινηθὲν ἐπιθεῖτο·
2.148Koçlardan birini, evrenin yönetimine şükran olarak tümüyle yakılan kurban şeklinde sunacaktı. Çünkü herkes bu yönetimden kendine düşen payı alır ve unsurlardan gelen faydadan yararlanır: barınmak ve beslenmek için topraktan; içmek, yıkanmak ve denizde yol almak için sudan; soluk almak, hisler yoluyla algılamak —çünkü hava bütün hislerin aracıdır— ve yılın mevsimleri için havadan; pişirilen ve ısıtılan şeyler için gündelik işe yarayan ateşten, ışık ve bütün görülen şeyler için de gökteki ateşten.
τῶν δὲ κριῶν τὸν μὲν ἕτερον εἰς ὁλοκαύτωμα εὐχαριστήριον τῆς τῶν ὅλων διοικήσεως, ἧς κατὰ τὸ ἐπιβάλλον ἑκάστῳ μέρος μέτεστι καρπουμένῳ τὴν ἀπὸ τῶν στοιχείων ὠφέλειαν, γῆς πρὸς οἴκησιν καὶ τὰς ἐξ αὐτῆς τροφάς, ὕδατος πρὸς ποτὸν καὶ λουτρὰ καὶ πλοῦν, ἀέρος πρὸς ἀναπνοὴν καὶ τὰς διὰ τῶν αἰσθήσεων ἀντιλήψεις — ἐπειδὴ πασῶν ἀὴρ ὄργανον — καὶ ἔτι τὰς ἐτησίους ὥρας, πυρὸς τοῦ μὲν χρειώδους πρὸς τὰ ἑψόμενα καὶ θερμαινόμενα, τοῦ δὲ οὐρανίου πρὸς αὐγὴν καὶ τὰ ὁρατὰ πάντα·
2.149Öbür koçu ise kâhinlerin arındırıcı bir temizlikle tam olgunluğa ermesi için sunacaktı. Musa ona yerinde olarak “erginlenme” koçu dedi (Çıkış 29, 26; Levililer 8, 22); çünkü kâhinler, Tanrı'nın hizmetkârlarına ve görevlilerine yaraşan erginlenme törenlerine sokulacaklardı.
τὸν δ’ ἕτερον εἰς τὴν τῶν ἱερωμένων διὰ καθάρσεως ἁγνευτικῆς παντέλειαν, ὃν ἐτύμως „τελειώσεως“ ἐκάλεσεν (Exod. 29, 26. Lev. 8, 22), ἐπειδὴ τὰς ἁρμοττούσας θεραπευταῖς καὶ λειτουργοῖς θεοῦ τελετὰς ἔμελλον ἱεροφαντεῖσθαι.
2.150Bu koçun kanının bir kısmını alıp sunağın çevresine döktü, bir kısmını da altına bir tas tutarak topladı ve bununla erginlenen kâhinlerin bedeninin üç yerine sürdü: kulağın ucuna, elin ucuna ve ayağın ucuna, hepsinde de sağ taraftakine. Bununla, kâmil insanın sözünde, işinde ve bütün hayatında temiz olması gerektiğini ima eder. Çünkü sözü kulak yargılar; el işin simgesidir, ayak da hayattaki yürüyüşün.
τοῦ δ’ αἵματος αὐτοῦ τὸ μὲν ἐν κύκλῳ τοῦ βωμοῦ σπένδει λαβών, τὸ δὲ φιάλην ὑποσχὼν δέχεται καὶ ἀπὸ τούτου τρία μέρη τοῦ σώματος χρίει τῶν τελουμένων ἱερέων, οὖς ἄκρον, ἄκραν χεῖρα, ποδὸς ἄκρον, δεξιὰ τὰ σύμπαντα, αἰνιττόμενος ὅτι δεῖ τὸν τέλειον καὶ λόγῳ καὶ ἔργῳ καὶ βίῳ παντὶ καθαρεύειν· λόγον μὲν γὰρ ἀκοὴ δικάζει, χεὶρ δ’ ἔργου σύμβολον, διεξόδου δὲ τῆς περὶ τὸν βίον πούς.
2.151Bu yerlerin her biri hem uç hem sağ olduğuna göre, şunun anlatıldığını düşünmek gerekir: her işte beceriyle (dexiotēs) ilerlemek. Bu ilerleme, saadetin zirvesine ve hayatın gayesine yönelir; okçulukta hedefe nişan alınır gibi ona nişan alarak koşmak ve bütün eylemleri ona bağlamak gerekir.
ἐπεὶ δ’ ἕκαστον αὐτῶν ἄκρον τε καὶ δεξιόν, ὑπονοητέον δηλοῦσθαι τὴν ἐν ἑκάστοις ἐπίδοσιν μετὰ δεξιότητος, ἐφιεμένην τῆς ἄκρας εὐδαιμονίας καὶ τοῦ τέλους, ἐφ’ ὃ σπεύδειν ἀναγκαῖον καὶ τὰς πράξεις ἁπάσας ἀναφέρειν στοχαζομένους ὥσπερ ἐν ταῖς τοξείαις σκοποῦ τοῦ περὶ τὸν βίον.
2.152Musa daha önce, “erginlenme” koçu denen tek kurbanın katışıksız kanını kâhinlerin sözü edilen üç yerine sürmüştü. Sonra sunağın yanındaki kandan —bu, kurban edilen bütün hayvanların kanıydı— ve koku ustalarının hazırladığı, sözü edilen mesh yağından aldı, yağı kanla karıştırıp bu karışımı kâhinlere ve giysilerine serpti. Onların yalnız dışarıdaki, açık havadaki temizliğe değil, en içteki kutsal yerin temizliğine de pay almalarını istiyordu, çünkü içeride de hizmet edeceklerdi; içerideki her şey ise yağla meshedilmişti.
πάλαι μὲν οὖν ἱερείου ἑνός, ὃ προσηγορεύετο „τελειώσεως“, ἀκράτῳ αἵματι τὰ λεχθέντα τρία μέρη κατέχριε τῶν ἱερέων. αὖθις δ’ ἐκ τοῦ παρὰ τῷ βωμῷ λαβών, ὅπερ ἐξ ἁπάντων ἦν τῶν τεθυμένων, καὶ τοῦ λεχθέντος χρίσματος, ὃ μυρεψοὶ κατεσκεύασαν, ἀναμίξας τὸ ἔλαιον τῷ αἵματι τοῦ κράματος τοῖς ἱερεῦσι καὶ ταῖς ἐσθήσεσιν αὐτῶν ἐπέρραινε, βουλόμενος αὐτοὺς μὴ μόνον τῆς ἔξω καὶ ἐν ὑπαίθρῳ μεταλαχεῖν ἁγνείας, ἀλλὰ καὶ τῆς ἐν ἀδύτοις, ἐπειδὴ καὶ ἔνδον λειτουργεῖν ἔμελλον· τὰ δ’ εἴσω πάντα ἐλαίῳ κατεκέχριστο.
2.153İlk kurbanlardan sonra başka kurbanlar da sunuldu: kâhinler kendileri için, ihtiyarlar meclisi de bütün millet için sundu. Sonra Musa kardeşini yanına alıp çadıra girer. Erginlenme töreninin sekizinci ve son günüydü; önceki yedi gün boyunca hem kardeşini hem yeğenlerini sırlara erdirip ayinleri yönetmişti. İçeri girince, iyi bir öğretmenin çabuk kavrayan öğrencisine öğrettiği gibi, başkâhinin içerideki hizmetleri nasıl yerine getirmesi gerektiğini kardeşine öğretti.
θυσίας δ’ ἐπὶ ταῖς προτέραις ἄλλας ἀναγαγόντων, τοῦτο μὲν τῶν ἱερέων ὑπὲρ αὑτῶν, τοῦτο δὲ τῆς γερουσίας ὑπὲρ ἅπαντος τοῦ ἔθνους, Μωυσῆς μὲν εἰς τὴν σκηνὴν εἰσέρχεται τὸν ἀδελφὸν ἐπαγόμενος — ὀγδόη δ’ ἦν τῆς τελετῆς ἡμέρα καὶ τελευταία, ταῖς γὰρ πρότερον ἑπτὰ ἱεροφαντῶν αὐτόν τε καὶ τοὺς ἀδελφιδοῦς ὠργίαζεν —, εἰσελθὼν δ’ ἀνεδίδασκεν οἷα ὑφηγητὴς ἀγαθὸς εὐμαθῆ γνώριμον, ὃν χρὴ τρόπον τὸν ἀρχιερέα τὰς εἴσω ποιεῖσθαι λειτουργίας.
2.154Sonra ikisi birlikte dışarı çıktılar; ellerini başlarının önüne doğru kaldırarak, temiz ve son derece dindar bir gönülle millet için gereken duaları ettiler. Onlar daha dua ederken pek olağanüstü bir şey oldu: En içteki kutsal yerden, ister en saf esirden kopmuş bir parça olsun, ister unsurların tabiatça birbirine dönüşmesiyle çözülüp ateşe dönüşmüş hava, ansızın yoğun bir alev fışkırdı, şiddetli bir hızla sunağa doğru atıldı ve sunaktaki her şeyi yakıp tüketti. Sanırım bu, hiçbir şeyin ilahi takdir olmadan gerçekleşmediğini en açık biçimde göstermek içindi.
εἶτ’ ἐξελθόντες ἀμφότεροι καὶ τὰς χεῖρας ἀνατείναντες πρὸ τῆς κεφαλῆς εὐχὰς τίθενται τῷ ἔθνει τὰς προσηκούσας ἀπὸ καθαρᾶς καὶ ὁσιωτάτης γνώμης. ἔτι δ’ εὐχομένων, τερατωδέστατόν τι συμβαίνει· ἐκ γὰρ τῶν ἀδύτων, εἴτε αἰθέρος ἀπόσπασμα τοῦ καθαρωτάτου, εἴτε ἀέρος κατὰ τὴν τῶν στοιχείων φύσει μεταβολὴν ἀναλυθέντος εἰς πῦρ, αἰφνίδιον ἀθρόα φλὸξ διεκπαίει καὶ συντόνῳ ῥύμῃ φέρεται μὲν ἐπὶ τὸν βωμόν, τὰ δ’ ἐπ’ αὐτοῦ πάντα ἐξαναλίσκει, πρὸς οἶμαι σαφεστάτην δήλωσιν, ὅτι οὐδὲν ἄνευ θείας ἐπιφροσύνης ἐπετελεῖτο.
2.155Çünkü kutsal şeylere seçkin bir armağan verilmesi uygundu; yalnız insanların yaptığı şeylerde değil, en saf maddeden olan ateşte de. Böylece bizim gündelik ihtiyaçlar için kullandığımız ateş sunağa değmeyecekti; çünkü o ateş belki de sayısız uğursuzluğa bulaşmıştır.
δωρεὰν γὰρ ἐξαίρετον εἰκὸς ἦν τοῖς ἁγίοις προσνεμηθῆναι, μὴ μόνον ἐν οἷς ἄνθρωποι δημιουργοί, ἀλλὰ καὶ τῷ καθαρωτάτῳ τῆς οὐσίας πυρί, τὸ χρειῶδες καὶ παρ’ ἡμῖν ὅπως μὴ προσάψαιτο τοῦ βωμοῦ, διὰ τὸ μυρίας ἴσως ἀναμεμῖχθαι κῆρας·
2.156Bu ateş yalnız sefil midenin haksız doygunluğu için kızartılan ya da haşlanan akılsız hayvanlara değil, tuzağa düşürülüp öldürülen insanlara da dokunur; üç dört kişiye değil, kalabalık topluluklara bile.
ἅπτεται γὰρ οὐ μόνον ζῴων ἀλόγων ὀπτωμένων ἢ ἑψομένων εἰς πλησμονὴν ἄδικον γαστρὸς τῆς ταλαίνης, ἀλλὰ καὶ ἀνθρώπων ἐξ ἐπιβουλῆς ἀναιρουμένων, οὐ τριῶν ἢ τεττάρων, ἀλλὰ καὶ πολυανθρώπων ὁμίλων·
2.157Nitekim atılan ateşli oklar askerle dolu büyük donanmaları yakmış, bütün şehirleri yok etmiştir; bu şehirler temellerine kadar için için yanarak küle dönmüş, eskiden orada insanların bir arada yaşadığına dair iz bile kalmamıştır.
ἤδη γοῦν καὶ στόλους μεγάλους ἐπιβατικοῦ πλήρεις ὀϊστοὶ πυρφόροι κατέφλεξαν βληθέντες καὶ ὅλας πόλεις ἐξανάλωσαν, αἳ σμυχόμεναι μέχρι θεμελίων εἰς τέφραν ἐδαπανήθησαν, ὡς μηδ’ ἴχνος ὑπολελεῖφθαι τοῦ πάλαι συνοικισμοῦ.
2.158Bence bu sebeple [Tanrı] gündelik ateşi kirlenmiş saydı ve en kutsal, en temiz sunaktan uzaklaştırdı; onun yerine, kutsal ile kutsal olmayanı, insanî olanla ilahi olanı birbirinden ayırmak için gökten esirî bir alev yağdırdı. Çünkü kurbanlara, hayatın ihtiyaçlarına hizmet eden ateşten daha bozulmaz bir maddenin ayrılması yaraşırdı.
ταύτης ἕνεκά μοι δοκῶ τῆς αἰτίας ὡς μεμιασμένον ἤλασε τοῦ ἱερωτάτου καὶ καθαρωτάτου βωμοῦ πῦρ τὸ χρειῶδες, ἀνθ’ οὗ φλόγα αἰθέριον ὤμβρησεν ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ πρὸς διαστολὴν ἁγίων τε καὶ βεβήλων, ἀνθρωπείων τε καὶ θείων· ἥρμοττε γὰρ ταῖς θυσίαις ἀφθαρτοτέραν οὐσίαν ἀπονενεμῆσθαι πυρὸς τῆς πρὸς τὰς βιωτικὰς χρείας ὑπηρετούσης.
2.159Her gün zorunlu olarak birçok kurban sunuluyordu, özellikle de bayramlarda ve şenliklerde; hem her biri kendisi için, hem de hep birlikte herkes için, sayısız ve birbirinden farklı sebeplerle sunuyordu. Çünkü dindarlık gösteren millet çok kalabalıktı. Bu yüzden kutsal hizmetler için çok sayıda tapınak görevlisine de ihtiyaç vardı.
Πολλῶν δὲ κατὰ τὸ ἀναγκαῖον ἀναγομένων θυσιῶν καθ’ ἑκάστην ἡμέραν καὶ διαφερόντως ἐν πανηγύρεσι καὶ ἑορταῖς ὑπέρ τε ἰδίᾳ ἑκάστου καὶ κοινῇ ὑπὲρ ἁπάντων, διὰ μυρίας καὶ οὐχὶ τὰς αὐτὰς αἰτίας, ἅτε πολυανθρωποτάτου ἔθνους εὐσεβοῦντος, ἐδέησε καὶ νεωκόρων πλήθους εἰς τὰς ἱερὰς ὑπηρεσίας.
2.160Bu görevlilerin seçimi de yine alışılmışın dışında, son derece yeni bir yolla yapıldı: Musa on iki kabileden birini en iyisi olarak seçip bu göreve tayin etti; bu, Tanrı'yı memnun eden bir işin ödülü ve yiğitlik nişanıydı.
ἡ δ’ αἵρεσις ἐγίνετο πάλιν καινότατον ἀλλ’ οὐ τὸν εἰωθότα τρόπον· μίαν τῶν δώδεκα φυλῶν ἐπικρίνας ἀριστίνδην ἐχειροτόνει θεοφιλοῦς ἔργου προθεὶς ἆθλα καὶ ἀριστεῖα.
2.161O iş şuydu: Musa yakındaki dağa çıkıp günlerce Tanrı ile baş başa kaldığında, tabiatları sağlam olmayanlar onun yokluğunu uygun bir fırsat saydılar. Sanki başlarında yönetici kalmamış gibi dizginlerinden boşanıp dinsizliğe koştular; Var Olan'a karşı takvayı unutup Mısırlıların uydurmalarına özendiler.
τὸ δ’ ἔργον τοιόνδε ἦν· Μωυσέως ἀναβάντος εἰς τὸ πλησίον ὄρος καὶ πλείους ἡμέρας ἰδιάζοντος τῷ θεῷ, τὴν ἀπουσίαν αὐτοῦ καιρὸν ἐπιτήδειον εἶναι νομίσαντες οἱ μὴ βέβαιοι τὰς φύσεις, ὥσπερ ἀναρχίας γενομένης, ἄφετοι πρὸς ἀσέβειαν ὥρμησαν καὶ ἐκλαθόμενοι τῆς πρὸς τὸ ὂν ὁσιότητος ζηλωταὶ τῶν Αἰγυπτιακῶν γίνονται πλασμάτων.
2.162Sonra o ülkede en kutsal hayvan sayılanın taklidi olarak altından bir boğa yaptılar. Kurban olmayan kurbanlar sundular, dans olmayan danslar düzenlediler, ağıtlardan hiç farkı olmayan ilahiler söylediler. Saf şaraba kanınca iki kat sarhoşluğa tutuldular: şarabın ve akılsızlığın sarhoşluğuna. Eğlenip sabaha kadar cümbüş ederek, geleceği hiç düşünmeden tatlı kötülükler içinde yaşadılar. Oysa Adalet pusudaydı; onlar görmese de o onları görüyor, hangi cezaları hak ettiklerini de biliyordu.
εἶτα χρυσοῦν ταῦρον κατασκευασάμενοι, μίμημα τοῦ κατὰ τὴν χώραν ἱερωτάτου ζῴου δοκοῦντος εἶναι, θυσίας ἀθύτους ἀνῆγον καὶ χοροὺς ἀχορεύτους ἵστασαν ὕμνους τε ᾖδον θρήνων οὐδὲν διαφέροντας καὶ ἐμφορηθέντες ἀκράτου διπλῇ μέθῃ κατίσχοντο, τῇ μὲν ἐξ οἴνου, τῇ δὲ καὶ ἀφροσύνης, κωμάζοντές τε καὶ παννυχίζοντες ἀπροόρατοι τοῦ μέλλοντος ἡδέσι κακοῖς συνεβίουν, ἐφεδρευούσης δίκης, ἣ μὴ βλέποντας ἔβλεπε καὶ ὧν ἄξιοι τιμωριῶν εἰσιν.
2.163Ordugâhta kalabalık kümeler hâlinde toplananların ardı arkası kesilmeyen bağırışları çok uzaklara ulaşıyor, yankısı dağın doruğuna kadar geliyordu. Bu sesler kulağına çarpınca Musa çaresiz kaldı; çünkü hem Tanrı'yı hem insanları seven biriydi. Tanrı ile baş başa yaptığı konuşmaları yarıda bırakmaya katlanamıyordu; ama başıboşluktan doğan kötülüklerle dolup taşan halkı da göz ardı edemiyordu. Uğultunun ne olduğunu anlamıştı; çünkü boğuk, anlamsız bir sesten, başkalarının göremediği, gizli psykhē hâllerinin neye benzediğini kestirmekte ustaydı. Halkı saran kargaşanın bir sarhoşluk taşkınlığı olduğunu anladı: nefsine hâkim olamama doymuşluğu, doymuşluk da küstahlığı doğurur.
ἐπεὶ δὲ αἱ ἐν τῷ στρατοπέδῳ συνεχεῖς ἐκβοήσεις κατὰ πολυανθρώπους ὁμίλους ἀθροιζομένων ἄχρι πολλοῦ διαστήματος ἐχώρουν, ὡς καὶ μέχρι τῆς ἀκρωρείας τὴν περιήχησιν ἐλθεῖν, πληχθεὶς τὰ ὦτα Μωυσῆς ἐν ἀμηχάνοις ἦν ἅτε θεοφιλὴς ὁμοῦ καὶ φιλάνθρωπος, μήτ’ ἐκλιπεῖν ὑπομένων τὰς πρὸς θεὸν ὁμιλίας, ἃς ἰδιάζων μόνος μόνῳ διελέγετο, μήθ’ ὑπεριδεῖν τοῦ πλήθους ἐμπιπλαμένου τῶν ἐξ ἀναρχίας κακοπραγιῶν· ἔγνω γὰρ τὸν θροῦν δεινὸς ὢν ἐκ
φωνῆς ἀνάρθρου καὶ ἀσήμου στοχάσασθαι ψυχῆς ἀδήλων καὶ ἀφανῶν τοῖς ἄλλοις παθῶν ἰδιότητας, ὅτι παροινίας ἐστὶν ἡ κατέχουσα ταραχή, γεννώσης ἀκρασίας μὲν κόρον, κόρου δὲ ὕβριν.
2.165İki yandan bir oraya bir buraya çekilip durduğu için ne yapacağını bilemedi. O düşünürken şu ilahi buyruk geldi: “Çabuk git buradan, in aşağı! Halk kanunsuzluğa koştu. Elle yapılmış, boğa biçiminde bir tanrı, tanrı olmayan bir tanrı yapıp ona tapıyor, kurban sunuyorlar; dindarlığa götüren, gördükleri ve işittikleri her şeyi unuttular.”
ἀνθελκόμενος δὲ καὶ ἀντισπώμενος πρὸς ἑκατέρου μέρους ὧδε κἀκεῖσε τί χρὴ δρᾶν ἠπόρει. σκοπουμένῳ δ’ αὐτῷ θεσπίζεται τάδε· „βάδιζε ταχέως ἐνθένδε, κατάβηθι· πρὸς ἀνομίαν ἔσπευσεν ὁ λεώς· χειροποίητον κατασκευάσαντες ταυρόμορφον θεὸν οὐ θεὸν προσκυνοῦσι καὶ θύουσιν, ὧν εἶδον καὶ ὧν ἤκουσαν ἁπάντων ὅσα συντείνει πρὸς εὐσέβειαν ἐκλαθόμενοι.“
2.166Musa şaşkına döndü ve inanılmaz işlere inanmak zorunda kaldı. Ama bir arabulucu ve barıştırıcı olarak hemen fırlayıp gitmedi; önce millet adına yakarıp dua etti, işlenen günahların bağışlanması için yalvardı. Bu koruyucu ve şefaatçi, Hükümdarı yatıştırdıktan sonra hem sevinçli hem kederli olarak geri döndü: Tanrı yakarışını kabul ettiği için seviniyordu, ama halkın kanunsuzluğu yüzünden yüreği kabarmış, kaygı ve kederle dolmuştu.
καταπλαγεὶς δὲ καὶ ἀναγκασθεὶς πιστεύειν ἀπίστοις πράξεσιν οἷα μεσίτης καὶ διαλλακτὴς οὐκ εὐθὺς ἀπεπήδησεν, ἀλλὰ πρότερον τὰς ὑπὲρ τοῦ ἔθνους ἱκεσίας καὶ λιτὰς ἐποιεῖτο συγγνῶναι τῶν ἡμαρτημένων δεόμενος· εἶτ’ ἐξευμενισάμενος ὁ κηδεμὼν καὶ παραιτητὴς τὸν ἡγεμόνα ἐπανῄει χαίρων ἅμα καὶ κατηφῶν· ἐγεγήθει μὲν γὰρ τὴν ἱκεσίαν τοῦ θεοῦ προσιεμένου, συννοίας δὲ καὶ κατηφείας μεστὸς ἦν οἰδῶν ἐπὶ τῇ τοῦ πλήθους παρανομίᾳ.
2.167Ordugâhın ortasına gelince, halkın birdenbire eski yaşayışından nasıl saptığına, ne büyük bir hakikati ne büyük bir yalanla değiştirdiklerine şaştı. Hastalığın herkese bulaşmadığını, bazılarının hâlâ sağlıklı olduğunu ve kötülükten nefret ettiğini gördü. İyileşmesi mümkün olmayanları, olup bitenlerden rahatsız olanları ve günah işleyip de pişman olanlar varsa onları ayırt etmek istedi ve bir çağrıda bulundu. Bu çağrı, her birinin düşüncesinin takvaya ve onun tersine karşı ne durumda olduğunu gösteren titiz bir mihenk taşıydı. “Kim Rab'den yanaysa,” dedi, “yanıma gelsin.”
γενόμενος δ’ ἐν μέσῳ τοῦ στρατοπέδου καὶ τὴν ἐξαπίναιον ἐκδιαίτησιν τοῦ πλήθους θαυμάσας καὶ ὅσον ψεῦδος ἀνθ’ ὅσης ἀληθείας ὑπηλλάξαντο, κατιδὼν οὐκ εἰς ἅπαντας τὴν νόσον ἀφιγμένην, ἀλλά τινας ὑγιαίνοντας ἔτι καὶ μισοπονήρῳ πάθει χρωμένους, βουλόμενος διαγνῶναι τούς τε ἀνιάτως ἔχοντας καὶ τοὺς ἐπὶ τοῖς πεπραγμένοις δυσχεραίνοντας καὶ εἰ δή τινες ἁμαρτόντες μετανοοῦσι, κήρυγμα κηρύττει — τὸ δ’ ἦν ἄρα βάσανος ἀκριβὴς τῆς ἑκάστου διανοίας, ὡς ἔχοι πρός τε ὁσιότητα καὶ τοὐναντίον—. „εἴ τις“ γάρ φησι „πρὸς κύριον, ἴτω πρὸς μέ.“
2.168Söylenen söz kısaydı ama anlamı büyüktü. Kastedilen şuydu: Elle yapılmış şeylerden ve yaratılmış olanlardan hiçbirini tanrı saymayan, yalnız bir tek olanı, her şeyin hükümdarını Tanrı bilen kimse, bana gelsin.
βραχὺ μὲν τὸ λεχθέν, μεγάλη δ’ ἡ ἔμφασις, ἔστι γὰρ τοιόνδε τὸ δηλούμενον· εἴ τις μηδὲν τῶν χειροποιήτων μηδ’ ὅσα γενητὰ νομίζει θεούς, ἀλλ’ ἕνα τὸν ἡγεμόνα τῶν ὅλων, ἐμοὶ προσίτω.
2.169Ötekilerden bazıları Mısırlıların kibrine özendikleri için dizginleri koparmış, söylenene kulak vermediler; bazıları ise belki de ceza korkusuyla yaklaşmaya cesaret edemedi: ya Musa'nın vereceği cezadan ya da halkın ayaklanmasından korkuyorlardı. Çünkü çoğunluk, kendi çılgınlığına ortak olmayanlara her zaman saldırır.
τῶν μὲν οὖν ἄλλων οἱ μὲν ἕνεκα τοῦ τὸν Αἰγυπτιακὸν ἐζηλωκέναι τῦφον ἀφηνιάζοντες οὐ προσεῖχον τοῖς λεγομένοις, οἱ δὲ φόβῳ κολάσεως ἴσως ἐγγυτέρω προσελθεῖν οὐκ ἐθάρρουν ἢ τὴν ἐκ Μωυσέως τίσιν δεδιότες ἢ τὴν ἐκ τοῦ πλήθους ἐπανάστασιν· ἀεὶ γὰρ οἱ πολλοὶ τοῖς μὴ συναπονοουμένοις ἐπιτίθενται.
2.170Hepsinin arasından yalnız Levi kabilesi denen kabile, çağrıyı işitince sanki tek bir işaretle harekete geçmiş gibi koşa koşa geldi. Ayaklarının çabukluğuyla, isteklerini ve psykhēlerinin dindarlığa doğru atılışının keskinliğini gösterdiler.
μία δ’ ἐξ ἁπάντων ἡ λεγομένη Λευϊτικὴ φυλὴ τοῦ κηρύγματος ἐπακούσασα καθάπερ ἀφ’ ἑνὸς συνθήματος ἔθει μετὰ σπουδῆς, τῇ ποδωκείᾳ τὴν προθυμίαν ἐπιδεικνυμένη καὶ τὴν ὀξύτητα τῆς εἰς εὐσέβειαν ψυχικῆς ὁρμῆς.
2.171Musa onların sanki başlangıç çizgisinden fırlamış gibi yarıştıklarını görünce şöyle dedi: “Yanımıza yalnız bedenlerinizle değil düşüncelerinizle de koşup koşmadığınız hemen anlaşılacak. Her biriniz kılıcını alsın ve bin kez ölümü hak eden işleri yapanları öldürsün: gerçek Tanrı'yı bırakıp sahte adlı tanrılar yapanları, bozulan ve yaratılmış maddelere bozulmaz ve yaratılmamış olanın adını verenleri, akraba da olsalar dost da olsalar öldürsün. İyi insanlar için tek dostluğun ve tek akrabalığın takva olduğunu bilsin.”
οὓς ἰδὼν Μωυσῆς ὥσπερ ἀπὸ βαλβῖδος ἁμιλλωμένους „εἰ μὴ μόνον τοῖς σώμασιν“ εἶπεν „ἐπισπεύδετε τὴν πρὸς ἡμᾶς ἄφιξιν ἀλλὰ καὶ ταῖς διανοίαις, αὐτίκα μαρτυρηθήσεται· ξίφος ἀναλαβὼν ἕκαστος τοὺς μυρίων ἄξια θανάτων εἰργασμένους, οἳ τὸν ἀληθῆ θεὸν καταλιπόντες τοὺς ψευδωνύμους ἐδημιούργησαν φθαρταῖς καὶ γενηταῖς οὐσίαις τὴν τοῦ ἀφθάρτου καὶ ἀγενήτου πρόσρησιν ἐπιφημίσαντες, συγγενεῖς καὶ φίλους ἀποκτεινάτω φιλίαν καὶ συγγένειαν ὑπολαβὼν εἶναι μόνην ἀνδρῶν ἀγαθῶν ὁσιότητα.“
2.172Onlar ise öğüdü hazır olmalarıyla geride bıraktılar; zaten kanunsuzluğun işlendiğini gördükleri andan beri gönülleri neredeyse o insanlardan soğumuştu. Az öncesine kadar en sevdikleri olan kişilerden üç bin kadarını topyekûn öldürdüler. Cesetler çarşının ortasında yatarken, halk onları görüp kimilerine acıdı; ama öldürenlerin hâlâ sıcak ve öfke dolu duruşundan ürküp korkuyla aklını başına topladı.
οἱ δὲ τὴν παραίνεσιν ἑτοιμότητι φθάσαντες, ἐπεὶ καὶ τὰς γνώμας ἔτυχον ἠλλοτριωμένοι σχεδὸν ἀφ’ οὗ τὸ παρανόμημα γενόμενον εἶδον, ἀναιροῦσιν ἡβηδὸν εἰς τρισχιλίους τῶν πρὸ μικροῦ φιλτάτων. κειμένων δ’ ἐν ἀγορᾷ μέσῃ τῶν σωμάτων, ἡ πληθὺς θεασαμένη τοὺς μὲν ᾠκτίσατο, τὸ δὲ τῶν κτεινόντων ἔνθερμον ἔτι καὶ μεστὸν ὀργῆς παράστημα καταδείσασα φόβῳ νουθετεῖται.
2.173Musa bu yiğitliği takdir etti, ona yaraşır bir ödül düşündü ve işe uygun düşen ödülü onlara kesin olarak verdi. Çünkü Tanrı'nın şerefi için kendi istekleriyle savaşa girişen ve kısa sürede başarıya ulaşanların, kâhinlik görevini alarak O'na hizmet etmeye layık görülmeleri gerekiyordu.
Μωυσῆς δὲ τὴν ἀριστείαν ἀποδεξάμενος γέρας ἐπενόησε καὶ ἐβεβαίωσε τῇ πράξει τὸ οἰκεῖον· ἔδει γὰρ τοὺς ὑπὲρ θεοῦ τιμῆς ἑκούσιον πόλεμον ἀραμένους καὶ βραχεῖ καιρῷ κατωρθωκότας ἀξιωθῆναι τῆς θεραπείας αὐτοῦ λαχόντας ἱερωσύνην.
2.174Kutsal görevlilerin tek bir sınıfı yoktu. Bazılarına dualar, kurbanlar ve öteki kutsal hizmetler emanet edilmişti ve bunlar en içteki kutsal yere kadar girebiliyordu. Bazılarına ise bunlardan hiçbiri verilmemişti; onların görevi gece gündüz tapınağı ve içindekileri gözetmek ve korumaktı. Kimileri bunlara tapınak bekçileri der. Pek çok yerde pek çok kişiye sayısız kötülüğün sebebi olan öncelik kavgası burada da baş gösterdi: Tapınak bekçileri kâhinlere saldırdı ve onların şerefini ellerinden kapmaya niyetlendi. Sayıca kat kat fazla oldukları için bunu kolayca başaracaklarını umuyorlardı.
Ἐπεὶ δ’ οὐ μία τάξις τῶν ἱερωμένων, ἀλλ’ οἷς μὲν ἐπιτέτραπται τὰ περὶ τὰς εὐχὰς καὶ θυσίας καὶ τὰς ἄλλας ἱερουργίας ἄχρι τῶν ἀδύτων ἰοῦσιν, οἷς δὲ τούτων μὲν οὐδέν, ἐπιμέλειαι δὲ καὶ φυλακαὶ μεθ’ ἡμέραν καὶ νύκτωρ τοῦ τε ἱεροῦ καὶ τῶν ἐν αὐτῷ, οὓς νεωκόρους ἔνιοι καλοῦσιν, ἡ πολλοῖς πολλαχοῦ μυρίων αἰτία κακῶν γενομένη περὶ πρωτείων στάσις ἐπεπόλασε κἀνταῦθα, τῶν νεωκόρων ἐπιθεμένων τοῖς ἱερεῦσι καὶ τὴν ἐκείνων τιμὴν παρασπάσασθαι διανοηθέντων· καὶ τοῦτ’ εὐμαρῶς ἤλπισαν ἔσεσθαι πολλαπλασίους τὸν ἀριθμὸν ὄντες.
2.175Kendi kafalarına göre bir yenilik yapıyor gibi görünmemek için on iki kabilenin en kıdemlisini de kendileriyle aynı fikre gelmeye ikna ettiler. Daha düşüncesiz olanların çoğu da, önderlikte kıdem hakkı olabilir diye bu kabilenin peşine takıldı.
ὑπὲρ δὲ τοῦ μὴ δοκεῖν ἰδίᾳ γνώμῃ νεωτερίζειν καὶ τὴν πρεσβυτάτην τῶν δώδεκα φυλῶν συμφρονεῖν ἀναπείθουσιν, ᾗ πολλοὶ τῶν εἰκαιοτέρων ἐπηκολούθησαν ὡς ἔχειν δυναμένῃ πρεσβεῖον ἡγεμονίας.
2.176Musa kendisine karşı büyük bir kuşatmanın hazırlanmakta olduğunu anladı. Çünkü kardeşini, bildirilen ilahi sözlere göre başkâhin seçmişti; oysa onun ilahi buyrukları uydurduğu, seçimi ise akrabalık yüzünden ve kardeşine duyduğu sevgiyle yaptığı yolunda iftiralar dolaşıyordu.
μέγαν τοῦτον ἐπιτειχισμὸν ἔγνω Μωυσῆς φυόμενον καθ’ αὑτοῦ· τὸν γὰρ ἀδελφὸν ἀρχιερέα κατὰ τὰ χρησθέντα λόγια ᾕρητο, διαβολαὶ δ’ ἦσαν ὡς τοὺς μὲν χρησμοὺς ἐπιψευσαμένου, ποιησαμένου δὲ τὴν αἵρεσιν διὰ τὴν οἰκειότητα καὶ τὴν πρὸς τὸν ἀδελφὸν εὔνοιαν.
2.177Musa buna haklı olarak üzüldü. Güvenilirliğini bu kadar çok kanıtla göstermişken ona inanılmıyordu; hem de Tanrı'nın şerefine dair işlerde. Oysa başka konularda karakteri yalanla lekelenmiş biri bile, en azından bu işlerde doğruyu söylemek zorundadır, çünkü hakikat Tanrı'nın yoldaşıdır. Musa kendi prohairesisini sözlerle anlatmayı uygun görmedi; önceden karşıt kanaatlere kapılmış olanları ikna etmeye çalışmanın zor olduğunu biliyordu. Bunun yerine Tanrı'ya yakardı: Kâhinlerin seçiminde hiçbir yalan söylemediğine dair onlara açık ispatlar göstersin diye.
ἐφ’ οἷς εἰκότως ἀνιαθείς, εἰ μὴ μόνον ἀπιστεῖται διὰ τοσούτων ἐλέγχων τὴν ἑαυτοῦ πίστιν ἐπιδειξάμενος, ἀλλὰ καὶ ἐπ’ ἔργοις ἅπερ ἀναφέρεται πρὸς θεοῦ τιμήν, δι’ ἃ μόνα καὶ τὸν ἐν τοῖς ἄλλοις τὸ ἦθος κατεψευσμένον ἀναγκαῖον ἦν ἀληθεύειν — ἀλήθεια γὰρ ὀπαδὸς θεοῦ —, λόγοις μὲν ἀναδιδάσκειν περὶ τῆς ἑαυτοῦ προαιρέσεως οὐκ ἐδοκίμαζε, τὸ μεταπείθειν ἐπιχειρεῖν τοὺς προκαταληφθέντας ἐναντίαις δόξαις ἀργαλέον εἰδώς, ἱκετεύει δὲ τὸν θεὸν ἐμφανεῖς ἀποδείξεις αὐτοῖς παρασχεῖν περὶ τοῦ μηδὲν ἐψεῦσθαι κατὰ τὴν τῆς ἱερωσύνης αἵρεσιν.
2.178Tanrı ona, kabilelerin sayısınca on iki değnek almasını, on birine öbür kabile reislerinin adlarını, kalan değneğe de kardeşinin, yani başkâhinin adını yazmasını, sonra bunları tapınağa, en içteki kutsal yere kadar götürmesini buyurdu. Musa buyrulanları yaptı ve ne olacağını merakla beklemeye koyuldu.
ὁ δὲ κελεύει δώδεκα ῥάβδους λαβεῖν ταῖς φυλαῖς ἰσαρίθμους καὶ τὰ μὲν τῶν ἄλλων ὀνόματα φυλάρχων ἐπιγράψαι ταῖς ἕνδεκα, τῇ δὲ λοιπῇ τὸ τοῦ ἀδελφοῦ καὶ ἀρχιερέως, εἶτ’ εἰς τὸν νεὼν ἄχρι τῶν ἀδύτων εἰσενεγκεῖν· ὁ δὲ τὰ προσταχθέντα ποιήσας ἐκαραδόκει τὸ ἀποβησόμενον.
2.179Ertesi gün bir ilahi sözle uyarılınca, bütün millet orada dururken içeri girdi ve değnekleri dışarı çıkardı. Öbürlerinde hiçbir değişiklik yoktu; yalnız kardeşinin adı yazılı olanda bir mucize gerçekleşmişti: Değnek, soylu bir bitki gibi baştan aşağı yeni filizler vermiş ve bol meyvesinin yüküyle ağırlaşmıştı. Meyveleri bademdi; bademin tabiatı ise öbür meyvelerinkinin tersidir. Çoğu meyvede, üzümde, zeytinde, elmada tohum ile yenen kısım farklıdır ve farklı oldukları için yerleri de ayrıdır: yenen kısım dıştadır, tohum ise içte kapalıdır. Bademde ise tohum ile yenen kısım aynıdır; ikisi tek bir biçimde birleşmiştir ve yerleri de birdir. Bu iç kısım çifte bir duvarla güçlendirilmiş ve korunmuştur: duvarlardan biri çok kalın bir kabuktur, öteki de ahşap bir yapıdan hiç aşağı kalmaz.
τῇ δ’ ὑστεραίᾳ λογίῳ πληχθείς, ἅπαντος τοῦ ἔθνους παρεστῶτος, εἰσέρχεται καὶ τὰς ῥάβδους ἐκκομίζει, τὰς μὲν ἄλλας οὐδὲν διάφορον ἐχούσας, μίαν δ’ ἐφ’ ᾗ τοὔνομα ἐπεγέγραπτο τοῦ ἀδελφοῦ τεθαυματουργημένην· οἷα γὰρ φυτὸν εὐγενὲς ἅπασα νέους
βλαστοὺς ἐξέφυσε καὶ ὑπ’ εὐφορίας καρπῶν ἔβριθεν. οἱ δὲ καρποὶ κάρυα ἦσαν, ἃ φύσιν ἐναντίαν ἔχει τοῖς ἄλλοις· ἐπὶ γὰρ τῶν πλείστων, σταφυλῆς, ἐλαίας, μήλων, διαφέρει τὸ σπέρμα καὶ τὸ ἐδώδιμον, ἃ διαφέροντα τόποις χωρίζεται· τὸ μὲν γὰρ ἐδώδιμον ἔξω, τὸ δὲ σπέρμα εἴσω κατακέκλεισται· τοῦ δὲ καρύου ταὐτόν ἐστι τό τε σπέρμα καὶ τὸ ἐδώδιμον, ἀμφοτέρων εἰς μίαν ἰδέαν ἀποκριθέντων, καὶ τόπος εἷς ὁ ἐντὸς ὠχυρωμένος καὶ περιπεφρουρημένος ἕρκει διπλῷ, τῷ μὲν ἐκ φλοιοῦ πάνυ βαθέος, τῷ δ’ οὐδὲν ἀποδέοντι ξυλίνου κατασκευάσματος·
2.181Musa bununla kusursuz aretēyi ima eder. Bademde başlangıç ile gaye nasıl aynıysa —tohum olarak başlangıç, meyve olarak gaye—, aretēlerde de durum böyledir: her biri hem başlangıç hem gayedir. Başlangıçtır, çünkü başka bir kuvvetten değil, kendinden doğar; gayedir, çünkü tabiata uygun hayat ona doğru koşar.
ἀφ’ οὗ τελείαν ἀρετὴν αἰνίττεται. ὥσπερ γὰρ ἐν καρύῳ ταὐτόν ἐστιν ἀρχὴ καὶ τέλος, ἀρχὴ μὲν ᾗ σπέρμα, τέλος δὲ ᾗ καρπός, οὕτως ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν· ἑκάστῃ γὰρ συμβέβηκεν εἶναι καὶ ἀρχὴν καὶ τέλος, ἀρχὴν μέν, ὅτι οὐκ ἐξ ἑτέρας δυνάμεως ἀλλ’ ἐξ ἑαυτῆς φύεται, τέλος δέ, ὅτι πρὸς αὐτὴν ὁ κατὰ φύσιν βίος σπεύδει.
2.182Bu bir sebeptir; ama bundan daha anlamlı bir sebep de söylenir. Bademin dış kabuğu acıdır; içte meyveyi saran kısım ise ahşap bir duvar gibi pek sert ve sağlamdır. Bu ikisinin içine kapanmış olan meyveyi ele geçirmek kolay değildir.
μία μὲν αἰτία ἥδε, λέγεται δὲ καὶ ἑτέρα τῆς προτέρας ἐμφαντικωτέρα· καρύου τὸ μὲν φλοιῶδές ἐστι πικρόν, τὸ δ’ εἴσω περικείμενον ὡσανεὶ ξύλινον ἕρκος στιφρὸν εὖ μάλα καὶ κραταιόν, οἷς ἀμφοτέροις ὁ καρπὸς ἐγκατακεκλεισμένος οὐκ ἔστιν εὔληπτος.
2.183Musa bunu, kendini çalışmayla yetiştiren psykhēnin simgesi yapar ve bununla psykhēyi aretēye yöneltmek gerektiğini düşünür: ona önce zahmetle karşılaşmanın zorunlu olduğunu öğretir. Zahmet acıdır, çetindir ve serttir; ama iyilik ondan doğar, bu yüzden gevşememek gerekir.
τοῦτο ποιεῖται σύμβολον ἀσκητικῆς ψυχῆς, ἀφ’ οὗ προτρέπειν αὐτὴν οἴεται δεῖν ἐπ’ ἀρετὴν ἀναδιδάσκων, ὅτι πόνῳ προεντυχεῖν ἀναγκαῖον· πικρὸν δὲ καὶ ἀντιτυπὲς καὶ σκληρὸν ὁ πόνος, ἐξ οὗ φύεται τἀγαθόν, οὗ χάριν οὐ μαλακιστέον.
2.184Çünkü zahmetten kaçan, iyiliklerden de kaçar; çetin şeylere sabırla ve cesaretle katlanan ise bahtiyarlığa koşar. Aretē, rahat ve yumuşak bir hayat süren, psykhēsi gevşeyip kadınsılaşmış, bedeni de her gün aralıksız süren sefahatle çözülmüş kimselerde barınacak tabiatta değildir. Böyle yerde kötü muamele görünce oradan göçer; ama önce hükümdarına, doğru logosa ayrılık dilekçesini sunar.
ὁ μὲν γὰρ τὸν πόνον φεύγων φεύγει καὶ τὰ ἀγαθά, ὁ δὲ τλητικῶς καὶ ἀνδρείως ὑπομένων τὰ δυσκαρτέρητα σπεύδει πρὸς μακαριότητα· οὐ γὰρ ἁβροδιαίτοις καὶ τὴν ψυχὴν ἐκτεθηλυμμένοις καὶ τὸ σῶμα διαρρέουσιν ὑπὸ τῆς καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ἀδιαστάτου θρύψεως ἀρετὴ πέφυκεν ἐνδιαιτᾶσθαι, κακουμένη δὲ μετανίσταται πρότερον ἀπόλειψιν χρηματίσασα πρὸς τὸν ἄρχοντα τὸν ὀρθὸν λόγον.
2.185Doğrusunu söylemek gerekirse, phronēsisin, itidalin, cesaretin ve adaletin en kutsal topluluğu, kendini çalışmayla yetiştirenlerin ardından gider; sade ve az şeyle yetinerek sert ve zahmetli bir hayata, kendine hâkim olmaya ve dayanıklılığa özenenlerin ardından. Bu sayede içimizdeki en yetkin şey olan akıl, hastalıksız bir sağlığa ve gürbüzlüğe kavuşur; çünkü bedenin ağır kalesini yıkmıştır. Bu kaleyi şarap düşkünlüğü, oburluk, şehvet ve öbür doyumsuz arzular kurmuştur; zihin keskinliğinin düşmanı olan şişmanlığı da bunlar doğurur.
ἀλλ’ εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, ὁ φρονήσεως καὶ σωφροσύνης ἀνδρείας τε καὶ δικαιοσύνης ἱερώτατος θίασος ἀσκητὰς μετατρέχει καὶ ὅσοι τὸν αὐστηρὸν καὶ σκληροδίαιτον βίον, ἐγκράτειαν καὶ καρτερίαν, ζηλοῦσι σὺν εὐτελείᾳ καὶ ὀλιγοδεΐᾳ, δι’ ὧν τὸ κυριώτατον τῶν ἐν ἡμῖν, ὁ λογισμός, εἰς ὑγείαν ἄνοσον καὶ εὐεξίαν ἐπιδίδωσι καθελὼν τὸν βαρὺν τοῦ σώματος ἐπιτειχισμόν, ὃν οἰνοφλυγίαι καὶ ὀψοφαγίαι καὶ λαγνεῖαι καὶ αἱ ἄλλαι ἀπλήρωτοι ἐπιθυμίαι συνεκρότησαν γεννήσασαι τὴν ἀντίπαλον ἀγχινοίας πολυσαρκίαν.
2.186Söylendiğine göre baharda filizlenen ağaçlar arasında badem hem ilk çiçek açıp meyvelerin geleceğini müjdeleyen, hem de yeşilliğinin yıllık ömrünü en uzun süreye yayarak yapraklarını en son döken ağaçtır. Musa bu iki özelliği de kâhinler kabilesinin simgesi yapar ve şunu ima eder: Tanrı, sinsi açgözlülüğü, yani mutsuzluğun kaynağını ortadan kaldırıp hayatımızı baharın dönümüne benzetmeyi uygun gördüğü vakit, bu kabile bütün insan soyu içinde hem ilk hem de son çiçek açan olacaktır.
λέγεται μέντοι καὶ τῶν ἐν ἔαρι βλαστάνειν εἰωθότων δένδρων ἡ ἀμυγδαλῆ καὶ πρῶτον ἀνθεῖν εὐαγγελιζομένη φορὰν ἀκροδρύων καὶ ὕστατον φυλλορροεῖν τὴν ἐπέτειον πρὸς μήκιστον ἀποτείνουσα τῆς χλόης εὐγηρίαν· ὧν ἑκάτερον ποιεῖται σύμβολον τῆς ἱερατικῆς φυλῆς, αἰνιττόμενος ὅτι καὶ πρώτη καὶ ὑστάτη τοῦ σύμπαντος ἀνθρώπων γένους ἀνθήσει, καθ’ ὃν ἂν χρόνον δόξῃ τῷ θεῷ ταῖς ἐαριναῖς τροπαῖς ἐξομοιῶσαι τὸν ἡμέτερον βίον ἀνελόντι τὴν ἐπίβουλον καὶ τοῦ κακοδαιμονεῖν πηγὴν πλεονεξίαν.
2.187En kusursuz yöneticide dört şeyin bulunması gerektiğini söylemiştik: krallık, kanun koyma melekesi, kâhinlik ve peygamberlik. Kanun koyma melekesiyle yapılması gerekeni emredip yapılmaması gerekeni yasaklasın; kâhinlikle yalnız insanî değil ilahi işleri de yönetsin; peygamberlikle de akılla kavranamayan şeyleri bildirsin diye. İlk üçünü ele aldım ve Musa'nın en iyi kral, kanun koyucu ve başkâhin olduğunu gösterdim; şimdi sonuncusuna geçip onun en seçkin peygamber de olduğunu göstereceğim.
Ἐπειδὴ τοίνυν τῷ τελειοτάτῳ ἡγεμόνι τέτταρα δεῖν ἔφαμεν προσεῖναι, βασιλείαν καὶ νομοθετικὴν ἕξιν καὶ ἱερωσύνην καὶ προφητείαν, ἵνα διὰ μὲν τῆς νομοθετικῆς προστάττῃ ἃ δεῖ καὶ ἀπαγορεύῃ ἃ μὴ δεῖ πράττειν, διὰ δὲ τῆς ἱερωσύνης μὴ μόνον τἀνθρώπεια ἀλλὰ καὶ τὰ θεῖα διέπῃ, διὰ δὲ τῆς προφητείας ὅσα μὴ λογισμῷ καταλαμβάνεται θεσπίζῃ, διειλεγμένος περὶ τῶν πρώτων τριῶν καὶ ἐπιδεδειχὼς Μωυσῆν ἄριστον βασιλέα καὶ νομοθέτην καὶ ἀρχιερέα τὸ τελευταῖον ἔρχομαι δηλώσων, ὅτι καὶ προφήτης γέγονε δοκιμώτατος.
2.188Kutsal kitaplarda yazılı olanların hepsinin, onun aracılığıyla bildirilmiş ilahi sözler olduğunu biliyorum. Ama ben ona özgü olanları anlatacağım; önce şunu söyleyerek: İlahi sözlerin bir kısmı Tanrı'nın ağzından, O'nun tercümanı olan ilahi peygamber aracılığıyla söylenir; bir kısmı soru ve cevap yoluyla bildirilmiştir; bir kısmı da, Musa ilahi bir coşkuya kapılıp kendinden geçtiğinde onun ağzından söylenmiştir.
οὐκ ἀγνοῶ μὲν οὖν, ὡς πάντ’ εἰσὶ χρησμοί, ὅσα ἐν ταῖς ἱεραῖς βίβλοις ἀναγέγραπται, χρησθέντες δι’ αὐτοῦ· λέξω δὲ τὰ ἰδιαίτερα, πρότερον εἰπὼν ἐκεῖνο· τῶν λογίων τὰ μὲν ἐκ προσώπου τοῦ θεοῦ λέγεται δι’ ἑρμηνέως τοῦ θείου προφήτου, τὰ δ’ ἐκ πεύσεως καὶ ἀποκρίσεως ἐθεσπίσθη, τὰ δ’ ἐκ προσώπου Μωυσέως ἐπιθειάσαντος καὶ ἐξ αὑτοῦ κατασχεθέντος.
2.189Birinci türdekiler baştan sona Tanrı'nın aretēlerinin, merhametinin ve iyilikseverliğinin örnekleridir. Tanrı bunlarla bütün insanları iyiliğe ve güzelliğe yüreklendirir, en çok da kendisine hizmet eden soyu; bu soya saadete giden yolu açar.
τὰ μὲν οὖν πρῶτα ὅλα δι’ ὅλων ἀρετῶν θείων δείγματά ἐστι, τῆς τε ἵλεω καὶ εὐεργέτιδος, δι’ ὧν ἅπαντας μὲν ἀνθρώπους πρὸς καλοκἀγαθίαν ἀλείφει, μάλιστα δὲ τὸ θεραπευτικὸν αὐτοῦ γένος, ᾧ τὴν πρὸς εὐδαιμονίαν ἄγουσαν ἀνατέμνει ὁδόν·
2.190İkinci türdekilerde ise bir karışım ve ortaklık vardır: peygamber merak ettiği şeyleri sorar, Tanrı da cevap verip öğretir. Üçüncü türdekiler ise kanun koyucuya mal edilir; Tanrı ona geleceği önceden bilme kuvvetinden pay vermiştir, o da bununla gelecekte olacakları bildirir.
τὰ δὲ δεύτερα μῖξιν ἔχει καὶ κοινωνίαν, πυνθανομένου μὲν τοῦ προφήτου περὶ ὧν ἐπεζήτει, ἀποκρινομένου δὲ τοῦ θεοῦ καὶ διδάσκοντος· τὰ δὲ τρίτα ἀνατίθεται τῷ νομοθέτῃ, μεταδόντος αὐτῷ τοῦ θεοῦ τῆς προγνωστικῆς δυνάμεως, ᾗ θεσπιεῖ τὰ μέλλοντα.
2.191Birinci türdekileri bir kenara bırakmak gerekir; çünkü bunlar herhangi bir insanın övebileceğinden çok daha büyüktür; gök, evren ve bütünün tabiatı bile onları ancak güçbela layıkıyla övebilir. Üstelik bunlar adeta bir tercüman aracılığıyla söylenir; tercümanlık ile peygamberlik ise farklı şeylerdir. İkinci türdekileri ise şimdi açıklamaya çalışacağım; bunlara, konuşanın ilahi coşkusunun açıkça görüldüğü üçüncü türü de katacağım. Peygamber en çok ve en asıl anlamıyla bu türe göre peygamber sayılır.
τὰ μὲν οὖν πρῶτα ὑπερθετέον, μείζω γάρ ἐστιν ἢ ὡς ὑπ’ ἀνθρώπου τινὸς ἐπαινεθῆναι, μόλις ἂν ὑπ’ οὐρανοῦ τε καὶ κόσμου καὶ τῆς τῶν ὅλων φύσεως ἀξίως ἐγκωμιασθέντα, καὶ ἄλλως λέγεται ὡσανεὶ δι’ ἑρμηνέως· ἑρμηνεία δὲ καὶ προφητεία διαφέρουσι. περὶ δὲ τῶν δευτέρων αὐτίκα πειράσομαι δηλοῦν συνυφήνας αὐτοῖς καὶ τὸ τρίτον εἶδος, ἐν ᾧ τὸ τοῦ λέγοντος ἐνθουσιῶδες ἐμφαίνεται, καθ’ ὃ μάλιστα καὶ κυρίως νενόμισται προφήτης.
2.192Verdiğim sözü yerine getirmeye şöyle başlayalım. Soru ve cevap yoluyla, ilahi sözlerle kanuna bağlanmış dört konu vardır ve bunlar karışık bir nitelik taşır: bir yanda peygamber ilahi coşkuya kapılarak sorar, öbür yanda Baba söz ve cevap vererek bildirir. Bunların ilki, yalnız gelmiş geçmiş insanların en dindarı olan Musa'yı değil, dindarlığı birazcık tatmış herkesi öfkelendirecek bir olaydır.
Τῆς δ’ ὑποσχέσεως ἀρκτέον ὧδε. τέτταρές εἰσι τόποι διὰ πεύσεως καὶ ἀποκρίσεως χρησμοῖς νομοθετηθέντες, μικτὴν ἔχοντες δύναμιν· τῇ μὲν γὰρ ὁ προφήτης ἐνθουσιᾷ πυνθανόμενος, τῇ δὲ ὁ πατὴρ θεσπίζει λόγου καὶ ἀποκρίσεως μεταδιδούς. ἔστι δὲ πρῶτος, ὃς οὐχ ὅτι Μωυσῆν ὁσιώτατον τῶν πώποτε γενομένων ἀλλὰ καὶ τὸν ἐπὶ βραχὺ γευσάμενον εὐσεβείας ὤργισεν.
2.193Birbirine benzemeyen iki kişiden doğmuş melez bir adam vardı: babası Mısırlı, annesi Yahudiydi. Bu adam annesinin atalarından kalma âdetleri hiçe saydı ve söylendiğine göre Mısır dinsizliğine yönelip oranın insanlarının tanrıtanımazlığına özendi.
ἐξ ἀνομοίων τις γενόμενος ἄνθρωπος νόθος, Αἰγυπτίου μὲν πατρός, μητρὸς δὲ Ἰουδαίας, τῶν μὲν ταύτης πατρίων ἐθῶν ἠλόγησε, πρὸς δὲ τὴν Αἰγυπτιακήν, ὡς λόγος, ἀπέκλινεν ἀσέβειαν τὴν τῶν ἀνδρῶν ζηλώσας ἀθεότητα.
2.194Çünkü neredeyse bütün milletler içinde yalnız Mısırlılar yeri göğe karşı bir kale gibi diktiler: yere tanrılara denk şeref verdiler, göğe ise hiçbir seçkin şeref ayırmadılar; sanki sarayın yerine uzak taşrayı yüceltmek gerekirmiş gibi. Oysa evrende en kutsal saray göktür, taşra ise yerdir. Yer kendi başına değerlidir; ama esirle karşılaştırıldığında, karanlık ışıktan, gece gündüzden, bozulma bozulmazlıktan, ölümlü de Tanrı'dan ne kadar geri kalıyorsa, o da esirden o kadar geri kalır.
μόνοι γὰρ σχεδὸν ἁπάντων ἐθνῶν Αἰγύπτιοι γῆν ἐπετείχισαν οὐρανῷ, τὴν μὲν ἰσοθέων τιμῶν ἀξιώσαντες, τῷ δ’ οὐδὲν γέρας ἐξαίρετον ἀπονείμαντες, ὡς δέον πρὸ τῶν βασιλείων τὰς ἐσχατιὰς περιέπειν — ἐν γὰρ κόσμῳ βασίλειον μὲν ἱερώτατον οὐρανός, ἐσχατιὰ δὲ γῆ, καθ’ ἑαυτὴν μὲν ἀξιοσπούδαστος, εἰς δὲ σύγκρισιν ἰοῦσα αἰθέρος ἀπολειπομένη τοσοῦτον ὅσον σκότος μὲν φωτός, νὺξ δὲ ἡμέρας, φθορὰ δ’ ἀφθαρσίας καὶ θνητὸς θεοῦ —.
2.195Mısır, öbür ülkeler gibi yağmurla sulanmaz; her yıl ırmağın taşmalarıyla göle döner. Bu yüzden Mısırlılar Nil'i sözleriyle tanrılaştırır, onu göğün bir benzeri sayar ve ülkeleriyle böbürlenirler.
τῆς γὰρ χώρας οὐχ ὑετῷ καθάπερ αἱ ἄλλαι νιφομένης, ἀλλὰ ταῖς τοῦ ποταμοῦ πλημμύραις εἰωθυίας ἀνὰ πᾶν ἔτος λιμνάζεσθαι, θεοπλαστοῦσι τῷ λόγῳ τὸν Νεῖλον Αἰγύπτιοι ὡς ἀντίμιμον οὐρανοῦ γεγονότα καὶ περὶ τῆς χώρας σεμνηγοροῦσιν.
2.196İşte bu melez adam, gören ve epistēmē sahibi soydan biriyle kavgaya tutuştu. Öfkeden kendine hâkim olamadı ve Mısırlıların tanrıtanımazlığına da özendiği için dinsizliğini yerden göğe kadar uzattı. Lanetli, mel'un ve kirli psykhēsiyle, diliyle ve sesini meydana getiren bütün organlarıyla, kötülüğünün aşırılığı yüzünden, herkesin değil ancak en iyilerin, yani kusursuz arınmalardan geçmiş olanların takdis etmesi caiz olan Kişi'ye lanet etti.
ὁ δὴ μικτὸς οὗτος ἐκεῖνος διενεχθείς τινι τῶν ἀπὸ τοῦ ὁρατικοῦ καὶ ἐπιστημονικοῦ γένους, ἀκράτωρ ὑπ’ ὀργῆς αὐτὸς αὑτοῦ γενόμενος καὶ ἅμα τῆς Αἰγυπτιακῆς ἀθεότητος ζηλωτὴς ὤν, ἀπὸ γῆς εἰς οὐρανὸν ἔτεινε τὴν ἀσέβειαν ἐπαράτῳ καὶ ἐναγεῖ καὶ μεμιασμένῃ ψυχῇ τε καὶ γλώττῃ καὶ πάσῃ τῇ φωνῆς ὀργανοποιίᾳ καταρασάμενος δι’ ὑπερβολὴν κακιῶν ὃν οὐδ’ ὑπὸ πάντων ἀλλὰ μόνων τῶν ἀρίστων εὐλογεῖσθαι θέμις, ὅσοι τὰς τελείας καθάρσεις ἐδέξαντο.
2.197Musa bu akıl tutulmasına ve küstahlığın bu aşırılığına şaştı. Soylu bir öfkeyle dolu olduğu ve adamı kendi eliyle parçalamak istediği hâlde, hak ettiğinden hafif bir ceza vermekten korktu; çünkü bu kadar büyük bir dinsizliğe denk düşecek bir cezayı hiçbir insan tasarlayamazdı.
διὸ καὶ θαυμάσας τὴν φρενοβλάβειαν καὶ τὴν τοῦ θράσους ὑπερβολήν, καίτοι γ’ ὑπόπλεως ὢν παραστήματος εὐγενοῦς καὶ ἱέμενος αὐτοχειρίᾳ διαρτῆσαι τὸν ἄνθρωπον, ἔδεισε μὴ κουφοτέραν ἀναπράξῃ τιμωρίαν· ἰσόρροπον γὰρ ἐπινοῆσαι πρὸς τοσαύτην ἀσέβειαν κόλασιν ἄνθρωπος οὐκ ἂν ἴσχυσεν.
2.198Tanrı'ya saygı göstermemenin ardından, ana babaya, vatana ve iyilik yapanlara saygısızlık da gelir. Peki saygı göstermemekle kalmayıp bir de kötü söz söylemeye cüret eden, kötülüğün hangi aşırılığını eksik bırakmıştır? Gerçi kötü söz söylemek de lanetle karşılaştırılınca daha hafiftir. Ama gevezelik ve dizginsiz bir ağız kanun tanımaz akılsızlıklara hizmet edince, mutlaka yeni bir kanunsuzluk icat edilir. Ey insan, Tanrı'ya lanet edilir mi?
ἐπεὶ δὲ καὶ τῷ μὴ σέβειν θεὸν ἕπεται τὸ μήτε γονεῖς μήτε πατρίδα μήτ’ εὐεργέτας τιμᾶν, ὁ δὲ δὴ πρὸς τῷ μὴ σέβειν καὶ κακηγορεῖν τολμῶν τίνα μοχθηρίας ὑπερβολὴν ἀπολέλοιπε; καίτοι καὶ τὸ κακηγορεῖν ἧττον ἐν συγκρίσει κατάρας· ἀλλὰ γλωσσαλγία καὶ ἀχάλινον στόμα ὅταν ἐκνόμοις ἀφροσύναις ὑπηρετῶσι, πάντως τι καινουργεῖται τῶν ἀθέσμων. ὦ ἄνθρωπε, καταρᾶταί τις θεόν;
2.199Lanetini doğrulaması için başka hangi tanrıyı çağırarak? Yoksa açıkça Tanrı'yı kendisine karşı mı? Uzak olsun böyle kutsallığı çiğneyen, dinsiz düşünceler! Bu sesten incinmiş zavallı psykhēyi yıkayıp arındırmak iyi olur; çünkü o, kulakları, yani kör bir hissi hizmetkâr olarak kullanmak zorunda kalmıştır.
τίνα καλῶν ἕτερον θεὸν εἰς τὴν τῆς ἀρᾶς βεβαίωσιν; ἢ δῆλον ὅτι αὐτὸν κατ’ αὐτοῦ; ἄπαγε βεβήλων καὶ ἀνοσίων ἐνθυμημάτων. καλὸν ἐκνίψασθαι τὴν ἀθλίαν ψυχὴν ἐπηρεασθεῖσαν μὲν ὑπὸ φωνῆς, διακόνοις δὲ τοῖς ὠσὶ χρησαμένην, αἰσθήσει τυφλῇ.
2.200Bu kadar büyük bir dinsizliği ağzına alanın dili tutulmadı mı, onu işitecek olanların kulakları tıkanmadı mı? Meğer bu, Adaletin takdiriyle olmuştu. Adalet, ne aşırı bir iyiliğin ne de en büyük bir kötülüğün gölgede kalması gerektiğini düşünür; aretē de kötülük de en açık biçimde ortaya çıksın ki birini kabule, ötekini cezaya layık görsün.
καὶ οὔτε ἡ γλῶττα τοῦ τοσοῦτον ἀσέβημα φθεγξαμένου παρείθη οὔτε τὰ τοῦ μέλλοντος ἀκούειν ὦτα ἐπεφράχθη; εἰ μὴ ἄρα κατὰ πρόνοιαν τῆς δίκης, ἥτις οὔτ’ ἀγαθὸν ὑπερβάλλον οὔτε μέγιστον κακὸν οἴεται δεῖν ἐπισκιάζεσθαι, πρὸς ἔλεγχον ἐναργέστατον ἀρετῆς ἢ κακίας, ἵνα τὴν μὲν ἀποδοχῆς τὴν δὲ τιμωρίας ἀξιώσῃ.
2.201Bu yüzden Musa adamı hapse götürüp zincire vurdurdu. Sonra, hislerin zorunluluğu yüzünden görülmesi caiz olmayanı görüp işitilmesi caiz olmayanı işittiğimiz için Tanrı'dan bağışlanma dileyerek O'na yalvardı: Böylesine olağandışı ve görülmemiş bir dinsizliği ve kutsallık çiğnemeyi icat edenin başına ne gelmesi gerektiğini bildirsin diye.
διὰ τοῦτο τὸν μὲν εἰς εἱρκτὴν ἀπαχθέντα κελεύει δεθῆναι, ποτνιᾶται δὲ τὸν θεὸν ἱλασάμενος ταῖς ἀνάγκαις τῶν αἰσθήσεων, δι’ ὧν καὶ βλέπομεν ἃ μὴ θέμις ὁρᾶν καὶ ἀκούομεν ὧν μὴ θέμις ἀκούειν, ὅ τι χρὴ παθεῖν τὸν εὑρετὴν ἀσεβήματος καὶ ἀνοσιουργήματος ἐκτόπου καὶ ξένου δηλῶσαι.
2.202Tanrı da onun taşlanmasını buyurdu. Sanırım taşla verilen cezayı, taş gibi katı ve sarp bir psykhēsi olan adama uygun gördü. Aynı zamanda, olayı çok ağır karşılayan ve adamın kanını dökmek isteyen bütün milletin cezaya ortak olmasını istedi. Görünüşe göre bu kadar on binlerce kişinin ortak olabileceği tek ceza, atılan şeylerle verilen cezaydı.
ὁ δὲ προστάττει καταλευσθῆναι, προσήκουσαν οἶμαι δίκην ὑπολαβὼν τὴν διὰ λίθων κατ’ ἀνδρὸς λιθίνην καὶ ἀπόκροτον ψυχὴν ἔχοντος καὶ ἅμα βουλόμενος πάντας τοὺς ἀπὸ τοῦ ἔθνους συνεφάψασθαι τῆς κολάσεως, οὓς ᾔδει σφόδρα τραχέως ἐνεγκόντας καὶ φονῶντας· μόνης δ’ ὡς ἔοικε τῆς διὰ βλημάτων ἔμελλον αἱ τοσαῦται μυριάδες ἐφάπτεσθαι.
2.203Dinsiz ve kanlı adam cezasını bulduktan sonra yeni bir hüküm yazıldı. Bu hüküm, önceden yazılmaya hiç layık görülmezdi; ama beklenmedik yenilikler, günahları durdurmak için yeni kanunlar gerektirir. Nitekim hemen şu kanun konuldu: “Tanrı'ya lanet eden günahından sorumlu olsun; Rab'bin adını anan ise ölsün” (Levililer 24, 15–16).
μετὰ δὲ τὴν τοῦ ἀνοσίου καὶ παλαμναίου τίσιν ἐγράφη διάταγμα καινόν, οὐκ ἄν ποτε προηγουμένης ἀξιωθὲν γραφῆς, ἀλλ’ αἱ ἀπροσδόκητοι νεωτεροποιίαι καινοὺς νόμους εἰς ἀνακοπὴν ἁμαρτημάτων ἐπιζητοῦσιν. αὐτίκα γοῦν νομοθετεῖται τάδε· ὃς ἂν καταράσηται θεόν, ἁμαρτίας ἔνοχος ἔστω, ὃς δ’ ἂν ὀνομάσῃ τὸ ὄνομα κυρίου, θνῃσκέτω (Lev. 24, 15. 16).
2.204Aferin sana, ey her şeyi bilen; katışıksız bilgeliği bir tek sen tattın! Lanet etmekten adı anmayı daha kötü saydın, öyle mi? Öyle saymasaydın, en ağır dinsizliği işleyeni daha hafif suç işleyenlerle bir tutarak ona kolaylık göstermez, daha az haksızlık etmiş görünen için de en yüksek cezayı, ölümü belirlemezdin. Ama görünüşe göre burada “tanrı” derken her şeyi doğuran ilk Tanrı'yı değil, şehirlerdeki tanrıları kastediyor. Bunlar sahte adlıdır, ressamların ve heykeltıraşların tekhnēleriyle yapılmışlardır; çünkü dünya tahta putlarla, heykellerle ve bu türden kutsal suretlerle dolmuştur. Bunlara sövmekten kaçınmak gerekir ki Musa'nın öğrencilerinden hiçbiri “tanrı” adını genel olarak hiçe saymaya alışmasın; çünkü bu ad en yüksek saygıya ve sevgiye layıktır.
εὖ γ’, ὦ πάνσοφε, μόνος ἀμιγοῦς ἠκρατίσω σοφίας· τοῦ καταρᾶσθαι χεῖρον τὸ ὀνομάζειν ὑπείληφας; οὐ γὰρ ἂν τὸν μὲν βαρύτατον ἀσέβημα εἰργασμένον ἐπεκούφιζες διημαρτηκόσιν ἐπιεικέστερον συντάττων, κατὰ δὲ τοῦ βραχύτερον ἠδικηκέναι δόξαντος
τὴν ἀνωτάτω τιμωρίαν, θάνατον, ὥριζες. ἀλλ’ ὡς ἔοικε „θεοῦ“ τὰ νῦν οὐχὶ τοῦ πρώτου καὶ γεννητοῦ τῶν ὅλων ἀλλὰ τῶν ἐν ταῖς πόλεσι μέμνηται· ψευδώνυμοι δ’ εἰσὶ γραφέων καὶ πλαστῶν τέχναις δημιουργούμενοι· ξοάνων γὰρ καὶ ἀγαλμάτων καὶ τοιουτοτρόπων ἀφιδρυμάτων ἡ οἰκουμένη μεστὴ γέγονεν, ὧν τῆς βλασφημίας ἀνέχειν ἀναγκαῖον, ἵνα μηδεὶς ἐθίζηται τῶν Μωυσέως γνωρίμων συνόλως θεοῦ προσρήσεως ἀλογεῖν· ἀξιονικοτάτη γὰρ καὶ ἀξιέραστος ἡ κλῆσις.
2.206Ama biri, insanların ve tanrıların Rabbine sövmek şöyle dursun, O'nun adını yersiz yere ağzına almaya bile cüret ederse, ceza olarak ölüme katlansın.
εἰ δέ τις οὐ λέγω βλασφημήσειεν εἰς τὸν ἀνθρώπων καὶ θεῶν κύριον, ἀλλὰ καὶ τολμήσειεν ἀκαίρως αὐτοῦ φθέγξασθαι τοὔνομα, θάνατον ὑπομεινάτω τὴν δίκην.
2.207Çünkü ana babalarının şerefine önem verenler, ana babaları ölümlü oldukları hâlde bile onların adlarını ağızlarına almazlar. Onlara duydukları saygıdan ötürü özel adlarını söylemez, onları tabiatın verdiği adlarla, “baba” ve “anne” diye çağırırlar. Bu adlarla hem onlardan gördükleri eşsiz iyilikleri hem de kendi minnettarlıklarını hemen ima ederler.
οὐδὲ γὰρ τῶν φυτευσάντων καίτοι θνητῶν ὑπαρχόντων οἷς μέλει γονέων τιμῆς τὰ ὀνόματα προφέρουσιν, ἀλλὰ τὰ κύρια διὰ τὸν ἐπ’ αὐτοῖς σεβασμὸν ἡσυχάζοντες τοῖς τῆς φύσεως ἀνακαλοῦσι πατέρα καὶ μητέρα προσαγορεύοντες, δι’ ὧν εὐθὺς αἰνίττονται τὰς ἐξ ἐκείνων ἀνυπερβλήτους εὐεργεσίας καὶ τὴν αὑτῶν εὐχάριστον διάθεσιν.
2.208Hâl böyleyken, dilleri sürçüp yersiz konuşan ve en kutsal, ilahi adı lafın arasına dolgu diye sıkıştıranlar hâlâ bağışlanmaya layık görülsün mü?
ἔτι νῦν συγγνώμης ἀξιούσθωσαν οἱ κατ’ ἐπισυρμὸν γλώττης ἀκαιρευόμενοι καὶ λόγων ἀναπλήρωμα ποιούμενοι τὸ ἁγιώτατον καὶ θεῖον ὄνομα;
2.209Peygamber, her şeyi doğuranı yücelttikten sonra kutsal yedinci günü yüceltti. Çünkü daha keskin gözlerle onun olağanüstü güzelliğini görmüştü: bu güzellik göğe ve bütün evrene mühürlenmişti ve tabiatın kendisi onu bir heykel gibi taşıyordu.
Μετὰ δὲ τὴν τοῦ γεννητοῦ τῶν ὅλων τιμὴν τὴν ἱερὰν ἑβδόμην ἐσέμνυνεν ὁ προφήτης ἰδὼν αὐτῆς ὀξυωπεστέροις ὄμμασι κάλλος ἐξαίσιον ἐνεσφραγισμένον οὐρανῷ τε καὶ τῷ σύμπαντι κόσμῳ καὶ ὑπὸ τῆς φύσεως αὐτῆς ἀγαλματοφορούμενον.
2.210Önce onun annesiz olduğunu, dişi soydan hiçbir payı bulunmadığını, yalnız babadan, tohum ekilmeden ekildiğini ve gebelik olmadan doğduğunu buldu. Sonra yalnız son derece güzel ve annesiz olduğunu değil, ebediyen bakire olduğunu da gördü: ne bir anneden doğmuştur ne de anne olur; ne bir bozulmadan gelmiştir ne de bozulacaktır. Üçüncü olarak, onu inceleyince evrenin doğum günü olduğunu da anladı. Bu günü gök bayram eder; yer de, yerde bulunup bütünüyle ahenkli yedi sayısına sevinip coşan her şey de bayram eder.
εὕρισκε γὰρ αὐτὴν τὸ μὲν πρῶτον ἀμήτορα, γενεᾶς τῆς θήλεος ἀμέτοχον, ἐκ μόνου πατρὸς σπαρεῖσαν ἄνευ σπορᾶς καὶ γεννηθεῖσαν ἄνευ κυήσεως· ἔπειτα δ’ οὐ ταῦτα μόνον κατεῖδεν, ὅτι παγκάλη καὶ ἀμήτωρ, ἀλλ’ ὅτι καὶ ἀειπάρθενος, οὔτ’ ἐκ μητρὸς οὔτε μήτηρ οὔτ’ ἐκ φθορᾶς οὔτε φθαρησομένη· εἶτ’ ἐκ τρίτου κατενόησεν αὐτὴν ἐξετάζων καὶ κόσμου γενέθλιον, ἣν ἑορτάζει μὲν οὐρανός, ἑορτάζει δὲ γῆ καὶ τὰ ἐν γῇ γανύμενα καὶ ἐνευφραινόμενα τῇ παναρμονίῳ ἑβδομάδι.
2.211Bu sebeple her bakımdan büyük olan Musa, kutsal topluluğuna kaydolanların tabiatın kanunlarına uyarak bu günü bayram yapmalarını, neşe ve sevinç içinde geçirmelerini doğru buldu. Kazanç sağlayan işlerden, tekhnēlerden ve geçim arayışına dair uğraşlardan el çeksinler, ateşkes ilan edip bütün zahmetli ve yorucu kaygılardan kurtulsunlar istedi. Boş vakitlerini, kimilerinin yaptığı gibi kahkahalarla, oyunlarla ya da mimlerin ve dansçıların gösterileriyle geçirmesinler. Tiyatro tutkunları bu gösteriler uğruna eriyip biter, can çekişir; hislerin en yöneticileri olan görme ve işitme yoluyla, tabiatça kraliçe olan psykhēyi köle yaparlar. Hayır, boş vakitlerini yalnız felsefeyle geçirsinler.
ταύτης ἕνεκα τῆς αἰτίας ὁ πάντα μέγας Μωυσῆς ἐδικαίωσε τοὺς ἐγγραφέντας αὐτοῦ τῇ ἱερᾷ πολιτείᾳ θεσμοῖς φύσεως ἑπομένους πανηγυρίζειν, ἐν ἱλαραῖς διάγοντας εὐθυμίαις, ἀνέχοντας μὲν ἔργων καὶ τεχνῶν τῶν εἰς πορισμὸν καὶ πραγματειῶν ὅσαι κατὰ βίου ζήτησιν, ἄγοντας δ’ ἐκεχειρίαν καὶ διαφειμένους πάσης ἐπιπόνου καὶ καματηρᾶς φροντίδος, σχολάζοντας οὐχ ὡς ἔνιοι γέλωσιν ἢ παιδιαῖς ἢ μίμων ἢ ὀρχηστῶν ἐπιδείξεσι, περὶ ἃς κηραίνουσι καὶ δυσθανατοῦσιν οἱ θεατρομανοῦντες καὶ διὰ τῶν ἡγεμονικωτάτων αἰσθήσεων, ὁράσεως καὶ ἀκοῆς, δούλην ἀπεργαζόμενοι τὴν φύσει βασιλίδα ψυχήν, ἀλλὰ μόνῳ τῷ φιλοσοφεῖν·
2.212Ama söz avcılarının ve sofistlerin uyguladığı felsefeyle değil. Onlar öğretileri ve sözleri, çarşıdaki herhangi bir mal gibi satarlar; felsefeyi felsefeye karşı kullanırlar —ey toprak, ey güneş!— ve ömürleri boyunca bundan hiç utanmazlar. Hayır, gerçek felsefeyle geçirsinler: Bu felsefe üç şeyden, niyetlerden, sözlerden ve eylemlerden dokunmuştur; bunlar saadeti elde etmek ve tadına varmak için tek bir bütün hâlinde birleşmiştir.
οὐχ ὅπερ μεθοδεύουσιν οἱ λογοθῆραι καὶ σοφισταὶ πιπράσκοντες ὡς ἄλλο τι τῶν ὠνίων ἐπ’ ἀγορᾶς δόγματα καὶ λόγους, οἳ φιλοσοφίᾳ κατὰ φιλοσοφίας (ὦ γῆ καὶ ἥλιε!) χρώμενοι δι’ αἰῶνος οὐκ ἐρυθριῶσιν, ἀλλὰ τῷ τῷ ὄντι φιλοσοφεῖν, ὅπερ ἐκ τριῶν συνύφανται, βουλευμάτων καὶ λόγων καὶ πράξεων, εἰς ἓν εἶδος ἡρμοσμένων πρὸς κτῆσιν καὶ ἀπόλαυσιν εὐδαιμονίας.
2.213Biri bu hükmü hiçe saydı. Oysa kutsal yedinci gün hakkındaki ilahi sözler hâlâ kulaklarında çınlıyordu. Tanrı bu sözleri bir peygamber aracılığı olmadan, görülebilen bir sesle —işin en şaşırtıcı yanı da buydu— bildirmişti; bu ses, orada bulunanların kulaklarından çok gözlerini uyandırıyordu. Adam, herkesin çadırında dinlendiğini bildiği hâlde, ordugâhın ortasından geçerek çalı çırpı toplamaya çıktı. Ama daha suçu işlerken, gizli kalmasın diye yakalandı.
τούτου δή τις ἀλογήσας τοῦ διατάγματος, ἔτι τοὺς χρησμοὺς ἐναύλους ἔχων τοὺς περὶ τῆς ἱερᾶς ἑβδόμης, οὓς ἐθέσπισεν ἄνευ προφήτου ὁ θεὸς διὰ φωνῆς — τὸ παραδοξότατον—ὁρατῆς, ἣ τῶν παρατυγχανόντων ὀφθαλμοὺς ὤτων ἐπήγειρε μᾶλλον, ἐπὶ φρυγανισμὸν ἐξῄει διὰ μέσου τοῦ στρατοπέδου πάντας εἰδὼς ἐν ταῖς σκηναῖς ἠρεμοῦντας, καὶ δρῶν ἔτι τἀδίκημα καταφανὴς ὑπὲρ τοῦ μὴ λαθεῖν γίνεται.
2.214Çünkü bazıları, en temiz ve sessiz yerde dua etmek için kapıların dışına, ıssız bir yere çıkmışlardı. Kanuna aykırı bir manzarayla karşılaştılar: Adam odun topluyordu. Öfkelenip onu öldürmek üzereydiler; ama öfkelerinin kabarışını akılla dizginlediler. Bir yandan, sıradan kişiler yöneticilerden önce birini, üstelik yargılanmadan cezalandırmış görünmesinler —suç başka bakımdan apaçık olsa bile—, öte yandan o günün kutsallığına, en haklısı bile olsa, bir cinayetin kiri bulaşmasın diye adamı yakalayıp yöneticiye götürdüler. Yöneticinin yanında kâhinler oturuyordu; bütün halk da dinlemek için çevrede duruyordu.
πυλῶν γὰρ ἔξω προελθόντες τινὲς εἰς ἐρημίαν, ἵν’ ἐν τῷ καθαρωτάτῳ καὶ ἡσυχάζοντι εὔξωνται, θέαν ἔκνομον ἰδόντες, ξύλων ὕλην συγκομίζοντα, καὶ δυσανασχετήσαντες ἐμέλλησαν μὲν αὐτὸν ἀνελεῖν, λογισμῷ δὲ τὸ παρακεκινημένον τῆς ὀργῆς ἐπισχόντες, ἵνα μήτε ἰδιῶται πρὸ ἀρχόντων κολάζειν τινὰ δοκῶσι καὶ ταῦτ’ ἄκριτον, κἂν ἄλλως τὸ παρανόμημα ᾖ ἐμφανές, μήτε τοῦ περὶ τὴν ἡμέραν εὐαγοῦς μίασμα φόνου, κἂν δικαιότατος ᾖ, προσάψηται, συλλαβόντες ἄγουσιν αὐτὸν ἐπὶ τὸν ἄρχοντα, ᾧ συνήδρευον μὲν οἱ ἱερεῖς, παρειστήκει δὲ σύμπασα ἡ πληθὺς πρὸς ἀκρόασιν.
2.215Çünkü her zaman, fırsat buldukça, ama özellikle yedinci günlerde —daha önce de belirttiğim gibi— felsefeyle uğraşmak âdetti: Önder yol gösterip yapılması ve söylenmesi gerekenleri öğretir, ötekiler de iyilikte ve güzellikte ilerleyerek ahlaklarını ve hayatlarını daha iyi hâle getirirdi.
ἔθος γὰρ ἦν, ἀεὶ μὲν κατὰ τὸ παρεῖκον, προηγουμένως δὲ ταῖς ἑβδόμαις, ὡς ἐδήλωσα καὶ πρόσθεν, φιλοσοφεῖν, τοῦ μὲν ἡγεμόνος ὑφηγουμένου καὶ διδάσκοντος ἅ τε χρὴ πράττειν καὶ λέγειν, τῶν δ’ εἰς καλοκἀγαθίαν ἐπιδιδόντων καὶ βελτιουμένων τά τε ἤθη καὶ τὸν βίον.
2.216Bu yüzden Yahudiler bugün bile yedinci günlerde atalarından kalma felsefeyle uğraşır, o vakti epistēmēye ve tabiata dair şeylerin seyrine ayırırlar. Çünkü şehirlerdeki dua evleri, phronēsisin, cesaretin, itidalin, adaletin, dindarlığın, takvanın ve bütün aretēnin okullarından başka nedir? İnsanî ve ilahi şeyler bu aretē sayesinde kavranır ve doğru biçimde yerine getirilir. O sırada bu kadar büyük bir dinsizlik işleyen adam hapse götürüldü. Musa adamın başına ne gelmesi gerektiğini bilemiyordu: ölümü hak eden bir iş yaptığını biliyordu, ama hangi ceza biçimi buna uygun düşerdi? Bu yüzden görünmeyen psykhēsiyle görünmeyen mahkemeye başvurdu ve her şeyi duymadan önce bilen Yargıca nasıl hüküm verdiğini sordu.
ἀφ’ οὗ καὶ εἰσέτι νῦν φιλοσοφοῦσι ταῖς ἑβδόμαις Ἰουδαῖοι τὴν πάτριον φιλοσοφίαν τὸν χρόνον ἐκεῖνον ἀναθέντες ἐπιστήμῃ καὶ θεωρίᾳ τῶν περὶ φύσιν· τὰ γὰρ κατὰ πόλεις προσευκτήρια τί ἕτερόν ἐστιν ἢ διδασκαλεῖα φρονήσεως καὶ ἀνδρείας καὶ σωφροσύνης καὶ δικαιοσύνης εὐσεβείας τε καὶ ὁσιότητος καὶ συμπάσης ἀρετῆς, ᾗ κατανοεῖται καὶ κατορθοῦται τά τε ἀνθρώπεια καὶ
θεῖα; τότε μὲν οὖν εἰς εἱρκτὴν ὁ τηλικοῦτον ἀσέβημα δράσας ἀπάγεται. Μωυσῆς δὲ ἀπορῶν ὅ τι χρὴ παθεῖν τὸν ἄνθρωπον — ᾔδει γὰρ ἄξια θανάτου διαπεπραγμένον, ἀλλὰ τίς ἂν γένοιτο τρόπος ἁρμόζων τῆς τιμωρίας; — ἀφικνεῖται πρὸς τὸ ἀόρατον ἀοράτῳ ψυχῇ δικαστήριον καὶ ἐπυνθάνετο τοῦ καὶ πρὶν ἀκοῦσαι πάντ’ ἐπισταμένου δικαστοῦ, τί κέκρικεν.
2.218Yargıç kararını açıkladı: Adam ölmeliydi, hem de başka türlü değil, taşlanarak. Çünkü bu adamın da, öncekinde olduğu gibi, nousu sağır bir taşa dönmüştü. Adam en ağır kanunsuzluğu işlemişti; yedinci güne saygı hakkında konan öbür kanunlara aykırılıkların hemen hepsi bu suçta bir aradadır. Niçin mi?
ὁ δ’ ἀποφαίνεται τὴν γνῶσιν, ὅτι καὶ θνῄσκειν ὀφείλει καὶ οὐχ ἑτέρως ἢ καταλευσθείς, ἐπειδὴ καὶ τούτῳ καθάπερ καὶ τῷ προτέρῳ μετέβαλεν ὁ νοῦς εἰς κωφὴν λίθον εἰργασμένῳ τελεώτατον παρανόμημα, ᾧ σχεδὸν πάντα τἄλλα ἐμφέρεται, ὅσα περὶ τοῦ σεβασμοῦ τῆς ἑβδόμης νενομοθέτηται. διὰ τί;
2.219Çünkü yalnız el zanaatları değil, öbür tekhnēler ve uğraşlar da, özellikle kazanç sağlamaya ve geçim aramaya yönelik olanlar, ya ateşle yapılır ya da ateşle yapılan şeyler olmadan yapılamaz. Bu yüzden Musa yedinci günlerde ateş yakmayı defalarca yasaklar; çünkü ateş en başta gelen sebep ve en eski iştir. Ateş durunca, doğal olarak tek tek işlerin de onunla birlikte duracağı düşünülmüştür.
ὅτι οὐχ αἱ βάναυσοι μόνον ἀλλὰ καὶ αἱ ἄλλαι τέχναι καὶ πραγματεῖαι καὶ μάλιστα αἱ περὶ πορισμὸν καὶ βίου ζήτησιν ἢ διὰ πυρός εἰσιν ἢ οὐκ ἄνευ τῶν διὰ πυρός· ὅθεν ἀπαγορεύει πολλάκις ἐν ταῖς ἑβδόμαις πῦρ ἐναύειν ὡς ἀρχηγικώτατον αἴτιον καὶ πρεσβύτατον ἔργον, οὗ ἡσυχάσαντος ἐνενοήθη καὶ τὰ κατὰ μέρος ὡς εἰκὸς συνησυχάσειν.
2.220Odun ise ateşin malzemesidir. Dolayısıyla odun toplayan, ateş yakanın günahının kardeşi ve akrabası olan bir günah işler; hem de kanunsuzluğu iki katına çıkararak: Bir yandan dinlenmesi buyrulmuşken bir şeyler topluyordu, öte yandan topladığı şeyler, tekhnēlerin ilkesi olan ateşin malzemesiydi.
ὕλη δὲ ξύλα πυρός, ὡς τὸν ξυλιζόμενον ἀδελφὸν καὶ συγγενὲς ἁμάρτημα τῷ καίοντι δρᾶν, τὸ παρανόμημα διπλασιάζοντα, τῇ μὲν ὅτι προσταχθὲν ἠρεμεῖν συνεκόμιζε, τῇ δ’ ὅτι καὶ τοιαῦτα συνεκόμιζεν, ἃ πυρός ἐστιν ὕλη, τῆς τῶν τεχνῶν ἀρχῆς.
2.221Bu söylenen iki olay, soru ve cevap yoluyla kesinleşmiş, dinsizlere verilen cezaları içerir. Öbür iki olay ise aynı türden değil, başka türdendir: biri mirasın kime geçeceği hakkındadır, öteki de görünüşe göre vaktinde yapılmamış bir kutsal tören hakkında. Önce bu sonuncusundan söz etmek gerekir.
Ἄμφω μὲν οὖν τὰ εἰρημένα τιμωρίας ἀσεβῶν περιέχει διὰ πεύσεως καὶ ἀποκρίσεως βεβαιουμένας. ἕτερα δὲ δύο ἐστὶν οὐχὶ τῆς αὐτῆς ἀλλὰ διαφερούσης ἰδέας, ὧν τὸ μὲν περὶ κλήρου διαδοχῆς, τὸ δ’ ὅσα τῷ δοκεῖν παρὰ καιρὸν ἐπιτελουμένης ἱερουργίας, περὶ ἧς λεκτέον πρότερον.
2.222Musa, ilkbaharda gece ile gündüzün eşitlendiği zamanın başladığı ayı, yılların dönümünde ilk ay olarak kaydeder. Bazılarının yaptığı gibi bu üstünlüğü zamana değil, tabiatın bu ayda insanlar için filizlendirdiği nimetlere bağlar. Çünkü bu ayda ekinler, yani zorunlu besin, olgunluğa erer; ağaçların meyvesi ise ağaçlar daha yeni gençleşirken doğar ve ikinci sırada gelir, bu yüzden de geç olgunlaşır. Tabiatta pek de zorunlu olmayan şeyler hep çok zorunlu olanlardan sonra gelir.
τὴν ἀρχὴν τῆς ἐαρινῆς ἰσημερίας πρῶτον ἀναγράφει μῆνα Μωυσῆς ἐν ταῖς τῶν ἐνιαυτῶν περιόδοις ἀναθεὶς οὐχ ὥσπερ ἔνιοι χρόνῳ τὰ πρεσβεῖα μᾶλλον ἢ ταῖς τῆς φύσεως χάρισιν, ἃς ἀνέτειλεν ἀνθρώποις· κατὰ γὰρ ταύτην τὰ μὲν σπαρτά, ἡ ἀναγκαία τροφή, τελειογονεῖται, ὁ δὲ τῶν δένδρων καρπὸς ἡβώντων ἄρτι γεννᾶται δευτέραν ἔχων τάξιν, ὅθεν καὶ ὀψίγονός ἐστιν· ἀεὶ γὰρ ἐν τῇ φύσει τὰ μὴ λίαν ἀναγκαῖα τῶν σφόδρα ἀναγκαίων δεύτερα.
2.223Buğday, arpa ve onlarsız yaşanamayan öbür besin türleri çok zorunludur. Zeytinyağı, şarap ve ağaç meyveleri ise zorunlu değildir; çünkü insanlar bunlar olmadan da en ileri yaşlılığa kadar uzun yıllar yaşarlar.
σφόδρα μὲν οὖν ἀναγκαῖα πυροί τε καὶ κριθαὶ καὶ ὅσα ἄλλα εἴδη τροφῆς, ὧν ἄνευ ζῆν οὐκ ἔστιν· ἔλαιον δὲ καὶ οἶνος καὶ ἀκρόδρυα οὐχὶ τῶν ἀναγκαίων, ἐπεὶ καὶ δίχα τούτων ἄχρι μακροτάτου γήρως παρατείνοντες εἰς πολυετίαν βιοῦσιν ἄνθρωποι.
2.224İşte bu ayın on dördüncü günü civarında, ay dolunaya ulaşmak üzereyken Geçiş Bayramı kutlanır. Bu, bütün halkın katıldığı bir bayramdır; Keldanice Pesah denir. Bu bayramda sıradan kişiler kurbanlıkları sunağa getirip kâhinler kurban ediyor değildir; kanunun buyruğuyla bütün millet kâhinlik eder: her biri kendi kurbanını kendisi sunar ve kendi eliyle keser.
τῷ δὴ μηνὶ τούτῳ περὶ τεσσαρεσκαιδεκάτην ἡμέραν, μέλλοντος τοῦ σεληνιακοῦ κύκλου γίνεσθαι πλησιφαοῦς, ἄγεται τὰ διαβατήρια, δημοφανὴς ἑορτή, τὸ Χαλδαϊστὶ λεγόμενον Πάσχα, ἐν ᾗ οὐχ οἱ μὲν ἰδιῶται προσάγουσι τῷ βωμῷ τὰ ἱερεῖα, θύουσι δ’ οἱ ἱερεῖς, ἀλλὰ νόμου προστάξει σύμπαν τὸ ἔθνος ἱερᾶται, τῶν κατὰ μέρος ἑκάστου τὰς ὑπὲρ αὑτοῦ θυσίας ἀνάγοντός τε καὶ χειρουργοῦντος.
2.225Bütün öbür halk sevinçli ve neşeliydi; çünkü her biri kâhinlik şerefine erdiğini düşünüyordu. Ama bazıları ağlayıp inleyerek gün geçiriyordu, çünkü yakınları kısa süre önce ölmüştü. Yasını tuttukları bu yakınlar yüzünden iki kat acıya boğulmuşlardı: Ölen akrabaları için duydukları acıya, kutsal törenin hazzından ve şerefinden mahrum kalmanın acısı da eklenmişti. Çünkü yas süresi henüz dolmadığından o gün arınmaları ve üzerlerine arınma suyu serpilmesi mümkün değildi.
ὁ μὲν οὖν ἄλλος ἅπας λεὼς ἐγεγήθει καὶ φαιδρὸς ἦν, ἑκάστου νομίζοντος ἱερωσύνῃ τετιμῆσθαι· δεδακρυμένοι δ’ ἕτεροι καὶ στένοντες διῆγον, οἰκείων αὐτοῖς ἔναγχος τετελευτηκότων, οὓς πενθοῦντες διπλῇ κατείχοντο λύπῃ, προσειληφότες τῇ διὰ τοὺς ἀποθανόντας συγγενεῖς καὶ τὴν ἐκ τοῦ στερηθῆναι τῆς περὶ τὴν ἱερουργίαν ἡδονῆς τε καὶ τιμῆς, οἷς οὐδὲ καθάρασθαι καὶ περιρράνασθαι κατ’ ἐκείνην τὴν ἡμέραν ἐξεγένετο, μήπω τοῦ πένθους ὑπερημέρου καὶ ἐκπροθέσμου γεγονότος.
2.226Bunlar bayramdan sonra kaygı ve keder içinde yöneticiye gelip başlarına geleni anlattılar: akrabalarının yeni ölümünü, zorunlu olarak tuttukları yası ve bu yüzden Geçiş Bayramı kurbanına katılamadıklarını.
οὗτοι μετὰ τὴν πανήγυριν προσελθόντες τῷ ἄρχοντι συννοίας μεστοὶ καὶ κατηφείας τὰ συμβεβηκότα διηγήσαντο, τὴν ὑπόγυον τῶν συγγενῶν τελευτήν, τὸ πένθος ᾧ κατ’ ἀναγκαῖον ἐχρήσαντο, τὸ μὴ δυνηθῆναι διὰ τοῦτο μετασχεῖν τῆς τῶν διαβατηρίων θυσίας.
2.227Sonra kendilerine ötekilerden daha az pay verilmemesini, ölen yakınları yüzünden uğradıkları talihsizliğin bir haksızlık gibi sayılıp merhamet yerine ceza getirmemesini rica ettiler. Çünkü o zaman ölenlerden de kötü bir duruma düştüklerini düşünebilirlerdi: Ölüler artık istenmeyen hiçbir şeyi hissetmez; oysa kendileri yaşadıkları hâlde, ölümü hissederek ölmüş gibi görüneceklerdi.
εἶτ’ ἐδέοντο μὴ ἔλαττον τῶν ἄλλων ἐνέγκασθαι μηδὲ τὸ ἐπὶ τοῖς ἀποθανοῦσιν οἰκείοις ἀτύχημα ἐν ἀδικήματος μέρει καταριθμηθῆναι τιμωρίαν ἐργασάμενον πρὸ ἐλέου· νομίσαι γὰρ ἂν χείρονα παθεῖν τῶν ἀποθανόντων, εἴ γε τοῖς μὲν οὐδενός ἐστιν ἀντίληψις ἔτι τῶν ἀβουλήτων, οἱ δὲ ζῶντες δόξουσι τεθνάναι τὸν μετ’ αἰσθήσεως θάνατον.
2.228Musa bunları dinleyince, savunmalarının yersiz olmadığını, kurban sunamamalarının sebebinin de zorunlu olduğunu ve bunlara bir de acındırıcı bir yan karıştığını gördü. Ama kararsız kaldı, adeta terazinin kefeleri gibi bir o yana bir bu yana eğildi: Bir kefede merhamet ve hak ağır basıyordu; öbür kefede de Geçiş Bayramı kurbanı hakkındaki kanun. Bu kanunda törenin ilk ayda ve ayın on dördüncü gününde yapılacağı açıkça belirtilmişti. Reddetmekle onaylamak arasında gidip gelirken Tanrı'ya yalvardı: Yargıç olsun ve hükmünü ilahi bir sözle bildirsin diye.
ταῦτ’ ἀκούσας ἑώρα μὲν καὶ τὴν δικαιολογίαν οὐκ ἀπῳδὸν καὶ τὴν τοῦ μὴ ἱερουργῆσαι πάλιν πρόφασιν ἀναγκαίαν καὶ τὸ συμπαθὲς ἀνακεκραμένον τούτοις, ἐπαμφοτερίζων δὲ τὴν γνώμην καὶ ὥσπερ ἐπὶ πλάστιγγος ἀντιρρέπων — τῇ μὲν γὰρ ἐταλάντευεν ὁ ἔλεος καὶ τὰ δίκαια, τῇ δ’ ἀντέβριθεν ὁ νόμος τῆς τῶν διαβατηρίων θυσίας, ἐν ᾧ καὶ πρῶτος μὴν καὶ ἡμέρα τεσσαρεσκαιδεκάτη δεδήλωται τῆς ἱερουργίας —, ἀρνήσεως καὶ συγκαταθέσεως μεταξὺ φορούμενος ἱκετεύει τὸν θεὸν δικαστὴν γενέσθαι καὶ χρησμῷ τὴν κρίσιν ἀναφῆναι.
2.229Tanrı onu işitti ve yalnız kendisine danışılan konu hakkında değil, ileride aynı durumlara düşecek olanlar hakkında da bir ilahi söz bildirdi. Cömertlik göstererek, başka sebeplerle bütün milletle birlikte kurban sunamayanlar hakkında da hüküm ekledi.
ὁ δ’ ἐπακούσας θεσπίζει λόγιον οὐ περὶ ὧν ἐνετεύχθη μόνον ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν αὖθίς ποτε γενησομένων, εἰ ταῖς αὐταῖς χρήσαιντο συντυχίαις· ἐπιδαψιλευόμενος δὲ καὶ περὶ τῶν κατ’ ἄλλας αἰτίας οὐ δυνηθέντων ἱερουργῆσαι μετὰ παντὸς τοῦ ἔθνους προσεπιθεσπίζει.
2.230Bu konuda bildirilen ilahi sözlerin neler olduğunu açıklamak gerekir. Tanrı şöyle der: “Akrabaların ölümüne tutulan yas, kan bağı olanlar için kaçınılmaz bir acıdır; ama suçlar arasında sayılmaz.
τίνα οὖν ἐστι τὰ περὶ τούτων χρησθέντα λόγια, μηνυτέον. „συγγενικὸν“ φησί „πένθος ἀναγκαία μὲν τοῖς ἀφ’ αἵματος ἀνία, γράφεται δ’ οὐκ ἐν πλημμελείαις.
2.231Yas süresi dolmadıkça bunlar kutsal alanların dışında tutulsun; çünkü kutsal alanların, yalnız isteyerek değil istemeden bulaşan her türlü kirden de uzak tutulması gerekir. Ama süre dolunca, kutsal törenlerdeki eşit paydan mahrum bırakılmasınlar; yoksa yaşayanlar ölülerin bir uzantısı sayılır. İkinci sırada geldikleri için ikinci ayda, yine on dördüncü günde gelsinler; öncekiler gibi kurban sunsunlar ve kurbanı onlarla aynı kanuna, hemen hemen aynı usule göre kullansınlar.
ἕως μὲν οὖν ἐμπρόθεσμόν ἐστιν, ἔξω περιβόλων ἱερῶν ἐλαυνέσθω, οὓς ἀπὸ παντὸς ἁγνεύειν οὐχ ἑκουσίου μόνον ἀλλὰ καὶ τοῦ μὴ κατὰ γνώμην μιάσματος δεῖ· γενομένου δ’ ἐκπροθέσμου, μὴ στερέσθωσαν ἰσομοιρίας τῆς ἐν ταῖς ἱερουργίαις, ἵνα μὴ προσθήκη τετελευτηκότων οἱ ζῶντες ὦσιν· ἴτωσαν δὲ ἅτε δεύτεροι δευτέρῳ μηνί, πάλιν τεσσαρεσκαιδεκάτῃ ἡμέρᾳ, καὶ θυέτωσαν κατὰ τὰ αὐτὰ τοῖς προτέροις καὶ τῷ θύματι χρήσθωσαν ὡς ἐκεῖνοι νόμῳ καὶ τρόπῳ τῷ παραπλησίῳ.
2.232Aynı hak, yas yüzünden değil de uzun bir yolculuk yüzünden bütün milletle birlikte kurban sunamayanlara da tanınsın. Çünkü yurdundan uzakta yaşayanlar ya da başka bir yerde oturanlar, eşit şereften mahrum bırakılmalarını gerektirecek bir haksızlık etmiş değildir; hele ki millet, kalabalığı yüzünden tek bir ülkeye sığmamış, her yere koloniler göndermişken.”
τὰ δ’ αὐτὰ ἐπιτετράφθω καὶ τοῖς μὴ διὰ πένθος ἀλλὰ μακρᾶς χάριν ἀποδημίας κωλυομένοις ἅμα τῷ παντὶ ἔθνει συνιερουργεῖν· οὐ γὰρ οἱ ξενιτεύοντες ἢ ἑτέρωθι οἰκοῦντες ἀδικοῦσιν, ὡς στέρεσθαι τῆς ἴσης τιμῆς, καὶ ταῦτα μὴ χωρούσης διὰ πολυανθρωπίαν τὸ ἔθνος μιᾶς χώρας, ἀλλ’ ἀποικίας πανταχόσε διαπεμψαμένης.“
2.233İstenmeyen talihsizlikler yüzünden Geçiş Bayramı kurbanını halkla birlikte sunamayıp geride kalan, ama eksik kalanı geç de olsa mutlaka tamamlamaya çalışanlar hakkında bu kadar söz yeter. Şimdi son hükme, mirasın kime geçeceğine dair hükme geçiyorum. Bu hüküm de aynı şekilde karışıktı ve soru ile cevaptan oluşmuştu.
Τοσαῦτα διειλεγμένος περὶ τῶν ὑστερησάντων μὲν ἅμα τῷ πλήθει θῦσαι τὰ διαβατήρια κατὰ συντυχίας ἀβουλήτους, ἐκπλῆσαι δ’ εἰ καὶ ὀψὲ ἀλλ’ οὖν ἀναγκαίως τὸ ἐλλειφθὲν σπουδασάντων, ἐπὶ τελευταῖον μέτειμι διάταγμα τὸ περὶ τῆς τῶν κλήρων διαδοχῆς, ὅπερ ὁμοίως μικτὸν ἦν ἐκ πεύσεως καὶ ἀποκρίσεως λαβὸν τὴν σύστασιν.
2.234Salpaad adında, saygın ve tanınmış bir kabileden bir adam vardı. Bu adamın beş kızı vardı, hiç oğlu yoktu. Kızlar, babalarının ölümünden sonra, toprak payları erkeklere verildiği için baba mirasından mahrum kalacaklarını sandılar. Genç kızlara yaraşan bir utangaçlıkla önderin yanına geldiler; zenginlik peşinde değildiler, babalarının adını ve itibarını yaşatmak istiyorlardı. Şöyle dediler:
ἦν τις ὄνομα Σαλπαάδ, ἀνὴρ δόκιμος καὶ φυλῆς οὐκ ἀσήμου· τούτῳ πέντε μὲν γίνονται θυγατέρες, υἱὸς δὲ οὐδείς· αἳ μετὰ τὴν τελευτὴν τοῦ πατρὸς στέρησιν τῆς πατρῴας λήξεως ὑποτοπήσασαι διὰ τὸ τὰς κληρουχίας ἄρρεσι δίδοσθαι προσίασι τῷ ἡγεμόνι μετὰ τῆς ἁρμοττούσης κόραις αἰδοῦς, οὐ θηρώμεναι πλοῦτον, ἀλλὰ τοὔνομα καὶ ἀξίωμα γλιχόμεναι διασῶσαι τοῦ πατρὸς καί φασιν·
2.235“Babamız öldü. Ama on binlerce kişinin can verdiği isyanların hiçbirine karışarak ölmedi; kendi hâlinde, sıradan bir hayat sürmeye özen gösterdi. Yoksa erkek evlattan mahrum kalmak bir günah mı sayılmalı? Biz görünüşte yetim olarak karşındayız, ama gerçekte seni babamız bileceğiz; çünkü kanuna uygun yönetici, tebaasına onları doğurandan daha yakındır.”
„ὁ μὲν πατὴρ ἡμῶν ἐτελεύτησεν, ἐτελεύτησε δ’ ἐν οὐδεμιᾷ στάσει γενόμενος, ἐφ’ ὧν συνέβη διαφθαρῆναι μυρίους, ἀλλ’ ἐζήλωσε βίον ἀπράγμονα καὶ ἰδιώτην, εἰ μὴ ἄρα ἐν ἁμαρτίᾳ θετέον τὸ γενεᾶς ἄρρενος ἀμοιρῆσαι. πάρεσμεν δ’ ἡμεῖς ὅσα μὲν τῷ δοκεῖν ὀρφαναί, τὸ δ’ ἀληθὲς σοὶ χρησόμεναι πατρί· τοῦ γὰρ γεννήσαντος ὁ νόμιμος ἄρχων οἰκειότερος ὑπηκόοις.“
2.236Musa kızların phronēsisine ve babalarına bağlılıklarına hayran kaldı. Ama başka bir düşünce onu geri çekti: Toprak paylarını erkekler paylaşmalıydı, çünkü bunlar, göğüs gerdikleri seferlerin ve savaşların ödülüydü. Tabiat ise kadını bu tür mücadelelerden muaf tuttuğuna göre, belli ki bu mücadelelere konan ödüllerden de ona pay vermez.
ὁ δὲ θαυμάσας τὴν φρόνησιν τῶν παρθένων καὶ τὴν πρὸς τὸν γεινάμενον εὔνοιαν ἐπέσχεν ὑφ’ ἑτέρας ἑλκόμενος φαντασίας, καθ’ ἣν τὰς κληρουχίας ἄνδρες ὤφειλον διανέμεσθαι γέρας ληψόμενοι στρατείας καὶ πολέμων οὓς διήθλησαν, γυναικὶ δ’ ἡ φύσις ἀσυλίαν τῶν τοιούτων ἀγωνισμάτων παρέχουσα δηλονότι καὶ τῶν ἐπ’ αὐτοῖς τιθεμένων ἄθλων οὐ μεταδίδωσιν.
2.237Aklı haklı olarak iki yana meyledip bir oraya bir buraya çekildiği için, Musa bu tereddüdünü Tanrı'ya sundu. Çünkü yanılmaz ve şaşmaz ölçütlerle en küçük farkları bile ayırt edip hakikati ve adaleti gösterenin yalnız O olduğunu biliyordu.
ὅθεν εἰκότως τῆς διανοίας ἀμφικλινῶς ἐχούσης καὶ ἀντισπωμένης, ἀναφέρει τῷ θεῷ τὴν διαπόρησιν, ὃν ᾔδει μόνον ἀψευδέσι καὶ ἀπλανεστάτοις κριτηρίοις τὰς κατὰ μικρὸν διαφορὰς διαστέλλοντα πρὸς ἐπίδειξιν ἀληθείας καὶ δικαιοσύνης.
2.238Her şeyin yaratıcısı, evrenin babası, yeri ve göğü, suyu ve havayı ve bunların her birinden meydana gelen her şeyi bir arada tutan ve elinde bulunduran, tanrıların ve insanların hükümdarı, yetim kızlara cevap vermeyi kendine yediremeyeceği bir şey saymadı. Cevap verirken de, iyilik yapan kuvvetiyle her şeyi her yönden doldurmuş olan bu lütufkâr ve merhametli Tanrı, bir yargıcın vereceğinden fazlasını verdi: kızları övdü.
ὁ δὲ ποιητὴς τῶν ὅλων, ὁ τοῦ κόσμου πατήρ, γῆν καὶ οὐρανὸν ὕδωρ τε καὶ ἀέρα καὶ ὅσα ἐκ τούτων ἑκάστου συνέχων καὶ διακρατῶν, ὁ θεῶν καὶ ἀνθρώπων ἡγεμών, οὐκ ἀπηξίωσε χρηματίσαι κόραις ὀρφαναῖς· χρηματίσας δὲ καὶ πλέον τι παρέσχεν ἢ κατὰ δικαστὴν ὁ εὐμενὴς καὶ ἵλεως, ὁ πάντα διὰ πάντων πεπληρωκὼς τῆς εὐεργέτιδος ἑαυτοῦ δυνάμεως· ἔπαινον γὰρ διεξῆλθε τῶν παρθένων.
2.239Ey Efendi, seni insan nasıl övebilir, hangi ağızla, hangi dille, sesin hangi organlarıyla, psykhēnin hangi yönetici kısmıyla? Yıldızlar tek bir koro olsa, sana layık bir ezgi söyleyebilir mi? Bütün gök sese dönüşse, aretēlerinin küçük bir kısmını anlatabilir mi? Tanrı, “Salpaad'ın kızları doğru söylediler,” diyor.
ὦ δέσποτα, πῶς ἂν σέ τις ὑμνήσειε, ποίῳ στόματι, τίνι γλώττῃ, ποίᾳ φωνῆς ὀργανοποιίᾳ, ποίῳ ψυχῆς ἡγεμονικῷ; οἱ γὰρ ἀστέρες εἷς γενόμενοι χορὸς ᾄσονταί τι μέλος ἐπάξιον; ὁ δ’ οὐρανὸς ὅλος εἰς φωνὴν ἀναλυθεὶς δυνήσεταί τι τῶν σῶν ἀρετῶν διηγήσασθαι μέρος; „ὀρθῶς“ φησίν "ἐλάλησαν αἱ θυγατέρες Σαλπαάδ.“
2.240Tanrı'nın tanıklığıyla yapılan bu övgünün ne kadar büyük olduğunu kim bilmez? Haydi gelin şimdi, ey kibirliler, başarılarıyla burnu büyüyenler, boyunlarını tabiatın izin verdiğinden fazla dikip kaşlarını kaldıranlar! Sizin yanınızda kadınların dulluğu acınacak bir kötülük olduğu hâlde gülünecek bir şeydir; yetim çocukların kimsesizliği ise ondan da acınacak olduğu hâlde alay konusudur.
τοῦθ’ ἡλίκον ἐστὶν ἐγκώμιον θεοῦ μαρτυροῦντος, τίς οὐκ οἶδε; πάριτε νῦν, οἱ ἀλαζόνες, οἱ μέγα πνέοντες ἐπὶ ταῖς εὐπραγίαις, οἱ τοὺς αὐχένας πλέον τῆς φύσεως ἐπαίροντες καὶ τὰς ὀφρῦς ἀνεσπακότες, παρ’ οἷς χηρεία μὲν γυναικῶν γέλως, [καὶ] οἰκτρὸν κακόν, ἐρημία δὲ παίδων ὀρφανῶν, οἰκτρότερον τοῦ προτέρου, χλευάζεται·
2.241Bakın: Bu kadar düşkün ve talihsiz görünenler, Tanrı katında hor görülenler ve adı sanı bilinmeyenler arasında sayılmıyor. Oysa dünyanın her yerindeki krallıklar O'nun hükümranlığının en değersiz kısmıdır, çünkü yeryüzünün çepeçevre bütün çerçevesi O'nun eserlerinin en uç taşrasıdır. Bunu görün ve bu gerekli öğüdü kabul edin.
καὶ κατιδόντες ὅτι οὕτω ταπεινοὶ καὶ ἀτυχεῖς εἶναι δοκοῦντες οὐκ ἐν ἐξουθενημένοις καὶ ἀφανέσι τάττονται παρὰ τῷ θεῷ, οὗ τῆς ἀρχῆς τὸ ἀτιμότατον μέρος εἰσὶν αἱ πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης βασιλεῖαι, διότι καὶ ὁ τῆς γῆς ἅπας ἐν κύκλῳ περίβολος ἐσχατιὰ τῶν ἔργων ἐστὶν αὐτοῦ, δέξασθε νουθεσίαν ἀναγκαίαν.
2.242Tanrı kızların başvurusunu övmekle birlikte, onları ne ödülsüz bıraktı ne de savaşan erkeklerle eşit şerefe yükseltti. Erkeklere toprak paylarını, yiğitliklerinin karşılığı olarak kendilerine düşen ödüller diye verdi; kızları ise ödüle değil, lütfa ve insanseverliğe layık gördü. Bunu kullandığı kelimelerle çok açık gösterir: “bağış” ve “vereceksin” der (Sayılar 27, 7), “karşılık” ve “ödeyeceksin” demez. Çünkü sonrakiler alanın hakkı olanı, öncekiler ise bağışlayanın lütfunu anlatır.
ἐπαινέσας δ’ ὅμως τὴν ἔντευξιν τῶν παρθένων οὔτε ταύτας ἀγεράστους κατέλιπεν οὔτ’ εἰς τὴν ἴσην τιμὴν τοῖς ἀγωνισταῖς ἀνδράσι περιήγαγεν, ἀλλὰ τοῖς μὲν ὡς ἆθλα οἰκεῖα ἀπένειμε τὰς κληρουχίας ἀνθ’ ὧν ἠνδραγαθίσαντο, τὰς δὲ χάριτος καὶ φιλανθρωπίας, οὐ γέρως, ἠξίωσεν· ὃ ἐναργέστατα παρίστησι διὰ τῶν ὀνομάτων „δόμα“ λέγων καὶ „δώσεις“ (Num. 27,7), ἀλλ’ οὐκ „ἀπόδομα“ οὐδ’ „ἀποδώσεις“· ταῦτα μὲν γὰρ ἴδια τῶν λαμβανόντων, ἐκεῖνα δὲ τῶν χαριζομένων.
2.243Yetim kızların başvurdukları konuda hükmünü bildirdikten sonra, mirasın kime geçeceğine dair daha genel bir kanun da koyar. Baba malına ortak olmak için önce oğulları çağırır; oğul yoksa ikinci olarak kızları. Mirasın kızlara, kendi öz ve soydan gelen malları gibi değil, dışarıdan giydirilen bir süs gibi verilmesi gerektiğini söyler; çünkü giydirilen şey, süslediği şeyle hiçbir yakınlık taşımaz, onunla kaynaşmaz ve bir bütün olmaz.
θεσπίσας δὲ περὶ ὧν ἐνετύγχανον αἱ ὀρφαναὶ παρθένοι καὶ καθολικώτερον τίθησι νόμον περὶ κλήρων διαδοχῆς, πρώτους μὲν υἱοὺς ἐπὶ μετουσίαν καλῶν τῶν πατρῴων, εἰ δὲ μὴ εἶεν υἱοί, δευτέρας θυγατέρας, αἷς φησι δεῖν περιτιθέναι τὸν κλῆρον ὡσανεὶ κόσμον ἔξωθεν, ἀλλ’ οὐχ ὡς ἴδιον καὶ συγγενὲς κτῆμα· τὸ γὰρ περιτιθέμενον οὐδεμίαν οἰκείωσιν ἔχει πρὸς τὸ διακοσμούμενον, ἁρμονίας καὶ ἑνώσεως ἀλλοτριούμενον.
2.244Kızlardan sonra üçüncü olarak kardeşleri çağırır, dördüncü sırayı da babanın kardeşlerine, yani amcalara verir. Bununla babaların da oğullarına mirasçı olabileceğini ima eder. Çünkü babanın kardeşine, babayla akrabalığı yüzünden yeğeninin mirasını veren kanun koyucunun babanın kendisini mirastan dışladığını düşünmek büyük saflık olur.
μετὰ δὲ θυγατέρας τρίτους ἀδελφοὺς καλεῖ, τετάρτην δὲ θείοις πρὸς πατρὸς ἀπονέμει τάξιν, αἰνιττόμενος ὅτι καὶ πατέρες γένοιντ’ ἂν υἱῶν κληρονόμοι· πάνυ γὰρ εὔηθες ὑπολαβεῖν, ὅτι πατρὸς ἀδελφῷ νέμων κλῆρον ἀδελφιδοῦ διὰ τὴν πρὸς πατέρα συγγένειαν αὐτὸν ἀφείλετο τὸν πατέρα τῆς διαδοχῆς.
2.245Ama ana babaların çocuklarına miras bırakması, çocuklarından miras almaması tabiatın kanunu olduğundan, bu istenmeyen ve uğursuz durumu açıkça söylemedi; ana baba, erken ölen çocukları için tuttukları teselli bulmaz yası bir gelir kaynağına çeviriyor görünmesin diye. Onları dolaylı yoldan, mirası amcalara bırakarak çağırdı; böylece hem yakışık olanı gözetti hem de mal varlığının yabancı ellere geçmemesini. Amcalardan sonra beşinci sırada en yakın akrabalar gelir; Musa mirası hep bunların en yakınına verir.
ἀλλ’ ἐπειδὴ νόμος φύσεώς ἐστι κληρονομεῖσθαι γονεῖς ὑπὸ παίδων ἀλλὰ μὴ τούτους κληρονομεῖν, τὸ μὲν ἀπευκτὸν καὶ παλίμφημον ἡσύχασεν, ἵνα μὴ πατὴρ καὶ μήτηρ προσοδεύεσθαι δοκῶσι τὰ ἐπ’ ὠκυμόροις τέκνοις ἀπαρηγόρητα πένθη, πλαγίως δ’ αὐτοὺς ἐκάλεσε τοῖς θείοις ἐφιείς, ἵν’ ἀμφοτέρων στοχάσηται καὶ τοῦ πρέποντος καὶ τοῦ μὴ τὴν οὐσίαν ἀλλοτριωθῆναι. μετὰ δὲ θείους πέμπτη τάξις ἐστὶν οἱ ἔγγιστα γένους, ὧν ἀεὶ τοῖς πρώτοις δίδωσι τοὺς κλήρους.
2.246Karışık nitelikteki ilahi sözler hakkında bunları anlatmak gerekiyordu. Şimdi sırasıyla, peygamberin ilahi coşkuya kapılarak bildirdiği sözleri açıklayacağım; bunu göstereceğime söz vermiştim. Tanrı'nın onu sarıp kendinden geçirdiği bu hâlin ilki, milletin talihinin açılmasının da başlangıcı olmuştu: Millet o sırada on binlerce kişiyle Mısır'dan Suriye şehirlerine göç etmek üzere yola çıkmıştı.
Ταῦτ’ ἀναγκαίως διεξεληλυθὼς περὶ τῶν μικτὴν ἐχόντων κληρουχίαν χρησμῶν, ἑξῆς δηλώσω τὰ κατ’ ἐνθουσιασμὸν τοῦ προφήτου θεσπισθέντα λόγια· τοῦτο γὰρ ὑπεσχόμην δείξειν. ἀρχὴ τοίνυν ἐστὶν αὐτῷ τῆς θεοφορήτου κατοκωχῆς, ἥτις καὶ τῷ ἔθνει γέγονεν εὐπραγίας ἀρχὴ στειλαμένῳ τὴν ἀπ’ Αἰγύπτου πρὸς τὰς κατὰ Συρίαν πόλεις ἀποικίαν μυριάσι πολλαῖς.
2.247Erkekler ve kadınlar birlikte, ayak basılmamış uzun bir çölü baştan sona aşıp Kızıldeniz denen denize vardılar. Sonra, beklenebileceği gibi, çaresiz kaldılar: Gemileri olmadığı için karşıya geçemiyorlardı, aynı yoldan geri dönmeyi de güvenli bulmuyorlardı.
ἄνδρες γὰρ ὁμοῦ καὶ γυναῖκες ἀτριβῆ καὶ μακρὰν ἐρήμην ἅπασαν ἀνύσαντες ἐπὶ θάλατταν ἀφικνοῦνται τὴν Ἐρυθρὰν προσαγορευομένην· εἶθ’ ὡς εἰκὸς ἐν ἀμηχάνοις ἦσαν οὔτε περαιοῦσθαι δυνάμενοι διὰ σκαφῶν ἀπορίαν οὔτ’ ἐπιστρέφειν τὴν αὐτὴν ὁδὸν ἀσφαλὲς ἡγούμενοι.
2.248Bu durumdayken başlarına daha büyük bir felaket çöktü. Mısırlıların kralı, küçümsenemeyecek bir kuvvet, atlı ve yaya bir ordu toplayıp onları yakalamak için peşlerine düştü; açık ilahi buyruklar üzerine kendi izin verdiği göçün öcünü almak istiyordu. Görünüşe göre kötü insanların eğilimi sağlam değildir; ufak bir bahaneyle, terazi gibi ters yöne eğilir. Düşmanlarla deniz arasında kalınca kurtuluş umutlarını yitirdiler. Kimileri en acıklı ölümü dilenecek bir nimet saydı. Kimileri de düşmanlarına maskara olmaktansa tabiatın unsurları eliyle ölmenin daha iyi olduğunu düşünerek kendilerini denize atmayı aklına koydu: Üzerlerine ağır şeyler yükleyip kıyıda beklemeye başladılar; düşmanların yaklaştığını gördükleri anda atlayıp daha kolay dibe batacaklardı.
διακειμένοις δ’ οὕτως μεῖζον ἐπιρράττει κακόν· ὁ γὰρ τῶν Αἰγυπτίων βασιλεὺς δύναμιν παραλαβὼν οὐκ εὐκαταφρόνητον, ἱππότην καὶ πεζὸν στρατόν, ἐπεξέθει διώκων καὶ σπεύδων καταλαβεῖν, ἵνα τίσηται τῆς ἐξόδου, ἣν θεσφάτοις ἀριδήλοις ἐπέτρεψε ποιήσασθαι. ἀλλ’ ὡς ἔοικεν ἀβέβαιος ἡ μοχθηρῶν ἀνθρώπων διάθεσις ὡς ἐπὶ πλάστιγγος μικρᾶς ἕνεκα προφάσεως ῥέπουσα πρὸς τἀναντία. μέσοι δὴ ληφθέντες ἐχθρῶν καὶ θαλάττης ἀπέγνωσαν τὴν ἰδίαν σωτηρίαν,
οἱ μὲν εὐκτὸν ἀγαθὸν ἡγούμενοι τὸν οἴκτιστον ὄλεθρον, οἱ δ’ ἄμεινον εἶναι νομίζοντες ὑπὸ τῶν τῆς φύσεως ἀπολέσθαι μερῶν ἢ γέλως ἐχθροῖς γενέσθαι ῥίπτειν ἑαυτοὺς εἰς θάλασσαν διενοοῦντο καί τινα τῶν βάρος ἐχόντων ἐπαχθισάμενοι παρὰ ταῖς ἠϊόσιν ἐφήδρευον, ἵν’, ὁπόταν θεάσωνται τοὺς πολεμίους ἐγγὺς ὄντας, καθαλλόμενοι ῥᾷον εἰς βυθὸν ἐνεχθῶσιν.
2.250Onlar çaresiz bir zorunluluk karşısında can çekişircesine dehşete kapılmışken, peygamber bütün milletin bir balık sürüsü gibi ağa düştüğünü görünce şaşkınlıktan artık kendinde değildi; Tanrı onu kapladı ve şu sözleri bildirdi:
ἀλλὰ γὰρ οἱ μὲν πρὸς τὸ ἄπορον τῆς ἀνάγκης διεπτόηντο δυσθανατοῦντες· ὁ δὲ προφήτης, ὑπ’ ἐκπλήξεως ὁρῶν σεσαγηνευμένον ὥσπερ βόλον ἰχθύων τὸ σύμπαν ἔθνος, οὐκέτ’ ὢν ἐν ἑαυτῷ θεοφορεῖται καὶ θεσπίζει τάδε·
2.251“Korkmanız kaçınılmaz; dehşet yakında, tehlike büyük. Önümüzde uçsuz bucaksız bir deniz var; sığınacak bir liman yok, gemi yok. Arkamızda pusuya yatmış düşman safları soluk almadan peşimizden geliyor. İnsan nereye dönsün, nereye kaçsın? Her şey her yandan birden üstümüze çullandı: yer, deniz, insanlar, tabiatın unsurları.
"τὸ μὲν δέος ἀναγκαῖον, φόβος ἐγγὺς καὶ μέγας ὁ κίνδυνος· ἐξ ἐναντίας ἀχανές ἐστι πέλαγος, ὑπόδρομος εἰς καταφυγὴν οὐδείς, ἀπορία πλοίων, κατόπιν ἔφεδροι φάλαγγες ἐχθρῶν, αἳ στείχουσιν ἀπνευστὶ διώκουσαι. ποῖ τις τράπηται, ποῖ τις ἐκνεύσῃ; πάντα πανταχόθεν ἐξαπιναίως ἐπέθετο, γῆ, θάλαττα, ἄνθρωποι, στοιχεῖα φύσεως.
2.252Ama cesaret bulun, yılmayın; düşüncelerinizde sarsılmadan sağlam durun, Tanrı'dan gelecek yenilmez yardımı bekleyin. Bu yardım çağrılmadan şimdi gelecek, görünmeden önümüzde savaşacak. Onun sizi görünmeden nice kez koruduğunu daha önce de yaşadınız. Görüyorum, güreşe hazırlanıyor, düşmanların boyunlarına ilmek geçiriyor; onları denize doğru sürüklüyor; kurşun gibi dibe gidiyorlar. Siz onları hâlâ canlı görüyorsunuz, ben ise ölmüş görüyorum. Bugün siz de onları ölü göreceksiniz.”
ἀλλὰ θαρρεῖτε, μὴ ἀποκάμητε, στῆτε ταῖς διανοίαις μὴ κραδαινόμενοι, προσδοκᾶτε τὴν ἀήττητον ἐκ θεοῦ βοήθειαν· αὐτεπάγγελτος ἤδη παρέσται, μὴ ὁρωμένη προαγωνιεῖται· πεπείρασθε αὐτῆς ἤδη πολλάκις ἀμυνομένης ἀφανῶς· βλέπω μέλλουσαν κονίεσθαι, βρόχους τοῖς αὐχέσι περιβάλλουσαν τῶν ἀντιπάλων· ἕλκει κατὰ τῆς θαλάττης· μολύβδου τρόπον εἰς βυθὸν χωροῦσιν. ὑμεῖς μὲν ἔτι ζώντων αἰσθάνεσθε, τεθνεώτων δ’ ἐγὼ φαντασίαν λαμβάνω· τήμερον δὲ καὶ ὑμεῖς νεκροὺς αὐτοὺς θεάσεσθε.”
2.253Musa her umudu aşan bu sözleri söyledi; onlar da ilahi sözün doğruluğunu olaylarla sınadılar. Çünkü bildirilenler ilahi kuvvetler eliyle, masallardan bile inanılmaz bir şekilde gerçekleşti: Deniz yarıldı ve iki parçası geri çekildi; yarılan yerin iki yanındaki dalgalar bütün derinlikleri boyunca donup en sağlam surların yerini tuttu; mucizeyle açılan yol, donmuş dalgaların arasında dümdüz bir yarık hâlinde uzandı.
καὶ ὁ μὲν ταῦτ’ ἀπεφθέγγετο μείζονα ὄντα πάσης ἐλπίδος, οἱ δ’ ἐπειρῶντο ἔργοις τῆς περὶ τὸ λόγιον ἀληθείας. ἀπέβαινε γὰρ τὰ χρησθέντα θείαις δυνάμεσι μύθων ἀπιστότερα· ῥῆξις θαλάττης, ἀναχώρησις ἑκατέρου τμήματος, πῆξις τῶν κατὰ τὸ ῥαγὲν μέρος διὰ παντὸς τοῦ βάθους κυμάτων, ἵν’ ἀντὶ τειχῶν ᾖ κραταιοτάτων, εὐθυτενὴς ἀνατομὴ τῆς μεγαλουργηθείσης ὁδοῦ, ἣ τῶν κρυσταλλωθέντων μεθόριος ἦν,
2.254Millet, kuru ve taşlı bir patikada yürür gibi denizin içinden tehlikesizce yaya geçti; çünkü kum sertleşmiş, dağınık taneleri kaynaşıp birleşmişti. Düşmanlar soluk almadan peşlerinden koşarak kendi yıkımlarına atıldılar. Bir bulut arkadan koruyarak yol gösterdi; bulutun içinde ateş parıltısı saçan ilahi bir görüntü vardı. O zamana kadar durdurulup ikiye ayrılmış olan sular geri aktı; yarılıp kurumuş olan kısım birden yeniden deniz oldu ve düşmanlar yok oldu:
ὁδοιπορία τοῦ ἔθνους ἀκινδύνως πεζεύοντος διὰ θαλάττης ὡς ἐπὶ ξηρᾶς ἀτραποῦ καὶ λιθώδους ἐδάφους — ἐκραυρώθη γὰρ ἡ ψάμμος καὶ ἡ σπορὰς αὐτῆς οὐσία συμφῦσα ἡνώθη —, ἐχθρῶν ἀπνευστὶ διωκόντων ἐφόρμησις σπευδόντων ἐπ’ οἰκεῖον ὄλεθρον, νεφέλης ὀπισθοφυλακούσης ἡνιόχησις, ἐν ᾗ θεία τις ὄψις πυρὸς αὐγὴν ἀπαστράπτουσα ἦν, πελαγῶν ἃ τέως ἀνακοπέντα διειστήκει παλίρροια, τοῦ διακοπέντος καὶ ἀναξηρανθέντος μέρους αἰφνίδιος θαλάττωσις, πολεμίων φθορά,
2.255Donmuş surlar yıkılıp onları sonsuz uykuya yatırdı, denizin taşan suları bir vadiye akar gibi yola dökülüp onları boğdu. Yok oluşları, denizin yüzünü kaplayan, yüzeye çıkmış cesetlerle gözler önüne serildi. Sonra şiddetli bir dalgalanma bütün ölüleri yığınlar hâlinde karşı kıyılara attı. Bu manzarayı kurtulanların görmesi gerekiyordu: Onlar yalnız tehlikelerden kurtulmakla kalmadılar, düşmanlarının insan eliyle değil ilahi kuvvetlerle, anlatılamayacak kadar ağır biçimde cezalandırıldığını da gördüler.
οὓς τά τε κρυσταλλωθέντα τείχη καὶ ἀνατραπέντα κατεύνασε καὶ αἱ πλήμμυραι τοῦ πελάγους ὥσπερ εἰς φάραγγα τὴν ὁδὸν ἐπενεχθεῖσαι κατέκλυσαν, ἐπίδειξις τῆς φθορᾶς διὰ τῶν ἐπαναπλευσάντων σωμάτων, ἃ τὴν ἐπιφάνειαν τοῦ πελάγους κατεστόρεσε, καὶ σφοδρὰ κυμάτωσις, ὑφ’ ἧς ἅπαντες οἱ νεκροὶ σωρηδὸν ἀπεβράσθησαν εἰς τοὺς ἀντιπέραν αἰγιαλούς, ἀναγκαία θέα γενησόμενοι τοῖς διασωθεῖσιν, οἷς ἐξεγένετο μὴ μόνον τοὺς κινδύνους διαφυγεῖν ἀλλὰ καὶ ἐπιδεῖν τοὺς ἐχθροὺς οὐκ ἀνθρωπίναις ἀλλὰ θείαις δυνάμεσι παντὸς λόγου μεῖζον κολασθέντας.
2.256Bu yüzden Musa, iyilik edeni haklı olarak şükran ilahileriyle yüceltti. Milleti biri erkeklerden, öteki kadınlardan oluşan iki koroya ayırdı; erkeklere kendisi önderlik etti, kadınlara da kız kardeşini önder yaptı. Böylece Baba'ya ve Yaratıcı'ya karşılıklı seslerin uyumuyla ilahiler söyleyeceklerdi; hem duyguları hem ezgileri kaynaşacaktı: duyguları aynı şükranı ödemeye koşuyordu, ezgi de kalın sesle ince sesin uyumundan doğuyordu. Çünkü erkeklerin sesleri kalın, kadınlarınki incedir; bunlar ölçülü bir şekilde karışınca son derece tatlı ve bütünüyle ahenkli bir ezgi meydana gelir.
διόπερ εἰκότως εὐχαρίστοις ὕμνοις γεραίρει τὸν εὐεργέτην· εἰς γὰρ δύο χοροὺς διανείμας τὸ ἔθνος, τὸν μὲν ἀνδρῶν, τὸν δὲ γυναικῶν, ἐξάρχει μὲν αὐτὸς τοῖς ἀνδράσιν, ἔξαρχον δὲ καὶ τῶν γυναικῶν καθίστησι τὴν ἀδελφήν, ἵν’ ᾄδωσιν ὕμνους εἰς τὸν πατέρα καὶ ποιητὴν ἀντιφθόγγοις ἁρμονίαις συνηχοῦντες, διά τε κράσεως ἠθῶν καὶ μέλους, τῶν μὲν ἐπὶ τὴν αὐτὴν σπευδόντων ἀμοιβήν, τοῦ δὲ συνισταμένου κατὰ τὴν βαρύτητος πρὸς ὀξύτητα συμφωνίαν· φθόγγοι γὰρ οἱ μὲν ἀνδρῶν βαρεῖς, ὀξεῖς δ’ οἱ γυναικῶν, ἐξ ὧν, ὅταν ἡ κρᾶσις γένηται σύμμετρος, ἥδιστον καὶ παναρμόνιον ἀποτελεῖται μέλος.
2.257Bu kadar on binlerce kişiyi aynı duyguda birleştirip aynı ilahiyi aynı anda söylemeye ikna eden şey, biraz önce anlattığım o olağanüstü büyük işlerdi. Peygamber bunlara sevinmişti; milletin coşkusunu da görünce kendisi de artık sevincini içine sığdıramaz oldu ve şarkıyı başlattı. Onu dinleyenler iki koro hâlinde toplanıp söylenenleri birlikte söylediler.
τὰς δὲ τοσαύτας μυριάδας ἔπεισεν ὁμογνωμονῆσαι καὶ τὸν αὐτὸν ὕμνον ἐν ταὐτῷ συνᾴδειν τὰ τεράστια ἐκεῖνα μεγαλουργήματα, περὶ ὧν ὀλίγῳ πρότερον διεξῆλθον· ἐφ’ οἷς ὁ προφήτης γεγηθώς, ὁρῶν καὶ τὴν τοῦ ἔθνους περιχάρειαν, οὐδ’ αὐτὸς ἔτι χωρῶν τὴν ἡδονήν, κατῆρχε τῆς ᾠδῆς· οἱ δ’ ἀκούοντες εἰς δύο χοροὺς ἁλισθέντες τὰ λεχθέντα συνῇδον.
2.258Musa'nın ilahi coşkuyla yaptığı peygamberliğin başlangıcı ve girişi budur. Ardından ilk ve en zorunlu şey olan besin hakkında ilahi söz bildirdi. Bu besini yer vermemişti, çünkü toprak kısır ve verimsizdi; onu gök yağdırmıştı, hem de bir kez değil, kırk yıl boyunca her gün şafaktan önce: çiyin içinde, darıya benzeyen, gökten gelen bir ürün.
Τοῦτ’ ἐστὶ τῆς κατ’ ἐνθουσιασμὸν προφητείας Μωυσέως ἀρχὴ καὶ προοίμιον. ἑξῆς δὲ θεσπίζει περὶ τοῦ πρώτου καὶ ἀναγκαιοτάτου, τροφῆς, ἣν γῆ μὲν οὐκ ἤνεγκε — καὶ γὰρ ἦν στεῖρα καὶ ἄγονος —, ὤμβρησε δ’ οὐρανὸς οὐχ ἅπαξ ἀλλ’ ἐπὶ τεσσαρακονταετίαν ἑκάστης ἡμέρας πρὸ τῆς ἕω καρπὸν αἰθέριον ἐν δρόσῳ κέγχρῳ παραπλήσιον.
2.259Musa onu görünce toplanmasını buyurdu ve ilahi coşkuya kapılarak şöyle dedi: “Tanrı'nın iyiliklerini umulanı aşan işlerde tatmış olanlar O'na güvenmelidir. Bu besin biriktirilmesin, saklanmasın; kimse ondan bir parçayı sabaha bırakmasın.”
ὃν ἰδὼν Μωυσῆς συγκομίζειν κελεύει καὶ ἐπιθειάσας φησί· „πιστεύειν δεῖ τῷ θεῷ πεπειραμένους αὐτοῦ τῶν εὐεργεσιῶν ἐν μείζοσιν ἐλπίδος πράγμασιν· ἀθησαύριστα, ἀταμίευτα τὰ τῆς τροφῆς ἔστω· μηδεὶς ἄχρι πρωΐας ὑπολειπέσθω μηδὲν αὐτῆς μέρος.”
2.260Bunu duyunca, dindarlık bakımından safrası olmayan bazı kimseler, belki de söylenenlerin ilahi sözler değil, yöneticinin bir öğüdü olduğunu sanarak bir kısmını ertesi güne bıraktılar. Çürüyen besin önce ordugâhın çevresini kötü kokuyla doldurdu, sonra çürümeden doğan kurtçuklara dönüştü.
τοῦτ’ ἀκούσαντες ἔνιοι τῶν πρὸς εὐσέβειαν ἀνερματίστων, ὑπολαβόντες ἴσως οὐ χρησμοὺς ἀλλὰ παραίνεσιν ἄρχοντος εἶναι τὰ λεγόμενα, λείπουσιν εἰς τὴν ὑστεραίαν· τὸ δὲ σηπόμενον τὸν κύκλον τοῦ στρατοπέδου δυσοδμίας πληροῖ τὸ πρῶτον, εἶτ’ εἰς σκώληκας, ὧν ἡ γένεσις ἐκ φθορᾶς ἐστι, μετέβαλεν.
2.261Musa bunu görünce itaatsizlere haklı olarak kızdı. Nasıl kızmasın? Bu kadar çok ve bu kadar büyük şey görmüşlerdi: inandırıcı ve akla yatkın düşüncelere göre gerçekleşmesi imkânsız olan, ama ilahi takdirle kolayca tamamlanan şeyler. Buna rağmen herkesten zor öğrenen bu kimseler yalnız şüpheye düşmekle kalmıyor, inanmıyorlardı da.
ἅπερ ἰδὼν Μωυσῆς εἰκότως ἐπὶ τοῖς ἀπειθέσι πικραίνεται· πῶς γὰρ οὐκ ἔμελλεν, εἰ τοσαῦτα καὶ τηλικαῦτα θεασάμενοι, πρὸς μὲν τὰς πιθανὰς καὶ εὐλόγους φαντασίας ἀδύνατα πραχθῆναι, τελειωθέντα δὲ εὐμαρῶς ἐπιφροσύναις θείαις, οὐκ ἐνδοιάζουσι μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀπιστοῦσιν οἱ δυσμαθέστατοι πάντων;
2.262Ama Baba, peygamberin sözünü çok açık iki ispatla doğruladı. Birini hemen gösterdi: bırakılan kısmın çürümesiyle, kötü kokusuyla ve hayvanların en aşağısı olan kurtçuklara dönüşmesiyle. Ötekini sonra gösterdi: Halkın topladığından artan kısım her seferinde güneş ışınlarıyla çözülüp eriyerek yok oluyordu. Musa kısa süre sonra ikinci kez ilahi coşkuya kapılarak kutsal yedinci gün hakkındaki sözü bildirdi. Yedinci günün tabiatta bir üstünlüğü vardı; hem de yalnız evrenin yaratıldığı andan beri değil, göğün ve duyularla algılanan her şeyin oluşundan da önce. Ama insanlar bunu bilmiyordu; belki de su ve ateşle gelen ardı ardına sürekli yıkımlar yüzünden, sonradan gelenler zaman içindeki sıranın ve düzenin hatırasını öncekilerden devralamamıştı. Musa bu bilinmeyen şeyi ilahi coşkuyla, açık bir işaretle tanıklık edilen bir ilahi sözle ortaya çıkardı.
ἀλλ’ ὅ γε πατὴρ δυσὶν ἐναργεστάταις ἀποδείξεσι τὸ λόγιον τοῦ προφήτου διασυνέστησεν, ὧν τὴν μὲν ἑτέραν εὐθὺς ἀπεδείξατο φθορᾷ τοῦ ὑπολειφθέντος καὶ δυσωδίᾳ καὶ τῇ πρὸς σκώληκας, τὸ φαυλότατον ζῷον, μεταβολῇ, τὴν δ’ ἑτέραν ὕστερον· ἀεὶ γὰρ τὸ πλεονάζον τοῦ συγκομισθέντος ὑπὸ τῆς πληθύος ταῖς ἡλιακαῖς
ἀκτῖσι διελύετο καὶ τηκόμενον ἐξανηλοῦτο. δεύτερον οὐκ εἰς μακρὰν ἐπιθειάσας ἀποφθέγγεται λόγιον τὸ περὶ τῆς ἱερᾶς ἑβδόμης. ἔχουσαν γὰρ αὐτὴν ἐν τῇ φύσει προνομίαν, οὐκ ἀφ’ οὗ μόνον ἐδημιουργήθη ὁ κόσμος, ἀλλὰ καὶ πρὸ τῆς οὐρανοῦ καὶ παντὸς αἰσθητοῦ γενέσεως, ἠγνόησαν ἄνθρωποι, τάχα που διὰ τὰς ἐν ὕδασι καὶ πυρὶ γενομένας συνεχεῖς καὶ ἐπαλλήλους φθορὰς οὐ δυνηθέντων παρὰ τῶν πρότερον διαδέξασθαι μνήμην τῶν ἔπειτα τῆς κατὰ τὸν ἐν χρόνοις εἱρμὸν ἀκολουθίας καὶ τάξεως· ὅπερ ἀδηλούμενον ἐπιθειάσας ἀνέφηνε λογίῳ μαρτυρηθέντι διὰ σημείου τινὸς ἐναργοῦς.
2.264İşaret şuydu: Önceki günlerde havadan gelen besin daha azdı, o gün ise iki katı geldi. Önceki günlerde artan bir şey kalırsa damla damla erir, sonunda tamamen neme dönüşüp yok olurdu; o gün ise hiçbir değişikliğe uğramadan olduğu gibi kaldı. Musa hem kendisine haber verilen hem de gözüyle gördüğü bu şeylere şaşırdı; yedinci günü bir tahminle bulmadı, daha çok Tanrı onu kaplayınca bildirdi.
τὸ δὲ σημεῖον τοιοῦτον ἦν· ἐλάττων μὲν ἀπ’ ἀέρος ἐγίνετο ἡ φορὰ ταῖς προτέραις ἡμέραις τῆς τροφῆς, τότε δ’ αὖ διπλασίων· καὶ ταῖς μὲν προτέραις εἴ τι κατελείφθη, λειβόμενον ἐτήκετο μέχρι τοῦ παντελῶς εἰς νοτίδα μεταβαλὸν ἀναλωθῆναι, τότε δ’ οὐδεμίαν ἐνδεχόμενον τροπὴν ἐν ὁμοίῳ διέμενεν· ἐφ’ οἷς ἀγγελλομένοις ἅμα καὶ ὁρωμένοις καταπλαγεὶς Μωυσῆς οὐκ ἐστοχάσατο μᾶλλον ἢ θεοφορηθεὶς ἐθέσπισε τὴν ἑβδόμην.
2.265Bu tür tahminlerin de peygamberliğin akrabası olduğunu söylemeyi bir yana bırakıyorum; çünkü nous, onu hakikatin kendisine götüren ilahi bir ruh olmasaydı, hedefi bu kadar isabetle vuramazdı.
ἐῶ λέγειν, ὅτι καὶ αἱ τοιαῦται εἰκασίαι συγγενεῖς προφητείας εἰσίν· ὁ γὰρ νοῦς οὐκ ἂν οὕτως εὐσκόπως εὐθυβόλησεν, εἰ μὴ καὶ θεῖον ἦν πνεῦμα τὸ ποδηγετοῦν πρὸς αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν.
2.266Mucize yalnız besinin iki katına çıkmasından ya da yerleşik âdete aykırı olarak bozulmadan kalmasından anlaşılmıyordu; bu ikisinin, besinin havadan gelmeye başladığı günden itibaren altıncı günde olmasından da anlaşılıyordu. Bu günün ardından en kutsal sayı olan yedinin doğması gerekiyordu. Öyle ki biri hesap etse, gökten verilen besinin evrenin yaratılışındaki sıraya uyduğunu bulurdu; çünkü Tanrı hem evreni yaratmaya hem de sözü edilen besini yağdırmaya altı günün ilkinde başladı. Benzetme pek yerindedir: Tanrı nasıl en kusursuz eseri, evreni yokluktan varlığa çıkardıysa, çölde de aynı şekilde bolluk yarattı. İhtiyacın sıkıştırması karşısında unsurları değiştirdi, öyle ki yer yerine hava besin taşısın; geri çekilip gerekli şeyleri rahatça hazırlama imkânı olmayanlara zahmetsiz ve sıkıntısız bir yiyecek sağlasın.
τὸ δὲ τεράστιον οὐ μόνον ἐκ τοῦ διπλασιασθῆναι τὴν τροφὴν ἐδηλοῦτο οὐδ’ ἐκ τοῦ διαμεῖναι σῷον παρὰ τὸ καθεστὼς ἔθος, ἀλλὰ κἀκ τοῦ ἀμφότερα ταῦτα συμβῆναι κατὰ τὴν ἕκτην ἡμέραν, ἀφ’ ἧς ἤρξατο ἀπ’ ἀέρος ἡ τροφὴ χορηγεῖσθαι, μεθ’ ἣν ὁ ἱερώτατος τῆς ἑβδόμης ἀριθμὸς ἔμελλεν ἀνατέλλειν, ὥστε λογιζόμενος ἄν τις εὕροι κατὰ τὴν ἀκολουθίαν τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως τὴν οὐράνιον δοθεῖσαν τροφήν· ἤρξατο γὰρ καὶ τὸν κόσμον ἑξάδος τῇ
πρώτῃ δημιουργεῖν καὶ τὴν λεχθεῖσαν ὕειν τροφήν. ἡ δ’ εἰκὼν ὁμοιοτάτη· καθάπερ γὰρ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι τὸ τελειότατον ἔργον, τὸν κόσμον, ἀνέφηνε, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ εὐθηνίαν ἐν ἐρήμῳ μεταβαλὼν τὰ στοιχεῖα πρὸς τὸ κατεπεῖγον τῆς χρείας, ἵν’ ἀντὶ γῆς ὁ ἀὴρ σιτία τροφὴν ἄπονον φέρῃ καὶ ἀταλαίπωρον οἷς ἀναχώρησις οὐκ ἦν εὐτρεπίζεσθαι κατὰ σχολὴν τἀπιτήδεια.
2.268Bundan sonra Musa üçüncü bir ilahi söz bildirdi, en şaşırtıcısını: Yedinci günde hava alışılmış besini sağlamayacak, yere âdet olduğu gibi hiçbir şey, en küçük bir parça bile düşmeyecekti.
μετὰ ταῦτα τρίτον ἀναφθέγγεται χρησμὸν τερατωδέστατον, δηλῶν ὅτι τῇ ἑβδόμῃ τὴν εἰωθυῖαν ὁ ἀὴρ οὐ παρέξει τροφὴν καὶ οὐδὲν ἐπὶ γῆν ἀλλ’ οὐδὲ τὸ βραχύτατον ὡς ἔθος ἐνεχθήσεται.
2.269Bu söz olaylarla gerçekleşti. Musa bunu önceki gün bildirmişti; ama karakteri sağlam olmayan bazıları toplamaya koştu ve umutları boşa çıkınca eli boş döndüler. Kendilerini inançsızlıklarından ötürü kınıyor, peygamberi de doğru kehanette bulunan, Tanrı'nın sözünü bildiren ve gizli şeyleri önceden gören tek kişi diye anıyorlardı.
τοῦτ’ ἀπέβαινεν ἔργοις· τῇ μὲν γὰρ προτεραίᾳ ταῦτα θεσπίζει, τινὲς δὲ τῶν ἀβεβαίων τὸ ἦθος ὥρμησαν ἐπὶ τὴν συγκομιδὴν καὶ σφαλέντες τῆς ἐλπίδος ἐπανῄεσαν ἄπρακτοι, κακίζοντες μὲν ἑαυτοὺς τῆς ἀπιστίας, ἀληθόμαντιν δὲ καὶ θεοφράδμονα καὶ μόνον προορατικὸν τῶν ἀδήλων ἀνακαλοῦντες τὸν προφήτην.
2.270Musa'nın, Tanrı onu kaplamışken gökten gelen besin hakkında bildirdikleri bunlardır. Bunların ardından anılması gereken başka sözler de vardır; gerçi bunlar ilahi sözlerden çok öğütlere benzer görünebilir. Bunlardan biri, daha önce de sözünü ettiğim, ata âdetlerinden en büyük sapma sırasında bildirilendir. O zaman Mısır kibrinin bir taklidi olarak altın bir boğa yapmışlar, danslar düzenlemiş, sunaklar kurmuş ve kurbanlar sunmuşlardı; gerçek Tanrı'yı unutmuş, dindarlık ve takvayla büyümüş olan atalarının soyluluğunu yıkıyorlardı.
Τοιαῦτα μέν ἐστιν, ἃ περὶ τῆς οὐρανίου τροφῆς κατεχόμενος ἐθέσπισεν. ἕτερα δ’ ἑξῆς ἀναγκαῖα, καίτοι δόξαντα ἂν παραινέσεσιν ἐοικέναι μᾶλλον ἢ χρησμοῖς, ὧν ἐστι καὶ τὸ χρησθὲν κατὰ τὴν μεγίστην τῶν πατρίων ἐκδιαίτησιν, περὶ ἧς καὶ πρόσθεν εἶπον, ἡνίκα τεκτηνάμενοι ταῦρον χρυσοῦν, Αἰγυπτιακοῦ μίμημα τύφου, χοροὺς ἵστασαν καὶ βωμοὺς κατεσκεύαζον καὶ θυσίας ἀνῆγον ἐκλαθόμενοι τοῦ πρὸς ἀλήθειαν θεοῦ καὶ τὴν προγονικὴν εὐγένειαν, ἣ δι’ εὐσεβείας καὶ ὁσιότητος ηὐξήθη, καθαιροῦντες.
2.271Musa buna çok üzüldü: Önce, az öncesine kadar milletlerin en keskin gözlüsü olan bütün halk birdenbire kör olmuştu; sonra, yalan bir masal uydurması hakikatin o kadar büyük ışığını söndürmeyi başarmıştı. Oysa o ışığı ne tutulan güneş ne de yıldızların bütün korosu gölgeleyebilir; çünkü hakikat kendi akılla kavranan, cisimsiz parıltısıyla aydınlanır ve duyularla algılanan ışık onun yanında gündüzün yanındaki gece gibi kalır. Bu yüzden Musa artık aynı kalmadı; hem görünüşü hem düşüncesi değişti ve ilahi coşkuya kapılarak şöyle dedi: “Yanılgıya kapılmayan, geçersiz olana geçerlilik tanımayan kim var? Böyle olan herkes yanıma gelsin.”
ἐφ’ οἷς Μωυσῆς περιπαθήσας, εἰ πρῶτον μὲν ὁ λαὸς πᾶς ἐξαίφνης γεγένηται τυφλὸς ὁ ἄχρι πρὸ μικροῦ πάντων ἐθνῶν ὀξυωπέστατος, ἔπειτα δὲ εἰ πλάσμα μύθου κατεψευσμένον ἴσχυσε τοσαύτην αὐγὴν σβέσαι τῆς ἀληθείας, ἣν οὔθ’ ἥλιος ἐκλιπὼν οὔθ’ ὁ σύμπας χορὸς τῶν ἀστέρων ἐπισκιάσει — περιλάμπεται γὰρ ἰδίῳ φέγγει νοητῷ καὶ ἀσωμάτῳ, πρὸς ὃ παραβαλλόμενον τὸ αἰσθητὸν νὺξ ἂν πρὸς ἡμέραν εἶναι νομισθείη —,
δι’ ἣν αἰτίαν οὐκέτι μένων ὁ αὐτὸς ἐξαλλάττεται τό τε εἶδος καὶ τὴν διάνοιαν καὶ ἐπιθειάσας φησί· "τίς ἐστιν ὁ μὴ τῷ πλάνῳ συνενεχθεὶς μηδὲ τὸ κῦρος ἐπιφημίσας τοῖς ἀκύροις; πᾶς ὁ τοιοῦτος ἐμοὶ προσίτω“.
2.273Bir kabile, bedenleriyle olduğu kadar düşünceleriyle de yanına geldi. Bunlar çoktandır tanrıtanımazlara ve dinsizlere karşı kana susamışlardı; onlara intikamın vaktini ve yolunu adilce gösterecek bir önder ve komutan arıyorlardı. Musa onları öfkeyle kabarmış, cüret ve azimle dolu bulunca, öncekinden de çok Tanrı'nın etkisine girdi ve şöyle dedi: “Her biriniz kılıcını alsın, bütün ordugâhı baştan başa koşsun; yalnız yabancıları değil, dostlarının ve akrabalarının en yakınlarını da, sağa sola dönerek öldürsün. Bu işi hakikat ve Tanrı'nın şerefi uğruna yapılan en kutsal iş saysın; bunlar için savaşmak ve öne atılmak en hafif zahmettir.”
μιᾶς δὲ φυλῆς προσελθούσης οὐχ ἧττον ταῖς διανοίαις ἢ τοῖς σώμασιν, οἳ πάλαι μὲν ἐφόνων κατὰ τῶν ἀθέων καὶ ἀνοσιουργῶν, ἡγεμόνα δ’ ἐζήτουν καὶ στρατάρχην ἀνευρεῖν, ὃς ἐνδίκως ὑφηγήσεται καιρὸν καὶ τρόπον τῆς ἀμύνης, — οὓς ὀργῶντας εὑρὼν καὶ γέμοντας εὐτολμίας καὶ παραστήματος, ἔτι μᾶλλον ἢ πρότερον θεοφορηθείς, „ξίφος ἕκαστος ὑμῶν ἀναλαβὼν“ φησίν „ᾀττέτω διὰ παντὸς τοῦ στρατοπέδου καὶ κτεινέτω μὴ μόνον ἀλλοτρίους ἀλλὰ καὶ φίλων καὶ συγγενῶν τοὺς οἰκειοτάτους ἐπιστροφάδην, εὐαγέστατον κρίνων τὸ ἔργον ὑπὲρ ἀληθείας καὶ θεοῦ τιμῆς, ὧν ὑπερμαχεῖν καὶ προαγωνίζεσθαι κουφότατος πόνος.“
2.274Onlar hemen o anda, dinsizliğin başlıca elebaşları olan üç bin kişiyi öldürdüler. Böylece yalnız bu cüretkâr işe ortak olmadıklarını kanıtlamakla kalmadılar, yiğitlerin en soyluları arasına da yazıldılar ve yaptıkları işe en yakışan ödüle, kâhinliğe layık görüldüler. Çünkü takva uğruna yiğitlik gösterip onun için savaşanların, takvanın hizmetkârları olması gerekiyordu.
οἱ δ’ αὐτοβοεὶ τρισχιλίους κτείναντες τοὺς ἀρχηγέτας μάλιστα τῆς ἀσεβείας γενομένους οὐκ ἀπελογήσαντο μόνον περὶ τοῦ μὴ συνεφάψασθαι τοῦ τολμήματος, ἀλλὰ καὶ ἐν ἀριστέων τοῖς γενναιοτάτοις ἐνεγράφησαν καὶ γέρως ἠξιώθησαν οἰκειοτάτου ταῖς πράξεσιν, ἱερωσύνης· ἔδει γὰρ θεραπευτὰς ὁσιότητος γενέσθαι τοὺς ὑπὲρ αὐτῆς ἀνδραγαθισαμένους καὶ προπολεμήσαντας.
2.275Daha belirgin bir işaretle doğrulanmış bir ilahi sözü de anlatabilirim. Bunu daha önce, peygamberin başkâhinliğini ele alırken anlatmıştım. Musa bu sözü yine Tanrı'nın etkisi altında söylemişti ve söz, uzun zaman sonra değil, bildirildiği anda gerçekleşmişti.
Ἔχω δέ τι μηνῦσαι σημειωδέστερον λόγιον, περὶ οὗ καὶ πάλαι διεξῆλθον, ὅτε τὰ τῆς ἀρχιερωσύνης ἐπῄειν τοῦ προφήτου, ὅπερ αὐτὸς πάλιν κατασχεθεὶς ἀνεφθέγξατο, τελειωθὲν οὐ μακροῖς χρόνοις ὕστερον, ἀλλ’ εὐθὺς ὅτ’ ἐχρησμῳδεῖτο.
2.276Tapınaktaki görevlilerin iki sınıfı vardır: üstün olanı kâhinler, aşağı olanı tapınak bekçileri. O zaman üç kâhin vardı, tapınak bekçileri ise binlerceydi.
τῶν περὶ τὸν νεὼν λειτουργῶν δύο τάξεις εἰσίν, ἡ μὲν κρείσσων ἱερέων, ἡ δ’ ἐλάττων νεωκόρων· ἦσαν δὲ κατ’ ἐκεῖνον τὸν χρόνον τρεῖς μὲν ἱερεῖς, νεωκόρων δὲ πολλαὶ χιλιάδες.
2.277Bunlar sayılarının çokluğuyla şişinip kâhinlerin azlığını küçümsediler ve aynı anda iki kanunsuzluğu birbirine ördüler: biri üstün olanları alaşağı etmek, öteki aşağı olanları yükseltmekti. Sanki tebaa yöneticilerine saldırıyor, en iyi ve halka en faydalı şeyi, düzeni altüst etmek istiyordu.
οὗτοι φυσηθέντες ἐπὶ τῇ τοῦ οἰκείου πλήθους περιουσίᾳ τῆς τῶν ἱερέων κατεφρόνουν ὀλιγότητος καὶ δύο ἐν ταὐτῷ παρανομήματα συνύφαινον, ὧν τὸ μὲν ἦν καθαίρεσις τῶν ὑπερεχόντων, τὸ δ’ αὔξησις τῶν ἐλαττόνων, οἷα ἡγεμόσιν ὑπηκόων ἐπιτιθεμένων ἐπὶ συγχύσει τοῦ κρατίστου καὶ δημωφελεστάτου, τῆς τάξεως.
2.278Sonra bir araya gelip toplanarak peygambere karşı bağırdılar: Onun kâhinliği akrabalık yüzünden kardeşine ve yeğenlerine bağışladığını, onların seçimi konusunda da yalan söylediğini, bu seçimin —anlattığımız gibi— ilahi takdirle olmadığını ileri sürdüler.
εἶτ’ ἐπισυνιστάμενοι καὶ ἀθροιζόμενοι κατεβόων τοῦ προφήτου, ὡς δι’ οἰκειότητα τῷ τε ἀδελφῷ καὶ τοῖς ἀδελφιδοῖς χαρισαμένου τὴν ἱερωσύνην καὶ ἐπιψευσαμένου τὰ περὶ τὴν αἵρεσιν αὐτῶν, ὡς ἐπιφροσύνῃ θείᾳ, καθάπερ διεξῄειμεν, μὴ γενόμενα.
2.279Musa buna üzüldü ve çok acı duydu. En yumuşak ve en uysal insan olduğu hâlde, kötülüğe duyduğu nefretle öyle haklı bir öfkeye bilendi ki Tanrı'ya, onların kurbanından yüz çevirmesi için yalvardı. Bunu, en adil yargıç dinsizlerin kurbanlarını kabul edecek diye yapmadı; Tanrı'yı seven kişinin psykhēsi de kendine düşen ölçüde susmaz, dinsizlerin işleri yolunda gitmesin, niyetleri hep boşa çıksın diye çabalar.
ἐφ’ οἷς ἀνιαθεὶς καὶ περιαλγήσας, καίτοι πρᾳότατος ὢν καὶ ἡμερώτατος, οὕτως πρὸς δικαίαν ὀργὴν ὑπὸ μισοπονήρου πάθους ἠκονήθη, ὡς ἱκετεῦσαι τὸν θεὸν ἀποστραφῆναι τὴν θυσίαν αὐτῶν, οὐκ ἐπειδήπερ ἔμελλεν ὁ δικαιότατος κριτὴς ἱερουργίας ἀσεβῶν παραδέχεσθαι, ἀλλ’ ὅτι καὶ ἡ ψυχὴ τοῦ θεοφιλοῦς τὸ κατ’ αὐτὴν μέρος οὐχ ὑποσιωπᾷ, σπεύδουσα μὴ εὐοδεῖν ἀνοσίους, ἀλλ’ ἀεὶ τῆς προθέσεως διαμαρτάνειν.
2.280Kanuna uygun bu öfkeyle hâlâ kaynayıp tutuşurken ilahi coşkuya kapıldı, bir peygambere dönüştü ve şu sözleri bildirdi: “İnançsızlık yalnız inançsızlar için çetin bir şeydir. Onları söz değil olaylar eğitir. Öğrenerek anlamadıklarına göre, başlarına gelince sözümün doğru olduğunu bilecekler.
ἔτι δὲ ζέων καὶ πεπυρωμένος ὑπὸ τῆς νομίμου διαγανακτήσεως ἐνθουσιᾷ μεταβαλὼν εἰς προφήτην καὶ θεσπίζει τάδε· „χαλεπὸν ἀπιστία πρᾶγμα τοῖς ἀπίστοις μόνοις· τούτους οὐ λόγος ἀλλ’ ἔργα παιδεύει· παθόντες εἴσονται τὸ ἐμὸν ἀψευδές, ἐπεὶ μαθόντες οὐκ ἔγνωσαν.
2.281Bu, hayatlarının sonuyla belli olacak. Eğer tabiata uygun bir ölümle ölürlerse, ilahi sözleri ben uydurmuşum demektir; ama yeni ve olağandışı bir ölümle ölürlerse, hakikate bağlılığıma tanıklık edilmiş olacak. Görüyorum: Yer yarılıyor, yarıklar alabildiğine genişliyor; kalabalık aileler yok oluyor, evler içindekilerle birlikte sürüklenip yutuluyor, insanlar diri diri Hades'e iniyor.”
ἐπικριθήσεται δὲ τοῦτο τῇ τοῦ βίου τελευτῇ· εἰ μὲν γὰρ θάνατον ἐνδέξονται τὸν κατὰ φύσιν, πέπλασμαι τὰ λόγια, εἰ δὲ καινόν τινα καὶ παρηλλαγμένον, τὸ φιλάληθές μοι μαρτυρηθήσεται. χάσματα γῆς ὁρῶ διηνοιγμένης ἐπὶ μήκιστον εὐρυνόμενα, πολυανθρώπους ἀπολλυμένας συγγενείας, αὐτάνδρους ὑποσυρομένας καὶ καταπινομένας οἰκίας, ζῶντας ἀνθρώπους εἰς ᾅδου κατερχομένους.“
2.282Musa susar susmaz yer bir depremle sarsılıp yarıldı; hem de en çok dinsizlerin çadırlarının bulunduğu yerden yarıldı, öyle ki çadırlar hep birden aşağı çekilip gözden kayboldu. Çünkü ayrılan parçalar, ayrılmalarına sebep olan iş görülünce yeniden birleşti.
ἐπεὶ δ’ ἡσύχασε, ῥήγνυται μὲν ἡ γῆ σεισμῷ τιναχθεῖσα, ῥήγνυται δὲ καθ’ ὃ μάλιστα μέρος αἱ σκηναὶ τῶν ἀσεβῶν ἦσαν, ὡς ὑπενεχθείσας ἀθρόας ἐπικρυφθῆναι· τὰ γὰρ διαστάντα μέρη πάλιν συνῆλθε, τῆς χρείας ἀποτελεσθείσης, ἧς ἕνεκα διεζεύχθη.
2.283Kısa süre sonra, isyanın elebaşları olan iki yüz elli adamın üzerine ansızın yıldırımlar düştü ve hepsini birden yakıp tüketti; bedenlerinden gömülecek bir parça bile bırakmadı.
μικρὸν δ’ ὕστερον τοὺς τῆς στάσεως ἡγεμόνας πεντήκοντα πρὸς τοῖς διακοσίοις ἄνδρας κεραυνοὶ κατασκήψαντες αἰφνίδιον ἀθρόους ἐξανάλωσαν μηδὲν μέρος ὑπολειπόμενοι τῶν σωμάτων, ὃ ταφῆς ἐπιμοιράσεται.
2.284Cezaların birbiri ardından gelmesi ve her birinin büyüklüğü, ilahi sözlerinin doğruluğuna Tanrı'yı tanık gösteren peygamberin dindarlığını ünlü ve dillere destan kıldı.
τὸ δὲ τῶν τιμωριῶν ἐπάλληλον καὶ τὸ ἑκατέρας μέγεθος διάσημον καὶ περιβόητον ἀπέφηνε τὴν εὐσέβειαν τοῦ προφήτου χρησαμένου θεῷ μάρτυρι τῆς περὶ τοὺς χρησμοὺς ἀληθείας.
2.285Şunu da gözden kaçırmamak gerekir: Dinsizlere verilen cezaları, evrenin ilkeleri olan yer ve gök aralarında paylaştı. Çünkü bu adamlar kötülüklerini yerde kök saldırmış, onu bu kadar yükseğe kaldırarak esire kadar uzatmışlardı.
ἄξιον δὲ κἀκεῖνο μὴ παριδεῖν, ὅτι τὰς κατὰ τῶν ἀσεβῶν κολάσεις διεκληρώσαντο γῆ καὶ οὐρανός, αἱ τοῦ παντὸς ἀρχαί· τὴν γὰρ μοχθηρίαν ἐρρίζωσαν μὲν ἐπὶ γῆς, ἐξέτειναν δ’ εἰς αἰθέρα, τοσοῦτον ὕψος, αὐτὴν διάραντες.
2.286Bu yüzden unsurların ikisi de ceza verdi: Yer yarılıp ayrılarak o sırada kendisine yük olanları aşağı çekip yuttu; gök de onları yakıp yok etmek için bol ateş, görülmemiş bir yağmur yağdırdı.
ὅθεν καὶ τῶν στοιχείων ἑκάτερον ἐχορήγησε τὰς τιμωρίας, ἡ μὲν ἵν’ ὑποσύρῃ καὶ καταπίῃ τοὺς τότε βαρύνοντας αὐτὴν ῥαγεῖσα καὶ διαστᾶσα, ὁ δ’ ἵνα καταφλέξῃ καὶ διαφθείρῃ πυρὸς πολλοῦ φοράν, καινότατον ὑετόν, ὀμβρήσας.
2.287Yutulanların da yıldırımla yok olanların da sonu aynı oldu: hiçbiri bir daha görünmedi. Kimileri, yarığın kapanıp düzleşmesiyle birleşen toprağın altında gizlendi; ötekiler de yıldırım ateşiyle baştan sona tükenip gitti.
τὸ δὲ τέλος καὶ τοῖς καταποθεῖσι καὶ τοῖς ὑπὸ τῶν κεραυνῶν διεφθαρμένοις ταὐτὸν ἀπέβαινεν· οὐδέτεροι γὰρ ἐφάνησαν, οἱ μὲν ἐπικρυφθέντες γῇ τῇ τοῦ χάσματος συνόδῳ πρὸς τὸ ἰσόπεδον ἑνωθείσῃ, οἱ δ’ ὅλοι δι’ ὅλων ἀναλωθέντες ὑπὸ τοῦ κεραυνίου πυρός.
2.288Uzun zaman sonra Musa buradan göğe göç edecek, ölümlü hayatı bırakıp ölümsüzlüğe erecekti. Onu yanına çağıran Baba, o güne kadar beden ve psykhē olmak üzere iki olan Musa'yı bütünüyle tekliğin tabiatına dönüştürüyor, güneş gibi parlayan bir nousa çeviriyordu. İşte o zaman, Tanrı'nın etkisi altına girerek, artık bütün millete topluca değil, her kabileye ayrı ayrı, gelecekte olacakları ve ileride gerçekleşecekleri bildirmiş görünür. Bunların bir kısmı gerçekleşmiştir, bir kısmı ise beklenmektedir; çünkü gelecek için güvencemiz, geçmişte söylenenlerin gerçekleşmiş olmasıdır.
Χρόνοις δ’ ὕστερον, ἐπειδὴ τὴν ἐνθένδε ἀποικίαν ἔμελλεν εἰς οὐρανὸν στέλλεσθαι καὶ τὸν θνητὸν ἀπολιπὼν βίον ἀπαθανατίζεσθαι μετακληθεὶς ὑπὸ τοῦ πατρός, ὃς αὐτὸν δυάδα ὄντα, σῶμα καὶ ψυχήν, εἰς μονάδος ἀνεστοιχείου φύσιν ὅλον δι’ ὅλων μεθαρμοζόμενος εἰς νοῦν ἡλιοειδέστατον, τότε δὴ κατασχεθεὶς οὐκέτι συλλήβδην ἀθρόῳ παντὶ τῷ ἔθνει θεσπίζειν ἔοικεν ἀλλὰ καὶ κατὰ μέρος ἑκάστῃ φυλῇ τὰ μέλλοντα γενέσθαι καὶ αὖθις ἀποβησόμενα· ὧν τὰ μὲν ἤδη συμβέβηκε, τὰ δὲ προσδοκᾶται, διότι πίστις τῶν μελλόντων ἡ τῶν προγεγονότων τελείωσις.
2.289Çünkü kabileler soyları bakımından, özellikle anneden gelen soyları bakımından birbirinden farklıydı; niyetleri pek çeşitli, hayattaki uğraşları da sayısız farklılık gösteriyordu. Bu yüzden her birine, bir miras paylaştırır gibi, kendisine uygun ilahi sözler ve kehanetler bulmak yerindeydi.
ἥρμοττε γὰρ διαφέροντας καὶ ταῖς σποραῖς, καὶ μάλιστα ἐν τοῖς μητρῴοις γένεσι, καὶ βουλευμάτων πολυτρόποις ἰδέαις καὶ τῶν περὶ τὸν βίον ἐπιτηδευμάτων ἀμυθήτοις διαφοραῖς ὥσπερ τινὰ κλήρου διανομὴν λογίων καὶ χρησμῶν ἁρμόζουσαν εὑρέσθαι.
2.290Bunlar hayranlık verici şeylerdir; ama en hayranlık verici olanı kutsal yazıların sonudur. Bu son, canlıdaki baş gibi, bütün kanun kitabının başıdır.
θαυμάσια μὲν οὖν ταῦτα· θαυμασιώτατον δὲ καὶ τὸ τέλος τῶν ἱερῶν γραμμάτων, ὃ καθάπερ ἐν τῷ ζῴῳ κεφαλὴ τῆς ὅλης νομοθεσίας ἐστίν.
2.291Musa artık yukarı alınırken, göğe doğru uçarak yolunu tutmak için adeta başlangıç çizgisinde dururken, ilahi bir soluk onu sardı. İlahi coşkuya kapılarak, daha yaşarken kendi ölümüne dair olanları yerli yerince önceden bildirdi: henüz ölmemişken nasıl öldüğünü; kimse yanında olmadan, yani ölümlü ellerle değil ölümsüz kuvvetlerle nasıl gömüldüğünü; atalarının mezarına da konmayıp hiçbir insanın görmediği özel bir mezara layık görüldüğünü; bütün milletin, her birine ve hepsine gösterdiği tarifsiz sevgi ve özen yüzünden onun için bir ay boyunca gözyaşı dökerek, hem tek tek hem hep birlikte yas tuttuğunu.
ἤδη γὰρ ἀναλαμβανόμενος καὶ ἐπ’ αὐτῆς βαλβῖδος ἑστώς, ἵνα τὸν εἰς οὐρανὸν δρόμον διιπτάμενος εὐθύνῃ, καταπνευσθεὶς καὶ ἐπιθειάσας ζῶν ἔτι τὰ ὡς ἐπὶ θανόντι ἑαυτῷ προφητεύει δεξιῶς, ὡς ἐτελεύτησε μήπω τελευτήσας, ὡς ἐτάφη μηδενὸς παρόντος, δηλονότι χερσὶν οὐ θνηταῖς ἀλλ’ ἀθανάτοις δυνάμεσιν, ὡς οὐδ’ ἐν τάφῳ τῶν προπατόρων ἐκηδεύθη τυχὼν ἐξαιρέτου μνήματος, ὃ μηδεὶς εἶδεν ἀνθρώπων, ὡς σύμπαν τὸ ἔθνος αὐτὸν ὅλον μῆνα δακρυρροοῦν ἐπένθησεν ἴδιον καὶ κοινὸν πένθος ἐπιδειξάμενον ἕνεκα τῆς ἀλέκτου καὶ πρὸς ἕνα ἕκαστον καὶ πρὸς ἅπαντας εὐνοίας καὶ κηδεμονίας.
2.292Kral, kanun koyucu, başkâhin ve peygamber Musa'nın hayatı ve ölümü kutsal yazılarda böyle anlatılır.
τοιοῦτος μὲν ὁ βίος, τοιαύτη δὲ καὶ ἡ τελευτὴ τοῦ βασιλέως καὶ νομοθέτου καὶ ἀρχιερέως καὶ προφήτου Μωυσέως διὰ τῶν ἱερῶν γραμμάτων μνημονεύεται.
2.86Perdelerin genişliklerinin toplamından çıkan kırk arşının otuzunu uzunluk tutuyordu —çadırın uzunluğu da bu kadardı—, dokuzunu arka bölme, kalan bir arşını da giriş tarafı; böylece bu arşın, çadırı saran bütün örtüyü birbirine bağlıyordu. Giriş kısmında ise iç örtü vardı.
τῶν δὲ τεσσαράκοντα, οἳ συναριθμοῦνται ἐκ τοῦ τῶν δέκα αὐλαιῶν πλάτους, τριάκοντα μὲν ἀπολαμβάνει τὸ μῆκος — τοσοῦτον γάρ ἐστι καὶ ⟨τὸ⟩ τῆς σκηνῆς —, ἐννέα δὲ ὁ ὀπισθόδομος, τὸν δὲ λοιπὸν τὸ κατὰ τὸ προπύλαιον, ἵνα δεσμὸς ᾖ τοῦ ὅλου περιβλήματος· ἐπὶ δὲ τοῦ προπυλαίου τὸ καταπέτασμα.
2.87Aslında perdeler de bir bakıma birer örtüdür; yalnız tavanı ve duvarları örttükleri için değil, aynı malzemeden, mor, erguvani, kırmızı ve ince ketenden dokundukları için de. İç örtü ile "kapak" denen dış örtü de aynı malzemeden yapılmıştı. İç örtü içeride, dört direğin önüne gerilmişti ki en içteki kutsal yer gizli kalsın; dış örtü ise dışarıda, beş direğin önündeydi ki kâhinliğe adanmamış hiç kimse uzaktan kutsal şeyleri seyredemesin.
σχεδὸν δὲ καὶ αἱ αὐλαῖαι καταπετάσματ’ εἰσίν, οὐ μόνον τῷ τὸν ὄροφον καὶ τοὺς τοίχους καλύπτειν, ἀλλὰ καὶ τῷ συνυφάνθαι γένεσι τοῖς αὐτοῖς, ὑακίνθῳ καὶ πορφύρᾳ καὶ κοκκίνῳ καὶ βύσσῳ. ἐκ δὲ τῶν αὐτῶν τό τε καταπέτασμα καὶ τὸ λεγόμενον κάλυμμα κατεσκευάζετο, τὸ μὲν εἴσω κατὰ τοὺς τέσσαρας κίονας, ἵν’ ἐπικρύπτηται τὸ ἄδυτον, τὸ δ’ ἔξω κατὰ τοὺς πέντε, ὡς μηδεὶς ἐξ ἀπόπτου δύναιτο τῶν μὴ ἱερωμένων καταθεάσασθαι τὰ ἅγια.
2.88Musa dokumaların malzemesini de sayısız seçenek arasından en iyilerini ayıklayarak belirledi. Seçtiği malzemeler, evrenin kendilerinden meydana geldiği unsurlar —toprak, su, hava ve ateş— sayısıncaydı ve her biri bunlardan birine karşılık geliyordu: ince keten topraktan, erguvan sudan gelir; mor havaya benzer, çünkü hava tabiatça karadır; kırmızı da ateşe benzer, çünkü ikisi de aldır. Zira her şeyin babası ve yöneticisi için elle yapılmış bir mabet kuranların, onun bütünü yaratırken kullandığı maddelerin benzerlerini almaları gerekiyordu.
τὰς δὲ τῶν ὑφασμάτων ὕλας ἀριστίνδην ἐπέκρινεν ἐκ μυρίων ὅσων ἑλόμενος τοῖς στοιχείοις ἰσαρίθμους, ἐξ ὧν ἀπετελέσθη ὁ κόσμος, καὶ πρὸς αὐτὰ λόγον ἐχούσας, γῆν καὶ ὕδωρ καὶ ἀέρα καὶ πῦρ· ἡ μὲν γὰρ βύσσος ἐκ γῆς, ἐξ ὕδατος δ’ ἡ πορφύρα, ἡ δ’ ὑάκινθος ἀέρι ὁμοιοῦται — φύσει γὰρ μέλας οὗτος —, τὸ δὲ κόκκινον πυρί, διότι φοινικοῦν ἑκάτερον· ἦν γὰρ ἀναγκαῖον ἱερὸν χειροποίητον κατασκευάζοντας τῷ πατρὶ καὶ ἡγεμόνι τοῦ παντὸς τὰς ὁμοίας λαβεῖν οὐσίας, αἷς τὸ ὅλον ἐδημιούργει.
2.89Kutsal bir mabede benzeyen çadır, anlatılan biçimde yapıldı. Çevresine, uzunluğu yüz, genişliği elli arşın olan kutsal bir avlu çevrildi. Avlunun direkleri birbirinden eşit, beşer arşın aralıklarla dikilmişti; böylece toplam altmış direk oluyordu: kırkı uzunluk boyunca, yirmisi genişlik boyunca dağılıyor, her iki kenara bunların yarısı düşüyordu.
Ἡ μὲν οὖν σκηνή, καθάπερ νεὼς ἅγιος, τὸν εἰρημένον τρόπον κατεσκευάσθη. τέμενος δ’ αὐτῆς ἐν κύκλῳ περιεβάλετο πηχῶν μῆκος ἑκατὸν καὶ πλάτος πεντήκοντα, κίονας ἔχον ἀφεστῶτας ἴσον ἀλλήλων διάστημα πέντε πήχεις, ὡς τοὺς μὲν σύμπαντας ἑξήκοντα εἶναι, διανέμεσθαι δ’ εἰς μὲν τὸ μῆκος τεσσαράκοντα, πρὸς δὲ τὸ εὖρος εἴκοσι, καθ’ ἑκάτερα μέρη τοὺς ἡμίσεις.
2.90Direklerin içi sedirdi, dış yüzü gümüş kaplamaydı; hepsinin tabanları tunçtandı, yükseklikleri de beş arşındı. Usta, "avlu" denen yerin yüksekliğini çadırınkinin tam yarısı kadar tutmayı uygun bulmuştu ki çadır iki kat yükseğe çıkmış olarak uzaktan görünsün. Temiz olmayan hiç kimse içeri girmesin diye, uzunluk ve genişlik boyunca direklere, yelkenleri andıran ince keten bezler gerilmişti. Yerleşim şöyleydi: Uzunluğu otuz arşın, direklerin kalınlığıyla birlikte genişliği on arşın olan çadır ortaya kurulmuştu. Çadır avlunun üç kenarından, yani iki yanından ve arka bölmesinden eşit uzaklıktaydı; bu uzaklık yirmi arşın olarak ölçülüyordu. Giriş tarafında ise, içeri girenler kalabalık olacağından, doğal olarak aralık daha genişti: elli arşın. Avlunun yüz arşını ancak böyle tamamlanacaktı: arka bölmedeki yirmi arşın ile çadırın kapladığı otuz arşın, girişlerdeki elli arşına eklenince.
ὕλη δὲ τῶν στύλων τὰ μὲν ἐντὸς κέδρος, τὰ δ’ ἐκ τῆς ἐπιφανείας ἄργυρος, ἁπάντων δ’ αἱ βάσεις χαλκαῖ, καὶ τὸ ὕψος ἴσον πέντε πηχῶν· ἔδοξε γὰρ ἁρμόττον εἶναι τῷ τεχνίτῃ συνελεῖν ὅλῳ ἡμίσει τὸ ὕψος τῆς λεγομένης αὐλῆς, ἵν’ ἡ σκηνὴ πρὸς τὸ διπλάσιον μετέωρος ἀρθεῖσα προφαίνηται. λεπταὶ δ’ ὀθόναι κατὰ τοῦ μήκους καὶ πλάτους ἦσαν ἐφαρμοζόμεναι τοῖς κίοσιν ἱστίοις ἐμφερεῖς, ὑπὲρ τοῦ μηδένα τῶν μὴ καθαρῶν
εἰσιέναι. ἡ δὲ θέσις τοιάδε ἦν· μέση μὲν ἵδρυτο ἡ σκηνὴ μῆκος ἔχουσα τριάκοντα πήχεις καὶ εὖρος δέκα σὺν τῷ βάθει τῶν κιόνων, ἀφειστήκει δὲ τῆς αὐλῆς ἐκ τριῶν μερῶν ἴσῳ διαστήματι, δυοῖν μὲν κατὰ τὰς πλευράς, ἑνὸς δὲ κατὰ τὸν ὀπισθόδομον, τὸ δὲ διάστημα ἐξ εἴκοσι πηχῶν ἀνεμετρεῖτο· κατὰ δὲ τὸ προπύλαιον, ὡς εἰκός, ἕνεκα τοῦ πλήθους τῶν εἰσιόντων μεῖζον ἐγίνετο διάστημα πεντήκοντα πηχῶν· οὕτως γὰρ οἱ ἑκατὸν τῆς αὐλῆς ἔμελλον ἐκπληροῦσθαι, τῶν κατὰ τὸν ὀπισθόδομον εἴκοσι καὶ οὓς ἀπελάμβανεν ἡ σκηνὴ τριάκοντα συντεθέντων τοῖς κατὰ τὰς εἰσόδους πεντήκοντα.
2.92Çünkü çadırın girişi, iki ayrı elli arşınlık kesimin ortasında bir sınır gibi duruyordu: biri doğudaydı, girişler oradaydı; öteki batıdaydı, çadırın uzunluğu ile arkadaki çevre duvarı oradaydı.
τὰ γὰρ προπύλαια τῆς σκηνῆς ὡσανεὶ μέσος ὅρος ἵδρυτο διττῆς πεντηκοντάδος, τῆς μὲν κατ’ ἀνατολάς, ἔνθα αἱ εἴσοδοι, τῆς δὲ πρὸς δυσμάς, ἔνθα τό τε μῆκος τῆς σκηνῆς καὶ ὁ κατόπιν περίβολος.
2.93Avluya girilen yerin başında, son derece güzel ve büyük bir giriş daha yapılmıştı. Dört direk üzerine kuruluydu; direklerin önüne, çadırın içindeki dokumalarla aynı biçimde ve aynı malzemeden işlenmiş rengârenk bir dokuma gerilmişti.
κάλλιστον δὲ καὶ μέγιστον ἄλλο προπύλαιον ἐν ἀρχῇ τῆς εἰς τὴν αὐλὴν εἰσόδου κατεσκευάζετο διὰ τεττάρων κιόνων, καθ’ ὧν ἐτείνετο ποικίλον ὕφασμα τὸν αὐτὸν τρόπον τοῖς εἴσω κατὰ τὴν σκηνὴν κἀκ τῆς ὁμοίας ὕλης ἀπειργασμένον.
2.94Bunlarla birlikte kutsal eşyalar da yapılıyordu: sandık, şamdan, masa, buhurdan ve sunak. Sunak açık havaya, çadırın girişlerinin tam karşısına kuruldu; çadırdan uzaklığı, hizmet edenlerin her gün sunulan kurbanları rahatça yerine getirebileceği kadardı.
Ἅμα δὲ τούτοις ἐδημιουργεῖτο καὶ σκεύη ἱερά, κιβωτός, λυχνία, τράπεζα, θυμιατήριον, βωμός. ὁ μὲν οὖν βωμὸς ἱδρύετο ἐν ὑπαίθρῳ, τῶν εἰσόδων τῆς σκηνῆς ἀντικρύ, ἀφεστὼς τοσοῦτον ὅσον ἱκανὸν λειτουργοῖς εἶναι διάστημα πρὸς τὰς καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ἐπιτελουμένας θυσίας.
2.95Sandık ise en içteki kutsal yerde, kimsenin adım atamayacağı yerde, örtülerin ardındaydı; içi de dışı da bol altınla kaplanmıştı. Üstünde bir kapak gibi duran parçaya kutsal kitaplarda "merhamet kapağı" (hilastērion) denir.
ἡ δὲ κιβωτὸς ἐν ἀδύτῳ καὶ ἀβάτῳ τῶν καταπετασμάτων εἴσω, κεχρυσωμένη πολυτελῶς ἔνδοθέν τε καὶ ἔξωθεν, ἧς ἐπίθεμα ὡσανεὶ πῶμα τὸ λεγόμενον ἐν ἱεραῖς βίβλοις ἱλαστήριον.
2.96Kitapta bu kapağın uzunluğu ve genişliği bildirilir, derinliği hiç bildirilmez; bu yüzden geometrideki yüzeye çok benzer. Görünüşe göre bu kapak, tabiat açısından bakılırsa Tanrı'nın merhametli kuvvetinin simgesidir; ahlak açısından bakılırsa da kendine karşı merhametli bir aklın simgesidir: mantıksızca yükselen ve şişinen kibri, alçakgönüllülük sevgisiyle ve epistēmē ile dizginleyip indirmek isteyen bir aklın.
τούτου μῆκος μὲν καὶ πλάτος μεμήνυται, βάθος δ’ οὐδέν, ἐπιφανείᾳ γεωμετρικῇ μάλισθ’ ὡμοιωμένου, ὅπερ ἔοικεν εἶναι σύμβολον φυσικώτερον μὲν τῆς ἵλεω τοῦ θεοῦ δυνάμεως, ἠθικώτερον δὲ διανοίας πάλιν, ἵλεω δ’ ἑαυτῇ, τὴν πρὸς ὕψος ἄλογον αἴρουσαν καὶ φυσῶσαν οἴησιν ἀτυφίας ἔρωτι σὺν ἐπιστήμῃ στέλλειν καὶ καθαιρεῖν ἀξιούσης.
2.97Sandık kanunların kabıdır; çünkü Tanrı'nın bildirdiği sözler onun içine konur. "Merhamet kapağı" diye adlandırılan kapak ise iki kanatlı varlığın tabanıdır. Bunlara atalarının dilinde Kerubim denir; Yunanlar ise "tanıma ve engin epistēmē" derlerdi.
ἀλλ’ ἡ μὲν κιβωτὸς ἀγγεῖον νόμων ἐστίν· εἰς γὰρ ταύτην κατατίθεται τὰ χρησθέντα λόγια· τὸ δ’ ἐπίθεμα τὸ προσαγορευόμενον ἱλαστήριον βάσις ἐστὶ πτηνῶν δυοῖν, ἃ πατρίῳ μὲν γλώττῃ προσαγορεύεται Χερουβίμ, ὡς δ’ ἂν Ἕλληνες εἴποιεν, ἐπίγνωσις καὶ ἐπιστήμη πολλή.
2.98Bazıları bunların, birbirine dönük duruşlarıyla iki yarıkürenin, yerin altındakiyle yerin üstündekinin simgesi olduğunu söyler; çünkü bütün gök kanatlıdır.
ταῦτα δέ τινες μέν φασιν εἶναι σύμβολα τῶν ἡμισφαιρίων ἀμφοῖν κατὰ τὴν ἀντιπρόσωπον θέσιν, τοῦ τε ὑπὸ γῆν καὶ ὑπὲρ γῆν· πτηνὸν γὰρ ὁ σύμπας οὐρανός.
2.99Bense bunlarla, örtük anlamlar yoluyla Var Olan'ın en eski ve en yüce iki kuvvetinin, yaratıcı kuvvet ile hükümranlık kuvvetinin gösterildiğini söylerdim. Yaratıcı kuvvetine "Tanrı" denir; bu evreni onunla kurmuş, yapmış ve düzene koymuştur. Hükümranlık kuvvetine ise "Rab" denir; yaratılmışları onunla yönetir, onlara adaletle ve sarsılmadan hükmeder.
ἐγὼ δ’ ἂν εἴποιμι δηλοῦσθαι δι’ ὑπονοιῶν τὰς πρεσβυτάτας καὶ ἀνωτάτω δύο τοῦ ὄντος δυνάμεις, τήν τε ποιητικὴν καὶ βασιλικήν· ὀνομάζεται δ’ ἡ μὲν ποιητικὴ δύναμις αὐτοῦ θεός, καθ’ ἣν ἔθηκε καὶ ἐποίησε καὶ διεκόσμησε τόδε τὸ πᾶν, ἡ δὲ βασιλικὴ κύριος, ᾗ τῶν γενομένων ἄρχει καὶ σὺν δίκῃ βεβαίως ἐπικρατεῖ.
2.100Çünkü hakikatte var olan yalnız O olduğundan, gerçek anlamda yaratıcı da O'dur, zira var olmayanları varlığa getirmiştir; tabiatça kral da O'dur, çünkü yaratılmışları onları yaratandan daha adil yönetebilecek kimse yoktur.
μόνος γὰρ πρὸς ἀλήθειαν ὢν καὶ ποιητής ἐστιν ἀψευδῶς, ἐπειδὴ τὰ μὴ ὄντα ἤγαγεν εἰς τὸ εἶναι, καὶ βασιλεὺς φύσει, διότι τῶν γεγονότων οὐδεὶς ἂν ἄρχοι δικαιότερον τοῦ πεποιηκότος.
2.101Dört direk ile beş direk arasındaki sınır bölgesi, tam anlamıyla mabedin ön odası denebilecek yerdir; iki dokumayla kapatılmıştır: içteki dokumaya iç örtü, dıştakine dış örtü denir. Daha önce sayılan eşyalardan geri kalan üçü buraya kurulmuştu. Ortada buhurdan duruyordu; bu, toprak ile suyun her birinden bize gelen nimetler için sunulması gereken şükranın simgesidir, çünkü evrenin orta yeri bu ikisinin payına düşmüştür.
ἐν δὲ τῷ μεθορίῳ τῶν τεσσάρων καὶ πέντε κιόνων, ὅπερ ἐστὶ κυρίως εἰπεῖν πρόναον εἰργόμενον δυσὶν ὑφάσμασι, τῷ μὲν ἔνδον ὃ καλεῖται καταπέτασμα, τῷ δ’ ἐκτὸς ὃ προσαγορεύεται κάλυμμα, τὰ λοιπὰ τρία σκεύη τῶν προειρημένων ἱδρύετο· μέσον μὲν τὸ θυμιατήριον, γῆς καὶ ὕδατος σύμβολον εὐχαριστίας, ἣν ἕνεκα τῶν γινομένων ἀφ’ ἑκατέρου προσῆκε ποιεῖσθαι· τὸν γὰρ μέσον ταῦτα τοῦ κόσμου τόπον κεκλήρωται·