Philon
İbrahim Üzerine
De Abrahamo
1Beş kitapta yazılmış kutsal kanunlardan ilki Tekvin (Genesis) diye anılır ve bu başlığı taşır. Adını başta anlattığı evrenin oluşundan (genesis) almıştır; oysa içinde sayısız başka olay da anlatılır: barış ya da savaş, bereket ya da kıtlık, açlık ya da bolluk; ateşle ve suyla yeryüzünde olan en büyük yıkımlar, ya da tersine havanın ve mevsimlerin ılımlılığı sayesinde canlıların ve bitkilerin doğup gürbüzce büyümesi; kimi aretēyle,
Τῶν ἱερῶν νόμων ἐν πέντε βίβλοις ἀναγραφέντων ἡ πρώτη καλεῖται καὶ ἐπιγράφεται Γένεσις ἀπὸ τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως, ἣν ἐν ἀρχῇ περιέχει, λαβοῦσα τὴν πρόσρησιν, καίτοι μυρίων ἄλλων ἐμφερομένων πραγμάτων, ὅσα κατ’ εἰρήνην ἢ πόλεμον ἢ φορὰς καὶ ἀφορίας ἢ λιμὸν καὶ εὐθηνίαν ἢ τὰς μεγίστας τῶν ἐπὶ γῆς φθορὰς διὰ πυρὸς καὶ ὕδατος ἢ τοὐναντίον γενέσεις καὶ εὐτροφίας ζῴων καὶ φυτῶν κατὰ τὴν ἀέρος καὶ τῶν ἐτησίων ὡρῶν εὐκρασίαν καὶ ἀνδρῶν τῶν μὲν ἀρετῇ
2 kimi kötülükle yaşamış insanlar. Ama bunların kimi evrenin kısımları, kimi de onun başından geçenler olduğundan ve evren en olgun ve en tam şey olduğundan, Musa bütün kitabı ona adadı. Evrenin yaratılışının nasıl düzenlendiğini önceki eserimizde elimizden geldiğince ayrıntılı olarak inceledik.
τῶν δὲ κακίᾳ συμβιωσάντων· ἀλλ’ ἐπεὶ τούτων τὰ μέν ἐστι τοῦ κόσμου μέρη, τὰ δὲ παθήματα, τελειότατον δὲ καὶ πληρέστατον ὁ κόσμος, αὐτῷ τὴν ὅλην βίβλον ἀνέθηκεν. ὃν μὲν οὖν τρόπον ἡ κοσμοποιία διατέτακται, διὰ τῆς προτέρας συντάξεως, ὡς οἷόν τε ἦν, ἠκριβώσαμεν.
3Şimdi kanunları sırasıyla ve düzen içinde incelememiz gerektiğinden, tek tek kanunları, yani adeta suretleri sonraya bırakalım ve önce daha genel olanları, adeta asıl örnekleri inceleyelim.
ἐπεὶ δὲ τοὺς νόμους κατὰ τὸ ἑξῆς ⟨καὶ⟩ ἀκόλουθον ἀναγκαῖον διερευνᾶσθαι, τῶν ἐπὶ μέρους καὶ ὡς ἂν εἰκόνων ὑπέρθεσιν ποιησάμενοι τοὺς καθολικωτέρους καὶ ὡς ἂν ἀρχετύπους προτέρους διερευνήσωμεν.
4Bunlar kusursuz ve güzel bir hayat yaşamış insanlardır. Aretēleri en kutsal yazılara bir anıt taşına kazınır gibi kaydedilmiştir; yalnız onları övmek için değil, okuyanları teşvik edip aynı gayrete yöneltmek için de. Çünkü o insanlar canlı ve akıl sahibi kanunlar olmuşlardır. Musa onları iki sebeple yüceltti. Birincisi, konmuş buyrukların tabiata aykırı düşmediğini göstermek istiyordu;
οὗτοι δέ εἰσιν ἀνδρῶν οἱ ἀνεπιλήπτως καὶ καλῶς βιώσαντες, ὧν τὰς ἀρετὰς ἐν ταῖς ἱερωτάταις ἐστηλιτεῦσθαι γραφαῖς συμβέβηκεν, οὐ πρὸς τὸν ἐκείνων ἔπαινον αὐτὸ μόνον, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ τοῦ τοὺς ἐντυγχάνοντας προτρέψασθαι καὶ ἐπὶ τὸν ὅμοιον ζῆλον ἀγαγεῖν. οἱ γὰρ ἔμψυχοι καὶ λογικοὶ νόμοι ἄνδρες ἐκεῖνοι γεγόνασιν, οὓς δυοῖν χάριν ἐσέμνυνεν· ἑνὸς μὲν βουλόμενος ἐπιδεῖξαι, ὅτι τὰ τεθειμένα διατάγματα τῆς φύσεως οὐκ ἀπᾴδει,
5 ikincisi de konmuş kanunlara göre yaşamak isteyenler için bunun büyük bir zahmet olmadığını. Çünkü ilk insanlar, tek tek kanunlardan hiçbiri daha yazılmadan önce, yazılı olmayan bir kanun düzenine kolayca ve rahatça uymuşlardı. Öyle ki biri haklı olarak şöyle diyebilir: Konmuş kanunlar, eskilerin hayatının hatıralarından, onların yaptıkları işlerin ve söyledikleri sözlerin anlatısından başka bir şey değildir.
δευτέρου δὲ ὅτι οὐ πολὺς πόνος τοῖς ἐθέλουσι κατὰ τοὺς κειμένους νόμους ζῆν, ὁπότε καὶ ἀγράφῳ τῇ νομοθεσίᾳ, πρίν τι τὴν ἀρχὴν ἀναγραφῆναι τῶν ἐν μέρει, ῥᾳδίως καὶ εὐπετῶς ἐχρήσαντο οἱ πρῶτοι· ὡς δεόντως ἄν τινα φάναι, τοὺς τεθέντας νόμους μηδὲν ἄλλ’ ἢ ὑπομνήματα εἶναι βίου τῶν παλαιῶν, ἀρχαιολογοῦντας ἔργα καὶ λόγους, οἷς ἐχρήσαντο.
6Çünkü onlar kimsenin öğrencisi ve müridi olmadılar, ne yapıp ne söylemeleri gerektiğini öğretmenlerden öğrenmediler. Kendi kulaklarıyla işitip kendi kendilerine öğrenerek tabiata uymayı benimsediler; tabiatın kendisinin, gerçekten de olduğu gibi, en eski kanun olduğunu düşünüp bütün hayatları boyunca iyi bir kanun düzeni içinde yaşadılar. İsteyerek kınanacak hiçbir şey yapmadılar; talihten gelenler için de Tanrı'ya yalvarıp yakarışlarla ve dualarla O'nu yatıştırdılar. Böylece hem bile bile yapılan, hem istemeden olan işlerde doğru giden bütünlüklü bir hayata katıldılar.
ἐκεῖνοι γὰρ οὔτε γνώριμοι καὶ φοιτηταὶ γενόμενοί τινων οὔτε παρὰ διδασκάλοις ἃ χρὴ πράττειν καὶ λέγειν ἀναδιδαχθέντες, αὐτήκοοι δὲ καὶ αὐτομαθεῖς, ἀκολουθίαν φύσεως ἀσπασάμενοι, τὴν φύσιν αὐτήν, ὅπερ ἐστὶ πρὸς ἀλήθειαν, πρεσβύτατον θεσμὸν εἶναι ὑπολαβόντες ἅπαντα τὸν βίον ηὐνομήθησαν, ὑπαίτιον μὲν οὐδὲν γνώμαις ἑκουσίοις ἐργασάμενοι, περὶ δὲ τῶν ἐκ τύχης ποτνιώμενοι τὸν θεὸν καὶ λιταῖς καὶ ἱκεσίαις ἐξευμενιζόμενοι πρὸς ὁλοκλήρου μετουσίαν ζωῆς δι’ ἀμφοτέρων κατορθουμένης τῶν τε ἐκ προνοίας καὶ τῶν ἄνευ ἑκουσίου γνώμης.
7Umut iyi şeylere katılmanın başlangıcıdır; aretēyi seven psykhē de gerçekten güzel olana ulaşmaya can atarak bu umudu bir anayol gibi yarıp açar. Bu yüzden Musa, umudun ilk âşığına türün ortak adı olan "insan" adını, onu özellikle onurlandırarak bağışlamıştır.
Ἐπειδὴ τοίνυν ἀρχὴ μετουσίας ἀγαθῶν ἐστιν ἐλπὶς καὶ ταύτην οἷα λεωφόρον ὁδὸν ἡ φιλάρετος ἀνατέμνει καὶ ἀνοίγει ψυχὴ σπουδάζουσα τυχεῖν τοῦ πρὸς ἀλήθειαν καλοῦ, τὸν πρῶτον ἐλπίδος ἐραστὴν προσεῖπεν „ἄνθρωπον“ τὸ κοινὸν τοῦ γένους ὄνομα κατ’ ἐξαίρετον χάριν δωρησάμενος αὐτῷ.
8Çünkü Keldaniler insana Enos derler; sanki gerçek anlamda yalnız iyi şeyleri bekleyen ve güzel umutlara dayanan kişi insanmış gibi. Buradan açıktır ki Musa umutsuz kişiyi insan değil, insan biçimli bir hayvan sayar; çünkü insan psykhēsine en çok ait olandan, umuttan yoksundur.
Χαλδαῖοι γὰρ τὸν ἄνθρωπον Ἐνὼς καλοῦσιν, ὡς μόνου πρὸς ἀλήθειαν ὄντος ἀνθρώπου τοῦ τὰ ἀγαθὰ προσδοκῶντος καὶ ἐλπίσι χρησταῖς ἐφιδρυμένου· ἐξ οὗ δῆλον, ὅτι τὸν δύσελπιν οὐκ ἄνθρωπον ἀλλ’ ἀνθρωποειδὲς ἡγεῖται θηρίον τὸ οἰκειότατον ἀνθρωπίνης ψυχῆς, ἐλπίδα, ἀφῃρημένον.
9Bu yüzden umut dolu kişiyi pek güzel bir biçimde övmek isteyerek önce onun her şeyin babasına ve yaratıcısına umut bağladığını söyler (bk. Tekvin 4,26), sonra şunu ekler: "Bu, insanların doğuşunun kitabıdır" (Tekvin 5,1). Oysa ondan önce de babalar ve dedeler yaşamıştı; ama Musa onları karışık bir soyun önderleri saydı, bunu ise en saf, süzülmüş, gerçekten akıl sahibi olan soyun önderi.
ὅθεν καὶ παγκάλως ὑμνῆσαι βουλόμενος τὸν εὔελπιν προειπών, ὅτι οὗτος ἤλπισεν ἐπὶ τὸν τῶν ὅλων πατέρα καὶ ποιητήν (cf. Gen. 4, 26), ἐπιλέγει· „αὕτη ἡ βίβλος γενέσεως ἀνθρώπων“ (Gen. 5, 1), καίτοι πατέρων καὶ πάππων ἤδη γεγονότων· ἀλλὰ τοὺς μὲν ἀρχηγέτας τοῦ μικτοῦ γένους ὑπέλαβεν εἶναι, τουτονὶ δὲ τοῦ καθαρωτάτου καὶ διηθημένου, ὅπερ ὄντως ἐστὶ λογικόν.
10Nasıl sayısız şair varken seçkinliğinden ötürü yalnız Homeros'a "şair" deniyorsa; beyaz olmayan her şey kara olduğu hâlde yazı yazdığımız mürekkebe Yunanca "kara" deniyorsa; Atina'da dokuz arkhon arasında en üstün olan, yılların adıyla sayıldığı arkhona kısaca "arkhon" deniyorsa, Musa da aynı biçimde umut sahibi kişiye seçkinliğinden ötürü "insan" adını verdi; ötekilerin kalabalığını ise aynı ada layık görmeyip sessizce geçti.
καθάπερ γὰρ ποιητὴς Ὅμηρος, μυρίων ποιητῶν ὄντων, κατ’ ἐξοχὴν λέγεται, καὶ τὸ μέλαν ᾧ γράφομεν, καίτοι παντὸς ὃ μὴ λευκόν ἐστι μέλανος ὄντος, καὶ ἄρχων Ἀθήνῃσιν ὁ ἐπώνυμος καὶ τῶν ἐννέα ἀρχόντων ἄριστος, ἀφ’ οὗ οἱ χρόνοι καταριθμοῦνται, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸν ἐλπίδι χρώμενον „ἄνθρωπον“ κατ’ ἐξοχὴν ὠνόμασε τὰ πλήθη τῶν ἄλλων ἀφησυχάσας ὡς οὐκ ἀξίων τῆς αὐτῆς προσρήσεως ἐπιλαχεῖν.
11Ona gerçek insanın doğuşunun kitabı demesi de yerindedir, isabetsiz değildir. Çünkü umut dolu kişi yazılmaya ve anılmaya layıktır; ama güvelerin yiyip bitireceği kâğıtlarda değil, değerli işlerin yazılı durduğu ölümsüz tabiatta.
εὖ μέντοι καὶ τὴν βίβλον γενέσεως τοῦ πρὸς ἀλήθειαν ἀνθρώπου προσεῖπεν, οὐκ ἀπὸ σκοποῦ, διότι γραφῆς καὶ μνήμης ἄξιος ὁ εὔελπις, οὐ τῆς ἐν χαρτιδίοις ὑπὸ σητῶν διαφθαρησομένοις, ἀλλὰ τῆς ἐν ἀθανάτῳ τῇ φύσει, παρ’ ᾗ τὰς σπουδαίας πράξεις ἀναγράπτους εἶναι συμβέβηκεν.
12Toprakta doğan ilk insandan saymaya başlarsak, Keldanilerin Enos, Yunanların ise "insan" dediği kişinin dördüncü olduğunu görürüz.
εἰ μέντοι καταριθμήσειέ τις ἀπὸ τοῦ πρώτου καὶ γηγενοῦς, τὸν ὑπὸ μὲν Χαλδαίων Ἐνὼς Ἑλλάδι δὲ διαλέκτῳ προσαγορευόμενον „ἄνθρωπον“ εὑρήσει τέταρτον.
13Sayılar arasında dört, cisimsiz ve akılla kavranan ousia'ları benimseyen öteki filozoflar arasında, en çok da her şeyi bilen Musa'da itibar görür. Musa dördüncü sayıyı yücelterek onun için "kutsaldır ve övgüye değerdir" (Levililer 19,24) der. Bunun hangi sebeplerle söylendiği önceki eserde anlatılmıştır.
ἐν ἀριθμοῖς δὲ ἡ τετρὰς τετίμηται παρά τε τοῖς ἄλλοις φιλοσόφοις, ὅσοι τὰς ἀσωμάτους οὐσίας καὶ νοητὰς ἠσπάσαντο, καὶ μάλιστα παρὰ Μωυσεῖ τῷ πανσόφῳ, ὃς σεμνύνων τὸν τέταρτον ἀριθμόν φησιν, ὅτι "ἅγιός ἐστι καὶ αἰνετός“ (Lev. 19, 24)· δι’ ἃς δ’ αἰτίας ἐλέχθη, διὰ τῆς προτέρας συντάξεως εἴρηται.
14Umut dolu kişi kutsal ve övgüye değerdir; umutsuz kişi ise tersine kirli ve kınanacaktır, çünkü her konuda korkuyu, o kötü danışmanı dinler. Derler ki hiçbir şey birbirine umutla korku kadar düşman değildir; belki de haklı olarak: İkisi de bir beklentidir, ama biri iyi şeylerin, öteki tersine kötü şeylerin beklentisidir; tabiatları da barışmaz ve
ἅγιος δὲ καὶ ἐπαινετὸς ὁ εὔελπις, ὡς τοὐναντίον ἄναγνος καὶ ψεκτὸς ὁ δύσελπις, φόβῳ πρὸς ἅπαντα συμβούλῳ κακῷ χρώμενος· οὐδὲν γὰρ οὕτως ἐχθρὸν ἄλλο ἄλλῳ φασίν, ὡς ἐλπίδα φόβῳ καὶ φόβον ἐλπίδι· καὶ μήποτ’ εἰκότως· προσδοκία μὲν γὰρ ἑκάτερον, ἀλλ’ ἡ μὲν ἀγαθῶν, ἡ δ’ ἔμπαλιν κακῶν, ἀκατάλλακτοι δ’ αἱ φύσεις
15 uzlaşmaz. Umut hakkında bu kadarını söylemek yeter. Tabiat onu, içerideki kraliçe aretēlerin kapısına bir kapıcı gibi yerleştirmiştir; önce ona saygı göstermeden onlarla karşılaşmak mümkün değildir.
τούτων καὶ ἀσύμβατοι. τοσαῦτα μὲν ἀπόχρη περὶ ἐλπίδος εἰπεῖν, ἣν ἐπὶ θύραις οἷα πυλωρὸν ἡ φύσις ἱδρύσατο βασιλίδων τῶν ἔνδον ἀρετῶν, αἷς οὐκ ἔστιν ἐντυχεῖν μὴ ταύτην προθεραπεύσαντας.
16Kanun koyucular da, her yerdeki kanunlar da hür insanların psykhēlerini güzel umutlarla doldurmak için çok uğraşırlar. Oysa öğüt almadan, kendisine emredilmeden umut dolu olan kişi, bu aretēyi yazılı olmayan ama kendi kendine öğrenilmiş bir kanunla, tabiatın koyduğu kanunla öğrenmiştir.
πολλὰ μὲν οὖν οἱ νομοθέται, πολλὰ δὲ οἱ πανταχοῦ νόμοι πραγματεύονται περὶ τοῦ τὰς ψυχὰς τῶν ἐλευθέρων ἐλπίδων χρηστῶν ἀναπλῆσαι· ὁ δ’ ἄνευ παραινέσεως δίχα τοῦ κελευσθῆναι γενόμενος εὔελπις ἀγράφῳ μὲν νόμῳ δὲ πάλιν αὐτομαθεῖ τὴν ἀρετὴν ταύτην πεπαίδευται, ὃν ἡ φύσις ἔθηκε.
17Umuttan sonra ikinci sırayı günahlardan pişmanlık ve iyileşme almıştır. Bu yüzden Musa sırasıyla daha kötü bir hayattan daha iyisine geçen kişiyi kaydeder. İbraniler ona Enok derler; Yunanlar ise "lütuf görmüş" derdi. Onun hakkında şu da söylenmiştir: "Enok Tanrı'yı hoşnut etti ve bulunmadı, çünkü Tanrı onu başka yere geçirdi" (Tekvin 5,24).
Δευτέραν δ’ ἔλαχε τάξιν μετὰ τὴν ἐλπίδα ἡ ἐπὶ τοῖς ἁμαρτανομένοις μετάνοια καὶ βελτίωσις· ὅθεν ἑξῆς ἀναγράφει τὸν ἀπὸ χείρονος βίου πρὸς τὸν ἀμείνω μεταβαλόντα, ὃς καλεῖται παρὰ μὲν Ἑβραίοις Ἐνώχ, ὡς δ’ ἂν Ἕλληνες εἴποιεν „κεχαρισμένος“, ἐφ’ οὗ καὶ ταυτὶ λέλεκται, ὡς ἄρα „εὐηρέστησεν Ἐνὼχ τῷ θεῷ καὶ οὐχ ηὑρίσκετο, ὅτι μετέθηκεν αὐτὸν ὁ θεός“ (Gen. 5, 24).
18Başka yere geçirilme bir dönüşü ve değişmeyi gösterir. Bu değişme daha iyiye doğrudur, çünkü Tanrı'nın öngörüsüyle olmuştur: Tanrı ile birlikte olan her şey güzel ve her bakımdan yararlıdır; nitekim ilahi özen olmadan olan şey de yararsızdır.
ἡ γὰρ μετάθεσις τροπὴν ἐμφαίνει καὶ μεταβολήν· πρὸς δὲ τὸ βέλτιον ἡ μεταβολή, διότι προμηθείᾳ γίνεται θεοῦ· πᾶν γὰρ τὸ σὺν θεῷ καλὸν καὶ συμφέρον πάντως, ἐπεὶ καὶ τὸ ἄνευ θείας ἐπιφροσύνης ἀλυσιτελές.
19Geçirilen kişi için "bulunmadı" denmesi de yerindedir: Ya eski ve kınanacak hayatı silinip yok olduğu ve sanki hiç var olmamış gibi bir daha bulunmadığı için; ya da başka yere geçirilip daha iyi bir sıraya konan kişi tabiatı gereği zor bulunduğu için. Çünkü kötülük bol bol yayılmıştır, bu yüzden pek çok kişi onu tanır; aretē ise nadirdir, birkaç kişi bile onu kavrayamaz.
εὖ δ’ εἴρηται τὸ „οὐχ ηὑρίσκετο“ ἐπὶ τοῦ μετατεθειμένου, τῷ τὸν ἀρχαῖον καὶ ἐπίληπτον ἀπαληλίφθαι βίον καὶ ἠφανίσθαι καὶ μηκέθ’ εὑρίσκεσθαι, καθάπερ εἰ μηδὲ τὴν ἀρχὴν ἐγένετο, ἢ τῷ τὸν μετατιθέμενον καὶ ἐν τῇ βελτίονι ταχθέντα τάξει δυσεύρετον εἶναι φύσει· πολύχουν μὲν γὰρ ἡ κακία, διὸ καὶ πολλοῖς γνώριμον, σπάνιον δ’ ἡ ἀρετή, ὡς μηδ’ ὑπ’ ὀλίγων καταλαμβάνεσθαι.
20Bir de şu var: Kötü kişi işgüzarlıkla yaşadığından çarşıya, tiyatrolara, mahkemelere, meclislere, halk toplantılarına, insanların her türlü toplantısına ve topluluğuna koşar. Dilini ölçüsüz, sonu gelmez, gelişigüzel bir anlatıya salıverir; her şeyi karıştırıp bulandırır; doğruya yalanı, söylenebilir olana söylenmemesi gerekeni, kamusal olana özel olanı, kutsal olana bayağı olanı, ciddi olana gülünç olanı katar; çünkü yerinde en güzel şey olan susmayı öğrenmemiştir. Her şeye burnunu sokan merakı yüzünden kulaklarını da yelken gibi açar.
καὶ ἄλλως ὁ μὲν φαῦλος ἀγορὰν καὶ θέατρα καὶ δικαστήρια βουλευτήριά τε καὶ ἐκκλησίας καὶ πάντα σύλλογον καὶ θίασον ἀνθρώπων ἅτε φιλοπραγμοσύνῃ συζῶν μετατρέχει, τὴν μὲν γλῶτταν ἀνιεὶς πρὸς ἄμετρον καὶ ἀπέραντον καὶ ἄκριτον διήγησιν, συγχέων ἅπαντα καὶ φύρων, ἀληθέσι ψευδῆ καὶ ῥητοῖς ἄρρητα καὶ ἴδια κοινοῖς καὶ ἱεροῖς βέβηλα καὶ σπουδαίοις γελοῖα ἀναμιγνύς, διὰ τὸ μὴ πεπαιδεῦσθαι τὸ ἐν καιρῷ κάλλιστον, ἡσυχίαν, τὰ δὲ ὦτα ἐπουρίσας ἕνεκα πολυπράγμονος περιεργίας·
21Çünkü başkalarının iyi ya da kötü işlerini öğrenmeye can atar; hemen iyilerine haset etsin, kötülerine sevinsin diye. Kötü kişi tabiatı gereği kıskanç, güzelden nefret eden ve kötülüğü seven biridir.
τὰ γὰρ ἑτέρων εἴτε ἀγαθὰ εἴτ’ αὖ κακὰ γλίχεται μανθάνειν, ὡς αὐτίκα τοῖς μὲν φθονεῖν, ἐφ’ οἷς δὲ ἥδεσθαι· βάσκανον γὰρ καὶ μισόκαλον καὶ φιλοπόνηρον ὁ φαῦλος φύσει.
22İyi insan ise tersine, sakin bir hayata heves ettiği için bir kenara çekilir, yalnızlığı sever ve çoğunluğun gözünden uzak kalmak ister. Bunu insanlardan nefret ettiği için değil —çünkü herkesten çok insanseverdir—, kalabalığın benimsediği kötülüğü reddettiği için yapar. Kalabalık inlenecek şeylere sevinir, sevinilmesi gereken şeylere acı duyar.
ὁ δ’ ἀστεῖος ἔμπαλιν ἀπράγμονος ζηλωτὴς βίου γεγονὼς ὑποχωρεῖ καὶ μόνωσιν ἀγαπᾷ, λανθάνειν τοὺς πολλοὺς ἀξιῶν, οὐ διὰ μισανθρωπίαν — φιλάνθρωπος γάρ, εἰ καί τις ἄλλος —, ἀλλὰ διὰ τὸ προβεβλῆσθαι κακίαν, ἣν ὁ πολὺς ὄχλος ἀσπάζεται, χαίρων μὲν ἐφ’ οἷς στένειν ἄξιον, λυπούμενος δὲ ἐφ’ οἷς γεγηθέναι καλόν.
23Bu yüzden çoğu zaman evine kapanıp kalır, eşiğinden zor dışarı adım atar; ya da ziyaretçiler yüzünden sık sık şehrin dışına çıkıp kırda yalnız başına vakit geçirir. Orada bütün insan soyunun en iyileriyle birlikte yaşamaktan daha çok hoşlanır: Zaman onların bedenlerini çözüp dağıtmıştır, ama geride kalan yazıları, şiirleri ve düzyazı eserleri aretēlerini canlı tutar; psykhē de tabiatı gereği bunlarla daha iyi olur.
ὧν ἕνεκα συγκλεισάμενος οἴκοι τὰ πολλὰ καταμένει μόλις τὰς κλισιάδας ὑπερβαίνων ἢ διὰ τοὺς ἐπιφοιτῶντας συνεχέστερον ἔξω πόλεως προελθὼν ἐν μοναγρίᾳ ποιεῖται τὰς διατριβὰς ἥδιον συμβιωταῖς χρώμενος τοῖς ἅπαντος τοῦ γένους ἀνθρώπων ἀρίστοις, ὧν τὰ μὲν σώματα διέλυσεν ὁ χρόνος, τὰς δ’ ἀρετὰς αἱ ἀπολειφθεῖσαι γραφαὶ ζωπυροῦσι διά τε ποιημάτων καὶ τῶν καταλογάδην συγγραμμάτων, οἷς ἡ ψυχὴ πέφυκε βελτιοῦσθαι.
24Bu yüzden geçirilen kişinin "bulunmadığını" söyledi; çünkü bulunması da yakalanması da zordur. O cehaletten terbiyeye, akılsızlıktan phronēsise, korkaklıktan cesarete, dinsizlikten dindarlığa, yine haz düşkünlüğünden kendine hâkim olmaya, şan düşkünlüğünden alçakgönüllülüğe demir yeri değiştirir. Hangi zenginlik bunlara denk olabilir, hangi krallık ya da hükümdarlık daha yararlı olabilir?
διὰ τοῦτο εἶπεν ὅτι ὁ μετατεθεὶς „οὐχ εὑρίσκετο“ δυσεύρετος καὶ δυσθήρατος ὤν. μεθορμίζεται οὖν εἰς παιδείαν ἐξ ἀμαθίας καὶ ἐξ ἀφροσύνης εἰς φρόνησιν ἔκ τε δειλίας εἰς ἀνδρείαν καὶ ἐξ ἀσεβείας εἰς εὐσέβειαν, καὶ πάλιν ἐκ μὲν φιληδονίας εἰς ἐγκράτειαν, ἐκ δὲ φιλοδοξίας εἰς ἀτυφίαν· ὧν τίς ἢ πλοῦτος ἐπάξιος ἢ βασιλείας καὶ δυναστείας κτῆσις ὠφελιμωτέρα;
25Doğrusunu söylemek gerekirse, kör olmayan, keskin gören zenginlik aretēlerin bolluğudur. Onu da hemen, piç ve adı sahte yönetimlerin karşısında, her şeyi haklı olarak yöneten gerçek ve kanuna uygun bir hükümranlık saymak gerekir.
εἰ γὰρ χρὴ τἀληθὲς εἰπεῖν, ὁ μὴ τυφλὸς ἀλλ’ ὀξὺ βλέπων πλοῦτος ἡ τῶν ἀρετῶν ἐστι περιουσία, ἣν εὐθὺς γνήσιον καὶ εὔνομον παρὰ τὰς νόθους καὶ ψευδωνύμους ἀρχὰς ὑποληπτέον ἡγεμονίαν ἐνδίκως ἅπαντα πρυτανεύουσαν.
26Şunu da bilmek gerekir: Pişmanlık olgunluktan sonra ikinci sırayı alır; tıpkı hastalıktan sağlığa geçişin hiç hastalanmamış bedenden sonra gelmesi gibi. Aretēlerde kesintisiz ve olgun olan ilahi kudrete en yakın durur; belli bir zamandan sonra gelen iyileşme ise iyi yaratılışlı bir psykhēnin kendine özgü iyiliğidir. Böyle bir psykhē çocukça düşüncelerde oyalanmaz; daha olgun, gerçekten erkeğe yaraşır düşüncelerle sakin bir hâl arar ve güzel şeylerin hayaline doğru koşar.
οὐ δεῖ δὲ ἀγνοεῖν, ὅτι τὰ δευτερεῖα φέρεται μετάνοια τελειότητος, ὥσπερ καὶ ἀνόσου σώματος ἡ πρὸς ὑγείαν ἐξ ἀσθενείας μεταβολή. τὸ μὲν οὖν διηνεκὲς καὶ τέλειον ἐν ἀρεταῖς ἐγγυτάτω θείας ἵσταται δυνάμεως, ἡ δ’ ἀπό τινος χρόνου βελτίωσις ἴδιον ἀγαθὸν εὐφυοῦς ψυχῆς ἐστι μὴ τοῖς παιδικοῖς ἐπιμενούσης ἀλλ’ ἁδροτέροις καὶ ἀνδρὸς ὄντως φρονήμασιν ἐπιζητούσης εὔδιον κατάστασιν [ψυχῆς] καὶ τῇ φαντασίᾳ τῶν καλῶν ἐπιτρεχούσης.
27Bu yüzden Musa pişman olandan sonra sırayla Tanrı'yı seven ve Tanrı'nın sevdiği, aretēyi seven kişiyi koyar. Bu kişinin İbranice adı Nuh'tur; Yunancası ise "dinlenme" ya da "adil" demektir; ikisi de bilgeye en uygun adlardır. "Adil" adının uygunluğu açıktır, çünkü aretēlerin önderi olan adaletten daha iyi bir şey yoktur; o, bir korodaki en güzel dansçı gibi önde gider. "Dinlenme" adı da uygundur: Tabiata aykırı hareket kargaşaların, gürültülerin, iç çekişmelerin ve savaşların sebebidir ve kötüler onun peşinden koşar; güzelliğe ve iyiliğe değer verenler ise dingin, sakin, sağlam ve barış dolu bir hayatın peşindedir.
Ὅθεν εἰκότως τῷ μετανενοηκότι τάττει κατὰ τὸ ἑξῆς τὸν θεοφιλῆ καὶ φιλάρετον, ὃς Ἑβραίων μὲν τῇ γλώττῃ καλεῖται Νῶε, τῇ δὲ Ἑλλήνων „ἀνάπαυσις“ ἢ „δίκαιος“, οἰκειόταται προσρήσεις σοφῷ· ἐμφανῶς μὲν ὁ δίκαιος, ἄμεινον γὰρ οὐδὲν δικαιοσύνης, τῆς ἐν ἀρεταῖς ἡγεμονίδος, ἣ καθάπερ ἐν χορῷ καλλιστεύουσα πρεσβεύει· ἡ δ’ ἀνάπαυσις, ἐπεὶ καὶ τοὐναντίον τὴν παρὰ φύσιν κίνησιν ταραχῶν καὶ θορύβων στάσεών τε καὶ πολέμων αἰτίαν εἶναι συμβέβηκεν, ἣν μετίασιν οἱ φαῦλοι, ἠρεμαῖον δὲ καὶ ἡσυχάζοντα καὶ σταθερὸν ἔτι δὲ καὶ εἰρηνικὸν βίον οἱ καλοκἀγαθίαν τετιμηκότες.
28Musa kendi kendisiyle tutarlı olarak, İbranilerin Şabat dediği yedinci güne de "dinlenme" adını verir. Bunun sebebi, bazılarının sandığı gibi halkın altı günün ardından o gün alışılmış işlerinden uzak durması değildir; gerçekten de yedi sayısı hem evrende hem kendi içimizde her zaman iç çekişmeden, savaştan ve kavgadan en uzak, bütün sayıların en barışçılıdır.
ἑπόμενος δ’ αὐτὸς αὑτῷ καὶ τὴν ἑβδόμην, ἣν Ἑβραῖοι σάββατα καλοῦσιν, ἀνάπαυσιν ὀνομάζει, οὐχ, ὡς οἴονταί τινες, ὅτι δι’ ἓξ ἡμερῶν τῶν συνήθων ἔργων ἀπείχετο τὸ πλῆθος, ἀλλ’ ὅτι τῷ ὄντι ὁ ἕβδομος ἀριθμὸς ἔν τε τῷ κόσμῳ καὶ ἐν ἡμῖν αὐτοῖς ἀεὶ ἀστασίαστος καὶ ἀπόλεμος καὶ ἀφιλόνεικος καὶ εἰρηνικώτατος ἁπάντων ἀριθμῶν ἐστι.
29Söylediğimizin tanığı içimizdeki güçlerdir. Bunlardan altısı karada ve denizde dinmeyen, sürekli bir savaş sürdürür: beş his ve dışa vurulan söz. Hisler duyulur şeyleri özler ve onlara ulaşamazlarsa sıkıntı çekerler; söz ise gemsiz bir ağızla susulması gereken sayısız şeyi döküp saçar.
μάρτυρες δὲ τοῦ λεχθέντος αἱ ἐν ἡμῖν δυνάμεις· αἱ μὲν γὰρ ἓξ τὸν ἄπαυστον καὶ συνεχῆ πόλεμον ἐν γῇ καὶ θαλάττῃ συγκροτοῦσιν, αἵ τε πέντε αἰσθήσεις καὶ ὁ προφορικὸς λόγος, αἱ μὲν πόθῳ τῶν αἰσθητῶν, ὧν ἐὰν μὴ τυγχάνωσιν, ἀνιῶνται, ὁ δ’ ἀχαλίνῳ στόματι μυρία τῶν ἡσυχαστέων ἐκλαλῶν·
30Yedinci güç ise yönetici nous'a aittir. Nous öteki altısından daha saygın hâle gelip daha büyük bir güçle onları yendikten sonra çekildiğinde, yalnızlığı benimseyip kendi kendisiyle sohbetten hoşlandığında —çünkü başkasına ihtiyacı yoktur, kendine tamamen yeter—, işte o zaman ölümlü soyun kaygılarından ve uğraşlarından kurtulup sakin ve dingin bir hayatı kucaklar.
ἡ δ’ ἑβδόμη δύναμις ἡ περὶ τὸν ἡγεμόνα νοῦν, ὃς ὅταν ἐπικυδέστερος γένηται τῶν ἓξ καὶ δυνατωτέρᾳ ῥώμῃ κατακρατήσας ἀναχωρήσῃ, μόνωσιν ἀσπασάμενος καὶ ταῖς ἑαυτοῦ πρὸς ἑαυτὸν ⟨χαίρων⟩ ὁμιλίαις ὡς ἀπροσδεὴς ὢν ἑτέρου καὶ αὐταρκέστατος ἑαυτῷ, τηνικαῦτα φροντίδων καὶ πραγματειῶν ἀπαλλαγεὶς τῶν
31Musa aretēyi seven bu kişiyi öylesine yüceltir ki soyunu sayarken, başkaları için âdet olduğu gibi erkek ya da kadın tarafından dedelerinin, büyük dedelerinin ve atalarının listesini vermez; bazı aretēleri sayar. Neredeyse açıkça şunu haykırır: Bilgenin aretēlerden ve aretēlere uygun eylemlerden başka evi, akrabası ve vatanı yoktur. Şöyle diyor: "Nuh'un soyu şudur: Nuh adil bir insandı, kendi kuşağında olgundu, Tanrı'yı hoşnut etti" (Tekvin 6,9).
ἐν τῷ θνητῷ γένει βίον εὔδιον καὶ γαληνὸν ἀσπάζεται. οὕτως δ’ ἀποσεμνύνει τὸν φιλάρετον, ὥστε καὶ γενεαλογῶν αὐτὸν οὐ, καθάπερ ἔθος ἐπὶ τῶν ἄλλων, πάππων ἢ προπάππων ἢ προγόνων ποιεῖται κατάλογον, ὅσοι πρὸς ἀνδρῶν ἢ πρὸς γυναικῶν εἰσιν, ἀλλά τινων ἀρετῶν, μόνον οὐχὶ βοῶν ἄντικρυς, ὅτι οἰκία καὶ συγγένεια καὶ πατρὶς οὐδεμία ἐστὶν ἑτέρα σοφῷ ὅτι μὴ ἀρεταὶ καὶ αἱ κατ’ ἀρετὰς πράξεις· „αὗται“ γάρ φησιν „αἱ γενέσεις Νῶε· Νῶε ἄνθρωπος δίκαιος, τέλειος ἐν τῇ γενεᾷ αὐτοῦ, τῷ θεῷ εὐηρέστησεν“ (Gen. 6, 9).
32Şunu bilmek gerekir: Musa burada "insan" derken ölümlü ve akıllı canlıyı ortak anlamıyla değil, seçkin anlamıyla kastediyor: psykhēnin evcilleşmemiş ve kudurmuş tutkularını, en vahşi kötülüklerini kovmuş olan ve bu adı gerçekten hak eden kişiyi. Bunun işareti şudur:
οὐ δεῖ δὲ ἀγνοεῖν, ὅτι νῦν „ἄνθρωπον“ οὐ κοινῷ τύπῳ τὸ λογικὸν θνητὸν ζῷον καλεῖ, τὸν μέντοι κατ’ ἐξοχήν, ὃς ἐπαληθεύει τοὔνομα τὰ ἀτίθασα καὶ λελυττηκότα πάθη καὶ τὰς θηριωδεστάτας κακίας τῆς ψυχῆς ἀπεληλακώς. σημεῖον δέ·
33"İnsan"dan sonra "adil"i ekleyip "adil bir insan" diyor; sanki hiçbir adaletsiz kişi insan değilmiş (daha doğrusu insan biçimli bir hayvanmış), yalnızca adalete gayret eden kişi insanmış gibi.
μετὰ τὸν „ἄνθρωπον“ ἐπιλέγει τὸν „δίκαιον“ εἰπὼν „ἄνθρωπος δίκαιος“, ὡς ἀδίκου μὲν οὐδενὸς ὄντος ἀνθρώπου (κυριώτερον δ’ εἰπεῖν ἀνθρωπομόρφου θηρίου), μόνου δὲ ὃς ἂν ζηλωτὴς ᾖ δικαιοσύνης.
34Onun "olgun" olduğunu da söylüyor; bununla tek bir aretēyi değil, hepsini edindiğini ve edindikten sonra her birini yerinde kullanmayı sürdürdüğünü gösteriyor.
φησὶ δ’ αὐτὸν καὶ „τέλειον“ γεγονέναι διὰ τούτου παριστάς, ὡς οὐ μίαν ἀρετὴν ἀλλὰ πάσας ἐκτήσατο καὶ κτησάμενος ἑκάστῃ κατὰ τὸ ἐπιβάλλον χρώμενος διετέλεσεν.
35Onu yarışmayı kazanmış bir sporcu gibi taçlandırarak en parlak bir ilanla süsler: "Tanrı'yı hoşnut etti" diyor. Tabiatta bundan daha üstün ne olabilir? Güzelliğin ve iyiliğin bundan daha açık bir kanıtı ne olabilir? Tanrı'yı hoşnutsuz edenler bedbahtsa, O'nu hoşnut edenler elbette mesuttur.
ἐπιστεφανῶν δ’ αὐτὸν ὡς ἀγωνιστὴν ἐκνενικηκότα κηρύγματι λαμπροτάτῳ προσεπικοσμεῖ φάσκων, ὅτι „τῷ θεῷ εὐηρέστησεν“· οὗ τί γένοιτ’ ἂν ἐν τῇ φύσει κρεῖττον; τίς καλοκἀγαθίας ἐναργέστερος ἔλεγχος; εἰ γὰρ οἱ δυσαρεστήσαντες τῷ θεῷ κακοδαίμονες, οἷς εὐαρεστῆσαι συνέβη πάντως εὐδαίμονες.
36Ama adamı bunca aretēyle övdükten sonra "kendi kuşağında olgundu" (Tekvin 6,9) diye eklemesi de isabetsiz değildir. Bununla onun mutlak olarak değil, o çağda yaşamış olanlarla karşılaştırıldığında iyi olduğunu gösterir.
οὐκ ἀπὸ σκοποῦ μέντοι ταῖς τοσαύταις ἀρεταῖς ὑμνήσας τὸν ἄνθρωπον ἐπεῖπεν, ὅτι „τέλειος ἦν ἐν τῇ γενεᾷ αὐτοῦ“ (Gen. 6,9), δηλῶν ὅτι οὐ καθάπαξ ἀλλὰ κατὰ σύγκρισιν τῶν κατ’ ἐκεῖνον τὸν χρόνον γεγονότων ἀγαθὸς ἦν.
37Çünkü az sonra başka bilgelerden söz edecektir. Onların aretēsi rakipsizdi: Kötülerle karşılaştırıldıkları için ya da çağdaşlarından daha iyi oldukları için beğeni ve ayrıcalığa layık görülmediler; bahtlı bir tabiata sahip oldular ve onu bozmadan korudular. Kötü alışkanlıklardan kaçmış değillerdi, onlara hiç düşmemişlerdi bile; baştan beri güzel işlerin ve sözlerin talimini yaparak hayatlarını süslediler.
ἤδη γὰρ οὐκ εἰς μακρὰν ἐπιμνησθήσεται σοφῶν ἑτέρων, οἳ τὴν ἀρετὴν ἀνανταγώνιστον ἔσχον, οὐ πονηροῖς ἀντεξετασθέντες οὐδ’ ὅτι βελτίους ἐγένοντο τῶν κατ’ αὐτοὺς ἀποδοχῆς καὶ προνομίας ἀξιωθέντες, ἀλλ’ ὅτι φύσιν εὔμοιρον κτησάμενοι διετήρησαν αὐτὴν ἀδιάστροφον, οὐ φυγόντες μοχθηρὰ ἐπιτηδεύματα, ἀλλ’ οὐδὲ τὴν ἀρχὴν αὐτοῖς περιπεσόντες, προηγουμένως δὲ καλῶν ἔργων καὶ λόγων ἀσκηταὶ γενόμενοι τὸν βίον ἐπεκόσμουν.
38Dürtülerini hür ve asil biçimde kullanan, başkalarını taklit ederek ya da onlara karşı çıkarak değil, güzeli ve adili kendisi için benimseyen o insanlar en hayranlık uyandıran kişilerdi. Kendi kuşağından üstün olan, çoğunluğun heves ettiği şeylerin hiçbirine kapılmayan kişi de hayranlığa değer; o ikinci ödüle ulaşacak, tabiat ise birinci ödülleri ötekilere verecektir.
θαυμασιώτατοι μὲν οὖν ἄνδρες ἐκεῖνοι γεγόνασιν, οἳ ταῖς ὁρμαῖς ἐλευθέραις καὶ εὐγενέσιν ἐχρήσαντο, μὴ κατὰ μίμησιν ἢ ἐναντίωσιν ἑτέρων, ἀλλ’ αὐτὸ τὸ καλὸν καὶ τὸ δίκαιον ἀποδεξάμενοι, θαυμάσιος δὲ καὶ ὁ τῆς καθ’ αὑτὸν γενεᾶς διενηνοχὼς καὶ μηδενὶ συνενεχθεὶς ὧν ἐζήλωσαν οἱ πολλοί· δευτερείων μὲν οὗτος ἐφίξεται, τὰ δὲ πρῶτα τῶν ἄθλων ἐκείνοις ἀναδώσει ἡ φύσις.
39Ama ikinci ödüller de büyüktür. Tanrı'nın uzattığı ve bağışladığı şeylerden hangisi büyük ve uğruna çekişilmeye değer değildir ki? Bunun en açık kanıtı da onun kavuştuğu lütufların aşırı bolluğudur.
τὰ μέντοι δευτερεῖα καὶ αὐτὰ μεγάλα· τί δ’ οὐχὶ μέγα καὶ περιμάχητον ὧν ὀρέγει καὶ δωρεῖται θεός; σαφεστάτη δὲ πίστις αἱ τῶν χαρίτων ὑπερβολαί, ὧν οὗτος ἔτυχεν.
40O çağ bir haksızlık seli getirmişti; her ülke, her millet, her şehir, her ev ve her kişi tek tek kötü alışkanlıklarla dolmuştu; herkes isteyerek ve bile bile, bir yarışmadaymış gibi günah işlemede birincilik için yarışıyordu. Bütün hırslarıyla çekişiyorlar, her biri kötülüğün büyüklüğünde komşusunu geçmeye can atıyor, kınanacak ve lanetli bir hayata götüren hiçbir şeyi
ἐπεὶ γὰρ ἀδικημάτων φορὰν ἤνεγκεν ὁ χρόνος ἐκεῖνος καὶ πᾶσα χώρα καὶ ἔθνος καὶ πόλις καὶ οἰκία καὶ ἕκαστος ἰδίᾳ πονηρῶν ἐπιτηδευμάτων ἀνεπέπληστο, πάντων ἑκουσίως καὶ ἐκ προνοίας ὡς ἐν ἀγῶνι περὶ τῶν ἐν τῷ διαμαρτάνειν πρωτείων ἁμιλλωμένων — μετὰ σπουδῆς γὰρ ἁπάσης ἐφιλονείκουν, ἑκάστου τὸν πλησίον μεγέθει κακίας ὑπερβαλεῖν ἐπειγομένου καὶ μηδὲν παραλείποντος τῶν
41 eksik bırakmıyordu. Tanrı haklı olarak buna öfkelendi: Akıl ortaklığı yüzünden O'na akrabalığa layık görülmüş, en iyi canlı sayılan varlık, aretēyle uğraşması gerekirken kötülüğe ve kötülüğün bütün türlerine heves etmişti. Tanrı da uygun cezayı belirledi: O zaman yaşayanları bir tufanla yok etmeye karar verdi; yalnız ovada ve alçak yerlerde değil, en yüksek dağlarda yaşayanları da.
πρὸς ἐπίληπτον καὶ ἐπάρατον βίον—· ἐφ’ οἷς ὁ θεὸς εἰκότως δυσχεράνας, εἰ τὸ ζῷον τὸ ἄριστον εἶναι δοκοῦν καὶ συγγενείας ἀξιωθὲν τῆς πρὸς αὐτὸν ἕνεκα τῆς ἐν τῷ λόγῳ κοινωνίας, δέον ἀρετὴν ἐπιτηδεύειν, ἐζήλωσε κακίαν καὶ τὰ εἴδη πάντα κακίας, δίκην ὁρίζει τὴν προσήκουσαν, ἀφανίσαι τοὺς τότε ὄντας κατακλυσμῷ διανοηθείς, οὐ μόνον τοὺς ἐν τῇ πεδιάδι καὶ τοῖς χθαμαλωτέροις ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐν τοῖς ὑψηλοτάτοις ὄρεσι κατοικοῦντας.
42Büyük deniz daha önce hiç görülmemiş biçimde yükseldi ve boğazlardan tek bir hamleyle bizim denizlerimize aktı; taşan sular adaları ve kıtaları sel altında bıraktı. Tükenmez pınarların, yerden fışkıran ırmakların ve sel sularının ardı ardına gelen akışları birbirine karıştı, taşıp yükselerek her şeyin üstüne çıktı.
ἡ μὲν γὰρ μεγάλη θάλαττα μετέωρος ὡς οὐδέπω πρότερον ἀρθεῖσα διὰ τῶν στομάτων ἀθρόᾳ ῥύμῃ τοῖς καθ’ ἡμᾶς εἰσερρύη πελάγεσι, τὰ δὲ πλημμύραντα νήσους καὶ ἠπείρους ἐπέκλυσε, πηγῶν δ’ ἀενάων καὶ ποταμῶν αὐθιγενῶν τε καὶ χειμάρρων ἐπάλληλοι φοραὶ συνῆπτον ἀλλήλαις ἀναχεόμεναι καὶ πρὸς ὕψος ἐπαιρόμεναι ἐπέβαινον.
43Hava da durgun değildi: Bütün gökyüzünü derin ve kesintisiz bir bulut kaplamıştı; olağanüstü rüzgârlar, gök gürültülerinin patlamaları, şimşeklerin parıltıları, yıldırımların düşüşü vardı; durmadan sağanaklar boşanıyordu. Evrenin kısımlarının unsurlarına ayrılıp tek bir tabiata, suyun tabiatına dönüşmeye koştuğu sanılırdı. Sonunda yukarıdan dökülen ve aşağıdan yükselen sularla akıntılar havaya kalktı; bu sular yalnız ovayı ve alçak yerleri değil, en yüksek dağların doruklarını da basıp yok etti.
οὐ μὴν οὐδὲ ὁ ἀὴρ ἠρέμει· πάντα γὰρ τὸν οὐρανὸν βαθὺ καὶ συνεχὲς νέφος ἐπεῖχε καὶ πνεύματα ἦν ἐξαίσια πάταγοί τε βροντῶν καὶ ἐπιλάμψεις ἀστραπῶν καὶ κεραυνῶν φοραί, καταρρηγνυμένων ὄμβρων ἀπαύστων, ὡς νομίσαι τὰ μέρη τοῦ παντὸς εἰς μίαν φύσιν τὴν ὕδατος ἀναστοιχειούμενα σπεύδειν, ἕως τοῦ μὲν ἄνωθεν καταράττοντος τοῦ δὲ κάτωθεν ἐπανιόντος μετάρσια ἤρθη τὰ ῥεῖθρα, οἷς οὐ μόνον ἡ πεδιὰς καὶ ὅση χθαμαλὴ κατακλυσθεῖσα ἠφανίσθη, ἀλλὰ καὶ τῶν ὑψηλοτάτων ὀρῶν αἱ κορυφαί.
44Yeryüzünün bütün kısımları suyun altına battı; öyle ki bütün yer kapılıp gitmiş, evren büyük bir parçası koparılarak sakatlanmış gibi görünüyordu; oysa evren tam ve eksiksizdir, onun sakatlandığını söylemek de düşünmek de günahtır. Dahası hava da, ay çevresindeki küçük bir kısım dışında, suyun akışına ve zorbalığına yenilip tümüyle tükenmişti; su onun yerini zorla ele geçirmişti.
πάντα γὰρ τὰ μέρη τῆς γῆς ἔδυ καθ’ ὕδατος, ὡς πᾶσαν καθηρπάσθαι καὶ τὸν κόσμον ἀκρωτηριασθέντα μεγάλῳ τμήματι τὸν παντελῆ καὶ ὁλόκληρον, ὃ μήτε εἰπεῖν μήτε νοῆσαι θέμις, λελωβῆσθαι δοκεῖν. ἀλλὰ γὰρ καὶ ὁ ἀήρ, ἔξω μέρους βραχέος τοῦ κατὰ σελήνην, ἅπας ἀνήλωτο νικηθεὶς ὑπὸ τῆς τοῦ ὕδατος φορᾶς καὶ βίας, ὅπερ ἀνὰ κράτος τὴν ἐκείνου χώραν ἐπέσχε.
45İşte o zaman ekinler ve ağaçlar hemen yok oldu, çünkü ölçüsüz bolluk da yokluk gibi yok eder. Evcil ve yabani sayısız hayvan sürüsü öldü. En üstün tür olan insanlar yok olurken daha aşağı olanlardan hiçbirinin kalmaması doğaldı; zira onlar da insanın ihtiyaçları için, bir bakıma efendi buyruklarına hizmet edecek köleler olarak yaratılmıştı.
τότε δὴ τότε εὐθὺς ἐφθείρετο ὅσα σπαρτὰ καὶ δένδρα—φθείρει γὰρ ὡς ἔνδεια καὶ πλῆθος ἄμετρον—, ἔθνῃσκον δ’ αἱ μυρίαι τῶν ζῴων ἀγέλαι ἡμέρων ὁμοῦ καὶ ἀγρίων· ἦν γὰρ εἰκός, τοῦ κρατίστου γένους ἀνθρώπων ἀφανιζομένου, μηδὲν ὑπολειφθῆναι τῶν χειρόνων, ἐπεὶ καὶ πρὸς τὰς ἐκείνου χρείας ἐγένετο δοῦλα τρόπον τινὰ δεσποτικαῖς προστάξεσιν ὑπηρετήσοντα.
46O vakit yağmur gibi yağan bu kadar çok ve bu kadar büyük kötülük üst üste çöktü: Gökteki kısımlar dışında evrenin bütün kısımları, ağır ve ölümcül bir hastalığa tutulmuş gibi tabiata aykırı biçimde hareket etti. Yalnızca tek bir ev, sözünü ettiğimiz adil ve Tanrı'nın sevdiği adamın evi kurtuldu. O adam en yüce iki bağışı aldı: Biri, dediğim gibi, bütün bu insanlarla birlikte yok olmamaktı; öteki de yeni bir insan tohumunun önderi olmaktı. Çünkü Tanrı onu soyumuzun hem sonu hem başlangıcı olmaya layık gördü: tufandan öncekilerin sonu, tufandan sonrakilerin başlangıcı.
τοσούτων δὴ καὶ τηλικούτων ἐπιρραξάντων κακῶν, ἅπερ ἐκεῖνος ὁ καιρὸς ὤμβρησε — πάντα γὰρ τὰ τοῦ κόσμου μέρη, δίχα τῶν κατὰ τὸν οὐρανόν, ἐκινήθη παρὰ φύσιν, ὡς ἂν βαρεῖαν καὶ θανατώδη νόσον νοσήσαντα —, μόνος δὲ εἷς οἶκος ὁ τοῦ λεχθέντος ἀνδρὸς δικαίου καὶ θεοφιλοῦς διασῴζεται δύο λαβόντος τὰς ἀνωτάτω δωρεάς, μίαν μέν, ἣν εἶπον, τὸ μὴ πᾶσι τούτοις συναπολέσθαι, ἑτέραν δὲ τὸ πάλιν ἀρχηγέτην αὐτὸν ὑπάρξαι νέας ἀνθρώπων σπορᾶς· ἠξίωσε γὰρ αὐτὸν ὁ θεὸς καὶ τέλος τοῦ γένους ἡμῶν καὶ ἀρχὴν γενέσθαι, τέλος μὲν τῶν πρὸ τοῦ κατακλυσμοῦ, τῶν δὲ μετὰ τὸν κατακλυσμὸν ἀρχήν.
47Kendi çağının en iyisi böyleydi; ona konan ödüller de kutsal logosun gösterdiği gibiydi. Sözü edilen üç kişinin, ya da psykhēnin üç hâlinin sırası da uyumludur. Olgun olan baştan beri bütündür. Başka yere geçirilen yarı yoldadır; hayatının ilk zamanını kötülüğe, sonraki zamanını da göçüp yerleştiği aretēye adamıştır. Umut eden ise, adının da gösterdiği gibi, eksiktir: Güzel olanı her zaman ister ama henüz ona ulaşamamıştır; limana yanaşmaya can atan ama demir atamayıp denizde kalan yolculara benzer.
Τοιοῦτος μὲν ὁ τῶν καθ’ αὑτὸν ἄριστος, τοιαῦτα δὲ καὶ τὰ τεθειμένα ἆθλα αὐτῷ, ὁποῖα δεδήλωκεν ὁ ἱερὸς λόγος. τῶν δ’ εἰρημένων τριῶν εἴτε ἀνδρῶν εἴτε ψυχῆς τρόπων ἐναρμόνιος ἡ τάξις· ὁ μὲν γὰρ τέλειος ὁλόκληρος ἐξ ἀρχῆς, ὁ δὲ μετατεθειμένος ἡμίεργος, τοῦ βίου τὸν μὲν πρότερον χρόνον ἀναθεὶς κακίᾳ, τὸν δ’ ὕστερον ἀρετῇ, πρὸς ἣν μετανέστη καὶ μετῳκίσατο, ὁ δὲ ἐλπίζων, ὡς αὐτὸ δηλοῖ τοὔνομα, ἐλλιπής, ἐφιέμενος μὲν ἀεὶ τοῦ καλοῦ, μήπω δ’ ἐφικέσθαι τούτου δεδυνημένος, ἀλλ’ ἐοικὼς τοῖς πλέουσιν, οἳ σπεύδοντες εἰς λιμένας καταίρειν θαλαττεύουσιν ἐνορμίσασθαι μὴ δυνάμενοι.
48Böylece aretēyi özleyenlerin ilk üçlüsü anlatıldı. Şimdi sözünü edeceğimiz öteki üçlü daha büyüktür. İlki çocukluk çağındaki derslere benzer; bu ise gerçekten kutsal yarışmalar için yağlanan sporcuların idmanlarına benzer: Onlar beden idmanını küçümser, psykhēlerinde sağlam bir dinçlik kurar ve rakipleri olan tutkulara karşı zafer peşinde koşarlar.
Ἡ μὲν οὖν προτέρα τριὰς τῶν ἀρετὴν ἐπιποθησάντων δεδήλωται. μείζων δέ ἐστιν ἡ ἑτέρα, περὶ ἧς νυνὶ λεκτέον. ἐκείνη μὲν γὰρ τοῖς ἐν ἡλικίᾳ παιδικῇ μαθήμασιν ἔοικεν, αὕτη δὲ τοῖς ἀνδρῶν ἀθλητικῶν γυμνάσμασιν ἐπὶ τοὺς ἱεροὺς ὄντως ἀλειφομένων ἀγῶνας, οἳ σωμασκίας καταφρονοῦντες τὴν ἐν τῇ ψυχῇ κατασκευάζουσιν εὐεξίαν ἐφιέμενοι τῆς κατὰ τῶν ἀντιπάλων παθῶν νίκης.
49Her birinin aynı ve tek bir gayeye koşarken neyle ayrıldığını daha sonra ayrıntılı olarak söyleyeceğiz; ama üçü hakkında toplu olarak önceden söylenmesi gerekenleri geçiştirmemek gerekir.
οἷς μὲν οὖν διενήνοχεν ἕκαστος ἐφ’ ἓν καὶ τὸ αὐτὸ τέλος ἐπειγόμενος, αὖθις ἀκριβέστερον ἐροῦμεν· ἃ δὲ χρὴ περὶ τῶν τριῶν συλλήβδην προειπεῖν, ἀναγκαῖον μὴ παρασιωπῆσαι.
50Bunlar tek bir evden ve tek bir soydandır; sonuncusu ortadakinin oğlu, ilkinin torunudur. Hepsi de hem Tanrı'yı seven hem Tanrı'nın sevdiği kişilerdir: Gerçek Tanrı'yı sevdiler, O da onları sevdi. Kehanetlerin gösterdiği gibi, birlikte yaşadıkları aretēlerin üstünlüğü yüzünden onları kendi adına ortak etmeye layık gördü.
τούτους τοίνυν συμβέβηκε μιᾶς οἰκίας καὶ ἑνὸς γένους εἶναι—ὁ γὰρ τελευταῖος υἱὸς μέν ἐστι τοῦ μέσου, υἱωνὸς δὲ τοῦ πρώτου — καὶ πάντας φιλοθέους ὁμοῦ καὶ θεοφιλεῖς, ἀγαπήσαντας τὸν ἀληθῆ θεὸν καὶ ἀνταγαπηθέντας πρὸς αὐτοῦ, ὃς ἠξίωσε, καθάπερ δηλοῦσιν οἱ χρησμοί, διὰ τὰς ὑπερβολὰς τῶν ἀρετῶν αἷς συνεβίουν κοινωνῆσαι τῆς προσρήσεως αὐτοῦ.
51Kendi adını onların adlarına uydurarak birleştirdi ve üçünden bileşik bir adı Kendine verdi: "Benim ebedî adım şudur: İbrahim'in Tanrısı, İshak'ın Tanrısı ve Yakup'un Tanrısı" (bk. Çıkış 3,15). Mutlak bir ad yerine bir ilişkiyi bildiren bir ad kullandı. Belki de haklı olarak: Çünkü Tanrı'nın bir ada ihtiyacı yoktur; ihtiyacı olmadığı hâlde yine de insan soyuna kendine uygun bir ad bağışladı ki yakarışlarında ve dualarında bir sığınakları olsun, güzel umuttan yoksun kalmasınlar.
τὸ γὰρ ἴδιον ὄνομα τοῖς ἐκείνων ἐναρμοσάμενος ἥνωσε, τὴν ἐκ τῶν τριῶν σύνθετον κλῆσιν ἐπιφημίσας ἑαυτῷ· "τοῦτο γάρ μου“ φησίν „ὄνομά ἐστιν αἰώνιον, θεὸς Ἀβραὰμ καὶ θεὸς Ἰσαὰκ καὶ θεὸς Ἰακώβ“ (cf. Exod. 3,15)—ἀντὶ τοῦ καθάπαξ τὸ πρός τι· καὶ μήποτ’ εἰκότως· ὀνόματος γὰρ ὁ θεὸς οὐ δεῖται, μὴ δεόμενος δ’ ὅμως ἐχαρίζετο τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων κλῆσιν οἰκείαν, ἵν’ ἔχοντες καταφυγὴν πρὸς ἱκεσίας καὶ λιτὰς μὴ ἀμοιρῶσιν ἐλπίδος χρηστῆς.
52Bunlar kutsal insanlar hakkında söylenmiş gibi görünür; ama aslında duyulur dünyadakinden daha gizli ve çok daha iyi bir tabiatın işaretleridir. Çünkü kutsal logos psykhēnin tiplerini inceliyor gibidir; hepsi de iyi olan tipleri: biri güzele öğretimle, biri tabiatla, biri de talimle ulaşmak ister. Birincisi, İbrahim adını taşıyan, öğretimle edinilen aretēnin sembolüdür; ortadaki İshak tabiattan gelen aretēnin, üçüncüsü Yakup da talimle edinilen aretēnin.
ταῦτα μὲν οὖν ἐπ’ ἀνδρῶν ὁσίων εἰρῆσθαι δοκεῖ, μηνύματα δ’ ἐστὶ φύσεως ἀδηλοτέρας καὶ πολὺ βελτίονος τῆς ἐν αἰσθητοῖς. τρόπους γὰρ ψυχῆς ἔοικεν ὁ ἱερὸς διερευνᾶσθαι λόγος, ἀστείους ἅπαντας, τὸν μὲν ἐκ διδασκαλίας, τὸν δ’ ἐκ φύσεως, τὸν δ’ ἐξ ἀσκήσεως ἐφιέμενον τοῦ καλοῦ. ὁ μὲν γὰρ πρῶτος, ἐπίκλησιν Ἀβραάμ, σύμβολον διδασκαλικῆς ἀρετῆς ἐστιν, ὁ δὲ μέσος, Ἰσαάκ, φυσικῆς, ὁ δὲ τρίτος, Ἰακώβ, ἀσκητικῆς.
53Ama şunu bilmek gerekir: Her biri üç gücün hepsinden pay almıştır; adını ise kendisinde ağır basan güçten almıştır. Çünkü ne öğretim tabiat ya da talim olmadan olgunlaşabilir, ne tabiat öğrenmeden ve talim etmeden sona ulaşabilir, ne de talim, önceden tabiat ve öğretimle temeli atılmadıkça.
ἀλλὰ γὰρ οὐκ ἀγνοητέον, ὅτι μετεποιεῖτο τῶν τριῶν ἕκαστος δυνάμεων, ὠνομάσθη δὲ ἀπὸ τῆς πλεοναζούσης κατ’ ἐπικράτειαν· οὔτε γὰρ διδασκαλίαν ἄνευ φύσεως ἢ ἀσκήσεως τελειωθῆναι δυνατὸν οὔτε φύσις ἐπὶ πέρας ἐστὶν ἐλθεῖν ἱκανὴ δίχα τοῦ μαθεῖν καὶ ἀσκῆσαι οὔτε ἄσκησις, εἰ μὴ προθεμελιωθείη φύσει τε καὶ διδασκαλίᾳ.
54Bu yüzden Musa sözde üç insanın, gerçekte ise, dediğim gibi, üç aretēnin, yani tabiatın, öğrenmenin ve talimin yakınlığını yerinde olarak birbirine bağladı. İnsanlar bunlara başka bir adla, sayıları da üç olan Kharisler, yani Lütuflar derler. Bunun sebebi ya Tanrı'nın bu üç gücü hayatın olgunluğu için soyumuza lütfetmiş olması, ya da bunların kendilerini akıl sahibi psykhēye olgun ve en güzel bir armağan olarak bağışlamış olmasıdır. Böylece kehanetlerde üç kişi için bildirilen ebedî ad da insanlardan çok, sözü edilen güçler için söylenmiş olur.
προσηκόντως οὖν καὶ τὴν τῶν τριῶν λόγῳ μὲν ἀνδρῶν ἔργῳ δ’ ὡς εἶπον ἀρετῶν οἰκειότητα συνῆψε, φύσεως, μαθήσεως, ἀσκήσεως, ἃς ἑτέρῳ ὀνόματι Χάριτας ἰσαρίθμους ἄνθρωποι καλοῦσιν, ἢ τῷ κεχαρίσθαι τὸν θεὸν τῷ ἡμετέρῳ γένει τὰς τρεῖς δυνάμεις πρὸς τελειότητα τοῦ βίου ἢ παρόσον αὗται δεδώρηνται ψυχῇ λογικῇ ἑαυτάς, δώρημα τέλειον καὶ κάλλιστον, ἵνα καὶ τὸ αἰώνιον ὄνομα τὸ δηλούμενον ἐν τοῖς χρησμοῖς ἐπὶ τριῶν μὴ ἐπ’ ἀνθρώπων μᾶλλον ἢ τῶν εἰρημένων δυνάμεων λέγηται.
55Çünkü insanların tabiatı bozulabilir, aretēlerinki bozulmazdır. Ebedî olanı ölümlülerden çok bozulmaz olanlara yakıştırmak daha akla yatkındır; çünkü bozulmazlık ebedîliğin akrabası, ölüm ise düşmanıdır.
ἀνθρώπων μὲν γὰρ φθαρτὴ φύσις, ἄφθαρτος δ’ ἡ τῶν ἀρετῶν· εὐλογώτερον δὲ ἐπιφημίζεσθαι τὸ ἀίδιον ἀφθάρτοις πρὸ θνητῶν, ἐπεὶ συγγενὲς μὲν ἀιδιότητος ἀφθαρσία, ἐχθρὸν δὲ θάνατος.
56Şunu da bilmek gerekir: Musa topraktan doğan ilk insanı tufana kadar doğanların babası olarak sunar; o büyük yıkımdan bütün ev halkıyla tek başına kurtulanı, adaleti ve öteki erdemli nitelikleri yüzünden, yeniden serpilecek yeni insan soyunun babası olarak sunar. Bu pek saygın ve uğruna çekişilmeye değer üçlüyü ise, kutsal sözlerin "krallık, kâhinlik ve kutsal millet" (Çıkış 19,6) diye andığı seçkin tek bir türün ataları olarak sunar. Bu türün adı da onun gücünü gösterir:
χρὴ μέντοι μηδ’ ἐκεῖνο ἀγνοεῖν, ὅτι τὸν μὲν πρῶτον ἄνθρωπον τὸν γηγενῆ πατέρα τῶν ἄχρι τοῦ κατακλυσμοῦ φύντων εἰσήγαγε, τὸν δὲ μόνον ἐκ τῆς τοσαύτης φθορᾶς ὑπολειφθέντα πανοίκιον ἕνεκα δικαιοσύνης καὶ τῆς ἄλλης καλοκἀγαθίας τοῦ νεάσοντος αὖθις καινοῦ γένους ἀνθρώπων, τὴν δὲ περίσεμνον τριάδα καὶ περιμάχητον ἑνὸς εἴδους ἐπιλεγομένου „βασίλειον καὶ ἱεράτευμα καὶ ἔθνος ἅγιον“ (Exod. 19, 6) οἱ χρησμοὶ καλοῦσι. μηνύει δὲ τοὔνομα τὴν δύναμιν αὐτοῦ·
57Bu millete İbrani dilinde İsrail denir; çevrildiğinde "Tanrı'yı gören" demektir. Gözle görme bütün hislerin en üstünüdür, çünkü varlıkların en güzelleri, güneş, ay, bütün gök ve evren yalnız onunla kavranır. Psykhēnin yönetici kısmıyla görme ise onun çevresindeki öteki bütün güçlerden üstündür; bu da zihnin gözü olan phronēsistir.
προσονομάζεται γὰρ Ἑβραίων γλώττῃ τὸ ἔθνος Ἰσραήλ, ὅπερ ἑρμηνευθέν ἐστιν „ὁρῶν θεόν.“ ὅρασις δ’ ἡ μὲν δι’ ὀφθαλμῶν ἐν ἁπάσαις καλλιστεύει ταῖς αἰσθήσεσιν, ἐπεὶ καὶ διὰ μόνης καταλαμβάνεται τὰ κάλλιστα τῶν ὄντων, ἥλιος καὶ σελήνη καὶ ὁ σύμπας οὐρανός τε καὶ κόσμος, ἡ δὲ διὰ τοῦ τῆς ψυχῆς ἡγεμονικοῦ προφέρει τὰς ἄλλας ὅσαι περὶ αὐτὸ δυνάμεις· αὕτη δέ ἐστι φρόνησις ὄψις οὖσα διανοίας.
58Tabiattaki öteki şeyleri epistēmē ile kavramakla kalmayıp her şeyin babasını ve yaratıcısını da görebilen kişi, saadetin doruğuna varmış olduğunu bilsin. Çünkü Tanrı'dan daha yüce hiçbir şey yoktur; biri psykhēsinin gözünü O'na uzatıp ulaşmışsa, orada kalmayı ve durmayı dilesin.
ὅτῳ δὲ μὴ μόνον ἐξεγένετο τἄλλα ὅσα ἐν τῇ φύσει δι’ ἐπιστήμης καταλαμβάνειν, ἀλλὰ καὶ τὸν πατέρα καὶ ποιητὴν τῶν συμπάντων ὁρᾶν, ἐπ’ ἄκρον εὐδαιμονίας ἴστω προεληλυθώς· οὐδὲν γὰρ ἀνωτέρω θεοῦ, πρὸς ὃν εἴ τις τὸ τῆς ψυχῆς ὄμμα τείνας ἔφθακε, μονὴν εὐχέσθω καὶ στάσιν.
59Çünkü yokuş yukarı yollar yorucu ve yavaştır; aşağı doğru gidiş ise inmekten çok sürüklenmek olduğundan hızlı ve pek kolaydır. Aşağı çeken şey çoktur; ama Tanrı psykhēyi kendi güçlerine asıp daha güçlü bir çekişle Kendine çektiğinde bunların hiçbir yararı olmaz.
αἱ μὲν γὰρ ἀνάντεις ὁδοὶ καματηραὶ καὶ βραδεῖαι, ἡ δὲ κατὰ πρανοῦς φορά, συρμὸν ἔχουσα τὸ πλέον ἢ κάθοδον, ταχεῖα καὶ ῥᾴστη. πολλὰ δὲ τὰ κάτω βιαζόμενα, ὧν οὐδὲν ὄφελος, ὅταν ἐκ τῶν αὑτοῦ δυνάμεων ἀνακρεμάσας τὴν ψυχὴν ὁ θεὸς ὁλκῇ δυνατωτέρᾳ πρὸς ἑαυτὸν ἐπισπάσηται.
60Üçü hakkında ortak olarak söylenmesi gerekenler önceden söylenmiş olsun. Şimdi sırayla her birinin kendine özgü olarak neyde öne çıktığını anlatmalıyız; işe ilkinden başlayalım. O, aretēlerin en yücesi ve en büyüğü olan dindarlığın gayretlisi olarak Tanrı'nın ardından gitmeye ve O'nun buyruklarına itaat etmeye çalıştı. Buyrukları yalnızca sesle ve yazıyla bildirilenler olarak değil, tabiatın daha açık işaretlerle gösterdikleri olarak da anladı; bunları hislerin en doğrusu olan görme, güvenilmez ve kararsız olan işitmeden önce kavrar.
Ταῦτα μὲν οὖν κοινῇ περὶ τῶν τριῶν ἀναγκαίως προειρήσθω. λεκτέον δ’ ἑξῆς, ἐν οἷς ἕκαστος ἰδίᾳ προήνεγκεν, ἀπὸ τοῦ πρώτου τὴν ἀρχὴν λαβόντας. ἐκεῖνος τοίνυν εὐσεβείας, ἀρετῆς τῆς ἀνωτάτω καὶ μεγίστης, ζηλωτὴς γενόμενος ἐσπούδασεν ἕπεσθαι θεῷ καὶ καταπειθὴς εἶναι τοῖς προσταττομένοις ὑπ’ αὐτοῦ, προστάξεις ὑπολαμβάνων οὐ τὰς διὰ φωνῆς καὶ γραμμάτων μηνυομένας αὐτὸ μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰς διὰ τῆς φύσεως τρανοτέροις σημείοις δηλουμένας, ἃς ἡ ἀληθεστάτη τῶν αἰσθήσεων πρὸ ἀκοῆς τῆς ἀπίστου καὶ ἀβεβαίου καταλαμβάνει.
61Çünkü tabiattaki düzeni ve evrenin her türlü sözü aşan yönetim düzenini seyreden kişi, kimse konuşmadan, güzel olanlara benzemeyi gözeterek iyi kanunlu ve barışçıl bir hayat sürmeyi öğrenir. Dindarlığın en açık ispatları ise kutsal yazılarda yer alanlardır; önce ilk sırada konanı anlatmalıyız.
θεώμενος γάρ τις τὴν ἐν τῇ φύσει τάξιν καὶ τὴν παντὸς λόγου κρείττονα πολιτείαν, ᾗ χρῆται ὁ κόσμος, ἀναδιδάσκεται, φθεγγομένου μηδενός, εὔνομον καὶ εἰρηνικὸν βίον ἐπιτηδεύειν εἰς τὴν τῶν καλῶν ἐξομοίωσιν ἀποβλέποντα. ἐναργέσταται δὲ τῆς εὐσεβείας ἀποδείξεις εἰσίν, ἃς περιέχουσιν αἱ ἱεραὶ γραφαί· πρώτην δὲ λεκτέον, ἣ καὶ πρώτη τέτακται.
62Vatanını, akrabalarını ve baba evini bırakıp göç etmesini buyuran bir sözle sarsılınca, sanki kendi yurdundan yabancı bir ülkeye gitmek üzere değil de yabancı bir ülkeden kendi yurduna dönüyormuş gibi var gücüyle acele etti; buyruğu çabucak yerine getirmeyi, onu tam olarak yerine getirmekle eşdeğer saydı.
λογίῳ πληχθεὶς περὶ τοῦ πατρίδα καὶ συγγένειαν καὶ πατρῷον οἶκον καταλιπεῖν καὶ μεταναστῆναι, καθάπερ ἀπὸ τῆς ξένης εἰς τὴν οἰκείαν ἐπανιὼν ἀλλ’ οὐκ ἀπὸ τῆς οἰκείας εἰς τὴν ξένην μέλλων ἀπαίρειν, ἐπέσπευδε συντείνων, νομίζων ἰσότιμον εἶναι τῷ τελειῶσαι τὸ ταχέως τὸ προσταχθὲν ἀνύσαι.
63Oysa akrabaların ve vatanın cazibesine kapılıp boyun eğmeyecek kadar sarsılmaz ve kararlı başka kim olabilir? Bunlara duyulan özlem her birimizle bir bakıma birlikte doğmuş, birlikte büyümüş, birbirine bağlı organlar kadar, hatta daha fazla, bizimle kaynaşmıştır.
καίτοι τίνα ἕτερον εἰκὸς οὕτως ἀκλινῆ καὶ ἄτρεπτον γενέσθαι, ὡς μὴ φίλτροις ὑπαχθῆναι καὶ ὑπενδοῦναι συγγενῶν καὶ πατρίδος, ὧν ὁ πόθος ἑκάστῳ τρόπον τινὰ συγγεγένηται καὶ συνηύξηται καὶ μᾶλλον ἢ οὐχ ἧττον τῶν ἡνωμένων μερῶν συμπέφυκε;
64Bunun tanıkları kanun koyuculardır: En büyük suçlardan hüküm giyenler için sürgünü ölümden sonra gelen ikinci ceza olarak belirlemişlerdir. Ama bana kalırsa, hakikatin yargısına göre sürgün ikinci değil, çok daha ağır bir cezadır. Çünkü ölüm kötü talihlerin sonudur; sürgün ise son değil, yeni felaketlerin başlangıcıdır ve acısız tek bir ölüm yerine hissederek yaşanan sayısız ölüm getirir.
μάρτυρες δὲ οἱ νομοθέται τὴν δευτερεύουσαν θανάτου τιμωρίαν κατὰ τῶν ἐπὶ τοῖς μεγίστοις ἑαλωκότων ὁρίσαντες φυγήν, οὐ δευτερεύουσαν, ὥς γ’ ἐμοὶ δοκεῖ, παρ’ ἀληθείᾳ δικαζούσῃ, πολὺ δὲ ἀργαλεωτέραν, εἴ γε πέρας μὲν κακοπραγιῶν ὁ θάνατος, ἀρχὴ δ’, οὐ πέρας, ἡ φυγὴ καινοτέρων συμφορῶν, ἀνθ’ ἑνὸς τοῦ χωρὶς ἀλγηδόνων μυρίους ἐπάγουσα θανάτους τοὺς σὺν αἰσθήσει.
65Bazıları ticaret için para kazanma hevesiyle, bazıları elçilikle, bazıları da terbiye sevgisiyle yabancı ülkelerdeki şeyleri görmek için denize açılır. Onları dışarıda kalmaya çeken güçler vardır: kimini kazanç, kimini zor zamanlarda şehrine en gerekli ve en büyük işlerde yararlı olmak, kimini de daha önce bilmediği şeyleri öğrenmek çeker. Bu öğrenme psykhēye hem zevk hem yarar sağlar; çünkü hiç yolculuk etmemiş olanlar, yolculuk etmiş olanların yanında keskin görenlerin yanındaki körler gibidir. Yine de hepsi baba topraklarını görmeye, onu selamlamaya, tanıdıklarını kucaklamaya, akrabalarının ve dostlarının en tatlı ve en özlenen yüzlerinin tadını çıkarmaya can atarlar. Çoğu zaman, uğruna yola çıktıkları işlerin uzadığını görünce yakınlarına duydukları en şiddetli özlemin çekişine kapılıp onları yarıda bırakırlar.
κατ’ ἐμπορίαν ἔνιοι πόθῳ χρηματισμοῦ πλέοντες ἢ κατὰ πρεσβείαν ἢ κατὰ θέαν τῶν ἐπὶ τῆς ἀλλοδαπῆς δι’ ἔρωτα παιδείας, ὁλκοὺς ἔχοντες δυνάμεις τῆς ἔξω μονῆς οἱ μὲν τὰς ἐπικερδείας, οἱ δὲ τὸ τὴν πόλιν ἐπὶ καιρῶν ἐν τοῖς ἀναγκαιοτάτοις καὶ μεγίστοις ὀνῆσαι, οἱ δὲ ἱστορίαν ὧν πρότερον ἠγνόουν τέρψιν ἅμα καὶ ὠφέλειαν τῇ ψυχῇ παρασκευάζουσαν — τυφλοὶ γὰρ παρ’ ὀξὺ βλέποντας ἀναποδήμητοι παρ’ ἐκδεδημηκότας —, ὅμως ἐπείγονται τὸ πατρῷον ἔδαφος ἰδεῖν καὶ προσκυνῆσαι καὶ συνήθεις ἀσπάσασθαι συγγενῶν τε καὶ φίλων ἡδίστης καὶ ποθεινοτάτης ὄψεως ἀπολαῦσαι καὶ πολλάκις τὰς πράξεις, ὧν ἕνεκα ἐξεδήμησαν, μηκυνομένας ὁρῶντες κατέλιπον ἱμέρῳ τῶν προσηκόντων ἑλχθέντες βιαιοτάτῳ.
66O ise birkaç kişiyle, hatta tek başına, buyruk gelir gelmez göç etti; göçe bedeninden önce psykhēsiyle hazırlandı, çünkü göksel sevda ölümlü şeylere duyulan özlemi alt etmişti.
μετ’ ὀλίγων δὲ οὗτος ἢ καὶ μόνος ἅμα τῷ κελευσθῆναι μετανίστατο καὶ τῇ ψυχῇ πρὸ τοῦ σώματος τὴν ἀποικίαν ἐστέλλετο, τὸν ἐπὶ τοῖς θνητοῖς ἵμερον παρευημεροῦντος ἔρωτος οὐρανίου.
67Hiçbir şeyi umursamadı: ne boydaşlarını, ne köydaşlarını, ne okul arkadaşlarını, ne yoldaşlarını, ne baba ya da ana tarafından kan akrabalarını, ne vatanını, ne eski âdetleri, ne birlikte büyüdüğü, birlikte yaşadığı kimseleri. Bunların her birinin insanı kendine çeken, zor koparılan bir gücü vardır; ama o, hür ve serbest dürtülerle elinden geldiğince çabuk göç etti: Önce o zamanlar bahtiyar ve en parlak çağında olan Keldaniler diyarından Harran diyarına (Tekvin 12,5), ondan pek az sonra da oradan başka bir yere. O yerden, önce şunu söyledikten sonra söz edeceğiz.
οὐδενὸς οὖν φροντίσας, οὐ φυλετῶν, οὐ δημοτῶν, οὐ συμφοιτητῶν, οὐχ ἑταίρων, οὐ τῶν ἀφ’ αἵματος ὅσοι πρὸς πατρὸς ἢ μητρὸς ἦσαν, οὐ πατρίδος, οὐκ ἀρχαίων ἐθῶν, οὐ συντροφίας, οὐ συνδιαιτήσεως, ὧν ἕκαστον ἀγωγόν τε καὶ δυσαπόσπαστον ὁλκὸν ἔχον δύναμιν, ἐλευθέραις καὶ ἀφέτοις ὁρμαῖς ᾗ τάχιστα μετανίσταται, τὸ μὲν πρῶτον ἀπὸ τῆς Χαλδαίων γῆς, εὐδαίμονος χώρας καὶ κατ’ ἐκεῖνον ἀκμαζούσης τὸν χρόνον, εἰς τὴν Χαρραίων γῆν (Gen. 12, 5), ἔπειτα οὐ μακρὰν ὕστερον καὶ ἀπὸ ταύτης εἰς ἕτερον τόπον, περὶ οὗ λέξομεν ἐκεῖνο πρότερον εἰπόντες.
68Anlatılan göçler, yazının lafzına göre bilge bir adam tarafından yapılmıştır; alegorinin kanunlarına göre ise gerçek Tanrı'yı arayan, aretēyi seven bir psykhē tarafından.
Αἱ δηλωθεῖσαι ἀποικίαι τῷ μὲν ῥητῷ τῆς γραφῆς ὑπ’ ἀνδρὸς σοφοῦ γεγόνασι, κατὰ δὲ τοὺς ἐν ἀλληγορίᾳ νόμους ὑπὸ φιλαρέτου ψυχῆς τὸν ἀληθῆ ζητούσης θεόν.
69Keldaniler astronomiyle herkesten çok uğraşmış ve her şeyi yıldızların hareketlerine bağlamışlardı; evrendeki şeylerin sayıların ve sayı oranlarının içerdiği güçlerle yönetildiğini düşünüyorlardı. Görünür ousia'yı yüceltiyor, görünmez ve akılla kavranan ousia'yı hiç düşünmüyorlardı. Göklerdeki düzeni güneşin, ayın, öteki gezegenlerin ve sabit yıldızların devirlerine, mevsimlerin değişmelerine, göktekilerle yeryüzündekiler arasındaki karşılıklı etkileşime göre araştırarak evrenin kendisinin Tanrı olduğunu sandılar; yaratılmış olanı yaratana dinsizce benzettiler.
Χαλδαῖοι γὰρ ἐν τοῖς μάλιστα διαπονήσαντες ἀστρονομίαν καὶ πάντα ταῖς κινήσεσι τῶν ἀστέρων ἀναθέντες ὑπέλαβον οἰκονομεῖσθαι τὰ ἐν κόσμῳ δυνάμεσιν, ἃς περιέχουσιν ἀριθμοὶ καὶ ἀριθμῶν ἀναλογίαι, ⟨καὶ⟩ τὴν ὁρατὴν οὐσίαν ἐσέμνυνον τῆς ἀοράτου καὶ νοητῆς οὐ λαβόντες ἔννοιαν, ἀλλὰ τὴν ἐν ἐκείνοις τάξιν διερευνώμενοι κατά τε τὰς ἡλίου καὶ σελήνης καὶ τῶν ἄλλων πλανήτων καὶ ἀπλανῶν περιόδους καὶ κατὰ τὰς τῶν ἐτησίων ὡρῶν μεταβολὰς καὶ κατὰ τὴν τῶν οὐρανίων πρὸς τὰ ἐπίγεια συμπάθειαν τὸν κόσμον αὐτὸν ὑπέλαβον εἶναι θεόν, οὐκ εὐαγῶς τὸ γενόμενον ἐξομοιώσαντες τῷ πεποιηκότι.
70Bu kanaatle yetişip uzun bir süre Keldani gibi düşünen İbrahim, sonunda derin bir uykudan uyanır gibi psykhēsinin gözünü açtı; derin karanlık yerine saf bir ışık görmeye başladı ve o ışığın ardından gitti. Daha önce görmediği şeyi gördü: Evrenin başında bir arabacı ve dümenci duruyordu; kendi eserini kurtarıcı bir biçimde yönetiyor, evrende ilahi özene layık olan kısımları da gözetip koruyordu.
ταύτῃ τοι τῇ δόξῃ συντραφεὶς καὶ χαλδαΐσας μακρόν τινα χρόνον, ὥσπερ ἐκ βαθέος ὕπνου διοίξας τὸ τῆς ψυχῆς ὄμμα καὶ καθαρὰν αὐγὴν ἀντὶ σκότους βαθέος βλέπειν ἀρξάμενος ἠκολούθησε τῷ φέγγει καὶ κατεῖδεν, ὃ μὴ πρότερον ἐθεάσατο, τοῦ κόσμου τινὰ ἡνίοχον καὶ κυβερνήτην ἐφεστῶτα καὶ σωτηρίως εὐθύνοντα τὸ οἰκεῖον ἔργον, ἐπιμέλειάν τε καὶ προστασίαν καὶ τῶν ἐν αὐτῷ μερῶν ὅσα θείας ἐπάξια φροντίδος ποιούμενον.
71Zihninde beliren bu görüşü daha sağlam kılması için kutsal logos ona yine şöyle der: "Dostum, büyük şeyler çoğu zaman daha küçüklerin taslağından tanınır; insan onlara bakıp hayalini sınırsız büyüklüklere doğru genişletir. O hâlde gökte dolaşanları ve Keldani epistēmēsini bir kenara bırak; en büyük şehirden, bu evrenden, kısa bir süre için daha küçük bir şehre göç et; orada her şeyin gözeticisini daha iyi kavrayabileceksin."
ὅπως οὖν βεβαιώσηται τὴν φανεῖσαν ὄψιν ἐν τῇ διανοίᾳ παγιώτερον, αὖθίς φησιν ὁ ἱερὸς λόγος αὐτῷ· „τὰ μεγάλα, ὦ οὗτος, ὑποτυπώσει βραχυτέρων πολλάκις γνωρίζεται, πρὸς ἅ τις ἀπιδὼν ηὔξησε τὴν φαντασίαν ἀπεριγράφοις μεγέθεσι. παραπεμψάμενος οὖν τούς τε κατ’ οὐρανὸν περιπολοῦντας καὶ τὴν Χαλδαϊκὴν ἐπιστήμην μετανάστηθι πρὸς ὀλίγον χρόνον ἀπὸ τῆς μεγίστης πόλεως, τοῦδε τοῦ κόσμου, πρὸς βραχυτέραν, δι’ ἧς δυνήσῃ μᾶλλον καταλαβεῖν τὸν ἔφορον τοῦ παντός.“
72Bu yüzden ilk göçünü Keldaniler diyarından Harran diyarına yaptığı söylenir. Harran Yunanca "delikler" demektir; bunlar sembolik olarak hislerimizin yerleridir: Her his, kendine ait olanı algılamak için bunlardan, sanki deliklerden, dışarı bakar.
διὰ τοῦτο τὴν πρώτην ἀποικίαν ἀπὸ τῆς Χαλδαίων γῆς εἰς τὴν Χαρραίων λέγεται ποιήσασθαι. Χαρρὰν δὲ Ἑλληνιστὶ „τρῶγλαι“ λέγονται, κατὰ σύμβολον αἱ τῶν ἡμετέρων αἰσθήσεων χῶραι, δι’ ὧν ὥσπερ ὀπῶν ἑκάστη διακύπτειν πέφυκε πρὸς τὴν τῶν οἰκείων ἀντίληψιν.
73Ama biri şöyle diyebilir: Görünmez nous, bir kukla oynatıcısı gibi içeriden kendi güçlerine ses vermeseydi, onları kâh gevşetip salıverip kâh zorla geri çekip germeseydi, kuklalara ahenkli bir hareket ve yeniden durgunluk vermeseydi, bunların ne yararı olurdu? Bu örneği kendi içinde bulundurduğun için, epistēmēsine ulaşmaya çok can attığın şeyi kolayca kavrayacaksın.
ἀλλὰ τί τούτων, εἴποι τις ἄν, ὄφελος ἦν, εἰ μὴ νοῦς ἀόρατος καθάπερ θαυματοποιὸς ἔνδοθεν ὑπήχει ταῖς ἑαυτοῦ δυνάμεσιν, ἃς τοτὲ μὲν ἀνιεὶς καὶ ἐπιχαλῶν τοτὲ δὲ ἀντισπῶν καὶ ἀνθέλκων βίᾳ κίνησιν ἐμμελῆ καὶ πάλιν ἡσυχίαν ἐμπαρεῖχε τοῖς θαυμασίοις; τοῦτο ἔχων παρὰ σεαυτῷ τὸ παράδειγμα ῥᾳδίως οὗ σφόδρα ποθεῖς λαβεῖν τὴν ἐπιστήμην κατανοήσεις.
74Sende bütün beden topluluğunun itaat ettiği, her hissin ardından gittiği bir yönetici nous başa konmuşken, en güzel, en büyük ve en olgun eser olan, öteki her şeyin onun kısımları olduğu evren, onu bir arada tutan ve adaletle yöneten bir kraldan yoksun olabilir mi? Kral görünmezse şaşma; sendeki nous da görünmez.
οὐ γὰρ ἐν σοὶ μὲν νοῦς ἐστιν ἡγεμὼν ἐπιτεταγμένος, ᾧ καὶ τοῦ σώματος ἅπασα κοινωνία πειθαρχεῖ καὶ ἑκάστη τῶν αἰσθήσεων ἕπεται, ὁ δὲ κόσμος, τὸ κάλλιστον καὶ μέγιστον καὶ τελεώτατον ἔργον, οὗ πάντα τὰ ἄλλα συμβέβηκεν εἶναι μέρη, βασιλέως ἀμοιρεῖ τοῦ συνέχοντος καὶ ἐνδίκως ἐπιτροπεύοντος. εἰ δ’ ἀόρατος ὁ βασιλεύς, μὴ θαυμάσῃς· οὐδὲ γὰρ ὁ ἐν σοὶ νοῦς ὁρατός.
75Bunları düşünen, uzaktan değil yakından, kendisinden ve çevresindekilerden öğrenen kişi, evrenin ilk Tanrı olmadığını, ilk Tanrı'nın ve her şeyin babasının eseri olduğunu açıkça bilecektir. O, Kendisi görünmez olduğu hâlde her şeyi görünür kılar, küçüklerin de büyüklerin de tabiatlarını ortaya koyar.
ταῦτά τις ἐπιλογιζόμενος καὶ οὐ πόρρωθεν ἀλλ’ ἐγγύθεν ἀναδιδασκόμενος ἔκ τε ἑαυτοῦ καὶ τῶν περὶ αὑτὸν εἴσεται σαφῶς, ὅτι ὁ κόσμος οὐκ ἔστιν ὁ πρῶτος θεός, ἀλλ’ ἔργον τοῦ πρώτου θεοῦ καὶ τοῦ συμπάντων πατρός, ὃς ἀειδὴς ὢν πάντα φαίνει μικρῶν τε αὖ καὶ μεγάλων διαδεικνὺς τὰς φύσεις.
76Çünkü bedenin gözleriyle kavranmayı uygun görmedi; belki ölümlünün ebedî olana dokunması kutsallığa aykırı olduğu için, belki de görme gücümüzün zayıflığı yüzünden. Güneşten gelen ışınlara bile bakamayan görmemiz, Var Olan'dan saçılan parıltıları taşıyamazdı.
σώματος γὰρ ὀφθαλμοῖς οὐκ ἠξίωσε καταλαμβάνεσθαι, τάχα μὲν ἐπειδὴ θνητὸν ἀιδίου ψαύειν οὐχ ὅσιον ἦν, τάχα δὲ καὶ δι’ ἀσθένειαν τῆς ἡμετέρας ὄψεως· οὐ γὰρ ἂν ἐχώρησε τὰς ἀπὸ τοῦ ὄντος ἐκχεομένας αὐγάς, ὁπότε οὐδὲ ταῖς ἀφ’ ἡλίου προσβλέπειν ἀκτῖσιν οἵα τέ ἐστι.
77Aklın astronomiden ve Keldani kanaatinden ayrılıp göçtüğünün en açık delili şudur: bilgenin göçünün hemen ardından "Tanrı İbrahim'e göründü" (Tekvin 12, 7) denir. Bundan anlaşılır ki Keldanilik ettiği, yıldızların dans eden düzenine baktığı sırada Tanrı ona görünmüyordu; çünkü o zaman evrenin ve hissedilen varlığın dışında, uyum içinde duran ve akılla kavranan hiçbir tabiatı asla kavrayamıyordu.
τεκμήριον δὲ ἐναργέστατον τῆς ἀποικίας, ἣν ἀπ’ ἀστρονομίας καὶ τῆς χαλδαϊζούσης δόξης ἡ διάνοια ἐστείλατο· λέγεται γὰρ εὐθὺς ἅμα τῇ μεταναστάσει τοῦ σοφοῦ· „ὤφθη δὲ ὁ θεὸς τῷ Ἀβραάμ“ (Gen. 12, 7)· ᾧ δῆλον ὅτι πρότερον οὐκ ἦν ἐμφανής, ὅτε χαλδαΐζων τῇ τῶν ἀστέρων χορείᾳ προσεῖχεν ἔξω τοῦ κόσμου καὶ τῆς αἰσθητῆς οὐσίας εὐάρμοστον καὶ νοητὴν φύσιν οὐδεμίαν ἁπλῶς καταλαμβάνων.
78Ama yer değiştirip başka bir limana demir atınca, ister istemez evrenin kendi kendinin hükümdarı değil bir tebaa olduğunu, yöneten değil, onu yapmış olan sebep tarafından yönetilen olduğunu anladı,
ἐπεὶ δὲ μετεχώρησε καὶ μεθωρμίσατο, κατὰ τἀναγκαῖον ἔγνω τὸν κόσμον ὑπήκοον ἀλλ’ οὐκ αὐτοκράτορα, οὐ πρυτανεύοντα ἀλλὰ πρυτανευόμενον ὑπ’ αἰτίου τοῦ πεποιηκότος,
79ki akıl gözlerini ancak o zaman ilk kez yukarı kaldırıp bunu gördü. Çünkü daha önce hissedilen şeyler onun üzerine koyu bir sis çökertmişti; akıl bu sisi ateş gibi sıcak öğretilerle dağıtarak, berrak bir gökte olduğu gibi, uzun zamandır gizli kalmış ve görünmeyen Varlık'ın bir izlenimini zar zor edinebildi. O da insanlara olan sevgisinden ötürü, kendisine doğru gelen psykhē'den yüz çevirmedi; ona karşı çıkıp, gören birinin görebileceği ölçüde kendi tabiatını gösterdi.
ὅπερ ἡ διάνοια τότε πρῶτον ἀναβλέψασα εἶδε. πολλὴ γὰρ αὐτῆς πρότερον ἀχλὺς ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν κατεκέχυτο, ἣν ἐνθέρμοις καὶ διαπύροις δόγμασιν ἀνασκεδάσασα μόλις ἴσχυσεν ὡς ἐν αἰθρίᾳ καθαρᾷ τοῦ πάλαι κρυπτομένου καὶ ἀειδοῦς φαντασίαν λαβεῖν· ὃς ἕνεκα φιλανθρωπίας ἀφικνουμένην τὴν ψυχὴν ὡς ἑαυτὸν οὐκ ἀπεστράφη, προϋπαντήσας δὲ τὴν ἑαυτοῦ φύσιν ἔδειξε, καθ’ ὅσον οἷόν τε ἦν ἰδεῖν τὸν βλέποντα.
80Bu yüzden bilgenin Tanrı'yı gördüğü değil, "Tanrı'nın bilgeye göründüğü" söylenir. Gerçekten var olanı, O kendini açığa vurup göstermedikçe kimsenin kendi gücüyle kavraması imkânsızdı.
διὸ λέγεται, οὐχ ὅτι ὁ σοφὸς εἶδε θεόν, ἀλλ’ ὅτι „ὁ θεὸς ὤφθη“ τῷ σοφῷ· καὶ γὰρ ἦν ἀδύνατον καταλαβεῖν τινα δι’ αὑτοῦ τὸ πρὸς ἀλήθειαν ὄν, μὴ παραφήναντος ἐκείνου ἑαυτὸν καὶ ἐπιδείξαντος.
81Söylenenlere ismin değiştirilip başkalaştırılması da tanıklık eder. Eski adı Abram'dı, sonradan İbrahim (Abraham) diye çağrıldı. Ses bakımından değişen yalnız bir harfin, alfanın, ikilenmesiydi; ama anlam bakımından bu değişiklik büyük bir hakikati ve öğretiyi gösteriyordu.
μαρτυρεῖ δὲ τοῖς εἰρημένοις καὶ ἡ τοῦ ὀνόματος ὑπαλλαγὴ καὶ μετάθεσις. ἐκαλεῖτο γὰρ Ἄβραμ τὸ ἀρχαῖον ὄνομα, προσερρήθη δ’ ὕστερον Ἀβραάμ, φωνῇ μὲν ἑνὸς στοιχείου τοῦ ἄλφα διπλασιασθέντος, δυνάμει δὲ μεγάλου πράγματος καὶ δόγματος ἐνδειξαμένου τὴν μεταβολήν.
82"Abram" çevrildiğinde "yücelerdeki baba", "Abraham" ise "sesin seçkin babası" demektir. İlki yıldızlarla ve gök olaylarıyla uğraşan, Keldani öğretilerine bir babanın çocuklarına gösterdiği özenle bağlanan kişiyi; sonraki ise bilgeyi anlatır.
Ἄβραμ μὲν γὰρ ἑρμηνευθέν ἐστι „πατὴρ μετέωρος“, Ἀβραὰμ δὲ „πατὴρ ἐκλεκτὸς ἠχοῦς“, τὸ μὲν πρότερον ἐμφαῖνον τὸν ἀστρολογικὸν καὶ μετεωρολογικὸν ἐπικαλούμενον, οὕτως τῶν Χαλδαϊκῶν δογμάτων ἐπιμελούμενον, ὡς ἄν τις πατὴρ ἐγγόνων ἐπιμεληθείη, τὸ δ’ ὕστερον τὸν σοφόν.
83"Ses" ile dile getirilen söz, "baba" ile yönetici nous kastedilir; çünkü içte kalan söz, dışa çıkan sözün tabiatça babasıdır: ondan öncedir ve söylenecek olanın tohumunu eker. "Seçkin" ile de erdemli insan kastedilir; çünkü kötü karakter gelişigüzel ve karmakarışıktır, iyi olan ise herkesin arasından en iyiler içinden ayıklanarak seçilmiştir.
διὰ μὲν γὰρ τῆς ἠχοῦς τὸν προφορικὸν λόγον αἰνίττεται, διὰ τοῦ πατρὸς δὲ τὸν ἡγεμόνα νοῦν—πατὴρ γὰρ ὁ ἐνδιάθετος φύσει τοῦ γεγωνοῦ πρεσβύτερός γε ὢν καὶ τὰ λεκτέα ὑποσπείρων —, διὰ δὲ τοῦ ἐπιλέκτου τὸν ἀστεῖον· εἰκαῖος μὲν γὰρ καὶ πεφυρμένος ὁ φαῦλος τρόπος, ἐκλεκτὸς δὲ ὁ ἀγαθός, ἐπικριθεὶς ἐξ ἁπάντων ἀριστίνδην.
84Gök olaylarıyla uğraşan kimseye evrenden daha büyük hiçbir şey yokmuş gibi gelir; olup biten her şeyin sebeplerini de ona bağlar. Bilge ise daha keskin gözlerle bakıp, akılla kavranan, daha mükemmel, hükmeden ve yöneten bir şey gördü; geri kalan her şey O'nun buyruğu ve dümeni altındadır. Bunun üzerine önceki hayatı için kendini çok kınadı: bütün bir ömrü kör gibi, hissedilen şeylere, yani sağlam olmayan ve yerinde durmayan bir tabiata dayanarak geçirmişti.
τῷ μὲν οὖν μετεωρολογικῷ μεῖζον οὐδὲν τοῦ κόσμου τὸ παράπαν εἶναι δοκεῖ, ᾧ καὶ τὰς τῶν γινομένων αἰτίας ἀνατίθησιν· ὁ δὲ σοφὸς ἀκριβεστέροις ὄμμασιν ἰδών τι τελεώτερον νοητὸν ἄρχον τε καὶ ἡγεμονεῦον, ὑφ’ οὗ τἄλλα δεσπόζεται καὶ κυβερνᾶται, πολλὰ κατεμέμψατο τῆς προτέρας ζωῆς ἑαυτὸν ὡς τυφλὸν βίον διεξεληλυθότα, σκηριπτόμενον ἐπὶ τοῖς αἰσθητοῖς, ἀβεβαίῳ καὶ ἀνιδρύτῳ φύσει πράγματι.
85Erdemli adam yine bir ilahi söze uyarak ikinci bir göçe çıkar; bu kez bir şehirden başka bir şehre değil, ıssız bir diyara (Tekvin 12, 9). Orada başıboş dolaşmayı sürdürdü, ama bu gezginlikten de onun getirdiği yurtsuzluktan da hoşnutsuzluk duymadı.
δευτέραν δ’ ἀποικίαν στέλλεται λογίῳ πάλιν πεισθεὶς ὁ ἀστεῖος οὐκέτ’ ἐκ πόλεως εἰς πόλιν, ἀλλ’ εἰς χώραν ἐρήμην (Gen. 12, 9), ἐν ᾗ πλαζόμενος διετέλει μὴ δυσαρεστῶν τῇ πλάνῃ καὶ τῷ δι’ αὐτὴν ἀνιδρύτῳ.
86Oysa başka kim, yalnız kendi yurdundan ayrılmakla kalmayıp her türlü şehirden de çıkarılarak geçit vermez, yürünmez yolsuz yerlere sürülmekten üzüntü duymazdı? Kim yönünü değiştirip evine geri koşmazdı? Gelecekteki umutlara pek aldırmaz, eldeki darlıktan bir an önce kurtulmaya çalışır, belirsiz iyilikler uğruna apaçık kötülükleri seçmeyi saflık sayardı.
καίτοι τίς ἕτερος οὐκ ἂν ἠχθέσθη μὴ μόνον τῆς οἰκείας ἀπανιστάμενος, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἁπάσης πόλεως ἐλαυνόμενος εἰς δυσβάτους καὶ δυσπορεύτους ἀνοδίας; τίς δ’ οὐκ ἂν μετατραπόμενος ἐπαλινδρόμησεν οἴκαδε, βραχέα μὲν φροντίσας τῶν μελλουσῶν ἐλπίδων, τὴν δὲ παροῦσαν ἀπορίαν σπεύδων ἐκφυγεῖν, εὐήθειαν ὑπολαβὼν ἀδήλων χάριν ἀγαθῶν ὁμολογούμενα αἱρεῖσθαι κακά;
87Yalnız bu adamın tersini yaşadığı görülür: kalabalıkla bir arada yaşamadan geçen hayatı en tatlı hayat sayar. Bu da tabiatın gereğidir; çünkü Tanrı'yı arayıp bulmayı özleyenler, O'nun sevdiği yalnızlığı severler ve tam da bu yolla öncelikle o mutlu ve mesut tabiata benzemeye çalışırlar.
μόνος δ’ οὑτοσὶ τοὐναντίον πεπονθέναι φαίνεται, βίον ἥδιστον νομίζων τὸν ἄνευ συνδιαιτήσεως τῆς τῶν πολλῶν. καὶ πέφυκεν οὕτως ἔχειν· οἱ γὰρ ζητοῦντες καὶ ἐπιποθοῦντες θεὸν ἀνευρεῖν τὴν φίλην αὐτῷ μόνωσιν ἀγαπῶσι, κατ’ αὐτὸ τοῦτο σπεύδοντες πρῶτον ἐξομοιοῦσθαι τῇ μακαρίᾳ καὶ εὐδαίμονι φύσει.
88Böylece iki yorumu da yapmış olduk: lafzî olanı bir insan hakkında, alegorik olanı psykhē hakkında. Hem adamı hem nous'u sevilmeye layık gösterdik: adamı, ilahi sözlere uyup kendisini kolay kolay bırakmayan bağlardan çekip kopardığı için; nous'u ise sonuna dek aldanıp hissedilen varlıkta durmadığı, görünen evrenin en büyük ve ilk tanrı olduğunu sanmadığı, aksine akıl yürütmeyle yukarı tırmanıp görünen tabiattan daha iyi, akılla kavranan başka bir tabiatı ve ikisinin hem yaratıcısı hem yöneticisi olanı seyrettiği için.
ἑκατέραν οὖν ἀπόδοσιν πεποιημένοι, τήν τε ῥητὴν ὡς ἐπ’ ἀνδρὸς καὶ τὴν δι’ ὑπονοιῶν ὡς ἐπὶ ψυχῆς, ἀξιέραστον καὶ τὸν ἄνδρα καὶ τὸν νοῦν ἀπεφήναμεν, τὸν μὲν πεισθέντα λογίοις ἐκ δυσαποσπάστων ἀφελκυσθέντα, τὸν δὲ νοῦν, ὅτι οὐ μέχρι παντὸς ἀπατηθεὶς ἐπὶ τῆς αἰσθητῆς οὐσίας ἔστη τὸν ὁρατὸν κόσμον ὑπολαβὼν μέγιστον καὶ πρῶτον εἶναι θεόν, ἀλλὰ ἀναδραμὼν τῷ λογισμῷ φύσιν ἑτέραν ἀμείνω τῆς ὁρατῆς νοητὴν ἐθεάσατο καὶ τὸν ἀμφοῖν ποιητὴν ὁμοῦ καὶ ἡγεμόνα.
89Tanrı dostunun ilk adımları, kutsal törene giriş sunuları bunlardı; ardından küçümsenmeyecek işler gelir. Bunların büyüklüğü herkesçe anlaşılmaz; yalnız aretē'yi tatmış olanlar anlar. Onlar psykhē'ye ait iyiliklerin büyüklüğü yüzünden, kalabalığın hayran olduğu şeylerle alay etmeye alışkındırlar.
Ταῦτα τοῦ θεοφιλοῦς τὰ προτέλεια, οἷς ἕπονται πράξεις οὐκ εὐκαταφρόνητοι. τὸ δὲ μέγεθος αὐτῶν οὐ παντί τῳ δῆλον, ἀλλὰ μόνον τοῖς γευσαμένοις ἀρετῆς, οἳ τὰ θαυμαζόμενα παρὰ τοῖς πολλοῖς εἰώθασι χλευάζειν ἕνεκα μεγέθους τῶν περὶ ψυχὴν ἀγαθῶν.
90Tanrı anlatılan bu işi beğenip erdemli adamı hemen büyük bir armağanla ödüllendirir: güçlü ve nefsine hâkim olamayan bir adamın kurduğu tuzağa düşme tehlikesi geçiren evliliğini dokunulmamış ve sağ salim korur.
ἀποδεξάμενος οὖν ὁ θεὸς τὴν εἰρημένην πρᾶξιν αὐτίκα τὸν ἀστεῖον ἀμείβεται μεγάλῃ δωρεᾷ, τὸν γάμον αὐτῷ κινδυνεύσαντα πρὸς δυνατοῦ καὶ ἀκρατοῦς ἀνδρὸς ἐπιβουλευθῆναι διατηρήσας ἄψαυστόν τε καὶ σῷον.
91Saldırının sebebi şöyle başladı. Uzun bir süre ürün alınamamıştı; kimi zaman aşırı ve ölçüsüz yağmurlar, kimi zaman kuraklık ve fırtına yüzünden. Suriye'deki şehirler aralıksız kıtlığın baskısı altında halkından boşalmıştı; insanlar yiyecek aramak ve zorunlu ihtiyaçlarını karşılamak için dört bir yana dağılıyordu.
ἡ δ’ αἰτία τῆς ἐπιθέσεως ἀρχὴν ἔλαβε τοιάνδε. καρπῶν ἀφορίας ἐπὶ συχνὸν χρόνον γενομένης, τοτὲ μὲν διὰ πολλὴν καὶ ἄμετρον ἐπομβρίαν τοτὲ δὲ δι’ αὐχμὸν καὶ ζάλην, αἱ κατὰ Συρίαν πόλεις συνεχεῖ λιμῷ πιεσθεῖσαι κεναὶ τῶν οἰκητόρων ἦσαν, ἄλλων ἀλλαχόσε σκιδναμένων κατὰ ζήτησιν τροφῆς καὶ πορισμὸν τῶν ἀναγκαίων.
92İbrahim, Mısır'da bol bereket ve verimli bir mevsim olduğunu öğrendi: ırmak taşkınlarıyla ovaları tam zamanında sulamış, rüzgârların ılımlı karışımı sayesinde de ekilen tohum dolgun başaklar vermiş ve büyümüştü. Bunun üzerine bütün ev halkını yanına alıp yola çıkar.
πυθόμενος οὖν Ἀβραὰμ ἄφθονον εὐθηνίαν καὶ εὐετηρίαν ἐν Αἰγύπτῳ, τοῦ μὲν ποταμοῦ ταῖς πλημμύραις λιμνάσαντος ἐν καιρῷ τὰ πεδία, τῶν δὲ τὸν σπόρον εὔσταχυν ἐνεγκόντων καὶ ἀναθρεψαμένων εὐκρασίαις πνευμάτων, ἀπαίρει πᾶσαν τὴν οἰκίαν ἐπαγόμενος.
93Psykhē'ce kadınların en iyisi, beden bakımından da çağının en güzeli olan bir karısı vardı. Mısırlıların ileri gelenleri onu görüp güzelliğine hayran kaldılar ve krala haber verdiler; çünkü yüksek mevkidekilerin gözünden hiçbir şey kaçmaz.
ἦν δ’ αὐτῷ γυνὴ τήν τε ψυχὴν ἀρίστη καὶ τὸ σῶμα τῶν καθ’ αὑτὴν περικαλλεστάτη· ταύτην ἰδόντες τῶν Αἰγυπτίων οἱ ἐν τέλει καὶ τῆς εὐμορφίας ἀγάμενοι — λανθάνει γὰρ τοὺς ἐν ἐξοχαῖς οὐδέν — μηνύουσι τῷ βασιλεῖ.
94Kral kadını getirtti; son derece göz alıcı bir güzellik gördü. Hayâya ve yabancıları onurlandırmak için konulmuş kanunlara pek aldırmadan, nefsine hâkim olamayışına teslim olup onunla sözde evlenmeyi, gerçekte ise ona leke sürmeyi aklına koydu.
μεταπεμψάμενος δὲ τὴν ἄνθρωπον καὶ θεασάμενος ἐκπρεπεστάτην ὄψιν, βραχὺ φροντίσας αἰδοῦς καὶ νόμων τῶν ἐπὶ τιμῇ ξένων ὁρισθέντων, ἐνδοὺς ἀκρασίᾳ διενοεῖτο λόγῳ μὲν αὐτὴν ἀγαγέσθαι πρὸς γάμον, τὸ δ’ ἀληθὲς αἰσχύνειν.
95Kadın ise yabancı bir ülkede, nefsine hâkim olamayan ve gaddar bir hükümdarın elinde, kendisine yardım edecek kimseden yoksundu; çünkü kocası da kendisinden güçlülerin başına sarkıttığı korkudan çekindiği için ona destek olacak güçte değildi. Bu yüzden kocasıyla birlikte son sığınağa, Tanrı'nın yardımına sığınır.
ἡ δ’ ἅτε ἐν ἀλλοτρίᾳ γῇ παρ’ ἀκρατεῖ τε καὶ ὠμοθύμῳ δυνάστῃ τοῦ βοηθήσοντος ἀποροῦσα — οὐδὲ γὰρ ὁ ἀνὴρ ἔσθενεν ἀρήγειν τὸν ἐπικρεμάμενον ἐκ τῶν δυνατωτέρων φόβον δεδιώς — ἐπὶ τὴν τελευταίαν ἅμ’ ἐκείνῳ καταφεύγει συμμαχίαν τὴν ἐκ θεοῦ.
96Lütufkâr, merhametli ve haksızlığa uğrayanların koruyucusu olan Tanrı, yabancılara acıyarak krala dayanılmaz acılar ve ağır cezalar gönderir. Bedenini ve psykhē'sini zor iyileşen her türlü kötülükle doldurur; öyle ki hazza götüren bütün istekleri kökünden kesilir, onların yerine zıt kaygılar sızar: bitmek bilmeyen işkencelerden nasıl kurtulacağı kaygısı. Gece gündüz bu işkencelerle hırpalanıp altüst oluyordu.
λαβὼν δὲ τῶν ξένων οἶκτον ὁ εὐμενὴς καὶ ἵλεως καὶ ὑπέρμαχος τῶν ἀδικουμένων ἀλγηδόνας δυσκαρτερήτους καὶ χαλεπὰς τιμωρίας ἐπάγει τῷ βασιλεῖ, παντοίων κακῶν ἀναπλήσας αὐτοῦ σῶμα καὶ ψυχὴν δυσιάτων, ὡς τὰς μὲν ἐφ’ ἡδονὴν ἀγούσας ὀρέξεις ἁπάσας ἐκκεκόφθαι, τὰς δ’ ἐναντίας παρεισεληλυθέναι φροντίδας περὶ ἀπαλλαγῆς ἀνηνύτων βασάνων, ὑφ’ ὧν γυμναζόμενος μεθ’ ἡμέραν καὶ νύκτωρ ἐξετραχηλίζετο.
97Cezadan bütün ev halkı da payını aldı; çünkü hiçbiri bu kanunsuzluktan rahatsızlık duymamış, hepsi de onaylamakla, haksızlığa neredeyse elleriyle ortak olmuşlardı.
παραπέλαυσε δὲ τῆς τιμωρίας καὶ σύμπας ὁ οἶκος αὐτῷ, μηδενὸς ἐπὶ τῇ παρανομίᾳ δυσχεράναντος, ἀλλὰ πάντων ἕνεκα τοῦ συναινεῖν μόνον οὐ συγχειρουργησάντων τὸ ἀδίκημα.
98Böylece kadının iffeti korunur; Tanrı da adamın iyiliğini ve dindarlığını göstermeyi uygun gördü ve ona en büyük ödülü verdi: az kalsın bozulacak olan evliliğini zarar görmemiş ve lekelenmemiş tuttu. Bu evlilikten birkaç oğul ya da kızdan ibaret bir sayı değil, koca bir ulus doğacaktı, hem de ulusların Tanrı'ya en sevgili olanı; bana kalırsa bu ulusa bütün insan soyu adına rahiplik ve peygamberlik görevi düşmüştür.
τοῦτον τὸν τρόπον ἡ μὲν ἁγνεία τῆς γυναικὸς διασῴζεται, τοῦ δὲ ἀνδρὸς τὴν καλοκἀγαθίαν καὶ εὐσέβειαν ὁ θεὸς ἠξίωσεν ἐπιδείξασθαι γέρας αὐτῷ μέγιστον παρασχών, ἀσινῆ καὶ ἀνύβριστον ὅσον οὔπω κινδυνεύσαντα διαφθαρῆναι τὸν γάμον, ὃς οὐκ ἔμελλεν ὀλίγων ἀριθμὸν υἱῶν ἢ θυγατέρων γεννᾶν, ἀλλ’ ὅλον ἔθνος καὶ ἐθνῶν τὸ θεοφιλέστατον, ὅ μοι δοκεῖ τὴν ὑπὲρ παντὸς ἀνθρώπων γένους ἱερωσύνην καὶ προφητείαν λαχεῖν.
99Bununla birlikte, bu pasajı hedeften sapmadan alegoriyle yorumlayan tabiat bilginlerinden de şunu duydum: Onlar adamın sembolik olarak iyi bir nous olduğunu söylüyorlardı; bunu adının çevrilmesinden çıkan anlamdan, psykhē'deki erdemli karakterden çıkarıyorlardı. Karısı ise aretē'dir; adı Keldanice Sara, Yunanca "hükmeden kadın"dır, çünkü aretē'den daha hükümran, daha yönetici bir şey yoktur. Evliliğe gelince:
Ἤκουσα μέντοι καὶ φυσικῶν ἀνδρῶν οὐκ ἀπὸ σκοποῦ τὰ περὶ τὸν τόπον ἀλληγορούντων, οἳ τὸν μὲν ἄνδρα συμβολικῶς ἔφασκον σπουδαῖον εἶναι νοῦν ἐκ τῆς περὶ τοὔνομα ἑρμηνευθείσης δυνάμεως τεκμαιρόμενοι τρόπον ἀστεῖον ἐν ψυχῇ, τὴν δὲ τούτου γυναῖκα ἀρετήν, ἧς τοὔνομά ἐστι Χαλδαϊστὶ μὲν Σάρρα, Ἑλληνιστὶ δὲ „ἄρχουσα“, διὰ τὸ μηδὲν ἀρετῆς ἀρχικώτερον εἶναι καὶ ἡγεμονικώτερον. γάμος δέ,
100hazzın bir araya getirdiği evliliğin payına bedenlerin birleşmesi düşer; bilgeliğin bir araya getirdiği evliliğin payına ise arınmayı ve kusursuz aretēleri arzulayan düşüncelerin birleşmesi. Sözü edilen bu iki evlilik birbirine tamamen zıttır.
ὃν μὲν ἁρμόζεται ἡδονή, σωμάτων κοινωνίαν ἔλαχεν, ὃν δὲ σοφία, λογισμῶν καθάρσεως ἐφιεμένων καὶ τελείων ἀρετῶν. ἐναντιώτατοι δὲ ἀλλήλοις εἰσὶν οἱ λεχθέντες γάμοι.
101Bedenlerin evliliğinde tohumu erkek eker, kadın dölü kabul eder. Psykhē'lerdeki birleşmede ise tersine, kadın yerinde görünen aretē iyi kararlar, değerli sözler ve hayata en yararlı öğretilerin tavsiyesini ekmek tabiatındadır; erkek yerinde sayılan akıl ise kutsallığa yaraşır ve ilahi tohumları kabul eder. Yoksa belki de bu söylenen, kelimelerin aldatıcılığı yüzünden yanlıştır; çünkü dilde nous eril, aretē ise dişil bir kalıba sahiptir.
κατὰ μὲν γὰρ τὸν τῶν σωμάτων σπείρει μὲν τὸ ἄρρεν, γονὴν δ’ ὑποδέχεται τὸ θῆλυ, κατὰ δὲ τὴν ἐν ψυχαῖς σύνοδον ἔμπαλιν ἡ μὲν ἀρετὴ τάξιν γυναικὸς ἔχειν δοκοῦσα σπείρειν πέφυκε βουλὰς ἀγαθὰς καὶ λόγους σπουδαίους καὶ βιωφελεστάτων εἰσηγήσεις δογμάτων, ὁ δὲ λογισμὸς εἰς τὴν ἀνδρὸς χώραν τάττεσθαι νομισθεὶς τὰς ἱεροπρεπεῖς καὶ θείας ὑποδέχεται σποράς· ἢ μήποτε τὸ λεχθὲν ἔψευσται δι’ ἀπάτην ὀνομάτων, ἐπειδήπερ ὁ μὲν νοῦς ἄρρενος ἡ δ’ ἀρετὴ θήλεος μετέχει χαρακτῆρος ἐν φωναῖς.
102Ama biri gölge düşüren adları üzerinden sıyırıp şeyleri çıplak ve arı olarak görmek isterse, aretē'nin tabiatça erkek olduğunu anlayacaktır: harekete geçirir, düzene sokar ve güzel işlerin ve sözlerin güzel düşüncelerini kulağa fısıldar. Akıl ise dişidir: harekete geçirilir, terbiye edilir, fayda görür, kısacası etkilenmekle tanınır; ve bu edilgenlik,
εἰ δέ τις τὰς ἐπισκιαζούσας κλήσεις ἀπαμφιάσας γυμνὰ τὰ πράγματα βουληθείη καθαρῶς ἰδεῖν, εἴσεται διότι ἄρρεν μέν ἐστιν ἡ ἀρετὴ φύσει, παρόσον κινεῖ καὶ διατίθησι καὶ καλὰς ἐννοίας καλῶν πράξεων καὶ λόγων ὑπηχεῖ, θῆλυ δὲ ὁ λογισμὸς κινούμενος καὶ παιδευόμενος καὶ ὠφελούμενος καὶ συνόλως ἐν τῷ πάσχειν ἐξεταζόμενος, καὶ τὸ πάθος
103yalnız bu, onun kurtuluşudur. Gerçi en kötüleri dahil herkes görünüşte aretē'yi sözle onurlandırır ve ona hayranlık duyar; ama buyruklarını yalnız erdemliler uygular. Bu yüzden, sembolik olarak bedene düşkün nous olan Mısır kralı da tiyatrodaki gibi rol yaparak sahte bir ortaklık takınır: nefsine hâkim olamayan kendine hâkim olmayla, ölçüsüz olan itidalle, adaletsiz olan adaletle ortaklık kurar gibi yapar ve kalabalık arasında iyi bir ün kazanmaya can atarak aretē'yi yanına çağırır.
αὐτῷ τοῦτο μόνον ἐστὶ σωτήριον. ἅπαντες μὲν οὖν καὶ οἱ φαυλότατοι τῷ λόγῳ τιμῶσι καὶ θαυμάζουσιν ἀρετὴν ὅσα τῷ δοκεῖν, χρῶνται δ’ αὐτῆς τοῖς παραγγέλμασιν οἱ ἀστεῖοι μόνοι. διὸ καὶ ὁ τῆς Αἰγύπτου βασιλεύς, ὅπερ ἐστὶ συμβολικῶς νοῦς φιλοσώματος, καθυποκρινόμενος ὡς ἐν θεάτρῳ προσποίητον ἐπιμορφάζει κοινωνίαν, πρὸς ἐγκράτειαν ὁ ἀκρατὴς καὶ πρὸς σωφροσύνην ὁ ἀκόλαστος καὶ πρὸς δικαιοσύνην ὁ ἄδικος, καὶ καλεῖ τὴν ἀρετὴν ὡς ἑαυτὸν τῆς παρὰ τοῖς πολλοῖς εὐφημίας γλιχόμενος.
104Gözetleyen Tanrı bunu gördü (çünkü psykhē'yi görmek yalnız Tanrı'ya mahsustur), bu sahte karakterden nefret edip onu bir kenara itti ve en çetin işkencelerle sınayıp foyasını meydana çıkardı. Peki bu işkenceler hangi aletlerle yapıldı? Elbette aretē'nin kısımlarıyla; onlar içeri girip ağır acı verir ve yaralar. Doyumsuzluğun işkencesi az ile yetinmek, şehvetin işkencesi kendine hâkim olmaktır; şan şöhret düşkünü alçakgönüllülük revaçtayken, adaletsiz olan ise adalet övülürken çarkta bükülür.
ὅπερ κατιδὼν ὁ ἔφορος — μόνῳ γὰρ ἔξεστι θεῷ ψυχὴν ἰδεῖν — ἐμίσησε καὶ προὐβάλετο καὶ βασάνοις ἤλεγξεν ἀργαλεωτάταις ἦθος κατεψευσμένον. αἱ δὲ βάσανοι διὰ τίνων ὀργάνων; ἢ πάντως διὰ τῶν τῆς ἀρετῆς μερῶν, ἅπερ ἐπεισιόντα χαλεπῶς αἰκίζεται καὶ τιτρώσκει; βάσανος μὲν γάρ ἐστιν ἀπληστίας ὀλιγοδεΐα, βάσανος δὲ λαγνείας ἐγκράτεια· στρεβλοῦται δὲ καὶ ὁ φιλόδοξος ἀτυφίας εὐημερούσης καὶ ὁ ἄδικος δικαιοσύνης ἐπαινουμένης.
105Çünkü birbirine düşman iki tabiatın, kötülükle aretē'nin, tek bir psykhē'de oturması imkânsızdır. Bu yüzden bir araya geldiklerinde uzlaşmaz, barışmaz kavgalar ve savaşlar kopar. Oysa aretē'nin tabiatı son derece barışçıdır; denir ki, çarpışmaya girmeden önce kendi gücünü sınamaya özen gösterir: üstesinden gelebilecekse savaşa girer, gücü daha zayıfsa meydana inmeye hiç cesaret etmez.
μίαν γὰρ ἀμήχανον ψυχὴν κατοικεῖν δύο τὰς ἐχθρὰς φύσεις, κακίαν καὶ ἀρετήν· οὗ χάριν, ἐπειδὰν συνενεχθῶσιν, ἀσύμβατοι καὶ ἀκατάλλακτοι στάσεις καὶ πόλεμοι συγκροτοῦνται, καίτοι τῆς ἀρετῆς εἰρηνικωτάτην φύσιν ἐχούσης, ᾗ φασιν ἐπιμελὲς εἶναι, ὅταν εἰς χειρῶν ἅμιλλαν ἰέναι μέλλῃ, τῆς ἰδίας δυνάμεως ἀποπειρᾶσθαι πρότερον, ἵν’, εἰ μὲν ἰσχύοι καταγωνίσασθαι, συνιστῆται, εἰ δ’ ἀσθενεστέρᾳ χρῷτο τῇ δυνάμει, μηδὲ συγκαταβῆναι τὴν ἀρχὴν εἰς τὸν ἀγῶνα θαρρήσῃ·
106Çünkü kötülüğün yenilmesi utanç verici değildir, zira itibarsızlık onun akrabasıdır; ama aretē için yenilgi bir yüz karasıdır, zira ona her şeyden daha yakın olan şan ve şereftir. Bu sayede ya kazanmak ya da kendini yenilmemiş tutmak onun tabiatıdır.
κακίαν μὲν γὰρ ἡττᾶσθαι οὐκ αἰσχρόν, ᾗ συγγενὲς ἀδοξία, ἀρετὴν δὲ ὄνειδος, ᾗ πάντων οἰκειότατον εὔκλεια, δι’ ἣν πέφυκε νικᾶν ἢ διατηρεῖν αὑτὴν ἀήττητον.
107Mısırlıların konuk sevmezliği ve ölçüsüzlüğü anlatıldı. Böyle şeyler yaşamış olan adamın insan sevgisi ise hayranlığa değer. Öğle vakti yolculuk eden, insana benzer üç kişi gördü; daha ilahi bir tabiattan olduklarını fark etmemişti. Koşup yanlarına gitti ve çadırını geçip gitmemeleri, uygun olduğu üzere içeri girip konukluğuna katılmaları için ısrarla yalvardı. Onlar da doğru söylediğini sözlerinden çok niyetinden bilerek hiç duraksamadan kabul ederler.
Τὸ μὲν οὖν Αἰγυπτίων ἄξενον καὶ ἀκόλαστον εἴρηται. τοῦ δὲ τοιαῦτα πεπονθότος ἄξιον θαυμάσαι τὴν φιλανθρωπίαν, ὃς μεσημβρίας θεασάμενος τρεῖς ὡς ἄνδρας ὁδοιποροῦντας — οἱ δὲ θειοτέρας ὄντες φύσεως ἐλελήθεσαν — προσδραμὼν ἱκέτευε λιπαρῶς μὴ παρελθεῖν αὑτοῦ τὴν σκηνήν, ἀλλ’ ὡς πρέπον εἰσεληλυθότας ξενίων μετασχεῖν· οἱ δ’ οὐκ ἐκ τῶν λεγομένων μᾶλλον ἢ τῆς διανοίας εἰδότες ἀληθεύοντα μηδὲν ἐνδοιάσαντες ἐπινεύουσι.
108Psykhē'si sevinçle dolan İbrahim, konukları hiç bekletmeden ağırlamak için her şeye koşturdu. Karısına "Çabuk, üç ölçü unla kül çöreği yap" der; kendisi de sığır sürüsüne koşup körpe ve etli bir buzağı getirir ve bir hizmetkâra verir.
πληρωθεὶς δὲ τὴν ψυχὴν χαρᾶς πάντ’ ἐσπούδαζεν εἰς τὸ ἀνυπέρθετον τῆς ὑποδοχῆς καὶ τῇ μὲν γυναικί φησι „σπεῦσον καὶ τρία μέτρα ποίησον ἐγκρυφιῶν,“ αὐτὸς δὲ εἰς τὰ βουκόλια συντείνας, ἁπαλὸν καὶ εὔσαρκον ἀγαγὼν μόσχον, οἰκέτῃ παραδίδωσιν.
109Hizmetkâr da onu kesip hemen hazırlar. Çünkü bilgenin evinde insan sevgisinde kimse ağır davranmaz; kadınlar da erkekler de, köleler de hürler de konuklara hizmet için büyük bir istekle koşarlar.
ὁ δὲ καταθύσας σκευάζει τάχιστα· βραδὺς γὰρ οὐδεὶς πρὸς φιλανθρωπίαν ἐν οἴκῳ σοφοῦ, ἀλλὰ καὶ γυναῖκες καὶ ἄνδρες καὶ δοῦλοι καὶ ἐλεύθεροι προθυμότατοι πρὸς τὰς τῶν ξενιζομένων ὑπηρεσίας.
110Konuklar, hazırlanan yemeklerden çok ev sahibinin iyi niyeti ve sınırsız cömertliğiyle ağırlanmışlardı. Ona umduğundan da büyük bir ödül verirler: gelecek yıl kesinleşecek olan meşru bir oğlun doğumunu vaat ederler. Bunu üçünün en üstünü aracılığıyla söylerler; çünkü hepsinin birden aynı anda konuşması felsefeye yakışmazdı, birinin konuşup ötekilerin onaylaması ise yerindeydi.
ἑστιαθέντες δ’ οὐ τοῖς εὐτρεπισθεῖσι μᾶλλον ἢ τῇ τοῦ ξενοδόχου γνώμῃ καὶ πολλῇ τινι καὶ ἀπεράντῳ φιλοτιμίᾳ παρέχουσιν ἆθλον ἐλπίδος μεῖζον αὐτῷ, υἱοῦ γνησίου γένεσιν εἰς νέωτα βεβαιωθησομένην ὑποσχόμενοι δι’ ἑνὸς τοῦ τῶν τριῶν ἀρίστου — λέγειν γὰρ ἐν ταὐτῷ πάντας ἀθρόους ἦν ἀφιλόσοφον, ἑνὶ δὲ λέγοντι τοὺς ἄλλους συνεπινεύειν ἐμπρεπές—.
111Ama işin inanılmazlığı yüzünden, vaat ettiklerinde bile karı koca onlara tam inanmadılar; çünkü artık yaşları çok geçmişti ve uzun yaşlılık yüzünden çocuk sahibi olmaktan ümitlerini kesmişlerdi.
ἀλλὰ γὰρ οὐδ’ ὑπισχνουμένοις ἕνεκα τοῦ περὶ τὸ πρᾶγμα ἀπίστου βεβαίως προσεῖχον· ἤδη γὰρ ὑπερήλικες γεγονότες διὰ μακρὸν γῆρας ἀπεγνώκεσαν παιδὸς σποράν.
112Kitap, kadının bunu duyunca önce güldüğünü, sonra da onlar "Tanrı için imkânsız bir söz var mıdır?" deyince utanıp gülmesini inkâr ettiğini söyler. Çünkü her şeyin Tanrı'ya mümkün olduğunu biliyordu; bu öğretiyi neredeyse kundaktayken öğrenmişti.
ἀκούσασαν οὖν τὴν γυναῖκα ἐν ἀρχῇ φησι γελάσαι καὶ μετὰ ταῦτα, εἰπόντων "μὴ ἀδυνατεῖ παρὰ τῷ θεῷ πᾶν ῥῆμα;“ καταιδεσθεῖσαν ἠρνῆσθαι τὸν γέλωτα· πάντα γὰρ ᾔδει θεῷ δυνατὰ σχεδὸν ἐξ ἔτι σπαργάνων τουτὶ τὸ δόγμα προμαθοῦσα.
113Bana kalırsa ancak o zaman gördüklerinden ilk kez artık eskisi gibi değil, daha saygıdeğer bir izlenim edindi: karşısındakiler ya peygamberlerdi ya da ruhanî
τότε μοι δοκεῖ πρῶτον οὐκέθ’ ὁμοίαν τῶν ὁρωμένων λαβεῖν φαντασίαν, ἀλλὰ σεμνοτέραν ἢ προφητῶν ἢ ἀγγέλων μεταβαλόντων ἀπὸ πνευματικῆς
114ve psykhē'ye benzer bir varlıktan insan biçimine dönüşmüş meleklerdi. Adamın konukseverliği böylece anlatılmış oldu; bu, daha büyük bir aretē'nin yan ürünüdür. O aretē de Tanrı'ya saygıdır; ondan daha önce de söz etmiştik. Şimdi anlatılanlar, yabancı sandığı kişilere karşı ondaki bu aretē'nin en açık örneğidir.
καὶ ψυχοειδοῦς οὐσίας εἰς ἀνθρωπόμορφον ἰδέαν. τὸ μὲν οὖν φιλόξενον τοῦ ἀνδρὸς εἴρηται, πάρεργον ὂν ἀρετῆς μείζονος· ἡ δ’ ἀρετὴ θεοσέβεια, περὶ ἧς καὶ πρότερον εἴπομεν, ἧς δεῖγμα σαφέστατον τὰ νῦν λεχθέντα ἐστὶν ὡς ἐπὶ ξένων ἀνδρῶν.
115Bazıları bir evi, içine bilgelerin konuk olup kaldığı için mutlu ve mesut saymıştır; oysa bilgeler, içeridekilerin psykhē'lerinde iyileşmez bir hâl görselerdi, o eve şöyle bir göz atmaya bile tenezzül etmezlerdi. Peki, insanlara gönderilen meleklerin, kutsal ve ilahi tabiatların, ilk Tanrı'nın yardımcıları ve valilerinin konuk olup ağırlanmaya razı oldukları evi hangi aşırı saadet ve mutlulukla anayım, bilemiyorum. Tanrı, soyumuza önceden bildirmek istediği her şeyi bu melekler aracılığıyla, elçiler aracılığıyla bildirir gibi bildirir.
εἰ δ’ εὐδαίμονα καὶ μακάριον οἶκον ὑπέλαβον εἶναί τινες, ἐν ᾧ συνέβη καταχθῆναι καὶ ἐνδιατρῖψαι σοφούς, οὐκ ἂν ἀξιώσαντας ἀλλ’ οὐδ’ ὅσον διακῦψαι μόνον, εἴ τι πάθος ἐνεώρων ταῖς ψυχαῖς τῶν ἔνδον ὄντων ἀνίατον, ἐγὼ δὲ οὐκ οἶδα, τίνα ὑπερβολὴν εὐδαιμονίας καὶ μακαριότητος εἶναι φῶ περὶ τὴν οἰκίαν, ἐν ᾗ καταχθῆναι καὶ ξενίων λαχεῖν ὑπέμειναν ἄγγελοι πρὸς ἀνθρώπους, ἱεραὶ καὶ θεῖαι φύσεις, ὑποδιάκονοι καὶ ὕπαρχοι τοῦ πρώτου θεοῦ, δι’ ὧν οἷα πρεσβευτῶν ὅσα ἂν θελήσῃ τῷ γένει ἡμῶν προθεσπίσαι διαγγέλλει.
116Eğer içerideki herkesin, iyi düzenlenmiş bir gemi tayfası gibi, başlarındakinin, adeta bir dümencinin tek bir buyruğuna uyduğunu bilmeselerdi, içeri girmeye nasıl razı olurlardı? Ev sahibini kendi efendilerine sığınmış bir akraba ve aynı efendinin kulu saymasalardı, nasıl olur da yiyip içen ve ağırlanan kimseler izlenimi verirlerdi? Şunu da düşünmek gerekir: onlar içeri girince evin bütün kısımları en mükemmel aretē'nin bir esintisiyle dolup daha da iyiye doğru gelişti.
πῶς γὰρ ἂν τὴν ἀρχὴν εἰσελθεῖν ὑπέμειναν, εἰ μὴ καθάπερ νεὼς εὖ συντεταγμένον πλήρωμα τοὺς ἔνδον ἅπαντας ᾔδεσαν ἑνὶ πειθαρχοῦντας κελεύσματι τῷ τοῦ προεστηκότος ὡσανεὶ κυβερνήτου; πῶς δ’ ἂν ἑστιωμένων καὶ ξενιζομένων παρέσχον ὑπόληψιν, εἰ μὴ τὸν ἑστιάτορα συγγενῆ καὶ ὁμόδουλον ἡγοῦντο τῷ αὐτῶν προσπεφευγότα δεσπότῃ; νομιστέον μέντοι καὶ κατὰ τὴν εἴσοδον αὐτῶν ἔτι μᾶλλον ἐπιδοῦναι πάντα τὰ μέρη τῆς οἰκίας πρὸς τὸ βέλτιον αὔρᾳ τινὶ τελειοτάτης ἀρετῆς ἐπιπνευσθέντα.
117Sofra da beklenebileceği gibiydi: Ağırlananlar ev sahibine karşı sofrada içten bir sadelik gösteriyor, onunla açık yüreklilikle konuşuyor ve o ana uygun sohbetler ediyorlardı.
τὸ δὲ συμπόσιον οἷον εἰκὸς γενέσθαι, τὴν ἐν εὐωχίαις ἀφέλειαν ἐπιδεικνυμένων πρὸς τὸν ἑστιάτορα τῶν ἑστιωμένων καὶ γυμνοῖς ἤθεσι προσαγορευόντων καὶ ὁμιλίας τὰς ἁρμοττούσας τῷ καιρῷ ποιουμένων.
118İçmedikleri hâlde içiyormuş, yemedikleri hâlde yiyormuş izlenimi vermeleri de bir mucizeydi. Ama bunlar ancak ardından gelenlerdi; asıl en büyük mucize ilkiydi: bedensiz oldukları hâlde, erdemli adama lütuf olarak insan biçimine bürünmüşlerdi. Bu mucizeler, bilgeye, böyle biri olarak Baba'nın gözünden kaçmadığını daha açık bir görüntüyle hissettirmek için değilse ne için yapılıyordu?
τεράστιον δὲ καὶ τὸ μὴ πίνοντας πινόντων καὶ τὸ μὴ ἐσθίοντας ἐσθιόντων παρέχειν φαντασίαν. ἀλλὰ ταυτί γε ὡς ἀκόλουθα· τὸ δὲ πρῶτον ἐκεῖνο τερατωδέστατον, ἀσωμάτους ὄντας [τοῦδε σώματος] εἰς ἰδέαν ἀνθρώπων μεμορφῶσθαι χάριτι τῇ πρὸς τὸν ἀστεῖον· τίνος γὰρ ἕνεκα ταῦτα ἐθαυματουργεῖτο ἢ τοῦ παρασχεῖν αἴσθησιν τῷ σοφῷ διὰ τρανοτέρας ὄψεως, ὅτι οὐ λέληθε τὸν πατέρα τοιοῦτος ὤν;
119Lafzî yorum hakkında söylenecekler bunlar olsun; şimdi alegorik yoruma başlamalıyız. Seslerle söylenenler, yalnız düşünceyle kavranan şeylerin sembolleridir. Psykhē, öğle vaktindeymiş gibi Tanrı'nın ışığıyla çepeçevre aydınlanıp baştan başa akılla kavranan ışıkla dolduğunda ve çevresine saçılan parıltılar sayesinde gölgesiz kaldığında, tek bir varlıktan üçlü bir izlenim edinir: birini var olan olarak, öteki ikisini ise ondan yansıyan gölgeler olarak. Hissedilen ışıkta bulunanların başına da buna benzer bir şey gelir: ister dursunlar ister hareket etsinler, çoğu zaman iki gölge birden düşer.
Τὰ μὲν οὖν τῆς ῥητῆς ἀποδόσεως ὡδὶ λελέχθω· τῆς δὲ δι’ ὑπονοιῶν ἀρκτέον. σύμβολα τὰ ἐν φωναῖς τῶν διανοίᾳ μόνῃ καταλαμβανομένων ἐστίν· ἐπειδὰν οὖν ἡ ψυχὴ καθάπερ ἐν μεσημβρίᾳ θεῷ περιλαμφθῇ καὶ ὅλη δι’ ὅλων νοητοῦ φωτὸς ἀναπλησθεῖσα ταῖς ἐν κύκλῳ κεχυμέναις αὐγαῖς ἄσκιος γένηται, τριττὴν φαντασίαν ἑνὸς ὑποκειμένου καταλαμβάνει, τοῦ μὲν ὡς ὄντος, τῶν δ’ ἄλλων δυοῖν ὡς ἂν ἀπαυγαζομένων ἀπὸ τούτου σκιῶν· ὁποῖόν τι συμβαίνει καὶ τοῖς ἐν αἰσθητῷ φωτὶ διατρίβουσιν· ἢ γὰρ ἑστώτων ἢ κινουμένων διτταὶ σκιαὶ πολλάκις συνεμπίπτουσι.
120Ama kimse Tanrı söz konusu olduğunda "gölge" kelimesinin gerçek anlamıyla kullanıldığını sanmasın. Bu, yalnız anlatılan şeyi daha canlı gösterebilmek için kelimenin yerinden kaydırılarak kullanılmasıdır; çünkü gerçek durum böyle değildir.
μὴ μέντοι νομισάτω τις ἐπὶ θεοῦ τὰς σκιὰς κυριολογεῖσθαι· κατάχρησις ὀνόματός ἐστι μόνον πρὸς ἐναργεστέραν ἔμφασιν τοῦ δηλουμένου πράγματος, ἐπεὶ τό γε ἀληθὲς οὐχ ὧδε ἔχει·
121Gerçeğe en yakın duran birinin söyleyebileceği gibi, ortadaki, her şeyin Babası'dır; kutsal yazılarda O'nun has adı "Var Olan"dır. İki yanındakiler ise Var Olan'ın en eski ve O'na en yakın kuvvetleridir: biri yaratıcı, öteki hükümranlık kuvveti. Yaratıcı kuvvete "Tanrı" denir, çünkü O her şeyi bununla kurmuş ve düzene koymuştur; hükümranlık kuvvetine ise "Rab" denir, çünkü yapanın yapılan üzerinde hüküm sürmesi ve egemen olması hakkıdır.
ἀλλ’ ἔστιν, ὡς ἄν τις ἐγγύτατα τῆς ἀληθείας ἱστάμενος εἴποι, πατὴρ μὲν τῶν ὅλων ὁ μέσος, ὃς ἐν ταῖς | ἱεραῖς γραφαῖς κυρίῳ ὀνόματι καλεῖται ὁ ὤν, αἱ δὲ παρ’ ἑκάτερα αἱ πρεσβύταται καὶ ἐγγυτάτω τοῦ ὄντος δυνάμεις, ἡ μὲν ποιητική, ἡ δ’ αὖ βασιλική· προσαγορεύεται δὲ ἡ μὲν ποιητικὴ θεός, ταύτῃ γὰρ ἔθηκέ τε καὶ διεκόσμησε τὸ πᾶν, ἡ δὲ βασιλικὴ κύριος, θέμις γὰρ ἄρχειν καὶ κρατεῖν τὸ πεποιηκὸς τοῦ γενομένου.
122İki kuvvetin muhafızlığında duran ortadaki, görebilen akla kimi zaman bir, kimi zaman üç izlenimi verir. Akıl son derece arınmış olduğunda, yalnız sayıların çokluğunu değil, birliğe komşu olan ikiliği de aşıp karışmamış, hiçbir şeyle örülmemiş, kendi başına var olan ve hiçbir şeye hiç muhtaç olmayan idea'ya doğru atıldığında, bir izlenimini verir. Akıl büyük gizemlere henüz erişmemiş, daha küçük ayinlerde törene katılmaktayken ve Var Olan'ı başka hiçbir şey olmadan yalnız kendisinden kavrayamayıp ancak yaptıkları aracılığıyla, yaratan ya da hükmeden olarak kavrayabildiğinde ise üç izlenimini verir.
δορυφορούμενος οὖν ὁ μέσος ὑφ’ ἑκατέρας τῶν δυνάμεων παρέχει τῇ ὁρατικῇ διανοίᾳ τοτὲ μὲν ἑνὸς τοτὲ δὲ τριῶν φαντασίαν, ἑνὸς μὲν ὅταν ἄκρως τύχῃ καθαρθεῖσα καὶ μὴ μόνον τὰ πλήθη τῶν ἀριθμῶν ἀλλὰ καὶ τὴν γείτονα μονάδος δυάδα ὑπερβᾶσα πρὸς τὴν ἀμιγῆ καὶ ἀσύμπλοκον καὶ καθ’ αὑτὴν οὐδενὸς ἐπιδεᾶ τὸ παράπαν ἰδέαν ἐπείγηται, τριῶν δὲ ὅταν μήπω τὰς μεγάλας τελεσθεῖσα τελετὰς ἔτι ἐν ταῖς βραχυτέραις ὀργιάζηται καὶ μὴ δύνηται τὸ ὂν ἄνευ ἑτέρου τινὸς ἐξ αὐτοῦ μόνου καταλαβεῖν, ἀλλὰ διὰ τῶν δρωμένων, ἢ κτίζον ἢ ἄρχον.
123Bu, deyim yerindeyse ikinci en iyi yoldur; ama Tanrı'nın sevdiği kanaatten yine de pay alır. Birinci yol ise ondan pay almaz; o bizzat Tanrı'nın sevdiği kanaattir, hatta kanaatten de eski, bütün sanılardan daha değerli olan hakikattir. Anlatılmak istenen şeyi
δεύτερος μὲν οὖν, ὥς φασι, πλοῦς οὗτος, μετέχει δ’ οὐδὲν ἧττον δόξης θεοφιλοῦς· ὁ δὲ πρότερος τρόπος οὐ μετέχει, ἀλλ’ αὐτός ἐστι θεοφιλὴς δόξα, μᾶλλον δὲ καὶ δόξης πρεσβυτέρα καὶ παντὸς τιμιωτέρα τοῦ δοκεῖν ἀλήθεια. γνωριμώτερον δὲ τὸ
124daha anlaşılır biçimde ortaya koymak gerekir. İnsan karakterleri üç sınıftır; her birine sözü geçen izlenimlerden biri düşmüştür. En iyisine, gerçekten var olanın ortadaki izlenimi; ondan sonrakine, sağdaki, iyilik eden ve adı "Tanrı" olan kuvvetin izlenimi; üçüncüsüne de öbür yandaki, hükmeden ve "Rab" diye çağrılan kuvvetin izlenimi.
δηλούμενον παραστατέον. τρεῖς εἰσιν ἠθῶν ἀνθρωπίνων τάξεις, ὧν ἑκάστη διακεκλήρωται μίαν τῶν εἰρημένων φαντασιῶν, ἡ μὲν ἀρίστη τὴν μέσην τοῦ ὄντως ὄντος, ἡ δὲ μετ’ ἐκείνην τὴν ἐπὶ δεξιά, τὴν εὐεργέτιν, ᾗ θεὸς ὄνομα, ἡ δὲ τρίτη τὴν ἐπὶ θάτερα, τὴν ἀρχικήν, ἣ καλεῖται κύριος.
125Karakterlerin en iyileri, başka hiçbir şeye ihtiyaç duymadan kendi başına var olana kulluk eder; başka hiçbir şey onları kendine çekemez, çünkü tek bir yöne, Bir olanı onurlandırmaya yönelmişlerdir. Ötekilerin kimi iyilik eden kuvvet, kimi de hükümranlık kuvveti aracılığıyla Baba'ya tanıştırılır ve O'nca tanınır.
τὰ μὲν οὖν ἄριστα τῶν ἠθῶν τὸν καθ’ αὑτὸν ἄνευ τινὸς ὄντα θεραπεύει πρὸς μηδενὸς ἑτέρου μεθελκόμενα, τῷ τετάσθαι μοναδικῶς πρὸς τὴν ἑνὸς τιμήν· τῶν δ’ ἄλλων τὰ μὲν διὰ τῆς εὐεργέτιδος συνίσταται καὶ γνωρίζεται δυνάμεως τῷ πατρί, τὰ δὲ διὰ τῆς βασιλικῆς.
126Demek istediğim şudur: İnsanlar, dostluk bahanesiyle yanlarına sokulan birilerinin aslında çıkar peşinde olduğunu fark ettiklerinde onlara kuşkuyla bakar, onlardan yüz çevirirler; çünkü sahte dalkavukluklarından ve yaltaklanmalarından büyük zarar görmekten korkarlar.
ὃ δὲ λέγω, τοιοῦτόν ἐστιν. ἄνθρωποι μὲν ἐπειδὰν αἴσθωνται κατὰ πρόφασιν ἑταιρείας προσιόντας αὐτοῖς τινας ἐπὶ θήρᾳ πλεονεξιῶν, ὑποβλέπονταί τε καὶ ἀποστρέφονται τὴν προσποίητον κολακείαν καὶ τιθασείαν αὐτῶν δεδιότες ὡς σφόδρα ἐπιζήμιον·
127Tanrı ise zarar görmesi mümkün olmadığından, kendisini hangi biçimde olursa olsun onurlandırmayı seçenlerin hepsini memnuniyetle davet eder ve hiç kimseyi kovmayı uygun görmez. Psykhē'lerinde kulakları olanlara neredeyse açıkça şunu bildirir:
ὁ δὲ θεὸς ἅτε βλάβην οὐκ ἐπιδεχόμενος ἅπαντας τοὺς καθ’ ἡντινοῦν ἰδέαν προαιρουμένους τιμᾶν αὐτὸν ἄσμενος προσκαλεῖται, μηδένα σκορακίζειν ἀξιῶν τὸ παράπαν, ἀλλὰ μόνον οὐκ ἄντικρυς τοῖς ἀκοὰς ἔχουσιν ἐν τῇ ψυχῇ θεσπίζει τάδε·
128"Ödüllerin birincisi, bana kendim için kulluk edenlere ayrılacak; ikincisi ise kendileri için, iyiliklere kavuşmayı umarak ya da cezalardan kurtulmayı bekleyerek kulluk edenlere. Çünkü bunların kulluğu karşılıksız değil, ücret karşılığı olsa bile, yine de ilahi çitin içinde dolaşır, dışarıda başıboş gezmez.
„τὰ μὲν πρῶτα τῶν ἄθλων κείσεται τοῖς ἐμὲ θεραπεύουσι δι’ ἐμὲ αὐτόν, τὰ δὲ δεύτερα τοῖς δι’ ἑαυτούς, ἢ τυχεῖν ἀγαθῶν ἐλπίζουσιν ἢ τιμωριῶν ἀπαλλαγὴν εὑρήσεσθαι προσδοκῶσι· καὶ γὰρ εἰ ἔμμισθος ἡ τῶνδε θεραπεία καὶ μὴ ἀδέκαστος, ἀλλ’ οὐδὲν ἧττον ἐντὸς εἱλεῖται θείων περιβόλων καὶ οὐκ ἔξω πλάζεται.
129Beni kendim için onurlandıranlara ödül olarak dostluk verilecek; ihtiyaçları için onurlandıranlara ise dostluk değil, yabancı sayılmamak. Çünkü iyilik eden kuvvetimden pay alıp iyiliklere ortak olmak isteyeni de, cezadan kurtulmak için korkuyla yönetici ve efendi otoritemi yatıştırmaya çalışanı da kabul ederim. Biliyorum ki bunlar daha kötü olmamakla kalmayacak, aralıksız kulluk sayesinde katıksız ve arı bir dindarlık edinerek daha iyi de olacaklar.
τὰ δὲ ἆθλα τοῖς μὲν ἐμὲ τιμῶσι δι’ ἐμὲ κείσεται φίλια, τοῖς δὲ διὰ τὰς χρείας φίλια μὲν οὔ, τὸ δὲ μὴ ἀλλοτρίοις νομίζεσθαι· δέχομαι γὰρ καὶ τὸν τῆς εὐεργέτιδός μου δυνάμεως βουλόμενον μεταλαχεῖν εἰς μετουσίαν ἀγαθῶν καὶ τὸν φόβῳ τὴν ἡγεμονικὴν καὶ δεσποτικὴν ἱλασκόμενον ἐξουσίαν εἰς ἀποτροπὴν κολάσεως· οὐ γὰρ ἀγνοῶ, διότι πρὸς τῷ χείρους μὴ γίγνεσθαι καὶ βελτίους ἔσονται τῷ συνεχεῖ τῆς θεραπείας εἱλικρινῆ καὶ καθαρὰν εὐσέβειαν ἀσκήσαντες.
130Beni hoşnut etmeye yönelirken çıkış noktaları olan karakterleri birbirinden ne kadar farklı olursa olsun, kusurlu sayılmamalıdırlar; çünkü hepsinin hedefi bir, gayesi birdir: bana kulluk etmek."
εἰ γὰρ καὶ μάλιστα οἱ τρόποι διαφέρουσιν, ἀφ’ ὧν ποιοῦνται τὰς πρὸς τὴν ἀρέσκειαν ὁρμάς, οὐκ αἰτιατέον, ὅτι σκοπὸς εἷς καὶ τέλος ἕν ἐστιν αὐτοῖς, τὸ θεραπεύειν ἐμέ.“
131Üçlü izlenimin aslında tek bir varlığa ait olduğu yalnız alegorik incelemeden değil, şunları içeren lafzî metinden de açıktır: Bilge, yolculara benzeyen üç kişiye kendisinde konuk olmaları için yalvarırken onlarla üç kişiyle değil, tek kişiyle konuşur gibi konuşur ve şöyle der: "Efendim, eğer gözünde lütuf bulduysam, kulunu geçip gitme" (Tekvin 18, 3). "Efendim", "gözünde", "geçip gitme" ve benzeri sözler tabiatları gereği birden çok kişiye değil, tek kişiye söylenir.
ὅτι δ’ ἡ τριττὴ φαντασία δυνάμει ἑνός ἐστιν ὑποκειμένου, φανερὸν οὐ μόνον ἐκ τῆς ἐν ἀλληγορίᾳ θεωρίας, ἀλλὰ καὶ τῆς ῥητῆς γραφῆς τάδε περιεχούσης· ἡνίκα μὲν γὰρ ὁ σοφὸς ἱκετεύει τοὺς ἐοικότας ὁδοιπόροις τρεῖς ξενισθῆναι παρ’ αὑτῷ, διαλέγεται τούτοις οὐχ ὡς τρισίν, ἀλλ’ ὡς ἑνί, καί φησι· „κύριε, εἰ ἄρα εὗρον χάριν παρὰ σοί, μὴ παρέλθῃς τὸν παῖδά σου“ (Gen. 18, 3)· τὸ γὰρ „κύριε“ καὶ τὸ „παρὰ σοὶ“ καὶ τὸ „μὴ παρέλθῃς“ καὶ ὅσα τοιαῦτα πρὸς ἕνα πέφυκεν ἀλλ’ οὐ πρὸς πλείους λέγεσθαι·
132Konuklar ev sahibine iltifat ettiklerinde de, sanki yalnız kendisi oradaymış gibi yine biri, meşru bir çocuğun doğacağını şu sözlerle vaat eder: "Gelecek yıl bu vakitte yine sana geleceğim ve karın Sara'nın bir oğlu olacak" (Tekvin 18, 10).
ἡνίκα δὲ ξενιζόμενοι φιλοφρονοῦνται τὸν ξενοδόχον, πάλιν εἷς ὑπισχνεῖται ὡς μόνος αὐτὸς παρὼν γνησίου παιδὸς σπορὰν διὰ τῶνδε· "ἐπανιὼν ἥξω πρὸς σὲ κατὰ τὸν καιρὸν τοῦτον εἰς νέωτα, καὶ ἕξει υἱὸν Σάρρα ἡ γυνή σου“ (Gen. 18, 10).
133Anlatılmak istenen şeyi ise ardından gelenlerle en açık ve en özenli biçimde gösterir. Kenan ülkesinin bir parçası olan ve sonradan Filistin Suriyesi diye adlandırılan Sodomluların ülkesi sayısız haksızlıkla dolmuştu; özellikle oburluk ve şehvetten doğanlarla, bir de öteki hazların büyüklük ve çokluk bakımından bütün zevklere karşı kale gibi diktiği taşkınlıklarla. Bu yüzden her şeyin yargıcının huzurunda çoktan mahkûm edilmişti.
Φανερώτατα μέντοι καὶ διαπονητότατα μηνύει διὰ τῶν ἑξῆς τὸ δηλούμενον. ἡ Σοδομιτῶν χώρα, μοῖρα τῆς Χανανίτιδος γῆς, ἣν ὕστερον ὠνόμασαν Συρίαν Παλαιστίνην, ἀδικημάτων μυρίων ὅσων γεμισθεῖσα καὶ μάλιστα τῶν ἐκ γαστριμαργίας καὶ λαγνείας ὅσα τε μεγέθη καὶ πλήθη τῶν ἄλλων ἡδονῶν ἐπιτειχίσασα ἤδη παρὰ τῷ δικαστῇ τῶν ὅλων κατέγνωστο.
134Halkın ölçüsüzce azgınlaşmasının sebebi, bolluğun birbiri ardına gelmesiydi. Ülke derin topraklı ve bol sulu olduğundan her yıl her türlü üründe bereketliydi. Biri yerinde söylemiştir: "Kötülüklerin en büyük başlangıcı aşırı iyiliklerdir."
αἴτιον δὲ τῆς περὶ τὸ ἀκολασταίνειν ἀμετρίας ἐγένετο τοῖς οἰκήτορσιν ἡ τῶν χορηγιῶν ἐπάλληλος ἀφθονία· βαθύγειος γὰρ καὶ εὔυδρος οὖσα ἡ χώρα παντοίων ἀνὰ πᾶν ἔτος εὐφορίᾳ καρπῶν ἐχρῆτο· „μεγίστη δ’ ἀρχὴ κακῶν“ ὡς εἶπέ τις οὐκ ἀπὸ σκοποῦ „τὰ λίαν ἀγαθά.“
135Bunların doygunluğunu taşıyamayan halk, sürü hayvanları gibi tepinerek tabiat kanununun boyunduruğunu boyunlarından atar; bol bol katışıksız şarap, yiyecek düşkünlüğü ve kanunsuz cinsel birleşmeler peşinde koşarlar. Yalnız kadınlara azgınca düşüp başkalarının evliliklerini bozmakla kalmıyorlardı; erkek olup erkeklerle birleşiyorlar, fiili yapanlar kendisine yapılanlarla ortak olan tabiata saygı göstermiyorlardı. Çocuk yapmaya çalışırken boşa giden döl ektikleri ortaya çıkıyordu; ama bu ortaya çıkış hiçbir işe yaramıyordu, çünkü daha zorlu bir arzunun yenilgisine uğramışlardı.
ὧν ἀδυνατοῦντες φέρειν τὸν κόρον ὥσπερ τὰ θρέμματα σκιρτῶντες ἀπαυχενίζουσι τὸν τῆς φύσεως νόμον, ἄκρατον πολὺν καὶ ὀψοφαγίας καὶ ὀχείας ἐκθέσμους μεταδιώκοντες· οὐ γὰρ μόνον θηλυμανοῦντες ἀλλοτρίους γάμους διέφθειρον, ἀλλὰ καὶ ἄνδρες ὄντες ἄρρεσιν ἐπιβαίνοντες, τὴν κοινὴν πρὸς τοὺς πάσχοντας οἱ δρῶντες φύσιν οὐκ αἰδούμενοι, παιδοσποροῦντες ἠλέγχοντο μὲν ἀτελῆ γονὴν σπείροντες, ὁ δ’ ἔλεγχος πρὸς οὐδὲν ἦν ὄφελος, ὑπὸ βιαιοτέρας νικωμένων ἐπιθυμίας.
136Sonra yavaş yavaş erkek doğmuş olanları kadınların başına gelenlere katlanmaya alıştırarak kendilerine kadınsı bir hastalık, zor başa çıkılır bir kötülük ürettiler. Yalnız bedenlerini yumuşaklık ve gevşeklikle kadınlaştırmakla kalmadılar, psykhē'lerini de daha soysuz hâle getirdiler; ellerinden geldiğince de bütün insan soyunu bozuyorlardı. Nitekim Yunanlar da barbarlar da hep birlikte bu tür ilişkilere özenselerdi, şehirler birbiri ardınca, salgın bir hastalıkla boşalmış gibi ıssızlaşırdı.
εἶτ’ ἐκ τοῦ κατ’ ὀλίγον ἐθίζοντες τὰ γυναικῶν ὑπομένειν τοὺς ἄνδρας γεννηθέντας θήλειαν κατεσκεύασαν αὐτοῖς νόσον, κακὸν δύσμαχον, οὐ μόνον τὰ σώματα μαλακότητι καὶ θρύψει γυναικοῦντες, ἀλλὰ καὶ τὰς ψυχὰς ἀγεννεστέρας ἀπεργαζόμενοι, καὶ τό γε ἐπ’ αὐτοὺς ἧκον μέρος τὸ σύμπαν ἀνθρώπων γένος διέφθειρον· εἰ γοῦν Ἕλληνες ὁμοῦ καὶ βάρβαροι συμφωνήσαντες ἐζήλωσαν τὰς τοιαύτας ὁμιλίας, ἠρήμωντο ἂν ἑξῆς αἱ πόλεις ὥσπερ λοιμώδει νόσῳ κενωθεῖσαι.
137Kurtarıcı ve insan sever olan Tanrı acıdı: erkeklerle kadınların çocuk sahibi olmak için tabiata uygun birleşmelerini elden geldiğince çoğalttı; tabiata yabancı ve kanunsuz birleşmelerden ise nefret edip onları söndürdü. Bunlara azgınca saldıranları bir kenara atarak cezalandırdı; hem de alışılmış cezalarla değil, yeni icat ettiği, olağan dışı ve tuhaf cezalarla. Ani bir buyrukla havanın bulutlarla kaplanıp bol bir yağmur yağdırmasını emretti; ama bu yağmur
λαβὼν δὲ ὁ θεὸς οἶκτον ἅτε σωτὴρ καὶ φιλάνθρωπος τὰς μὲν κατὰ φύσιν ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν συνόδους γινομένας ἕνεκα παίδων σπορᾶς ηὔξησεν ὡς ἔνι μάλιστα, τὰς δ’ ἐκφύλους καὶ ἐκθέσμους διαμισήσας ἔσβεσε καὶ τοὺς ὀργῶντας ἐπὶ ταύτας προβαλόμενος οὐχὶ τὰς ἐν ἔθει καινουργήσας δ’ ἐκτόπους καὶ παρηλλαγμένας τιμωρίας ἐτιμωρήσατο. κελεύει γὰρ ἐξαίφνης τὸν ἀέρα νεφωθέντα πολὺν ὄμβρον οὐχ
138su değil ateşti. Alev, aralıksız ve dinmeyen bir akınla yoğun kar gibi yağınca tarlalar, çayırlar, gür korular, çok sık bataklık sazlıkları ve derin ormanlar yanıyordu; ova da yanıyordu, buğdayın ve öteki ekinlerin bütün ürünü de; dağlık bölgenin ağaçlık kısmı da yanıyordu, gövdeler köklerine kadar tutuşuyordu.
ὕδατος ἀλλὰ πυρὸς ὕειν· ἀθρόας δὲ νιφούσης ἀδιαστάτῳ καὶ ἀπαύστῳ ῥύμῃ φλογός, ἐκαίοντο μὲν ἀγροὶ καὶ λειμῶνες καὶ λάσια ἄλση καὶ ἕλη δασύτατα καὶ δρυμοὶ βαθεῖς, ἐκαίετο δ’ ἡ πεδιὰς καὶ ὁ τοῦ σίτου καὶ τῶν ἄλλων σπαρτῶν ἅπας καρπός, ἐκαίετο δὲ καὶ τῆς ὀρεινῆς ἡ δενδροφόρος, στελεχῶν ῥίζαις αὐταῖς ἐμπιπραμένων·
139Çiftlik evleri, konutlar, surlar, özel ve kamusal bütün yapılar hep birlikte yanıp kül oldu. Tek bir günde kalabalık şehirler sakinlerinin mezarı oldu; taştan ve ağaçtan yapılar kül ve ince toz hâline geldi.
ἐπαύλεις δὲ καὶ οἰκίαι καὶ τείχη καὶ ὅσα ἐν οἰκοδομαῖς ἰδιωτικὰ καὶ δημόσια πάντα συγκατεπίμπραντο καὶ ἡμέρᾳ μιᾷ αἱ μὲν εὐανδροῦσαι πόλεις τάφος τῶν οἰκητόρων ἐγεγένηντο, αἱ δ’ ἐκ λίθων καὶ ξύλων κατασκευαὶ τέφρα καὶ λεπτὴ κόνις.
140Alev, görünürde ve yeryüzünde olan her şeyi tüketince en derinlere işleyip artık toprağın kendisini yakmaya başladı; içindeki hayat veren kuvveti bozup onu tamamen kısır bıraktı, öyle ki bir daha asla ürün verememesi ya da yeşerememesi için. Bugüne kadar da yanmaktadır; çünkü yıldırımın ateşi hiç sönmez; ya yayılarak yakar ya da içten içe için için tüter.
ἐπεὶ δὲ τὰ ἐν φανερῷ καὶ ὑπὲρ γῆς ἅπαντα κατανάλωσεν ἡ φλόξ, ἤδη καὶ τὴν γῆν αὐτὴν ἔκαιε κατωτάτω διαδῦσα καὶ τὴν ἐνυπάρχουσαν ζωτικὴν δύναμιν ἔφθειρεν εἰς ἀγονίαν παντελῆ, ὑπὲρ τοῦ μηδ’ αὖθίς ποτε καρπὸν ἐνεγκεῖν ἢ χλοηφορῆσαι τὸ παράπαν δυνηθῆναι· καὶ μέχρι νῦν καίεται, τὸ γὰρ κεραύνιον πῦρ ἥκιστα σβεννύμενον ἢ νέμεται ἢ ἐντύφεται.
141Bunun en açık delili gözle görülenlerdir: Hep yükselen duman ve oradan çıkarılan kükürt, olan felaketin anıtıdır. Bölgenin eski saadetinin en açık örneği olarak ise komşu şehirlerden biri ve çevresindeki toprak kalmıştır: şehir kalabalıktır, toprak ise otlu, başaklı ve kısacası verimlidir. Bu, ilahi bir yargıyla verilmiş hükmün adaletini kanıtlamak içindir.
πίστις δὲ σαφεστάτη τὰ ὁρώμενα· τοῦ γὰρ συμβεβηκότος πάθους μνημεῖόν ἐστιν ὅ τε ἀναδιδόμενος ἀεὶ καπνὸς καὶ ὃ μεταλλεύουσι θεῖον· τῆς δὲ περὶ τὴν χώραν παλαιᾶς εὐδαιμονίας ἐναργέστατον ὑπολείπεται δεῖγμα πόλις μία τῶν ὁμόρων καὶ ἡ ἐν κύκλῳ γῆ, πολυάνθρωπος μὲν ἡ πόλις, εὔχορτος δὲ καὶ εὔσταχυς καὶ συνόλως καρποφόρος ἡ γῆ, πρὸς ἔλεγχον δίκης γνώμῃ θείᾳ δικασθείσης.
142Ama bunları, olağanüstü bir biçimde gerçekleştirilmiş yeni felaketleri anlatmak için uzun uzun aktarmadım; şunu göstermek istedim: Bilgeye insan kılığında görünen üç kişiden yalnız ikisinin, kutsal sözlerin dediğine göre, yok edilen ülkeye sakinlerini helak etmek için gittiği, üçüncünün ise gitmeyi uygun görmediği.
ἀλλὰ γὰρ οὐχ ἕνεκα τοῦ δηλῶσαί με τὰς μεγαλουργηθείσας συμφορὰς καινὰς ταῦτα διεξῆλθον, ἀλλ’ ἐκεῖνο βουλόμενος παραστῆσαι, ὅτι τῶν τριῶν ὡς ἀνδρῶν ἐπιφανέντων τῷ σοφῷ δύο μόνους εἰς τὴν ἀφανισθεῖσαν χώραν τὰ λόγιά φησιν ἐλθεῖν ἐπ’ ὀλέθρῳ τῶν οἰκητόρων, τοῦ τρίτου μὴ δικαιώσαντος ἥκειν·
143Bana kalırsa bu üçüncü, gerçekten Var Olan'dı. O, iyilikleri bizzat orada bulunarak kendisi bağışlamayı, zıtlarını ise yalnız kuvvetlerine hizmet olarak gerçekleştirmeleri için bırakmayı uygun buldu; öyle ki yalnız iyiliklerin sebebi sayılsın, hiçbir kötülüğün doğrudan sebebi sayılmasın.
ὃς κατά γε τὴν ἐμὴν ἔννοιαν ἦν ὁ πρὸς ἀλήθειαν ὤν, ἁρμόττον ὑπολαβὼν εἶναι τὰ μὲν ἀγαθὰ παρὼν δι’ αὑτοῦ χαρίζεσθαι, μόναις δ’ ἐπιτρέπειν ταῖς δυνάμεσι καθ’ ὑπηρεσίαν τὰ ἐναντία χειρουργεῖν, ἵνα μόνων ἀγαθῶν αἴτιος, κακοῦ δὲ μηδενὸς προηγουμένως νομίζηται.
144Bana öyle geliyor ki ilahi tabiatı taklit eden krallar da bunu yapar: lütufları kendi elleriyle sunar, cezaları ise başkaları eliyle yerine getirirler.
τοῦτό μοι δοκοῦσι καὶ τῶν βασιλέων οἱ μιμούμενοι τὴν θείαν φύσιν πράττειν, τὰς μὲν χάριτας δι’ ἑαυτῶν προτείνοντες, τὰς δὲ τιμωρίας δι’ ἑτέρων βεβαιοῦντες.
145Ama iki kuvvetten biri iyilik eden, öteki cezalandıran olduğundan, haklı olarak ikisi de Sodomluların ülkesinde görünür. Çünkü oradaki en iyi beş şehirden dördü yakılacak, biri ise hiçbir kötülüğe uğramadan sağ salim kalacaktı. Yıkımın cezalandıran kuvvet, kurtuluşun ise iyilik eden kuvvet aracılığıyla gerçekleşmesi gerekiyordu.
ἀλλ’ ἐπειδὴ τῶν δυεῖν δυνάμεων ἡ μὲν εὐεργέτις ἐστίν, ἡ δὲ κολαστήριος, ἑκατέρα κατὰ τὸ εἰκὸς ἐπιφαίνεται τῇ Σοδομιτῶν γῇ, διότι τῶν ἀρίστων ἐν αὐτῇ πέντε πόλεων τέτταρες μὲν ἔμελλον ἐμπίπρασθαι, μία δὲ ἀπαθὴς παντὸς κακοῦ σῷος ὑπολείπεσθαι· ἐχρῆν γὰρ διὰ μὲν τῆς κολαστηρίου γίνεσθαι τὴν φθοράν, σῴζεσθαι δὲ διὰ τῆς εὐεργέτιδος.
146Ama kurtarılan kısım da eksiksiz ve kusursuz aretēlere sahip olmadığından, Var Olan'ın kuvvetiyle iyilik gördü; fakat doğrudan O'nun görünüşüne kavuşmaya layık görülmedi.
ἀλλ’ ἐπειδὴ καὶ τὸ σῳζόμενον μέρος οὐχ ὁλοκλήρους καὶ παντελεῖς εἶχεν ἀρετάς, δυνάμει μὲν τοῦ ὄντος εὐεργετεῖτο, προηγουμένως δὲ τῆς ἐκείνου φαντασίας ἀνάξιον ἐνομίσθη τυχεῖν.
147Açıkta olan ve çoğunluğa yönelik yorum budur. Gizli olan ve azınlığa, yani bedenlerin biçimlerini değil psykhē'nin karakterlerini araştıranlara yönelik yorum ise şimdi anlatılacaktır. Sembolik olarak beş şehir, içimizdeki beş histir; bunlar hazların aletleridir ve küçük büyük bütün hazlar onlar aracılığıyla tamamlanır.
Ἡ μὲν οὖν ἐν φανερῷ καὶ πρὸς τοὺς πολλοὺς ἀπόδοσις ἥδ’ ἐστίν· ἡ δ’ ἐν ἀποκρύφῳ καὶ πρὸς ὀλίγους, ὅσοι τρόπους ψυχῆς ἐρευνῶσιν ἀλλ’ οὐ σωμάτων μορφάς, αὐτίκα λεχθήσεται. συμβολικῶς ἡ πεντάπολις αἱ ἐν ἡμῖν πέντε αἰσθήσεις εἰσί, τὰ τῶν ἡδονῶν ὄργανα, δι’ ὧν ἅπασαι μικραί τε αὖ καὶ μεγάλαι τελεσιουργοῦνται.
148Çünkü ya cansız ya da canlı şeylerdeki renklerin ve şekillerin çeşitliliğini görerek, ya en ahenkli sesleri işiterek, ya tatma yoluyla yiyecek ve içeceklerde, ya koklama yoluyla güzel kokulu buharlarda, ya da dokunma yoluyla yumuşak, sıcak ve ayrıca pürüzsüz şeylerde haz duyarız.
ἢ γὰρ ὁρῶντες χρωμάτων καὶ σχημάτων ποικιλίας ἔν τε ἀψύχοις καὶ ψυχὴν ἔχουσιν ἡδόμεθα ἢ φωνῶν ἐμμελεστάτων ἀκούοντες ἢ κατὰ γεῦσιν ἐν τοῖς περὶ ἐδωδὴν καὶ πόσιν ἢ κατ’ ὄσφρησιν ἐν εὐωδίαις ἀτμῶν ἢ ἐν μαλακοῖς καὶ θερμοῖς ἔτι δὲ λείοις κατὰ τὴν ἁφήν.
149Beş histen üçü en hayvanca ve en köle ruhlu olanlardır: tat, koku ve dokunma. Ehli ve yabani hayvanlardan en obur ve en şehvetli olanlar en çok bunlara düşkündür; gece gündüz ya doymak bilmeden yiyeceğe gömülür ya da çiftleşmeye koşarlar.
ζωωδέσταται μὲν οὖν καὶ ἀνδραποδωδέσταται τῶν πέντε τρεῖς εἰσιν αἰσθήσεις, γεῦσις, ὄσφρησις, ἁφή, περὶ ἃς τῶν θρεμμάτων καὶ τῶν θηρίων τὰ γαστριμαργότατα καὶ συνουσιαστικώτατα μάλιστα ἐπτόηται· δι’ ὅλης γὰρ ἡμέρας καὶ νυκτὸς ἢ τροφῶν ἀπλήστως ἐμφορεῖται ἢ πρὸς τὰς ὀχείας ὁρμᾷ.
150İkisi ise felsefeye yatkın ve yönetici hislerdir: işitme ve görme. Ama kulaklar gözlerden bir bakıma daha ağır ve daha dişidir. Gözler cesaretle görülen şeylere önceden ulaşır; onların kendilerini harekete geçirmesini beklemez, aksine onları karşılamaya çıkar ve onları da harekete geçirmeye can atar. Öyleyse işitme, ağır ve daha dişi olduğu için ikinci sıraya konsun; görmeye de seçkin bir ayrıcalık tanınsın. Çünkü Tanrı onu ötekilerin kraliçesi yaptı, hepsinin üstüne koydu, bir kaleye yerleştirir gibi yerleştirdi ve onu psykhē'ye en yakın his hâline getirdi. Bunun delili, görmenin psykhē'nin değişimleriyle birlikte değişmesidir:
δύο δ’ εἰσὶν ἐμφιλόσοφοι καὶ ἡγεμονίδες, ἀκοὴ καὶ ὅρασις· βραδύτερα δέ πως καὶ θηλύτερα ὦτα ὀφθαλμῶν ἐπὶ τὰ ὁρατὰ φθανόντων ὑπὸ εὐτολμίας καὶ οὐκ ἀναμενόντων, ἄχρις ἂν ἐκεῖνα κινήσῃ, προϋπαντιαζόντων δὲ καὶ ἀντικινῆσαι γλιχομένων. ἀκοὴ μὲν οὖν, διότι βραδεῖα καὶ θηλυτέρα, δευτερεύουσαν τάξιν τετάχθω, προνομία δ’ ἔστω τις ἐξαίρετος ὁράσει· ταύτην γὰρ ὁ θεὸς βασιλίδα τῶν ἄλλων ἀπέφηνεν ἐπάνω θεὶς ἁπασῶν καὶ ὥσπερ ἐπ’ ἀκροπόλεως ἱδρυσάμενος οἰκειοτάτην ἀπειργάσατο ψυχῇ. τεκμηριώσαιτο δ’ ἄν τις ἐκ τοῦ συμμεταβάλλειν ταῖς ἐκείνης τροπαῖς·
151Keder baş gösterdiğinde gözler düşünceli ve mahzun bir ifadeyle dolar; sevinçte ise tersine gülümser ve neşelenir. Korku hâkim olduğunda kargaşalı bir düzensizlikle dolar, düzensiz kıpırdanışlar, titreyişler ve dönüşler gösterir.
λύπης μὲν γὰρ ἐγγινομένης, ὀφθαλμοὶ συννοίας γέμουσι καὶ κατηφείας, χαρᾶς δ’ ἔμπαλιν, ὑπομειδιῶσι καὶ γεγήθασι, φόβου δὲ κρατήσαντος, ταραχώδους γέμουσιν ἀταξίας, κινήσεις καὶ παλμοὺς καὶ περιστροφὰς ἀτάκτους ἐνδεχόμενοι·
152Öfke kaplarsa bakış bir şekilde sertleşir ve kan çanağına döner. İnsan bir şey üzerinde düşünüp kafa yorarken bakış dinginleşir ve öne eğilir, neredeyse düşünceyle birlikte gerilir; rahatlama ve gevşeme anlarında ise o da gevşer ve yumuşar.
εἰ δ’ ὀργὴ κατάσχοι, τραχυτέρα πως καὶ ὕφαιμος ἡ ὄψις, καὶ ἐν μὲν τῷ λογίζεσθαι καὶ φροντίζειν τινὸς ἠρεμεῖ καὶ ἐκνένευκε, μόνον οὐ συνεκτείνουσα τῇ διανοίᾳ ἑαυτήν, ἐν δὲ ταῖς ἀναψύξεσι καὶ ἀνέσεσι συνανίεται καὶ χαλᾶται·
153Gelen bir dosta iyi niyet duygusunu açık ve sakin bir bakışla önceden müjdeler; gelen bir düşmansa psykhē'nin hoşnutsuzluk duygusunu önceden bildirir. Gözler, cüretkârlıkta ileri atılır ve öne koşar; utançta ise uysalca durulur. Kısacası görme, sanatın doruğunda mükemmel bir taklitle yapılmış, psykhē'nin canlı bir suretini gösteren bir resimdir; çünkü psykhē'nin tabiatı kendi başına görünür değildir, ancak görmede bir aynadaki gibi görünür.
καὶ προσιόντι μὲν φίλῳ προευαγγελίζεται τὸ τῆς εὐνοίας πάθος εὐδίῳ καὶ γαληνῷ βλέμματι, εἰ δ’ ἐχθρὸς τύχοι, τὸ δυσάρεστον τῆς ψυχῆς πάθος προμηνύει· καὶ θρασύτητι μὲν προπηδῶσι καὶ προεκτρέχουσιν ὀφθαλμοί, αἰδοῖ δὲ πρᾴως ἠρεμοῦσι· [καὶ] ὡς συνελόντι φράσαι. ψυχῆς εἰκόνα δεδημιουργῆσθαι τὴν ὅρασιν ἀκρότητι τέχνης εὖ μεμιμημένης ἐναργὲς ἐμφαίνουσαν εἴδωλον οἷα διὰ κατόπτρου τὴν φύσιν ὁρατὴν ἐξ αὑτῆς οὐκ ἐχούσης.
154Gözlerin güzelliği öteki hislerden yalnız bu bakımdan üstün değildir; şu bakımdan da üstündür: Öteki hislerin kullanımı uyanıklık sırasında bile kesintiye uğrar (uykudaki eylemsizliği hesaba katmamak gerekir); çünkü dışarıdan bir şey onları harekete geçirmedikçe dururlar. Gözler açıkken ise etkinlikleri sürekli ve aralıksızdır, hiç doymazlar; bu bakımdan da psykhē ile olan akrabalıklarını gösterirler.
ἀλλὰ γὰρ οὐ ταύτῃ μόνον τὰς ἄλλας αἰσθήσεις ὑπερβάλλει τὸ κάλλος ὀφθαλμῶν, ἀλλὰ καὶ διότι τῶν ἄλλων ἐν ταῖς ἐγρηγόρσεσι — τὴν γὰρ καθ’ ὕπνον ἀπραξίαν οὐ παραληπτέον — ἐπιλείπουσιν αἱ χρήσεις· ὁπότε γὰρ μὴ κινήσειέ τι τῶν ἐκτός, ἡσυχάζουσιν, αἱ δὲ τῶν ὀφθαλμῶν ἀναπεπταμένων ἐνέργειαι συνεχεῖς καὶ ἀδιάστατοι μηδέποτε πληρουμένων εἰσὶ καὶ ταύτῃ παριστάντων, ἣν ἔχουσι πρὸς ψυχὴν συγγένειαν.
155Ama psykhē her zaman hareket hâlindedir, gece gündüz uyanıktır. Gözlere ise, büyük ölçüde etten pay aldıkları için, yeterli bir armağan verilmiştir: bütün zamanın ve hayatın yarısı boyunca kendilerine uygun
ἀλλ’ ἐκείνη μὲν ἀεικίνητος οὖσα μεθ’ ἡμέραν καὶ νύκτωρ διανίσταται, τοῖς δ’ ἅτε σαρκὸς πλεῖστον μετέχουσιν αὐτάρκης ἐδόθη δωρεά, μέρος ἥμισυ τοῦ παντὸς χρόνου καὶ βίου διατελεῖν ἐνεργοῦντας τὰς ἁρμοττούσας
156etkinliği sürdürmek. Gözlerin sağladığı faydanın en zorunlusunu ise şimdi söylemek gerekir. Tanrı hisler arasında yalnız görme için ışığı doğurdu; ışık var olanların en güzelidir ve kutsal kitaplarda "güzel" diye adlandırılan ilk şeydir (Tekvin 1, 4).
ἐνεργείας. ὃ δ’ ἐστὶν ἀναγκαιότατον τῆς ἀπὸ τῶν ὀμμάτων ὠφελείας, ἤδη λεκτέον. μόνῃ γὰρ ὁράσει τῶν αἰσθήσεων ὁ θεὸς ἀνέτειλε φῶς, ὃ καὶ τῶν ὄντων ἐστὶ κάλλιστον καὶ πρῶτον ἐν ἱεραῖς βίβλοις ὠνομάσθη καλόν (Gen. 1,4).
157Işığın tabiatı iki türlüdür. Biri, kullandığımız ateşten parlar; bozulandan doğduğu için bozulandır ve sönebilir. Öteki ise sönmez ve bozulmazdır; yukarıdan, gökten bize gelir, her yıldız ışınlarını hiç kurumayan kaynaklardan akar gibi saçar. Görme ikisiyle de iş görür ve ikisi aracılığıyla görülen şeylere yönelip onları en doğru biçimde kavrar.
διττὴ δὲ φωτὸς φύσις· τὸ μὲν γὰρ ἀπὸ τοῦ χρειώδους πυρός, φθαρτοῦ φθαρτόν, ἐκλάμπει σβέσιν ἐνδεχόμενον, τὸ δὲ ἄσβεστον καὶ ἀδιάφθορόν ἐστιν, ἄνωθεν ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ πρὸς ἡμᾶς φερόμενον, ὥσπερ ἀπ’ ἀενάων πηγῶν ἑκάστου τῶν ἀστέρων αὐγὰς ἐκχέοντος· ἑκατέρῳ δ’ ἡ ὄψις ἐνομιλεῖ καὶ δι’ ἀμφοτέρων προσβάλλει τοῖς ὁρατοῖς εἰς ἀκριβεστάτην ἀντίληψιν.
158Öyleyse Tanrı gözlerin gerçek övgülerini gökte, yıldızlar olarak bir dikilitaşa kazımışken, biz hâlâ gözleri sözlerle övmeye mi kalkışacağız? Güneşin, ayın, öteki gezegenlerin ve sabit yıldızların ışınları, gözlerin etkinliğinin görme hizmetine sunulmasından başka ne için var olmuştur?
ἔτι τοίνυν ἐπιχειρῶμεν ὀφθαλμοὺς λόγοις ἐγκωμιάζειν, τοῦ θεοῦ τοὺς ἀληθεῖς ἐπαίνους αὐτῶν στηλιτεύσαντος ἐν οὐρανῷ, τοὺς ἀστέρας; ἡλίου γὰρ αὐγαὶ καὶ σελήνης καὶ τῶν ἄλλων πλανήτων καὶ ἀπλανῶν τοῦ χάριν γεγόνασιν ὅτι μὴ τῆς ὀφθαλμῶν ἐνεργείας εἰς τὴν τοῦ ὁρᾶν ὑπηρεσίαν;
159Bu yüzden gözler, armağanların en iyisi olan ışıktan da yararlanarak evrendeki şeyleri seyrederler: toprağı, bitkileri, hayvanları, ürünleri, denizlerin yayılışını, yerden kaynayan ırmakları ve sel derelerini, kimi soğuk kimi sıcak su akıtan türlü türlü pınarları, havada oluşan her şeyin tabiatlarını (bunların biçimleri anlatılamayacak ve sözle kuşatılamayacak kadar çoktur), hepsinin üstünde de gerçekten evren içinde bir evren olarak yaratılmış göğü, gökteki güzellikleri ve ilahi heykelleri. Öyleyse öteki hislerden hangisi
διὸ καὶ προσχρώμενοι τῇ πασῶν ἀρίστῃ δωρεᾷ φωτὶ καταθεῶνται τὰ ἐν κόσμῳ, γῆν, φυτά, ζῷα, καρπούς, πελαγῶν ἀναχύσεις, ποταμοὺς αὐθιγενεῖς τε καὶ χειμάρρους πηγῶν τε διαφοράς, ὧν αἱ μὲν ψυχρὸν αἱ δὲ θερμὸν νᾶμα προχέουσι, πάντων τῶν κατὰ τὸν ἀέρα συνισταμένων τὰς φύσεις — ἀμύθητοι δέ εἰσιν ἰδέαι καὶ ἀπερίληπτοι λόγῳ —, καὶ ἐπὶ πᾶσι τὸν οὐρανόν, ὃς ἀληθείᾳ κόσμος ἐν κόσμῳ δεδημιούργηται, καὶ τὰ κατ’ οὐρανὸν κάλλη καὶ θεῖα ἀγάλματα. τίς οὖν τῶν ἄλλων αἰσθήσεων
160bir gün bu kadar uzağa ulaştığıyla övünebilir? Ama içimizdeki doğuştan hayvanı, arzuyu yemlikte besiye çeken hisleri bir yana bırakıp, akıldan pay aldığını ileri süren işitmeyi inceleyelim. Onun en gergin ve en mükemmel koşusu, yer yüzüne yakın havada son bulur: rüzgârların şiddeti ve gök gürlemelerinin vuruşları büyük bir uğultu ve ağır bir gürültüyle yankılandığında.
ἐπαυχήσει διαβῆναί ποτε τοσοῦτον; ἀλλ’ ἐάσαντες τὰς ἐπὶ ταῖς φάτναις τὸ σύμφυτον ἡμῖν θρέμμα πιαινούσας, τὴν ἐπιθυμίαν, ἐξετάσωμεν τὴν λόγου μεταποιουμένην ἀκοήν· ἧς ὁ σύντονος καὶ τελειότατος δρόμος ἵσταται κατὰ ἀέρα τὸν περίγειον, ὅταν βία πνευμάτων καὶ κτύποι βροντῶν συρμὸν πολὺν καὶ χαλεπὸν πάταγον ἐξηχῶσιν.
161Gözler ise yerden göğe ve evrenin sınırlarına, doğuya ve batıya, kuzeye ve güneye bir anda ulaşır; oraya varıp seyre dalınca da akli görünen şeylere doğru çekerler.
ὀφθαλμοὶ δὲ ἀπὸ γῆς ἐν ἀκαρεῖ φθάνουσιν εἰς οὐρανὸν καὶ τὰ πέρατα τοῦ παντός, ἐπ’ ἀνατολὰς ὁμοῦ καὶ δύσεις ἄρκτον τε καὶ μεσημβρίαν, ⟨καὶ⟩ ἀφικνούμενοι πρὸς τὸ θεωρεῖν ἕλκουσιν ἐπὶ τὰ φανέντα τὴν διάνοιαν.
162Akıl da buna benzer bir etki altında kalınca durmaz; uykusuz ve her zaman hareket hâlinde olduğundan, akılla kavranan şeyleri seyredebilmenin hareket noktalarını görmeden alarak araştırmaya girişir: Görünen bu şeyler oluşmamış mıdır, yoksa bir oluş başlangıçları var mıdır? Sonsuz mudurlar, yoksa sınırlı mı? Tek bir evren mi vardır, yoksa daha çok mu? Dört öğe her şeyin öğesi midir, yoksa gök ve gökteki şeyler seçkin, daha ilahi bir tabiata sahip olup ötekilerle aynı varlıktan pay almamış mıdır?
ἡ δὲ τὸ παραπλήσιον ἐνδεξαμένη πάθος οὐκ ἠρεμεῖ, ἀλλ’ ἅτε ἀκοίμητος καὶ ἀεικίνητος οὖσα, παρὰ τῆς ὄψεως τοῦ δύνασθαι τὰ νοητὰ θεωρεῖν τὰς ἀφορμὰς λαβοῦσα, εἰς σκέψιν ἦλθε, πότερον τὰ φανέντα ταῦτ’ ἐστὶν ἀγένητα ἢ γενέσεως ἔλαβεν ἀρχὴν καὶ πότερον ἄπειρα ἢ πεπερασμένα καὶ πότερον εἷς ἢ πλείονές εἰσι κόσμοι καὶ πότερον τὰ τέτταρα στοιχεῖα τῶν ἁπάντων ἐστὶν ἢ φύσιν ἐξαίρετον οὐρανὸς καὶ τὰ ἐν αὐτῷ κεκλήρωται θειοτέρας καὶ οὐχὶ τοῖς ἄλλοις τῆς αὐτῆς οὐσίας ἐπιλαχόντα·
163Evren gerçekten oluşmuşsa kim tarafından oluşmuştur? Yaratıcısı, varlığı ya da niteliği bakımından kimdir? Neyi düşünerek yaratmıştır? Şimdi ne yapmaktadır? Uğraşı ve hayatı nedir? Phronēsis ile birlikte yaşayan üstün bir nous'un araştırmaya alışkın olduğu daha başka ne varsa.
εἰ δὲ δὴ καὶ γέγονεν ὁ κόσμος, ὑπὸ τίνος γέγονε καὶ τίς ὁ δημιουργὸς κατ’ οὐσίαν ἢ ποιότητα καὶ τί διανοηθεὶς ἐποίει καὶ τί νῦν πράττει καὶ τίς αὐτῷ διαγωγὴ καὶ βίος καὶ ὅσα ἄλλα περιττὸς νοῦς φρονήσει συμβιῶν εἴωθε διερευνᾶσθαι.
164Bunlar ve benzerleri felsefeye ayrılmıştır. Buradan açıkça anlaşılır ki bilgelik ve felsefe başlangıcını içimizdeki başka hiçbir şeyden değil, hislerin kraliçesi olan görmeden almıştır. Tanrı beden ülkesinden yalnız onu kurtardı, öteki dördünü yok etti. Çünkü onlar ete ve etin tutkularına kul olmuştu; görme ise başını yukarı kaldırıp bakabildi ve evreni ve içindekileri seyretmekten bedensel hazlardan çok daha iyi başka zevkler bulabildi.
ταῦτα δὲ καὶ τὰ τοιαῦτα ἀνάκειται τῷ φιλοσοφεῖν· ἐξ οὗ δῆλόν ἐστιν, ὅτι σοφία καὶ φιλοσοφία τὴν ἀρχὴν ἀπ’ οὐδενὸς εἴληφεν ἑτέρου τῶν ἐν ἡμῖν ἢ τῆς ἡγεμονίδος τῶν αἰσθήσεων ὁράσεως, ἣν καὶ μόνην ἐκ τῆς σωματικῆς χώρας διέσωσεν ὁ θεὸς τὰς τέσσαρας φθείρας, ὅτι αἱ μὲν σαρκὶ καὶ τοῖς σαρκὸς πάθεσιν ἐδούλευσαν, ἡ δὲ ἴσχυσεν ἀνατεῖναι τὸν αὐχένα καὶ βλέψαι καὶ τέρψεις ἑτέρας ἀνευρεῖν πολὺ βελτίους τῶν σωματικῶν ἡδονῶν ἐκ τῆς περὶ τὸν κόσμον θεωρίας καὶ τῶν ἐν αὐτῷ.
165Bu yüzden beş şehirden biri gibi beş histen yalnız görmenin seçkin bir ödüle kavuşması, ötekiler yok edilirken ayakta kalması yerindeydi. Çünkü o, ötekiler gibi yalnız ölümlü şeyler etrafında dönmez; bozulmaz tabiatlara göçmeyi uygun görür ve onları seyretmekten sevinç duyar.
μίαν οὖν ὥσπερ ἐκ πενταπόλεως τῶν πέντε αἰσθήσεων τὴν ὅρασιν ἐξαιρέτου γέρως τυχεῖν ἁρμόττον ἦν καὶ φθειρομένων τῶν ἄλλων διαμένειν, ὅτι οὐ περὶ τὰ θνητὰ εἱλεῖται μόνον ὡς ἐκεῖναι, μετανίστασθαι δὲ πρὸς τὰς ἀφθάρτους φύσεις ἀξιοῖ χαίρουσα τῇ θέᾳ τούτων.
166Bu yüzden kutsal sözler bu şehri pek güzel bir biçimde hem "küçük" hem "küçük değil" diye tanıtır (bkz. Tekvin 19, 20); bununla görmeyi ima eder. Görme küçük sayılır, çünkü içimizdeki şeylerin ufak bir parçasıdır; büyük sayılır, çünkü büyük şeyleri arzular, bütün göğü ve evreni seyretmeye can atar.
διὸ καὶ παγκάλως „μικράν“ τε καὶ „οὐ μικρὰν“ (cf. Gen. 19, 20) τὴν πόλιν ταύτην οἱ χρησμοὶ διασυνιστᾶσιν αἰνιττόμενοι τὴν ὅρασιν· μικρὰ μὲν γὰρ λέγεται εἶναι, διότι βραχὺ μέρος τῶν ἐν ἡμῖν ἐστι, μεγάλη δέ, διότι μεγάλων ἐφίεται τὸν σύμπαντα οὐρανὸν καὶ κόσμον γλιχομένη καταθεάσασθαι.
167Görünen görüntü ve o ünlü, pek güzel konukluk üzerine (ki onda ağırladığını sanan ev sahibi aslında kendisi ağırlanıyordu) bu pasaja ilişkin söylenenleri elden geldiğince titizlikle açıkladık. Ama duyulmaya değer en büyük bir işi de geçiştirmemek gerekir; neredeyse Tanrı'nın sevdiği bütün işleri aştığını söyleyeceğim. Onun hakkında yerinde olanları söylemek gerekir.
Περὶ μὲν οὖν τῆς ἐπιφανείσης ὄψεως καὶ τῶν ἀοιδίμων καὶ παγκάλων ξενίων, ἐν οἷς δοκῶν ἑστιᾶν ὁ ξενοδόχος εἱστιᾶτο, καθ’ ὅσον ἐφικτὸν ἦν, ἀκριβοῦσιν ἡμῖν τὰ περὶ τὸν τόπον δεδήλωται. μεγίστην δὲ πρᾶξιν ἀξίαν ἀκοῆς οὐχ ἡσυχαστέον· ὀλίγου γὰρ δέω φάναι πάσας ὅσαι θεοφιλεῖς ὑπερβάλλει. λεκτέον δὲ τὰ καίρια περὶ αὐτῆς.
168Bilgenin karısından meşru bir oğlu olur; sevgili ve biricik, bedence çok güzel, psykhē'ce çok iyi bir oğul. Daha yaşının üstünde aretēler gösteriyordu; öyle ki babası ona yalnız tabii bir sevginin duygusuyla değil, karakterlerin yargıcı gibi verdiği hükümle de güçlü bir şefkatle bağlanmıştı.
υἱὸς ἐκ τῆς γαμετῆς γίνεται τῷ σοφῷ γνήσιος, ἀγαπητὸς καὶ μόνος, τό τε σῶμα κάλλιστος καὶ τὴν ψυχὴν ἄριστος· ἤδη γὰρ τελειοτέρας τῆς ἡλικίας ἐξέφαινεν ἀρετάς, ὡς τὸν πατέρα μὴ πάθει μόνον εὐνοίας φυσικῆς ἀλλὰ καὶ γνώμῃ καθάπερ ἠθῶν δικαστὴν ἰσχυρᾷ τινι κεχρῆσθαι φιλοστοργίᾳ.
169Bu hâldeyken, hiç beklenmedik bir anda ona kutsal bir söz bildirilir: oğlunu, şehirden üç günlük yol uzaklıktaki çok yüksek bir tepede kurban etmesi.
διακειμένῳ δ’ οὕτως ἐξαπιναίως θεσπίζεται λόγιον οὔποτ’ ἐλπισθέν, σφαγιάσαι τὸν υἱὸν ἐπί τινος ὑψηλοτάτου κολωνοῦ πορρωτάτω πόλεως ἀποστάντα τριῶν ὁδὸν ἡμερῶν.
170O, çocuğa anlatılmaz bir özlemle bağlı olduğu hâlde ne rengi değişti ne de psykhē'si büküldü; geri adım atmayan, sarsılmayan bir kararlılıkla önceden olduğu gibi yerinde dimdik durdu. İlahi bir aşka yenik düşmüş olarak, akrabalığın bütün adlarını ve sevgi bağlarını var gücüyle yendi. Kutsal sözü evdekilerden hiçbirine söylemeden, kalabalık hizmetkâr takımından yalnız en yaşlı ve efendisine en bağlı iki köleyi yanına alarak, alışılmış ayinlerden birini yerine getirecekmiş gibi, çocukla birlikte dört kişi olarak yola çıktı.
ὁ δὲ καίτοι ἀλέκτῳ πόθῳ τοῦ παιδὸς ἐκκρεμάμενος οὔτε τὴν χρόαν μετέβαλεν οὔτε τὴν ψυχὴν ἐγνάμφθη, γνώμῃ δ’ ἀνενδότῳ καὶ ἀρρεπεῖ διέμεινεν ἀκλινής, οἷος καὶ πρόσθεν ἦν· ἔρωτι δὲ θείῳ δεδαμασμένος ἀνὰ κράτος ἐνίκα πάντα ὅσα συγγενείας ὀνόματα καὶ φίλτρα καὶ μηδενὶ τῶν ἔνδον ἐξειπὼν τὸ λόγιον, ἐκ πολυανθρώπου θεραπείας οἰκετῶν δύο μόνους τοὺς πρεσβυτάτους καὶ μάλιστα φιλοδεσπότους παραλαβών, ὡς ἕνεκά τινος ἱερουργίας τῶν ἐν ἔθει τέταρτος ἐξῄει σὺν τῷ παιδί.
171Emredilen yeri bir gözetleme yerinden bakar gibi uzaktan görünce hizmetkârlara orada kalmalarını emreder; çocuğa da ateşi ve odunları taşımasını verir. Kurbanlığın kendisinin, kurban için gerekenleri yüklenmesini uygun gördü; bu en hafif yüktü, çünkü dindarlıktan daha az zahmetli hiçbir şey yoktur.
τὸν δὲ προσταχθέντα χῶρον ὥσπερ ἀπὸ σκοπιᾶς ἰδὼν ἐκ μακροῦ τοῖς μὲν θεράπουσι κελεύει καταμένειν, τῷ δὲ παιδὶ πῦρ καὶ ξύλα δίδωσι κομίζειν, αὐτὸ δικαιώσας τὸ ἱερεῖον τὰ πρὸς τὴν θυσίαν ἐπηχθίσθαι, κουφότατον βάρος· οὐδὲν γὰρ εὐσεβείας ἀπονώτερον.
172Bedenlerden çok düşüncelerle aynı hızda yürüyerek, gayesi kutsallık olan kestirme yoldan emredilen yere varırlar.
βαδίζοντες δ’ ἰσοταχῶς οὐ τοῖς σώμασι μᾶλλον ἢ ταῖς διανοίαις ὁδὸν τὴν ἐπίτομον, ἧς ὁσιότης τὸ τέλος, ἐπὶ τὸν προσταχθέντα τόπον ἀφικνοῦνται.
173Sonra baba sunak yapmak için taş topluyordu. Oğul ise ayin için gereken her şeyin hazır olduğunu, ama hiçbir hayvan bulunmadığını görünce babasına dönüp "İşte ateş, işte odunlar, baba; kurbanlık nerede?" dedi.
κἄπειθ’ ὁ μὲν πατὴρ συνεκόμιζε λίθους, ἵνα δείμαιτο βωμόν, ὁ δὲ υἱὸς τὰ μὲν ἄλλα ὁρῶν ὅσα πρὸς ἱερουργίαν εὐτρεπῆ, ζῷον δὲ μηδέν, ἀπιδὼν εἰς τὸν πατέρα „ἰδοὺ τὸ πῦρ“ ἔφη „καὶ τὰ ξύλα, πάτερ, ποῦ τὸ ἱερεῖον“;
174Ne yapacağını bilen ve psykhē'sinde bunu gizleyen başka biri olsaydı, bu sözle sarsılır, gözleri yaşlarla dolar ve duygularına yenilip susmasıyla olacak şeyi belli ederdi.
ἕτερος μὲν οὖν ἃ δρᾶν ἔμελλεν εἰδὼς καὶ τῇ ψυχῇ συσκιάζων ὑπὸ τοῦ λεχθέντος κἂν συνεχύθη καὶ δακρύων πληρωθεὶς ἔμφασιν τοῦ γενησομένου παρέσχεν ἐκ τῆς περιπαθήσεως ἡσυχάζων.
175O ise ne bedence ne de akılca hiçbir değişikliğe uğramadan, kararlı bir bakış ve kararlı bir düşünceyle soruya şöyle karşılık verdi: "Yavrum, Tanrı kendisi için kurbanlığı görüp sağlayacaktır; hem de bulunacağından belki umudunu kestiğin bu koca ıssızlıkta. Bil ki her şey Tanrı'ya mümkündür, insanların elinde çaresiz ve çıkmaz olanlar bile."
ὁ δ’ οὐδεμίαν ἐνδεξάμενος τροπὴν οὔτε κατὰ τὸ σῶμα οὔτε κατὰ τὴν διάνοιαν σταθερῷ μὲν τῷ βλέμματι σταθερῷ δὲ τῷ λογισμῷ φησι πρὸς τὴν πεῦσιν ἀποκρινόμενος· „ὦ τέκνον, ὁ θεὸς ὄψεται ἱερεῖον ἑαυτῷ καὶ ἐν ἐρημίᾳ πολλῇ, δι’ ἣν ἴσως ἀπογινώσκεις εὑρεθήσεσθαι· πάντα δ’ ἴσθι θεῷ δυνατὰ καὶ ὅσα ἐν ἀμηχάνῳ καὶ ἀπόρῳ κεῖται παρ’ ἀνθρώποις“.
176Bunu söylerken oğlunu bir hamlede kapıp sunağın üzerine koyar, sağ eliyle kılıcını çeker ve onu öldürecekmiş gibi indirir. Ama kurtarıcı Tanrı ondan önce davranıp havadan bir sesle işi yarıda keser; bu sesle onu durmaya ve çocuğa dokunmamaya çağırır. Babaya iki kez adıyla seslenir; böylece onu döndürüp geri çeker ve
καὶ ταῦθ’ ἅμα λέγων ᾗ τάχιστα τὸν υἱὸν ἐξαρπάσας ἐπιτίθησι τῷ βωμῷ καὶ σπασάμενος τῇ δεξιᾷ τὸ ξίφος ἐπέφερεν ὡς ἀναιρήσων· φθάνει δ’ ὁ σωτὴρ θεὸς ἀπ’ ἀέρος φωνῇ μεσολαβήσας τὸ ἔργον, ᾗ προσέταττεν ἀνέχειν καὶ μὴ ψαῦσαι τοῦ παιδός, ὀνομαστὶ καλέσας δὶς τὸν πατέρα, ἵν’ ἐπιστρέψας καὶ ἀντισπάσας διακωλύσῃ
177kurbanı gerçekleştirmesine engel olur. Böylece çocuk kurtulur; çünkü Tanrı armağanı karşılık olarak geri bağışlar ve onu getireni gösterdiği dindarlık ölçüsünde onurlandırır. Babanın işi ise, gayesine ulaşmasa da, eksiksiz ve tam bir iş olarak yalnız kutsal kitaplarda değil, okuyanların zihinlerinde de bir dikilitaşa kazınmış gibi yazılı kalmıştır.
τὴν σφαγὴν ἐργάσασθαι. καὶ ὁ μὲν διασῴζεται, τὸ δῶρον ἀντιχαρισαμένου τοῦ θεοῦ καὶ τὸν φέροντα ἐν οἷς εὐσεβεῖτο ἀντιτιμήσαντος· τῷ δ’ ἤδη καὶ ἡ πρᾶξις, εἰ καὶ μὴ τὸ τέλος ἐπηκολούθησεν, ὁλόκληρος καὶ παντελὴς οὐ μόνον ἐν ταῖς ἱεραῖς βίβλοις ἀλλὰ καὶ ἐν ταῖς τῶν ἀναγινωσκόντων διανοίαις ἀνάγραπτος ἐστηλίτευται.
178Ama kavgaya düşkün olan, her şeyi kötüleyen ve yermeyi övmeye yeğlemeye alışmış kimselere bu iş, bizim sandığımız kadar büyük ve hayranlık uyandırıcı görünmez.
ἀλλὰ τοῖς φιλαπεχθήμοσι καὶ πάντα διαβάλλουσιν, οἳ ψόγον πρὸ ἐπαίνου τιμᾶν ἐθίζονται, τὸ πραχθὲν ἔργον οὐ δοκεῖ μέγα καὶ θαυμαστόν, ὡς ἡμεῖς ὑπολαμβάνομεν εἶναι.
179Derler ki ailesine ve çocuklarına çok düşkün olan daha birçok kişi de çocuklarını vermiştir: kimi vatanları uğruna kurban edilsinler, savaşlara, kuraklıklara, sağanaklara ya da salgın hastalıklara karşı fidye olsunlar diye; kimi de gerçekten öyle olmasa bile dindarlık sayılan bir şey uğruna.
πολλοὺς γὰρ καὶ ἄλλους φασὶ τῶν πάνυ φιλοικείων καὶ φιλοτέκνων ἐπιδοῦναι τοὺς ἑαυτῶν παῖδας, τοὺς μὲν ὑπὲρ πατρίδων σφαγιασθησομένους, λυτήρια ἢ πολέμων ἢ αὐχμῶν ἢ ἐπομβρίας ἢ νοσημάτων λοιμικῶν γενησομένους, τοὺς δ’ ὑπὲρ νενομισμένης εὐσεβείας, εἰ καὶ μὴ πρὸς ἀλήθειαν οὔσης·
180Yunanların en saygın kişileri, yalnız sıradan insanlar değil krallar da, dünyaya getirdiklerini pek umursamadan, onların ölümüyle büyük ve kalabalık ordulardan müttefik safında olanları kurtarmış,
Ἑλλήνων μέν γε τοὺς δοκιμωτάτους, οὐκ ἰδιώτας μόνον ἀλλὰ καὶ βασιλεῖς, ὀλίγα φροντίσαντας ὧν ἐγέννησαν διὰ τῆς τούτων ἀναιρέσεως δυνάμεις στρατευμάτων μεγάλας καὶ πολυανθρώπους ἐν μὲν τῇ συμμαχίᾳ τεταγμένας διασῶσαι, ἐν δὲ τῇ
181düşman safında olanları ise bir çırpıda yok etmişlerdir. Barbar uluslar ise uzun zaman çocuk öldürmeyi kutsal ve Tanrı'ya hoş gelen bir iş olarak benimsemiştir. Çok kutsal Musa da onların bu günahını anar; onları bu kirlilikle suçlayarak "Oğullarını ve kızlarını tanrılarına yakıyorlar" der (Tesniye 12, 31).
μερίδι τῶν ἐχθρῶν αὐτοβοεὶ διαφθεῖραι· βαρβαρικὰ δὲ ἔθνη μέχρι πολλοῦ παιδοκτονίαν ὡς ὅσιον ἔργον καὶ θεοφιλὲς προσέσθαι, ὧν μεμνῆσθαι τοῦ ἄγους καὶ τὸν ἱερώτατον Μωυσῆν· αἰτιώμενος γὰρ αὐτοὺς τοῦ μιάσματος φάσκει, ὅτι "τοὺς υἱοὺς αὐτῶν καὶ τὰς θυγατέρας κατακαίουσι τοῖς θεοῖς αὐτῶν“ (Deut. 12, 31)·
182Hint çıplak bilgeleri ise bugün bile, uzun ve iyileşmez hastalık olan yaşlılık kendilerini sarmaya başlayınca, tamamen ele geçirilmeden önce bir odun yığını kurup kendilerini yakarlar; oysa belki daha nice yıllar dayanabilirlerdi. Kocaları kendilerinden önce ölmüş kadınlar da sevinçle aynı odun yığınına koşmuş, o bedenlerle birlikte diri diri yakılmaya katlanmışlardır.
Ἰνδῶν δὲ τοὺς γυμνοσοφιστὰς ἄχρι νῦν, ἐπειδὰν ἄρχηται καταλαμβάνειν ἡ μακρὰ καὶ ἀνίατος νόσος, τὸ γῆρας, πρὶν βεβαίως κρατηθῆναι, πυρὰν νήσαντας ἑαυτοὺς ἐμπιπράναι, δυναμένους ἔτι πρὸς πολυετίαν ἴσως ἀντισχεῖν· ἤδη δὲ καὶ γύναια προαποθανόντων ἀνδρῶν ὁρμῆσαι γεγηθότα πρὸς τὴν αὐτὴν πυρὰν καὶ ζῶντα τοῖς ἐκείνων σώμασιν ὑπομεῖναι συγκαταφλεχθῆναι·
183Bunların cesaretine haklı olarak hayran olunabilir; çünkü ölümü fazlasıyla küçümser, ona ölümsüzlüğe gider gibi koşar, soluk almadan atılırlar. Ama onu, sıradan insanların, kralların ve bütün ulusların zaman zaman yaptığı bir işi sanki yeni bir şeymiş gibi üstlendiği için neden övmeli?
ταῦτα μὲν εἰκότως ἄν τις τῆς εὐτολμίας θαυμάσειεν ἐκ πολλοῦ τοῦ περιόντος καταφρονητικῶς ἔχοντα θανάτου καὶ ὡς ἐπ’ ἀθανασίαν αὐτὸν ἱέμενα καὶ ἀπνευστὶ θέοντα· τὸν δὲ τί προσῆκεν ἐπαινεῖν ὡς ἐγχειρητὴν κεκαινουργημένης πράξεως, ἣν καὶ ἰδιῶται καὶ βασιλεῖς καὶ ὅλα ἔθνη δρῶσιν ἐν καιροῖς;
184Ben bu kıskançlık ve acılığa karşı şunları söyleyeceğim: Çocuklarını kurban edenlerden kimi bunu âdet olduğu için yapar; nitekim barbarlardan bazılarının böyle yaptığını söylüyorlardı. Kimi de şehirlerin ve ülkelerin başka türlü düzeltilemeyen istenmedik ve büyük durumları yüzünden yapar. Bunlardan bir kısmı daha güçlülerin zorlamasıyla çaresizlikten kendi çocuklarını verir; bir kısmı ise şan ve onur peşindedir, hem bugünkü itibarın hem de sonraki iyi ünün.
ἐγὼ δὲ πρὸς τὴν τούτων βασκανίαν καὶ πικρίαν ἐκεῖνα λέξω· τῶν καταθυόντων παῖδας οἱ μὲν ἔθει τοῦτο δρῶσιν, ὥσπερ ἐνίους ἔφασκον τῶν βαρβάρων, οἱ δὲ δι’ ἀβουλήτους καὶ μεγάλας ὑποθέσεις πόλεών τε καὶ χωρῶν ἑτέρως κατορθοῦσθαι μὴ δυναμένων, ὧν οἱ μὲν ἀνάγκῃ τοὺς αὑτῶν ἐπιδιδόασιν ὑπὸ δυνατωτέρων βιασθέντες, οἱ δὲ δόξης καὶ τιμῆς ἐφιέμενοι καὶ εὐκλείας μὲν τῆς ἐν τῷ παρόντι, εὐφημίας δὲ τῆς εἰς ὕστερον.
185Âdet gereği kurban edenler, görünüşe göre büyük bir şey yapmış olmazlar. Çünkü uzun zamandır süren âdet çoğu zaman tabiata denk olur; öyle ki dayanılması ve katlanılması zor olanı bile kolayca hafifletir, korkunç şeylerin aşırılığını yumuşatır.
οἱ μὲν οὖν ἔθει σφαγιάζοντες οὐδὲν ὡς ἔοικε μέγα δρῶσιν· ἐγχρονίζον γὰρ ἔθος ἐξισοῦται φύσει πολλάκις, ὡς καὶ τὰ δυσυπομόνητα καὶ δυσκαρτέρητα ῥᾳδίως ἐπελαφρίζειν, τὰς ὑπερβολὰς τῶν φοβερῶν ἐξευμαρίζον.
186Korkudan çocuklarını verenler için de hiçbir övgü yoktur; çünkü övgü isteyerek yapılan doğru işlere yazılır, istenmeyen işler ise başka şeylere, ya zamanın koşullarına ya talihe ya da insanlardan gelen zorlamalara mal edilir.
τῶν δ’ ἕνεκα δέους ἐπιδιδόντων ἔπαινος οὐδείς· ὁ γὰρ ἔπαινος ἐν ἑκουσίοις κατορθώμασι γράφεται, τὰ δ’ ἀβούλητα ἑτέροις ἀνάκειται πράγμασιν, ἢ καιροῖς ἢ τύχαις ἢ ταῖς ἀπ’ ἀνθρώπων ἀνάγκαις.
187Şan şöhret isteyerek oğlunu ya da kızını feda eden kimse ise övülmekten çok haklı olarak yerilir; çünkü en sevdiklerinin ölümüyle onur satın alır. Oysa bu onura sahip olsa bile çocuklarını kurtarmak için onu bir kenara atması gerekirdi.
εἰ δέ τις δόξης ὀρεγόμενος υἱὸν ἢ θυγατέρα προΐεται, ψέγοιτ’ ἂν ἐνδίκως μᾶλλον ἢ ἐπαινοῖτο, θανάτῳ τῶν φιλτάτων ὠνούμενος τιμήν, ἣν καὶ κεκτημένος ὤφειλεν ὑπὲρ σωτηρίας τῶν τέκνων ἀπορρίπτειν.
188Öyleyse İbrahim'in, oğlunu kurban etmeye hazırlanırken sözü edilen şeylerden birine, âdete mi, onura mı, korkuya mı yenik düştüğünü araştırmalıyız. Çocuk öldürme âdetini, onun büyüdüğü ve ömrünün çoğunu geçirdiği Babil, Mezopotamya ve Keldani ulusu kabul etmez; dolayısıyla bu işlerin sürekli yapılmasıyla korkunç şeylerin izlenimleri körelmiş de ona yenik düşmüş gibi görünemez.
ἐρευνητέον οὖν, εἰ ὑπό τινος τῶν λεχθέντων ἡττηθεὶς ἐκεῖνος ἔμελλε σφαγιάζειν τὸν υἱόν, ἔθους ἢ τιμῆς ἢ δέους. ἔθος μὲν οὖν τὸ ἐπὶ παιδοκτονίᾳ Βαβυλὼν καὶ Μεσοποταμία καὶ τὸ Χαλδαίων ἔθνος οὐ παραδέχεται, ἐν οἷς ἐτράφη καὶ ἐπεβίωσε τὸν πλείονα χρόνον, ὡς τῇ συνεχείᾳ τῶν δρωμένων ἀμβλυτέραις ταῖς τῶν δεινῶν φαντασίαις κεκρατῆσθαι δοκεῖν.
189İnsanlardan gelen bir korku da yoktu; çünkü yalnız ona bildirilen kutsal sözü kimse bilmiyordu. Çaresi en değerli çocuğun öldürülmesi olan ortak bir felaket de başa gelmemişti.
καὶ μὴν οὐδὲ φόβος τις ἦν ἀπ’ ἀνθρώπων — οὐδὲ γὰρ τὸ χρησθὲν αὐτῷ μόνῳ λόγιον ᾔδει τις —, οὐδέ τις συμφορὰ κοινὴ κατείληφεν, ἧς ἔδει τὴν θεραπείαν ἀναιρέσει γενέσθαι τοῦ δοκιμωτάτου παιδός.
190Peki, kalabalığın övgüsü peşinde mi bu işe girişti? Issız bir yerde, onu alkışlayacak kimse yokken ne övgüsü olabilir? Üstelik iki hizmetkârı da bilerek uzakta bırakmıştı; dindarlığına tanıklar getirip
ἀλλὰ θηρώμενος ἔπαινον τῶν πολλῶν ἐπὶ τὴν πρᾶξιν ὥρμησε; καὶ τίς ἔπαινος ἐν ἐρημίᾳ, μηδενὸς τοῦ μέλλοντος ἐπευφημήσειν παρόντος, ἀλλὰ καὶ τῶν δυεῖν οἰκετῶν μακρὰν ἐπίτηδες ἀπολειφθέντων, ἵνα μὴ ἐγκαλλωπίζεσθαι καὶ ἐνεπιδείκνυσθαι
191böbürlenmek ve gösteriş yapmak istiyormuş gibi görünmemek için. Öyleyse dizginsiz ve iftiracı ağızlarına kapı vursunlar, içlerindeki güzellik düşmanı kıskançlığı ölçülü tutsunlar ve iyi yaşamış insanların aretēlerine zarar vermesinler; bu aretēleri iyi sözlerle süslemek daha yakışırdı. Bu işin gerçekten övgüye ve sevgiye layık olduğu pek çok şeyden kolayca görülebilir.
δοκῇ μάρτυρας ἐπαγόμενος ὧν εὐσέβει; στόμασιν οὖν ἀχαλίνοις καὶ κακηγόροις θύρας ἐπιθέντες μετριαζέτωσαν τὸν ἐν αὑτοῖς μισόκαλον φθόνον καὶ ἀρετὰς ἀνδρῶν εὖ βεβιωκότων μὴ σινέσθωσαν, ἃς ἁρμόττον ἦν εὐφημίᾳ συνεπικοσμεῖν. ὅτι δὲ τῷ ὄντι ἐπαινετὴ καὶ ἀξιέραστος ἡ πρᾶξις, ἐκ πολλῶν εὐμαρὲς ἰδεῖν.
192Önce, İbrahim, aklı başında herkesin saygıdeğer ve uğruna çabalanmaya değer saydığı şeye, Tanrı'ya itaate, herkesten çok kendini vermişti; öyle ki emredilenlerin hiçbirini, zahmet ve acılarla dolu olsa bile, güçlük çıkarmadan ve gönülsüzlük göstermeden asla hiçe saymamıştı. Bu yüzden oğlu hakkında bildirileni de büyük bir yüce gönüllülük ve sağlamlıkla taşıdı.
πρῶτον μὲν τοίνυν τὸ πείθεσθαι θεῷ παρὰ πᾶσι τοῖς εὖ φρονοῦσι σεμνὸν καὶ περιμάχητον εἶναι νομιζόμενον ἐν τοῖς μάλιστα ἐπετήδευεν, ὡς μηδενὸς πώποτε τῶν προστεταγμένων ἀλογῆσαι, ἄνευ δυσκολίας καὶ ἀηδίας, κἂν πόνων τε καὶ ἀλγηδόνων μεστὸν ᾖ· παρὸ καὶ τὸ χρησθὲν ἐπὶ τῷ υἱῷ γενναιότατα καὶ στερρότατα ἤνεγκεν.
193Sonra, ülkesinde, belki bazı halklarda olduğu gibi, insan kurban etme âdeti yoktu; böyle bir âdet sürekli tekrarla korkunç şeylerin izlenimlerini gevşetir. Bu çok yeni ve olağan dışı işi başlatacak ilk kişi kendisi olacaktı; bana kalırsa psykhē'si demirden ya da çelikten yapılmış olsa bile kimse buna katlanamazdı. Birinin dediği gibi: "Tabiatla savaşmak zordur."
ἔπειτ’ οὐκ ὄντος ἔθους ἐν τῇ χώρᾳ, καθάπερ ἴσως παρ’ ἐνίοις ἐστίν, ἀνθρωποθυτεῖν, ὃ τῇ συνεχείᾳ τὰς τῶν δεινῶν φαντασίας εἴωθεν ἐκλύειν, αὐτὸς ἔμελλε πρῶτος ἄρχεσθαι καινοτάτου καὶ παρηλλαγμένου πράγματος, ὅ μοι δοκεῖ μηδεὶς ἂν ὑπομεῖναι, καὶ εἰ σιδήρου τὴν ψυχὴν ἢ ἀδάμαντος κατεσκεύαστο· „φύσει“ γὰρ ὡς εἶπέ τις „ἔργον μάχεσθαι.“
194Meşru bir oğul sahibi olmuştu ve hemen bu biricik oğula sahip olmuştu; ona duyduğu sevgi de gerçek ve içtendi; ölçülü aşkları ve yalnız adı olan dostlukları aşan bir sevgiydi bu.
γνήσιόν τε υἱὸν πεποιημένος μόνον τοῦτον εὐθὺς εἶχε καὶ τὸ πάθος ἐπ’ αὐτῷ τῆς εὐνοίας γνήσιον, ὑπερβάλλον τοὺς σώφρονας ἔρωτας καὶ τὰς φιλίας, ὅσαι δι’ ὀνόματος γεγόνασι.
195Buna bir de çok zorlayıcı bir sevgi bağı ekleniyordu: Çocuğu gençliğinde değil, yaşlılığında dünyaya getirmişti. Ana babalar geç doğan çocuklarına bir bakıma deli gibi bağlanırlar; ya doğumlarını uzun süre özledikleri için, ya da tabiat burada son ve en uç sınıra varmış gibi durduğundan artık başka çocukları olacağını ummadıkları için.
προσῆν δέ τι καὶ βιαστικώτατον φίλτρον, τὸ μὴ καθ’ ἡλικίαν ἀλλ’ ἐν γήρᾳ γεγεννηκέναι τὸν παῖδα· τοῖς γὰρ ὀψιγόνοις ἐπιμεμήνασί πως οἱ τοκεῖς, ἢ τῷ μακρὸν ἐπιποθῆσαι χρόνον τὴν γένεσιν αὐτῶν ἢ τῷ μηκέθ’ ἑτέρους ἐλπίζειν ἔσεσθαι, τῆς φύσεως ἐνταῦθα ἱσταμένης ὡς ἐπὶ τελευταῖον καὶ ὕστατον ὅρον.
196Çok çocuktan birini, çocukların bir tür turfanda sunusu gibi Tanrı'ya vermekte şaşılacak bir şey yoktur; çünkü yaşayanlardan alınan hazlar, kurban edilen için duyulan acının küçük olmayan avuntuları ve teskinleridir. Ama biricik sevgili çocuğunu veren kimse her sözü aşan bir iş yapar: Akrabalık bağına hiç ödün vermez, bütün ağırlığıyla teraziyi Tanrı'ya hoş gelen şeyden yana basar.
ἐκ πολυπαιδίας μὲν οὖν ἕνα προέσθαι θεῷ καθάπερ ἀπαρχήν τινα τέκνων παράδοξον οὐδέν, ἔχοντα τὰς ἐπὶ τοῖς ζῶσιν ἡδονὰς οὐ μικρὰ παραμύθια καὶ μειλίγματα τῆς ἐπὶ τῷ σφαγιασθέντι λύπης· ὃν δὲ μόνον τις ἔσχεν ἀγαπητὸν διδοὺς λόγου παντὸς μεῖζον ἔργον διαπράττεται, μηδὲν οἰκειότητι χαριζόμενος, ἀλλ’ ὅλῃ τῇ ῥοπῇ πρὸς τὸ θεοφιλὲς ταλαντεύων.
197Şu da seçkin bir özelliktir ve neredeyse yalnız onun yaptığı bir şeydir: Ötekiler, vatanlarının ya da ordularının kurtuluşu için kendi çocuklarını kurban edilmeye verseler bile, ya evde kalırlar, ya sunaklardan uzak dururlar, ya da orada bulunsalar bile, öldürme işini başkaları yaparken bakmaya dayanamayıp gözlerini çevirirler.
ἐκεῖνο μὲν δὴ ἐξαίρετον καὶ μόνῳ σχεδόν τι τούτῳ πεπραγμένον· οἱ μὲν γὰρ ἄλλοι, κἂν ὑπὲρ σωτηρίας πατρίδων ἢ στρατευμάτων ἐπιδιδῶσι σφαγιασθησομένους τοὺς ἑαυτῶν, ἢ οἴκοι καταμένουσιν ἢ μακρὰν ἀφίστανται τῶν βωμῶν ἤ, κἂν παρατυγχάνωσι, τὰς ὄψεις ἀποστρέφονται θεάσασθαι μὴ ὑπομένοντες, ἄλλων ἀναιρούντων·
198O ise, her bakımdan en iyi olan oğluna son derece şefkatli bir baba olduğu hâlde, bir rahip gibi ayini bizzat kendisi başlatıyordu; belki de yakmalık kurbanların kanununa göre (bkz. Levililer 1, 6 vb.) oğlunu parça parça ayırarak kurban edecekti. Böylece bir yanıyla çocuğuna, öbür yanıyla dindarlığa eğilmedi; akraba kanını pek umursamadan bütün psykhē'sini baştan başa kutsallığa adadı.
ὁ δ’ ὥσπερ ἱερεὺς αὐτὸς κατήρχετο τῆς ἱερουργίας, ἐφ’ υἱῷ τὰ πάντα ἀρίστῳ φιλοστοργότατος πατήρ· ἐμέλισε δ’ ἂν ἴσως καὶ νόμῳ τῶν ὁλοκαυτωμάτων (cf. Lev. 1, 6 al.) κατὰ μέλη τὸν υἱὸν ἱερουργῶν. οὕτως οὐ τὸ μέν τι μέρος ἀπέκλινε πρὸς τὸν παῖδα, τὸ δέ τι πρὸς εὐσέβειαν, ἀλλ’ ὅλην τὴν ψυχὴν δι’ ὅλων ὁσιότητι προσεκλήρωσεν ὀλίγα φροντίσας συγγενικοῦ αἵματος.
199Anlatılanlardan hangisi başkalarıyla ortaktır? Hangisi seçkin ve her sözün üstünde değildir? Öyle ki tabiatça kıskanç ve kötülük sever olmayan herkes, söylediklerimin hepsini birden aklına getirmese, yalnız birini düşünse bile, onun pek olağanüstü dindarlığı karşısında şaşırıp hayran kalır. Çünkü yalnız birinin izlenimi bile, kısa bir taslak gibi, psykhē'nin büyüklüğünü ve yüceliğini göstermeye yeter; bilgenin hiçbir işi de küçük değildir.
τί δὴ τῶν εἰρημένων πρὸς ἑτέρους κοινόν; τί δ’ οὐκ ἐξαίρετον καὶ παντὸς λόγου κρεῖττον; ὡς τόν γε μὴ φύσει βάσκανον καὶ φιλοπόνηρον καταπλαγῆναι καὶ θαυμάσαι τῆς περιττῆς ἄγαν εὐσεβείας, οὐχ ἅπαντα ὅσα εἶπον ἀθρόα εἰς νοῦν βαλλόμενον, ἀλλὰ κἂν ἕν τι τῶν πάντων· ἱκανὴ γὰρ καὶ ἡ ἑνὸς φαντασία τύπῳ τινὶ βραχεῖ — βραχὺ δ’ οὐδὲν ἔργον σοφοῦ — μέγεθος ψυχῆς καὶ ὕψος ἐμφῆναι.
200Ama söylenenler lafzî ve açık yorumda durmuyor; çoğunluğa daha kapalı kalan bir tabiatı da ima ediyor gibidir. Bunu, akılla kavranan şeyleri hissedilenlere yeğleyen ve onları görebilen kimseler tanır.
Ἀλλὰ γὰρ οὐκ ἐπὶ τῆς ῥητῆς καὶ φανερᾶς ἀποδόσεως ἵσταται τὰ λεχθέντα, φύσιν δὲ τοῖς πολλοῖς ἀδηλοτέραν ἔοικε παρεμφαίνειν, ἣν οἱ τὰ νοητὰ πρὸ τῶν αἰσθητῶν ἀποδεχόμενοι καὶ ὁρᾶν δυνάμενοι γνωρίζουσιν.
201Bu şudur: Kurban edilecek olan Keldanice "İshak" diye çağrılır; ad Yunancaya çevrildiğinde "gülme" demektir. Burada gülme, oyun sırasında bedende ortaya çıkan gülme anlamında değil, akıldaki iyi duygu ve sevinç anlamında alınıyor.
ἔστι δὲ τοιάδε· ὁ μελλήσας σφαγιάζεσθαι καλεῖται Χαλδαϊστὶ μὲν Ἰσαάκ, Ἑλληνιστὶ δὲ μεταληφθέντος τοῦ ὀνόματος „γέλως“· γέλως δ’ οὐχ ὁ κατὰ παιδιὰν ἐγγινόμενος σώματι παραλαμβάνεται τὰ νῦν, ἀλλ’ ἡ κατὰ διάνοιαν εὐπάθεια καὶ χαρά.
202Bilgenin bu sevinci Tanrı'ya kurban olarak sunması gerektiği söylenir; bununla sembolik olarak sevinmenin yalnız Tanrı'ya en uygun düşen şey olduğu gösterilir. Çünkü insan soyu, ya mevcut ya da beklenen kötülükler yüzünden kederli ve çok korkaktır: Ya eldeki istenmeyen şeylerden üzüntü duyar ya da gelecek şeyler karşısında kargaşa ve korkuyla titrer. Tanrı'nın tabiatı ise kedersiz, korkusuz ve hiçbir duygudan pay almayandır; eksiksiz saadet ve mutluluğa bir tek o sahiptir.
ταύτην ὁ σοφὸς ἱερουργεῖν λέγεται δεόντως θεῷ διὰ συμβόλου παριστάς, ὅτι τὸ χαίρειν μόνῳ θεῷ οἰκειότατόν ἐστιν· ἐπίλυπον μὲν γὰρ τὸ ἀνθρώπινον γένος καὶ περιδεές, ἢ παρόντων κακῶν ἢ προσδοκωμένων, ὡς ἢ ἐπὶ τοῖς ἐν χερσὶν ἀβουλήτοις ἀνιᾶσθαι ἢ ἐπὶ τοῖς μέλλουσι ταραχῇ καὶ φόβῳ κραδαίνεσθαι· ἄλυπος δὲ καὶ ἄφοβος καὶ παντὸς πάθους ἀμέτοχος ἡ τοῦ θεοῦ φύσις εὐδαιμονίας καὶ μακαριότητος παντελοῦς μόνη μετέχουσα.
203Bu gerçek itirafı yapmış olana, karakterce iyi ve insan sever olan, kıskançlığı kendinden uzaklaştırmış olan Tanrı, armağanı yerinde bir karşılık olarak, alacak olanın gücü ölçüsünde geri bağışlar ve neredeyse şu sözlerle bildirir:
τῷ δὴ τὴν ἀληθῆ ταύτην ὁμολογίαν ὡμολογηκότι τρόπῳ χρηστὸς ὢν καὶ φιλάνθρωπος ὁ θεός, φθόνον ἐληλακὼς ἀφ’ ἑαυτοῦ, προσηκόντως ἀντιχαρίζεται τὸ δῶρον, καθ’ ὅσον ἔχει δυνάμεως ὁ ληψόμενος, καὶ μόνον οὐ ταῦτα θεσπίζει λέγων·
204"Sevinç türünün ve sevinmenin, her şeyin Babası olan benden başka kimsenin mülkü olmadığını açıkça biliyorum. Ama ona sahip olduğum hâlde, layık olanların ondan yararlanmasını da kıskanmam. Bana ve benim dileklerime uyan kimseden başka kim layık olabilir? Çünkü böyle biri bu yolda yürüdükçe en az üzülür ve en az korkar; bu yola tutkular ve kötülükler ayak basamaz, onda iyi duygular ve aretēler dolaşır."
„τὸ μὲν τῆς χαρᾶς γένος καὶ τὸ χαίρειν ὅτι οὐκ ἔστιν ἑτέρου πλὴν ἐμοῦ τοῦ πατρὸς τῶν ὅλων κτῆμα, σαφῶς οἶδα, κεκτημένος δ’ ὅμως οὐ φθονῶ τοῖς ἀξίοις χρῆσθαι· ἄξιος δὲ τίς ἂν εἴη, πλὴν εἴ τις ἐμοὶ καὶ τοῖς ἐμοῖς βουλήμασιν ἕποιτο; τούτῳ γὰρ ἥκιστα μὲν ἀνιᾶσθαι ἥκιστα δὲ φοβεῖσθαι συμβήσεται πορευομένῳ ταύτην τὴν ὁδόν, ἣ πάθεσι μὲν καὶ κακίαις ἐστὶν ἄβατος, εὐπαθείαις δὲ καὶ ἀρεταῖς ἐμπεριπατεῖται.“
205Ama kimse kederle karışmamış, katışıksız sevincin gökten yere indiğini sanmasın; tersine, sevinç ikisinden karışıktır ve üstün olan ağır basar. Tıpkı ışığın gökte karanlıkla karışmamış ve katışıksız olması, ay altındaki şeylerde ise kasvetli havayla karışmış görünmesi gibi.
μηδεὶς δ’ ὑπολαβέτω τὴν ἄκρατον καὶ ἀμιγῆ λύπης χαρὰν ἀπ’ οὐρανοῦ καταβαίνειν ἐπὶ τὴν γῆν, ἀλλὰ κέκραται ἐξ ἀμφοῖν, περιττεύοντος τοῦ κρείττονος· ὅνπερ τρόπον καὶ τὸ φῶς ἐν οὐρανῷ μὲν ἄκρατον καὶ ἀμιγὲς σκότους ἐστίν, ἐν δὲ τοῖς ὑπὸ σελήνην ἀέρι ζοφερῷ κεκραμένον φαίνεται.
206Bana öyle geliyor ki bu sebepten adı aretē'yi anlatan Sara da önceden güldüğü hâlde, soran kişiye gülmesini inkâr etti (Tekvin 18, 15); çünkü yaratılmış hiçbir şeye değil, yalnız Tanrı'ya ait olan sevinmeyi kendine mal etmiş olmaktan korktu. Bu yüzden kutsal söz ona cesaret vererek der ki:
ταύτης ἕνεκα τῆς αἰτίας δοκεῖ μοι καὶ πρότερον γελάσασα ἡ ἀρετῆς ἐπώνυμος Σάρρα πρὸς τὸν πυνθανόμενον ἀρνήσασθαι τὸν γέλωτα (Gen. 18, 15), καταδείσασα μή ποτε ἄρα τὸ χαίρειν οὐδενὸς ὂν γενητοῦ, μόνου δὲ τοῦ θεοῦ, σφετερίζηται· διόπερ θαρσύνων αὐτὴν ὁ ἱερὸς λόγος φησί·
207"Hiç çekinme; gerçekten güldün ve sevinçten payın var." Çünkü insanların Babası, insan soyunun kederler, acılar ve iyileşmez sıkıntılar içinde sürüklenmesine izin vermedi; daha iyi tabiattan da bir şey kattı ve psykhē'nin zaman zaman açılıp dinginleşmesini uygun gördü. Bilgelerin psykhē'sinin ise ömrünün büyük kısmında evrenin seyrinden sevinç ve neşe duymasını diledi.
μηδὲν εὐλαβηθῇς, ὄντως ἐγέλασας καὶ μέτεστί σοι χαρᾶς. οὐ γὰρ εἴασεν ὁ πατὴρ τῶν ἀνθρώπων τὸ γένος λύπαις καὶ ὀδύναις καὶ ἄχθεσιν ἀνιάτοις ἐμφέρεσθαι, παρέμιξε δὲ καὶ τῆς ἀμείνονος φύσεως, εὐδιάσαι καὶ γαληνιάσαι ποτὲ τὴν ψυχὴν δικαιώσας· τὴν δὲ τῶν σοφῶν καὶ τὸν πλείω χρόνον τοῦ βίου γήθειν καὶ εὐφραίνεσθαι τοῖς τοῦ κόσμου θεωρήμασιν ἐβουλήθη.
208Adamın dindarlığı hakkında, daha başka pek çok şey söylenebilecek olsa da, bu kadarı yeterli olsun. Şimdi onun insanlara karşı iyi tutumunu da incelemek gerekir. Çünkü hem dindar hem insan sever olmak aynı tabiata özgüdür ve ikisi de aynı kişide görülür: Tanrı'ya karşı kutsallık, insanlara karşı adalet. Onun bütün işlerini anlatmak uzun sürer; ama iki üçünü anmak yersiz olmaz.
Τοσαῦτα μὲν περὶ τῆς τοῦ ἀνδρὸς εὐσεβείας, εἰ καὶ πολλῶν ἄλλων ἐστὶν ἀφθονία, λελέχθω. διερευνητέον δὲ καὶ τὴν πρὸς ἀνθρώπους αὐτοῦ δεξιότητα· τῆς γὰρ αὐτῆς φύσεώς ἐστιν εὐσεβῆ τε εἶναι καὶ φιλάνθρωπον, καὶ περὶ τὸν αὐτὸν ἑκάτερον, ὁσιότης μὲν πρὸς θεόν, δικαιοσύνη δὲ πρὸς ἀνθρώπους, θεωρεῖται. πάντα μὲν οὖν τὰ πεπραγμένα μακρὸν ἂν εἴη διεξιέναι, δυεῖν δὲ ἢ τριῶν οὐκ ἄτοπον ἐπιμνησθῆναι.
209Gümüşü ve altını herkesten çok boldu; kalabalık sürüleri vardı; servetçe ülkenin yerli ve köklü halkından varlıklı olanlarla yarışıyordu; bir yabancı yerleşik için beklenenden daha zengin olmuştu. Yine de onu kabul edenlerden hiçbiri onu kınamadı; tersine, onu tanıyan herkes onu övmeyi sürdürdü.
πολυάργυρος καὶ πολύχρυσος ἐν τοῖς μάλιστα ὢν καὶ θρεμμάτων πολυζῴους ἔχων ἀγέλας καὶ τῶν ἐγχωρίων καὶ αὐτοχθόνων τοῖς ἱκανὰ κεκτημένοις ἐν τῷ περιουσιάζειν ἁμιλλώμενος καὶ πλουσιώτερος γεγονὼς ἢ κατὰ μέτοικον ὑπ’ οὐδενὸς ἐμέμφθη τῶν ὑποδεξαμένων, ἀλλ’ ὑπὸ πάντων τῶν εἰς πεῖραν ἐλθόντων ἐπαινούμενος διετέλεσεν.
210Sık sık olduğu gibi, hizmetkârlarından ya da yanında yaşayanlardan biri başkalarıyla çekişmeye ve anlaşmazlığa düşerse, ağırbaşlı karakteriyle bunu sessizce çözmeye çalışırdı; çünkü her türlü kavgacılığa, kargaşaya ve fitneye karşı kendini siper etmiş, onları psykhē'sinden uzaklaştırmıştı.
εἰ δὲ καί τις, οἷα φιλεῖ πολλάκις, ἐκ θεραπόντων καὶ τῶν συνδιατριβόντων ἅμιλλα καὶ διαφορὰ πρὸς ἑτέρους ἐγένετο, ταύτην ἐπειρᾶτο διαλύειν ἡσυχῇ βαρυτέρῳ ἤθει τὰ φιλόνεικα καὶ ταραχώδη καὶ στασιαστικὰ πάντα προβεβλημένος καὶ τῆς ψυχῆς ἀπεληλακώς.
211Yabancılara karşı böyle davranmasında şaşılacak bir şey yoktu; çünkü onlar birleşip daha ağır ve daha güçlü bir elle, haksızlığa ilk el kaldıranı cezalandırabilirlerdi. Asıl şaşılacak olan, soyca akrabası olup fikirce ondan uzaklaşmış olanlara karşı, hem de yapayalnız, kimsesiz ve kendisinden çok daha azına sahip oldukları hâlde, ölçülü davranması, üstün gelebileceği yerlerde isteyerek geri durmasıydı.
καὶ θαυμαστὸν οὐδέν, εἰ πρὸς τοὺς ἀλλοτρίους τοιοῦτος ἦν, οἳ βαρυτέρᾳ καὶ δυνατωτέρᾳ χειρὶ συμφωνήσαντες ἠμύναντο ἂν ἄρχοντα χειρῶν ἀδίκων, ὁπότε καὶ πρὸς τοὺς γένει μὲν οἰκείους, γνώμῃ δ’ ἠλλοτριωμένους, ἐρήμους καὶ μόνους καὶ πολλῷ καταδεέστερα κεκτημένους ἐμετρίαζεν, ἐλαττούμενος ἑκὼν ἐν οἷς πλεονεκτεῖν ἐδύνατο.
212Bir yeğeni vardı; yurdundan göçtüğünde onunla birlikte çıkmıştı. Kararsız, belirsiz, bir oraya bir buraya meyleden biriydi; karakterinin tutarsızlığı yüzünden kimi zaman dostça kucaklaşmalarla yaltaklanır, kimi zaman da gem azıya alıp başkaldırırdı.
ἦν γὰρ ἀδελφιδοῦς αὐτῷ, τῆς πατρίδος ὅτε μετανίστατο, συνεξεληλυθώς, ἀβέβαιος, ὑπαμφίβολος, ἀντιρρέπων ὧδε κἀκεῖσε, τοτὲ μὲν προσσαίνων φιλικοῖς ἀσπάσμασι, τοτὲ δὲ ἀφηνιάζων καὶ ἀπαυχενίζων διὰ τὴν τῶν τρόπων ἀνωμαλίαν.
213Bu yüzden onun hizmetkârları da, onları yola getirecek bir terbiyecileri olmadığından kavgacı ve kargaşacıydı; özellikle de efendilerinden çok uzakta yaşayan çobanları. Küstahlıkla kendilerini hür sayarak bilgenin sürülerinin başındakilerle durmadan çekişirlerdi; onlar ise efendilerinin yumuşak huyu yüzünden çoğu zaman geri çekilirdi. Bu da onları çılgınlığa ve utanmaz bir cüretkârlığa sürükledi; artık kin besleyip içlerindeki uzlaşmazlığı alevlendirerek azgınlaştılar; sonunda haksızlığa uğrayanları kendilerini savunmaya zorladılar.
ὅθεν καὶ τὸ οἰκετικὸν αὐτῷ δύσερι καὶ ταραχῶδες ἦν σωφρονιστὴν οὐκ ἔχον καὶ μάλιστα τὸ ποιμενικὸν μακρὰν τοῦ δεσπότου διεζευγμένον· ἀπελευθεριάζοντες γοῦν ὑπ’ αὐθαδείας ἀεὶ διεφέροντο τοῖς προεστηκόσι τῶν θρεμμάτων τοῦ σοφοῦ τὰ πολλὰ εἴκουσι διὰ τὴν τοῦ δεσπότου πραϋπάθειαν· ὑφ’ οὗ πρὸς ἀπόνοιαν ἐπιδόντες καὶ θράσος ἀναίσχυντον ὤργων, μηνιῶντες ἤδη καὶ τὸ ἀκατάλλακτον ἐν αὑτοῖς ζωπυροῦντες, ἕως ἀπηνάγκασαν τοὺς ἀδικουμένους εἰς ἄμυναν ὁρμῆσαι.
214Çok çetin bir kavga çıktı. Erdemli adam karşı saldırıyı duyunca, kendi tarafının sayıca ve güçce üstün olduğunu bildiği hâlde, yeğenini kendi adamlarının yenilgisiyle üzmemek için anlaşmazlığın zafere kadar varmasına izin vermedi; iki taraf arasında durup barıştırıcı sözlerle çekişenleri, yalnız o an için değil gelecek için de uzlaştırdı.
μάχης δὲ ἐμβριθεστάτης γενομένης, ἀκούσας ὁ ἀστεῖος τὴν ἀντεφόρμησιν, εἰδὼς ἐπικυδεστέραν οὖσαν τὴν αὑτοῦ μερίδα πλήθει τε καὶ δυνάμει, τὴν διαφορὰν οὐκ εἴασεν ἄχρι νίκης ἐλθεῖν, ὑπὲρ τοῦ μὴ ἀνιᾶσαι τὸν ἀδελφιδοῦν ἐφ’ ἥττῃ τῶν ἰδίων, ἀλλ’ ἐν μεθορίῳ στὰς συμβατηρίοις λόγοις τοὺς διαφερομένους κατήλλαξεν, οὐ πρὸς τὸ παρὸν μόνον ἀλλὰ καὶ τὸν μέλλοντα χρόνον.
215Çünkü bir arada oturup aynı yerde yaşadıkça, inatla birbirleriyle yarışıp birbirlerine karşı durmadan kavgalar ve savaşlar çıkaracaklarını biliyordu. Bunun olmaması için birlikte yaşamaktan vazgeçmenin ve evleri ayırmanın yararlı olacağını düşündü. Yeğenini çağırttı ve ona daha iyi toprağı seçme hakkını verdi; o hangi payı seçerse kendisinin öbürünü seve seve alacağını kabul etti; çünkü en büyük kazancı, barışı kazanmış olacaktı.
εἰδὼς γὰρ ὅτι συνοικοῦντες μὲν καὶ ἐν ταὐτῷ διαιτώμενοι γνωσιμαχοῦντες φιλονεικήσουσι στάσεις ἀεὶ καὶ πολέμους κατ’ ἀλλήλων ἐγείροντες, ἵνα μὴ τοῦτο γένοιτο, συμφέρον ὑπέλαβεν εἶναι παραιτήσασθαι τὸ ὁμοδίαιτον καὶ τὴν οἴκησιν διαζεῦξαι· καὶ μεταπεμψάμενος τὸν ἀδελφιδοῦν αἵρεσιν αὐτῷ δίδωσι τῆς ἀμείνονος χώρας, ἄσμενος ὁμολογῶν ἣν ἂν ἐπιλέξηται μερίδα λήψεσθαι· κερδανεῖν γὰρ κέρδος μέγιστον, τὴν εἰρήνην.
216Oysa daha güçlüyken daha zayıfa herhangi bir şeyde kim yol verir? Kazanabilecekken gücünü kullanmayıp kim yenilmeyi ister? Yalnız bu adam, en iyiyi güçte ve fazlasını almakta değil, kavgasız ve kendine düştüğü ölçüde huzurlu bir hayatta görerek herkesin en hayranlık uyandıranı sayıldı.
καίτοι τίς ἂν ἕτερος ἀσθενεστέρῳ παραχωρήσειεν οὑτινοσοῦν ἰσχυρότερος ὤν; τίς δὲ νικᾶν δυνάμενος βούλοιτ’ ἂν ἡττᾶσθαι, μὴ συγχρώμενος τῷ δύνασθαι; μόνος δὲ οὗτος τὸ ἄριστον οὐκ ἐν ῥώμῃ καὶ πλεονεξίᾳ τιθέμενος ἀλλ’ ἐν ἀστασιάστῳ βίῳ καὶ τό γε ἐπ’ αὐτὸν ἧκον μέρος ἡσυχάζοντι πάντων ἔδοξεν εἶναι θαυμασιώτατος.
217Bu sözler bir insan hakkında övgü olarak söylendi; ama lafzî olandan akılla kavranana geçenlere göre psykhē'nin karakterlerini de gösteriyor. Bunları da araştırmak yerinde olur.
Ἐπειδὴ τοίνυν ὡς ἐπ’ ἀνθρώπου ἡ λέξις ἐγκωμιαστικὴ λέλεκται, μηνύονται δὲ καὶ τρόποι ψυχῆς κατὰ τοὺς ἀπὸ τῶν ῥητῶν ἐπὶ τὰ νοητὰ μετιόντας, ἁρμόττον ἂν εἴη καὶ τούτους ἀνερευνῆσαι.
218Sayısız sebepten doğan, işlerin her türlü biçimine göre oluşan sayısız karakter vardır. Şimdi ayırt edilecek olan karakterler ise ikidir: biri daha yaşlı, öteki daha genç. Daha yaşlı olan, tabiatça birinci ve yönetici olanı onurlandırır; daha genç olan ise boyun eğen ve en uçta bulunanı.
μυρίοι μὲν οὖν εἰσιν ἀπὸ μυρίων ἀφορμῶν κατὰ παντοδαπὰς ἰδέας πραγμάτων συνιστάμενοι, δύο δ’ οἱ νυνὶ μέλλοντες ἐπικρίνεσθαι τρόποι, ὧν ὁ μὲν πρεσβύτερος, ὁ δὲ νεώτερος, πρεσβύτερος μὲν ὁ τὰ πρῶτα καὶ ἡγεμονικὰ τῇ φύσει τιμῶν, νεώτερος δὲ ὁ τὰ ὑπήκοα καὶ ἐν ἐσχατιαῖς ἐξεταζόμενα.
219Daha yaşlı ve yönetici olanlar phronēsis, itidal, adalet, cesaret, aretē'yle ilgili her şey ve aretē'ye uygun işlerdir. Daha genç olanlar ise servet, şan, iktidar ve soyluluktur; gerçek soyluluk değil, kalabalığın öyle saydığı soyluluk. Bir de psykhē'ye ve bedene ait olanlardan sonra üçüncü sırayı almış olan, yani aynı zamanda son sırada bulunan öteki şeyler.
πρεσβύτερα μὲν οὖν καὶ ἡγεμονικὰ φρόνησις καὶ σωφροσύνη καὶ δικαιοσύνη καὶ ἀνδρεία καὶ πᾶν ὅ τι περὶ ἀρετὴν καὶ αἱ κατ’ ἀρετὴν πράξεις· νεώτερα δὲ πλοῦτος καὶ δόξα καὶ ἀρχὴ καὶ εὐγένεια, οὐχ ἡ ἀληθής, ἀλλ’ ἣν οἱ πολλοὶ νομίζουσι, καὶ ὅσα ἄλλα τὴν τρίτην μετὰ τὰ ψυχικὰ καὶ σωματικὰ τάξιν εἴληχεν, ἥτις εὐθύς ἐστι καὶ τελευταία.
220Bu karakterlerin her birinin sürüleri ve davarları gibi şeyleri vardır. Dış şeylere istek duyanınkiler gümüş, altın, giysiler, kısacası servetin bütün malzemeleri ve donanımlarıdır; bir de silahlar, makineler, kadırgalar, atlı, yaya ve deniz kuvvetleri, yani egemenliğin araçlarıdır; sağlam bir hâkimiyet bunlardan doğar. İyiliğe ve güzelliğe âşık olanınkiler ise her bir aretē'ye ait öğretiler ve bizzat bilgeliğin incelemeleridir.
τούτων οὖν τῶν τρόπων ἑκάτερος ἔχει καθάπερ τινὰς ποίμνας καὶ ἀγέλας, ὁ μὲν τῶν ἐκτὸς ὀρεγόμενος ἄργυρον, χρυσόν, ἐσθῆτας, πάντα ὅσα τοῦ πλουτεῖν ὗλαι καὶ παρασκευαί, καὶ πάλιν ὅπλα, μηχανήματα, τριήρεις, ἱππικὴν καὶ πεζικὴν καὶ ναυτικὴν δύναμιν, τὰς πρὸς ἡγεμονίαν ἀφορμάς, ἐξ ὧν περιγίνεται τὸ βεβαίως κρατεῖν, ὁ δὲ καλοκἀγαθίας ἐραστὴς τὰ καθ’ ἑκάστην ἀρετὴν δόγματα καὶ τὰ σοφίας αὐτῆς θεωρήματα.
221Bunların her birinin, sürülerin çobanları gibi, başında duran ve onlara bakan kimseler vardır. Dış şeylerin başında para düşkünleri, şan düşkünleri, komutanlığa heveslenenler ve kalabalıklar üzerinde egemenlik kurmayı sevenler; psykhē'ye ait olanların başında ise güzeli ve aretē'yi sevenler, sahte iyilikleri gerçeklere değil, gerçek iyilikleri sahtelere yeğleyenler.
προστάται δὲ καὶ ἐπιμεληταὶ τούτων ἑκατέρων εἰσί τινες οἷα θρεμμάτων ποιμένες, τῶν μὲν ἐκτὸς οἱ φιλοχρήματοι καὶ φιλόδοξοι καὶ στρατηγιῶντες καὶ ὅσοι τὴν ἐπὶ τοῖς πλήθεσι δυναστείαν ἀγαπῶσι, τῶν δὲ περὶ ψυχὴν ὅσοι φιλόκαλοι καὶ φιλάρετοι, μὴ τὰ νόθα πρὸ τῶν γνησίων ἀλλὰ τὰ γνήσια πρὸ τῶν νόθων ἀγαθὰ αἱρούμενοι.
222Bu yüzden aralarında tabiattan gelen bir savaş vardır; çünkü hiçbir konuda aynı görüşte değillerdir, uyuşmazlar ve hayattaki en temel konuda, yani gerçek iyiliklerin neler olduğunu belirlemekte, durmadan ayrı düşerler.
γίνεται οὖν φυσική τις αὐτοῖς ἡ διαμάχη μηδὲν ἐγνωκόσι τῶν αὐτῶν, ἀλλ’ ἀπᾴδουσι καὶ διαφερομένοις ἀεὶ περὶ πράγματος συνεκτικωτάτου τῶν ἐν βίῳ, τοῦτο δ’ ἐστὶν ἡ κρίσις τῶν πρὸς ἀλήθειαν ἀγαθῶν.
223Psykhē bir süre savaş içindeydi ve bu iç kavgayı barındırıyordu; çünkü henüz tamamen arınmamıştı, tutkular ve hastalıklar sağlıklı düşüncelere hâlâ üstün geliyordu. Ama daha güçlü olmaya ve daha sağlam bir kuvvetle zıt kanaatlerin karşısına diktiği kaleyi yıkmaya başlayınca, kanatlarını açıp yüce bir düşünceyle dolarak, dış malzemelere hayran olan karakteri kendisinden bir duvarla ayırır, ondan kopar ve bir insanla konuşur gibi ona şöyle der:
ἄχρι μὲν οὖν τινος ἐπολεμεῖτο ἡ ψυχὴ καὶ τὴν στάσιν ταύτην ἐχώρει μήπω κεκαθαρμένη παντελῶς, ἀλλ’ ἔτι τῶν παθῶν καὶ νοσημάτων παρευημερούντων τοὺς ὑγιαίνοντας λόγους· ἀφ’ οὗ δὲ ἤρξατο δυνατωτέρα γίνεσθαι καὶ ῥώμῃ κραταιοτέρᾳ τὸν ἐπιτειχισμὸν τῶν ἐναντίων δοξῶν καθαιρεῖν, πτερυξαμένη καὶ φρονήματος ὑποπλησθεῖσα τὸν τὰς ἐκτὸς ὕλας τεθαυμακότα τρόπον ἐν αὑτῇ διατειχίζει καὶ διαζεύγνυσι καὶ ὡς ἀνθρώπῳ διαλεγομένη φησίν·
224"Senin bilgelik ve aretē âşığıyla aynı yerde yaşaman ve barış içinde olman imkânsız. Haydi, göç et, uzaklara git, ondan ayrıl; onunla hiçbir ortaklığın olmasın, zaten olamaz da. Çünkü senin sağ saydığın her şeyi o sol sayar; tersine, senin sol saydığın her şey de onun gözünde sağdır."
ἀμήχανον ὁμοδίαιτον εἶναί σε καὶ ὁμόσπονδον ἐραστῇ σοφίας καὶ ἀρετῆς, ἴθι δὴ καὶ μετοικισάμενος μακρὰν ἀποζεύχθητι, μηδεμίαν ἔχων κοινωνίαν, ἀλλὰ μηδὲ σχεῖν δυνάμενος· ὅσα γὰρ ὑπολαμβάνεις εἶναι δεξιά, ταῦτ’ οἴεται ἐκεῖνος εὐώνυμα, καὶ ὅσα τοὐναντίον σκαιά, ταῦτα παρ’ ἐκείνῳ νενόμισται δεξιά.
225Erdemli adam yalnız barışsever ve adaleti seven biri değildi; cesur ve savaşçıydı da. Ama bunu savaşmak için değil (çünkü kavgacı ve çekişmeci değildi), düşmanlarının bozduğu gelecekteki barışı sağlamlaştırmak için yaptı. Bunun en açık delili, yaptığı işlerdir.
Οὐ τοίνυν εἰρηνικὸς καὶ φιλοδίκαιος αὐτὸ μόνον ἦν ὁ ἀστεῖος, ἀλλὰ καὶ ἀνδρεῖος καὶ πολεμικός· οὐχ ἕνεκα τοῦ πολεμεῖν — οὐ γὰρ δύσερις ἦν καὶ φιλόνεικος —, ἀλλ’ ὑπὲρ βεβαίου τῆς πρὸς τὸ μέλλον εἰρήνης, ἣν οἱ ἀντίπαλοι καθῄρουν. σαφεστάτη δὲ πίστις τὰ πραχθέντα.
226Dünyanın doğu kısmı dört büyük kralın payına düşmüştü; Fırat'ın ötesinde ve berisinde yaşayan doğu ulusları onlara bağlıydı. Öteki halklar kralların buyruklarına uyarak, yıllık vergilerini bahane bulmadan ödeyerek huzur içinde kaldılar. Yalnız Sodomluların ülkesi, yakılmadan önce, uzun zamandır bir isyan tasarladığından barışı bozmaya başladı.
τὴν πρὸς ἀνατολὰς μοῖραν τῆς οἰκουμένης τέτταρες μεγάλοι βασιλεῖς εἰλήχεσαν, οἷς ὑπήκουεν ἔθνη τὰ ἑῷα, τά τε ἐκτὸς καὶ ἐντὸς Εὐφράτου. τὰ μὲν οὖν ἄλλα διέμενεν ἀστασίαστα πειθαρχοῦντα τοῖς τῶν βασιλέων ἐπιτάγμασι καὶ τοὺς ἐτησίους δασμοὺς ἀπροφασίστως εἰσφέροντα· μόνη δὲ ἡ Σοδομιτῶν χώρα, πρὶν καταφλεχθῆναι, παραλύειν ἤρξατο τὴν εἰρήνην ἀπόστασιν ἐκ πολλοῦ διανοουμένη.
227Ülke çok bereketli olduğundan, şehirleri ve toprağı aralarında paylaşmış beş kral onu yönetiyordu. Toprak geniş değildi ama başak dolu, ağaçlık ve ürün doluydu. Öteki ülkelere büyüklüğün sağladığını Sodom'a üstünlüğü sağlamıştı; bu yüzden güzelliğine hayran kalan pek çok hükümdar ona göz dikmişti.
πάνυ γὰρ οὔσης εὐδαίμονος πέντε βασιλεῖς ἐπεκράτουν τάς τε πόλεις καὶ τὴν γῆν δασάμενοι πολλὴν μὲν οὐκ οὖσαν, εὔσταχυν δὲ καὶ εὔδενδρον καὶ καρπῶν περίπλεων· ὃ γὰρ ταῖς ἄλλαις τὸ μέγεθος, τοῦθ’ ἡ ἀρετὴ Σοδόμοις παρέσχεν, ὅθεν καὶ πλείους ἐραστὰς ἔσχεν ἡγεμόνας τὸ κάλλος αὐτῆς καταπλαγέντας.
228Bu krallar önceleri kendilerine yüklenen vergileri tahsildarlara ödüyorlardı; valisi oldukları daha güçlü krallara hem saygı gösteriyor hem de onlardan korkuyorlardı. Ama iyiliklere doyunca, ve çoğu zaman olduğu gibi doygunluk küstahlık doğurunca, güçlerinden fazlasını düşünerek önce başkaldırırlar, sonra da kötü köleler gibi, ya iç kavgaya ya da kuvvete güvenerek kendi efendilerine saldırırlar.
οὗτοι τὸν ἄλλον χρόνον τοὺς ἐπιταχθέντας φόρους ἀπεδίδοσαν τοῖς ἐκλογεῦσι τῶν χρημάτων, τοὺς δυνατωτέρους ὧν ἦσαν ὕπαρχοι τιμῶντες ἅμα καὶ δεδιότες· ἐπεὶ δὲ ἐκορέσθησαν ἀγαθῶν καί, ὅπερ φιλεῖ, κόρος ὕβριν ἐγέννησε, πλέον τῆς δυνάμεως φρονήσαντες ἀπαυχενίζουσι τὸ πρῶτον, εἶθ’ οἷα κακοὶ δοῦλοι δεσπόταις τοῖς ἑαυτῶν ἐπιτίθενται στάσει πιστεύσαντες ἢ ῥώμῃ.
229Efendiler ise kendi soyluluklarını hatırlayıp daha güçlü bir orduyla korunarak, onları bir çırpıda alt edeceklerini düşünüp büyük bir küçümsemeyle üzerlerine yürüdüler. Çarpışınca kimini hemen dağıtıp kaçırdılar, kimini dönüp dönüp öldürerek bütün gençleriyle yok ettiler; büyük bir esir kalabalığını ötekilerle birlikte ganimet olarak alıp aralarında paylaştılar. Bilgenin yeğenini de, beş şehirden birine kısa süre önce yerleşmiş olduğundan, birlikte götürdüler.
οἱ δὲ τῆς ἑαυτῶν εὐγενείας ὑπομνησθέντες καὶ φραξάμενοι δυνατωτέρᾳ χειρὶ μάλα καταφρονητικῶς ᾔεσαν ὡς αὐτοβοεὶ περιεσόμενοι καὶ συμπλακέντες τοὺς μὲν εὐθὺς εἰς φυγὴν ἀνεσκέδασαν, τοὺς δὲ ἐπιστροφάδην κτείνοντες ἡβηδὸν διαφθείρουσιν, αἰχμαλώτων δὲ πολὺν ὄχλον ἀγαγόντες μετὰ τῆς ἄλλης λείας διενέμοντο· προσαπάγουσι μέντοι καὶ τοῦ σοφοῦ τὸν ἀδελφιδοῦν εἰς μίαν τῆς πενταπόλεως οὐκ ἐκ πολλοῦ μετῳκηκότα.
230Bunu bozgundan kurtulanlardan biri haber verince İbrahim çok üzüldü; bu yüzden altüst olmuş bir hâlde artık rahat duramıyordu. Yeğeninin yasını, öldüğünü duymuş olsaydı tutacağından daha acı bir biçimde, o daha hayattayken tutuyordu. Çünkü ölümün, adının da gösterdiği gibi, hayattaki her şeyin, özellikle de kötülüklerin sonu olduğunu, yaşayanları ise sayısız istenmedik şeyin pusuda beklediğini biliyordu.
τοῦτο μηνυθὲν ὑπό τινος τῶν ἐκ τῆς τροπῆς διασωθέντων χαλεπῶς αὐτὸν ἠνίασε καὶ οὐκέτ’ ἠρέμει διὰ τοῦτο συγκεχυμένος καὶ ζῶντα πενθῶν τὸ ἀργαλεώτερον ἢ εἰ τεθνεῶτα ἐπύθετο· τέλος μὲν γάρ, ὡς αὐτό που δηλοῖ τοὔνομα, τῶν κατὰ τὸν βίον ἁπάντων καὶ μάλιστα κακῶν ᾔδει τὴν τελευτήν, μυρία δὲ τῶν ἀβουλήτων ἐφεδρεύοντα τοῖς ζῶσι.
231Yeğenini kurtarmak için peşlerine düşmeye hazırlanırken müttefik bulamıyordu; çünkü yabancı ve yerleşik bir göçmendi, kimse de bu kadar çok kralın yenilmez ve daha yeni zafer kazanmış kuvvetlerine karşı çıkmaya cesaret edemiyordu.
διώκειν δ’ εὐτρεπιζόμενος ἐπὶ τῷ ῥύσασθαι τὸν ἀδελφιδοῦν ἠπόρει συμμάχων, ἅτε ξένος ὢν καὶ μέτοικος καὶ μηδενὸς τολμῶντος ἀμάχοις δυνάμεσι τοσούτων βασιλέων καὶ ἄρτι νενικηκότων ἐναντιοῦσθαι.
232Ama çok yeni bir müttefik buldu (çünkü insan adil ve insan sever işler peşinde olduğunda çaresizlikte bile bir çare bulunur). Hizmetkârlarını topladı; parayla satın alınmış köleleri evde kalmaya memur etti, çünkü aralarından kaçıp düşmana geçenler olmasından korkuyordu. Evde doğup büyümüş köleleri ise yazdı, onları yüzerlik birliklere ayırdı ve üç bölük hâlinde yürüdü. Bunlara güvenmiyordu, çünkü kralların yanındakilerin çok küçük bir parçasıydılar; güvendiği, adaletin savunucusu ve öncü savaşçısı olan Tanrı'ydı.
καινοτάτην δ’ ἐξεῦρε συμμαχίαν — πόρος γὰρ ἐν ἀπόροις, ὅταν δικαίων καὶ φιλανθρώπων ἔργων ἐφιῆταί τις, εὑρίσκεται —· συναγαγὼν γὰρ τοὺς οἰκέτας καὶ τοῖς ἀργυρωνήτοις προστάξας οἴκοι καταμένειν — ἔδεισε γὰρ ἐξ αὐτῶν αὐτομολίαν — τοὺς οἰκότριβας καταλέγει καὶ διανείμας εἰς ἑκατονταρχίας τρισὶν ἐπῄει τάξεσιν, οὐ ταύταις πεποιθώς — πολλοστὴ γὰρ ἦν μοῖρα τῶν παρὰ τοῖς βασιλεῦσιν —, ἀλλὰ τῷ ὑπερμάχῳ καὶ προαγωνιστῇ τοῦ δικαίου θεῷ.
233Hızını hiç düşürmeden var gücüyle koştu; sonunda uygun anı kollayıp geceleyin, akşam yemeklerini yemiş ve uykuya dalmak üzere olan düşmanların üzerine çullandı. Kimini yataklarında kurban gibi kesti, karşısına dikilenleri de kökten yok etti. Hazırlığından çok psykhē'sinin cesaretiyle hepsine kuvvetle üstün geldi.
συντείνων οὖν ἔσπευδε μηδὲν τάχους ἀνιείς, ἕως καιροφυλακήσας νυκτὸς ἐπιπίπτει τοῖς πολεμίοις δεδειπνοποιημένοις ἤδη καὶ πρὸς ὕπνον μέλλουσι τρέπεσθαι· καὶ τοὺς μὲν ἐν εὐναῖς ἱέρευε, τοὺς δ’ ἀντιταχθέντας ἄρδην ἀνῄρει, πάντων δ’ ἐρρωμένως ἐπεκράτει τῷ θαρραλέῳ τῆς ψυχῆς μᾶλλον ἢ ταῖς παρασκευαῖς.
234Karşı orduyu krallarıyla birlikte bütün gençleriyle yok edip ordugâhın önüne serene kadar durmadı. Parlak ve göz kamaştırıcı bir zaferle yeğenini geri getirdi; bütün atları, öteki yük hayvanlarının kalabalığını ve son derece bol bir ganimeti de yanına aldı.
καὶ οὐ πρότερον ἀνῆκεν, ἕως τὴν μὲν ἀντίπαλον στρατιὰν βασιλεῦσιν αὐτοῖς ἡβηδὸν ἀνελὼν πρὸ τοῦ στρατοπέδου κατεστόρεσε, τὸν δὲ ἀδελφιδοῦν ἀνήγαγε μετὰ λαμπρᾶς καὶ ἐπιφανεστάτης νίκης ἅπασαν τὴν ἵππον καὶ τὴν τῶν ἄλλων πληθὺν ὑποζυγίων καὶ λείαν ἀφθονωτάτην προσπαραλαβών.
235En yüce Tanrı'nın büyük rahibi, İbrahim'in zafer anıtıyla, kendisi sağ salim ve ordusu da sağ salim döndüğünü görünce (çünkü yanındakilerden hiçbirini kaybetmemişti), işin büyüklüğüne hayran kaldı. Haklı olarak, bu başarının ilahi bir öngörü ve yardım olmadan kazanılmadığını düşündü; ellerini göğe kaldırıp onu dualarla onurlandırdı, zafer kurbanları sundu ve mücadeleye katılan herkesi görkemli bir şölenle ağırladı. Bu başarıya kendi başarısıymış gibi sevinip haz duyuyordu; gerçekten de kendi başarısıydı. Çünkü atasözünün dediği gibi "dostların malı ortaktır"; tek gayesi Tanrı'yı hoşnut etmek olan iyilerin malı ise çok daha fazla ortaktır.
ὃν θεασάμενος ὁ μέγας ἱερεὺς τοῦ μεγίστου θεοῦ ἐπανιόντα καὶ τροπαιοφοροῦντα σῷον μετὰ σῴου τῆς ἰδίας δυνάμεως — οὐδένα γὰρ τῶν συνόντων ἀπέβαλε —, καταπλαγεὶς τὸ μέγεθος τῆς πράξεως καὶ ὅπερ εἰκὸς ἐννοηθείς, ὡς οὐκ ἄνευ θείας ἐπιφροσύνης καὶ συμμαχίας κατωρθώθη, τὰς χεῖρας ἀνατείνας εἰς τὸν οὐρανὸν εὐχαῖς αὐτὸν γεραίρει καὶ ἐπινίκια ἔθυε καὶ πάντας τοὺς συναραμένους τῷ ἀγῶνι λαμπρῶς εἱστία, γεγηθὼς καὶ συνηδόμενος ὡς ἐπ’ οἰκείῳ κατορθώματι· καὶ ἦν τῷ ὄντι οἰκεῖον αὐτῷ· „κοινὰ“ γὰρ κατὰ τὴν παροιμίαν „τὰ φίλων“, πολὺ δὲ πλέον τὰ τῶν ἀγαθῶν, οἷς ἓν τέλος εὐαρεστεῖν θεῷ.
236Lafzî metinlerin içerdiği bunlardır. Ama şeyleri bedensiz ve çıplak olarak seyredebilenler, bedenden çok psykhē ile yaşayanlar, dokuz kraldan dördünün içimizdeki dört tutkunun, yani hazzın, arzunun, korkunun ve acının kuvvetleri olduğunu; beşinin ise aynı sayıdaki hisler, yani görme, işitme, tat, koku ve dokunma olduğunu söyleyeceklerdir.
Ταῦτα μὲν οὖν αἱ ῥηταὶ γραφαὶ περιέχουσιν. ἀσώματα δὲ ὅσοι καὶ γυμνὰ θεωρεῖν τὰ πράγματα δύνανται, οἱ ψυχῇ μᾶλλον ἢ σώματι ζῶντες, φήσουσι τῶν ἐννέα βασιλέων τοὺς μὲν τέτταρας εἶναι τὰς ἐν ἡμῖν τῶν τεττάρων παθῶν δυνάμεις, ἡδονῆς, ἐπιθυμίας, φόβου, λύπης, τοὺς δὲ πέντε τὰς ἰσαρίθμους αἰσθήσεις, ὅρασιν, ἀκοήν, γεῦσιν, ὄσφρησιν, ἁφήν.
237Çünkü bunlar bir bakıma hâkimiyeti ele geçirmiş olarak üzerimizde krallık eder ve hüküm sürer; ama aynı biçimde değil. Beşi dördüne tabidir ve onlara tabiatın belirlediği zorunlu vergileri ve haraçları öder.
τρόπον γάρ τινα βασιλεύουσι καὶ ἄρχουσιν ἡμῶν ἀνημμέναι τὸ κράτος, ἀλλ’ οὐχ ὁμοίως· ὑπήκοοι γὰρ αἱ πέντε τῶν τεττάρων εἰσὶ καὶ φόρους αὐταῖς καὶ δασμοὺς ἀναγκαίους φέρουσιν ὑπὸ φύσεως ὁρισθέντας.
238Çünkü gördüğümüz, işittiğimiz, kokladığımız, tattığımız ya da dokunduğumuz şeylerden acılar, hazlar, korkular ve arzular doğar; hislerin sağladığı malzemelerle beslenmeseydi tutkulardan hiçbiri kendi başına güç kazanamazdı.
ἐξ ὧν γὰρ ἂν ἴδωμεν ἢ ἀκούσωμεν ἢ ὀσφρανθῶμεν ἢ γευσώμεθα ἢ ἁψώμεθα, λῦπαι καὶ ἡδοναὶ καὶ φόβοι καὶ ἐπιθυμίαι συνίστανται, μηδενὸς τῶν παθῶν καθ’ αὑτὸ σθένοντος, εἰ μὴ ἐχορηγεῖτο ταῖς διὰ τῶν αἰσθήσεων παρασκευαῖς.
239Çünkü hisler o tutkuların kuvvetleridir: ya renkler ve şekiller aracılığıyla, ya konuşmadaki ya da işitmedeki ses aracılığıyla, ya tatlar, ya kokular, ya da dokunulan şeylerdeki yumuşaklık ve sertlik, pürüzlülük ve düzlük, sıcaklık ve soğukluk aracılığıyla. Bütün bunlar hisler aracılığıyla her bir tutkuya sağlanır.
αὗται γὰρ ἐκείνων δυνάμεις εἰσίν, ἢ διὰ χρωμάτων καὶ σχημάτων ἢ διὰ φωνῆς τῆς ἐν τῷ λέγειν ἢ ἀκούειν ἢ διὰ χυλῶν ἢ δι’ ἀτμῶν ἢ τῶν ἐν ἁπτοῖς, ἃ μαλακὰ καὶ σκληρὰ ἢ τραχέα καὶ λεῖα ἢ θερμὰ καὶ ψυχρά· ταῦτα γὰρ πάντα διὰ τῶν αἰσθήσεων ἑκάστῳ τῶν παθῶν χορηγεῖται.
240Sözü geçen vergiler ödendikçe krallar arasındaki ittifak sürer; ama artık eskisi gibi ödenmez olunca hemen kavgalar ve savaşlar çıkar. Bu da acılı yaşlılık geldiğinde olur gibi görünür. O zaman tutkuların hiçbiri zayıflamaz, belki eski gücünden de güçlenir; ama gözler bulanıklaşır, kulaklar ağır işitir, öteki hislerin her biri körelir; artık her şeyi eskisi gibi tam olarak ayırt edip yargılayamaz, eskisi kadar vergi de ödeyemez. Bu yüzden her bakımdan zayıf düşüp kendiliğinden çöktükleri için karşı taraftaki tutkular tarafından haklı olarak kolayca devrilirler.
καὶ μέχρι μὲν οἱ λεχθέντες ἀποδίδονται φόροι, μένει τοῖς βασιλεῦσιν ἡ ὁμαιχμία, ὅταν δὲ μηκέθ’ ὁμοίως συντελῶνται, στάσεις εὐθὺς καὶ πόλεμοι συνίστανται· τοῦτο δὲ συμβαίνειν ἔοικεν, ὅταν ἀφικνῆται τὸ ἐπώδυνον γῆρας, ἐν ᾧ τῶν μὲν παθῶν ἀσθενέστερον οὐδὲν γίνεται, τάχα δὲ καὶ τῆς παλαιᾶς δυνάμεως κραταιότερον, ἀμυδραὶ δὲ ὄψεις καὶ ὦτα δυσήκοα καὶ ἑκάστη τῶν ἄλλων αἰσθήσεων ἀμβλυτέρα, μηκέθ’ ὁμοίως ἕκαστα ἀκριβοῦν καὶ δικάζειν δυναμένη μηδ’ ἴσα τῷ πλήθει ὑποτελεῖν· εἰκότως οὖν ἐξασθενήσασαι πάντα τρόπον καὶ κλιθεῖσαι δι’ αὑτῶν ὑπὸ τῶν ἀντιπάλων παθῶν ῥᾳδίως ἀνατρέπονται.
241Beş kraldan ikisinin kuyulara düştüğü, üçünün ise kaçmaya koyulduğu (Tekvin 14, 10) da tabiata çok uygun bir biçimde söylenmiştir. Çünkü dokunma ve tat, bedenin en derin yerlerine kadar iner ve kendilerine uygun olanı idare edilmek üzere iç organlara iletir; gözler, kulaklar ve koku ise çoğu zaman dışarı çıkıp bedenin köleliğinden kaçar.
φυσικώτατα δὲ ἐκεῖνο εἴρηται, ὅτι τῶν πέντε βασιλέων δύο μὲν εἰς φρέατα ἐμπίπτουσι, τρεῖς δὲ πρὸς φυγὴν ὥρμησαν (Gen. 14, 10)· ἁφὴ μὲν γὰρ καὶ γεῦσις ἄχρι τῶν τοῦ σώματος βαθυτάτων ἀφικνοῦνται σπλάγχνοις παραπέμπουσαι τὰ οἰκεῖα πρὸς διοίκησιν, ὀφθαλμοὶ δὲ καὶ ὦτα καὶ ὄσφρησις ἔξω τὰ πολλὰ βαίνουσαι ἀποδιδράσκουσι τὴν δουλείαν τοῦ σώματος.
242Bütün bunları gözleyen erdemli adam, kısa bir süre önceki müttefiklerin ve dostların hastalandığını, dokuz krallık arasında barış yerine savaş çıktığını, beşin dörde karşı hâkimiyet uğruna çekiştiğini görünce, uygun anı kollayıp ansızın saldırdı. Hedefi, o zamana dek hüküm süren tiranlıklar ve zorbalıklar yerine psykhē'de yönetim biçimlerinin en iyisi olan demokrasiyi, kanunsuzluk ve adaletsizlik yerine de kanuna uygunluğu ve adaleti kurmaktı.
οἷς ἅπασιν ἐφεδρεύων ὁ ἀστεῖος, ἐπειδὴ κατεῖδε τὰ σύμμαχα καὶ φίλα πρὸ μικροῦ νοσοῦντα καὶ πόλεμον ἀντ’ εἰρήνης ταῖς ἐννέα βασιλείαις γενόμενον, πρὸς τὰς πέντε τῶν τεττάρων περὶ κράτους ἀρχῆς ἁμιλλωμένων, ἐξαπιναίως καιροφυλακήσας ἐπιτίθεται, φιλοτιμούμενος δημοκρατίαν, τὴν ἀρίστην τῶν πολιτειῶν, ἀντὶ τυραννίδων καὶ δυναστειῶν ἐν τῇ ψυχῇ καταστήσασθαι καὶ τὸ ἔννομον καὶ τὸ δίκαιον ἀντὶ παρανομίας καὶ ἀδικίας, αἳ τέως ἐπεκράτουν.
243Söylenen bu şey bir masal uydurması değil, kendi içimizde seyredilen en sahici şeylerden biridir. Çünkü hisler, hissedilen şeyleri tutkulara sağladıkça çoğu zaman onlarla uyumu sürdürür; ama çoğu zaman da kavgaya tutuşurlar: ya artık aynı vergileri ödemeyi uygun görmezler ya da yola getirici logos'un orada bulunması yüzünden ödeyemezler. Logos kendi bütün silahlarını, yani aretēleri, onların öğretilerini ve incelemelerini, karşı konulmaz bir gücü kuşandığında, büyük bir güçle galip gelir; çünkü bozulan şeylerin bozulmaz olanla bir arada yaşaması caiz değildir.
ἔστι δ’ οὐ πλάσμα μύθου τὸ λεχθέν, ἀλλὰ πρᾶγμα τῶν ἀψευδεστάτων ἐν ἡμῖν αὐτοῖς θεωρούμενον· πολλάκις μὲν γὰρ ὁμόνοιαν τὴν πρὸς τὰ πάθη διατηροῦσιν αἱ αἰσθήσεις χορηγοῦσαι τὰ αἰσθητὰ αὐτοῖς, πολλάκις δὲ καὶ στασιάζουσι μηκέτ’ ἀξιοῦσαι τὰ ἴσα τελεῖν ἢ μὴ δυνάμεναι διὰ τὸ παρεῖναι τὸν σωφρονιστὴν λόγον· ὃς ἐπειδὰν ἀναλάβῃ τὴν αὑτοῦ παντευχίαν, τὰς ἀρετὰς καὶ τὰ τούτων δόγματα καὶ θεωρήματα, δύναμιν ἀνανταγώνιστον, ἐρρωμενέστατα κρατεῖ· φθαρτὰ γὰρ ἀφθάρτῳ συνοικεῖν οὐ θέμις.
244Dört tutkunun ve beş hissin dokuz egemenliği bozulandır ve bozulmanın sebebidir. Aretēleri hareket üssü olarak kullanan, gerçekten kutsal ve ilahi olan logos ise kusursuz sayı olan on sayısında yer alır; mücadeleye girdiğinde Tanrı'dan gelen daha güçlü bir kuvvetle, söz konusu egemenlikleri var gücüyle yener.
αἱ μὲν οὖν ἐννέα δυναστεῖαι τεττάρων παθῶν καὶ πέντε αἰσθήσεων φθαρταί τε καὶ φθορᾶς αἴτιαι, ὁ δ’ ὁρμητηρίῳ χρώμενος ταῖς ἀρεταῖς λόγος ἱερὸς καὶ θεῖος ὄντως, ἐν ἀριθμῷ ταττόμενος δεκάδι τῇ παντελείᾳ, πρὸς ἅμιλλαν ἐλθών, ἐρρωμενεστέρᾳ δυνάμει τῇ κατὰ θεὸν χρώμενος ἀνὰ κράτος νικᾷ τὰς εἰρημένας δυναστείας.
245Bir zaman sonra çok sevdiği ve her bakımdan en iyi olan karısı ölür. Kocasına bağlılığının sayısız örneğini vermişti: onunla birlikte akrabalarını bırakması, kendi yurdundan hiç duraksamadan göç etmesi, yabancı ülkelerde aralıksız ve birbiri ardınca dolaşmaları, kıtlıktaki yoksunluklar, savaşlarda yanında sefere çıkması.
Χρόνῳ δ’ ὕστερον αὐτῷ τελευτᾷ ἡ γυνὴ θυμηρεστάτη καὶ τὰ πάντα ἀρίστη, μυρία δείγματα τῆς φιλανδρίας ἐνεγκαμένη, τὴν σὺν αὐτῷ τῶν συγγενῶν ἀπόλειψιν, τὴν ἐκ τῆς οἰκείας ἀνενδοίαστον μετάστασιν, τὰς ἐπὶ τῆς ἀλλοδαπῆς συνεχεῖς καὶ ἐπαλλήλους πλάνας, τὰς κατὰ λιμὸν ἐνδείας, τὰς ἐν πολέμοις συστρατείας.
246Her zaman ve her yerde yanındaydı; hiçbir yeri ve hiçbir anı kaçırmazdı. Hayatın ve hayattaki işlerin gerçek bir ortağıydı; iyiliklerden de kötülüklerden de eşit pay almayı doğru bulurdu. Bazı kadınlar gibi kötü günlerden kaçıp iyi günleri gözlemezdi; ikisindeki payı da bir eşe düşen ve yaraşan pay olarak bütün isteğiyle üstlenirdi.
ἀεὶ γὰρ καὶ πανταχοῦ παρῆν οὐδένα τόπον ἢ καιρὸν ἀπολείπουσα, κοινωνὸς ὄντως βίου καὶ τῶν κατὰ τὸν βίον πραγμάτων, ἐξ ἴσου δικαιοῦσα μετέχειν ἀγαθῶν ὁμοῦ καὶ κακῶν· οὐ γὰρ ὥσπερ ἔνιαι τὰς μὲν κακοπραγίας ἀπεδίδρασκε, ταῖς δ’ εὐτυχίαις ἐφήδρευεν, ἀλλὰ τὸν ἐν ἀμφοτέραις κλῆρον ὡς ἐπιβάλλοντα καὶ ἁρμόττοντα γαμετῇ μετὰ προθυμίας πάσης ἀνεδέχετο.
247Bu kadın hakkında anlatılacak pek çok övgü olsa da yalnız birini anacağım; o da ötekilerin en açık delili olacaktır. Çocuğu olmayan, kısır bir kadındı; Tanrı'nın sevdiği bu evin büsbütün soysuz kalmasından korkarak kocasının yanına gelip ona şöyle dedi:
πολλὰ δὲ ἔχων ἐγκώμια τῆς ἀνθρώπου διεξιέναι, ἑνὸς ὑπομνησθήσομαι, ὃ γενήσεται καὶ τῶν ἄλλων σαφεστάτη πίστις. ἄγονος γὰρ οὖσα καὶ στεῖρα, δείσασα μὴ κατὰ τὸ παντελὲς ἔρημος γενεᾶς ὁ θεοφιλὴς οἶκος ἀπολειφθῇ, προσελθοῦσα τῷ ἀνδρί φησι τάδε·
248"Uzun zamandır birbirimizi hoşnut ederek birlikte yaşıyoruz. Ama hem bizim bir araya gelmemizin hem de tabiatın kadınla erkeği birleştirmesinin sebebi olan çocuk doğurma gerçekleşmedi; benden, artık yaşı geçmiş olduğum için, bundan sonra da beklenmiyor.
„πολὺν μὲν ἤδη χρόνον συμβιοῦμεν ἀλλήλοις εὐαρεστοῦντες, οὗ δὲ χάριν καὶ αὐτοὶ συνεληλύθαμεν καὶ ἡ φύσις τὴν ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς ἡρμόσατο κοινωνίαν, τέκνων γένεσις οὐκ ἔστιν, ἀλλ’ οὐδ’ εἰσαῦθις ἐξ ἐμοῦ γε ὑπερήλικος ἤδη γεγονυίας ἐλπίζεται.
249Benim kısırlığımın zararını sen de görme; bana olan sevgin yüzünden, baba olabilecekken bundan alıkonma. Başka bir kadını kıskanmam; çünkü onu akılsızca bir arzuyla değil, tabiatın zorunlu bir kanununu yerine getirmek için alacaksın.
μὴ δὴ παραπόλαυε τῆς ἐμῆς ἀγονίας μηδ’ ἕνεκα τῆς πρὸς ἐμὲ εὐνοίας αὐτὸς δυνάμενος εἶναι πατὴρ κεκώλυσο· ζηλοτυπία γὰρ οὐκ ἂν γένοιτό μοι πρὸς ἑτέραν, ἣν οὐ δι’ ἐπιθυμίαν ἄλογον ἄξῃ, νόμον δὲ φύσεως ἐκπιμπλὰς ἀναγκαῖον.
250Bu yüzden benim eksiğimi tamamlayacak olan kadını sana gelin olarak vermekte gecikmeyeceğim. Çocuk sahibi olma dileklerimiz gerçekleşirse doğacak çocuklar meşru olarak senin, evlat edinilmiş olarak da kesinlikle benim olacak.
οὗ χάριν οὐχ ὑπερθήσομαι νυμφοστολεῖν ὡς τὸ ἐνδέον ἐμοὶ μέλλουσαν ἐκπληροῦν· καὶ εἴ γε ἀπαντήσειαν αἱ περὶ σπορᾶς τέκνων εὐχαί, σὰ μὲν ἔσται τὰ γεννώμενα γνήσια, θέσει δὲ πάντως ἐμά.
251Kıskançlıktan kuşkulanılmasın diye, istersen benim cariyemi al. Bedenince köle, ama düşüncesince hür ve soyludur. İlk kez evime getirildiği günden beri yıllar boyu onu denedim ve sınadım. Soyca Mısırlıdır, ama prohairesis'i bakımından İbranidir.
πρὸς δὲ τὸ ἀνύποπτον τῆς ζηλοτυπίας ἐμήν, εἰ βούλει, θεράπαιναν ἀγαγοῦ, τὸ μὲν σῶμα δούλην, ἐλευθέραν δὲ καὶ εὐγενῆ τὴν διάνοιαν, ἧς ἐκ πολλῶν χρόνων πεῖραν ἔλαβον καὶ βάσανον, ἀφ’ ἧς ἡμέρας τὸ πρῶτον εἰς τὴν ἐμὴν οἰκίαν ἤχθη, γένος μὲν Αἰγυπτίαν, τὴν δὲ προαίρεσιν Ἑβραίαν.
252Çok malımız ve bol servetimiz var, hem de yabancı göçmenler gibi değil; çünkü artık yerlilerden en parlak talihe sahip olanları bile geçiyoruz. Ama hiçbir mirasçı ve halef belirlenmiş değil; oysa benim öğütlerime uyarsan olabilir."
ἔστι μὲν ἡμῖν οὐσία πολλὴ καὶ ἄφθονος πλοῦτος, οὐχ ὡς μετοίκοις — ἤδη γὰρ τῶν αὐτοχθόνων τοὺς ἐν εὐτυχίαις λαμπραῖς ὑπερβάλλομεν —, κληρονόμος δ’ οὐδεὶς ἀποδέδεικται καὶ διάδοχος, καίτοι γε εἶναι δυνάμενος, ἂν ταῖς ἐμαῖς παραινέσεσι πεισθῇς.“
253İbrahim karısının hep yenilenen ve tazeliğini koruyan kocasına bağlılığına, geleceği inceleyen ve önceden düşünen tabiatına daha da hayran kaldı; onun sınayıp seçtiği kadını çocuk sahibi olana kadar yanına aldı. En açık anlatanların dediğine göre, yalnız gebe kalana kadar; kadın gebe kalınca da çok geçmeden, hem tabiatından gelen kendine hâkim olma sayesinde hem de karısına gösterdiği saygıdan ötürü ondan uzak durdu.
ὁ δὲ θαυμάσας τῆς γυναικὸς ἔτι μᾶλλον τὴν ἀεὶ καινουμένην φιλανδρίαν καὶ νεάζουσαν καὶ τὸ περὶ τοῦ μέλλοντος ἐξεταστικὸν καὶ προμηθὲς ἄγεται τὴν ὑπ’ αὐτῆς δοκιμασθεῖσαν ἄχρι τοῦ παιδοποιήσασθαι, ὡς δ’ οἱ σαφέστατα διηγούμενοί φασιν, ἄχρι τοῦ μόνον ἐγκύμονα γενέσθαι· γενομένης δ’ οὐκ εἰς μακράν, ἀποσχέσθαι διά τε φυσικὴν ἐγκράτειαν καὶ τὴν τιμήν, ἣν ἀπένεμε τῇ γαμετῇ.
254Böylece cariyeden hemen o zaman bir oğul doğar; uzun zaman sonra da, birbirlerinden çocuk sahibi olmaktan ümitlerini kestikleri hâlde, meşru bir oğul doğar. Cömert Tanrı, iyiliklerinin ödülü olarak her umudu aşan bir ödül vermişti.
γίνεται μὲν οὖν υἱὸς ἐκ τῆς θεραπαινίδος εὐθὺς τότε, γίνεται δὲ καὶ μακροῖς χρόνοις ὕστερον γνήσιος ἀπεγνωκόσι τὴν ἐξ ἀλλήλων γένεσιν, ἆθλον καλοκἀγαθίας ἐλπίδος πάσης τελειότερον τοῦ φιλοδώρου θεοῦ παρασχόντος.
255Kadın hakkında bu kadar örnek yeter. Bilgeye ait övgüler ise daha çoktur; bunların bir kısmını biraz önce anlattım. Şimdi karısının ölümüyle ilgili, geçiştirilmemesi gereken bir davranışını da anlatacağım.
Τοσαῦτα μὲν ἀπόχρη δείγματα περὶ τῆς γυναικὸς εἰρῆσθαι, πλείω δ’ ἐστὶν ἐγκώμια τοῦ σοφοῦ, ὧν ὀλίγῳ πρότερον ἔνια διεξῆλθον· λέξω δὲ καὶ τὸ περὶ τὴν τελευτὴν τῆς γυναικὸς οὐκ ἄξιον ἔργον ἡσυχασθῆναι.
256Sözümüzün gösterdiği ve kutsal bildirilerin anlattığı gibi bir hayat ortağını yitirdiğinde, acı artık soyunup psykhē'sine karşı güreşmek için tozlanırken, bir atlet gibi ona üstün geldi. Tabiatça tutkuların hasmı olan aklı iyice güçlendirip cesaretlendirdi; bütün hayatı boyunca danışmanı olarak başvurduğu bu aklın, en iyi ve en yararlı öğütleri veren aklın sözünü o zaman özellikle dinlemeyi uygun gördü.
τοιαύτην γὰρ ἀποβαλὼν κοινωνὸν τοῦ σύμπαντος βίου, οἵαν ἔδειξεν ὁ λόγος καὶ μηνύουσιν οἱ χρησμοί, τῆς λύπης ἐπαποδυομένης ἤδη καὶ κατὰ τῆς ψυχῆς κονιομένης ὥσπερ ἀθλητὴς ἐπεκράτησε ῥώσας καὶ θαρσύνας εὖ μάλα τὸν ἀντίπαλον φύσει τῶν παθῶν λογισμόν, ᾧ συμβούλῳ παρὰ πάντα τὸν βίον χρώμενος τότε διαφερόντως ἠξίωσε πείθεσθαι τὰ βέλτιστα παραινοῦντι καὶ συμφέροντα.
257Öğütler şunlardı: Çok yeni ve görülmemiş bir felaketmiş gibi ölçüyü aşarak çırpınmamak; hiçbir acı verici şey olmamış gibi duygusuz da davranmamak; uçlar yerine ortayı seçip duygularını ölçülü tutmaya çalışmak; tabiat kendisine borçlu olunanı geri aldığı için kızmamak, başa geleni ise sessizce
ἦν δὲ ταυτί· μήτε πλέον τοῦ μετρίου σφαδᾴζειν ὡς ἐπὶ καινοτάτῃ καὶ ἀγενήτῳ συμφορᾷ μήτε ἀπαθείᾳ καθάπερ μηδενὸς ὀδυνηροῦ συμβεβηκότος χρῆσθαι, τὸ δὲ μέσον πρὸ τῶν ἄκρων ἑλόμενον μετριοπαθεῖν πειρᾶσθαι, τῇ μὲν φύσει τὸ οἰκεῖον χρέος ἀπολαβούσῃ μὴ δυσχεραίνοντα, τὸ δὲ συμβεβηκὸς ἡσυχῇ
258ve yumuşaklıkla hafifletmek. Bunların tanıkları, yalancı tanıklıkla suçlanmaları caiz olmayan kutsal kitaplarda yazılıdır. Bu kitaplar onun bedenin başında kısa bir süre gözyaşı döküp ölünün yanından hemen kalktığını bildirir. Görünüşe göre fazla yas tutmayı bilgeliğe yabancı saymıştı; bilgelik ona ölümü psykhē'nin sönmesi değil, bedenden ayrılıp kopması, geldiği yere geri dönmesi olarak görmeyi öğretmişti. Evrenin yaratılışında gösterildiği gibi psykhē Tanrı'dan gelmişti.
καὶ πρᾴως ἐπελαφρίζοντα. μαρτυρίαι δὲ τούτων ἐν ταῖς ἱεραῖς βίβλοις κατάκεινται, ἃς οὐ θέμις ψευδομαρτυριῶν ἁλῶναι, μηνύουσαι ὅτι βραχέα τῷ σώματι ἐπιδακρύσας θᾶττον ἀπανέστη τοῦ νεκροῦ, τὸ πενθεῖν ἐπὶ πλέον, ὡς ἔοικεν, ἀλλότριον ἡγησάμενος σοφίας, ὑφ’ ἧς ἀνεδιδάχθη τὸν θάνατον νομίζειν μὴ σβέσιν ψυχῆς, ἀλλὰ χωρισμὸν καὶ διάζευξιν ἀπὸ σώματος, ὅθεν ἦλθεν ἀπιούσης· ἦλθε δέ, ὡς ἐν τῇ κοσμοποιίᾳ δεδήλωται, παρὰ θεοῦ.
259Nasıl ölçülü bir insan, bir borcu ya da emaneti verene geri öderken üzülmezse, o da tabiat kendine ait olanı geri alırken sızlanmaması, zorunlu olana razı olması gerektiğini düşündü.
καθάπερ δὲ οὐδεὶς ἂν ἄχθοιτο τῶν μετρίων χρέος ἢ παρακαταθήκην ἀποτίνων τῷ προεμένῳ, τὸν αὐτὸν τρόπον οὐδὲ τῆς φύσεως ἀπολαμβανούσης τὰ οἰκεῖα χαλεπαίνειν ᾤετο δεῖν, ἀλλὰ τοῖς ἀναγκαίοις ἀσμενίζειν.
260Ülkenin ileri gelenleri acısını paylaşmaya geldiklerinde, kendi aralarında yas tutanlar için yapılması âdet olan şeylerden hiçbirini görmediler: ne feryat, ne ağıt, ne dövünme; ne erkeklerden ne kadınlardan. Bütün ev halkında ise dengeli ve ayık bir hüzün vardı. Adamın başka bakımlardan hayatına da önceden hayran kalmış olan bu kişiler, buna da son derece şaştılar.
ὡς δ’ ἧκον οἱ ἐν τέλει τῶν κατὰ τὴν χώραν συναλγήσοντες, ἰδόντες οὐδὲν τῶν ἐν ἔθει παρ’ αὐτοῖς γινομένων ἐπὶ τοῖς πενθοῦσιν, οὐκ ὀλόφυρσιν, οὐ θρῆνον, οὐ κοπετόν, οὐκ ἀνδρῶν, οὐ γυναικῶν, ἀλλὰ τῆς συμπάσης οἰκίας εὐσταθῆ καὶ νηφάλιον κατήφειαν, ἐθαύμαζον οὐ μετρίως καὶ τὸν ἄλλον βίον προκαταπεπληγμένοι τοῦ ἀνδρός.
261Sonra onun aretē'sinin büyüklüğünü ve güzelliklerini içlerinde tutamayarak (çünkü hepsi seçkindi) yanına gelip haykırdılar: "Sen aramızda Tanrı tarafından konmuş bir kralsın" (Tekvin 23, 6). Çok doğru söylüyorlardı. Çünkü öteki krallıklar insanlar tarafından kurulur: savaşlarla, seferlerle ve sayısız kötülükle; egemenlik peşinde koşanlar bu kötülükleri birbirlerini öldürerek birbirlerinin başına getirir, birbirlerine karşı kara, atlı ve deniz kuvvetleri dikerler. Bilgenin krallığını ise Tanrı verir. Erdemli adam onu devralınca kimsenin kötülüğüne sebep olmaz; aksine barış ve iyi düzen ilan ederek bütün tebaasının iyiliklere hem sahip olmasına hem de onlardan yararlanmasına sebep olur.
εἶτ’ οὐ στέγοντες ἐν ἑαυτοῖς τὰ τῆς ἀρετῆς αὐτοῦ μεγέθη καὶ κάλλη — πάντα γὰρ ἦν ἐξαίρετα — προσελθόντες ἐξεφώνησαν „βασιλεὺς παρὰ θεοῦ εἶ σὺ ἐν ἡμῖν“ (Gen. 23, 6), ἀληθέστατα λέγοντες· αἱ μὲν γὰρ ἄλλαι βασιλεῖαι πρὸς ἀνθρώπων καθίστανται, πολέμοις καὶ στρατείαις καὶ κακοῖς ἀμυθήτοις, ἅπερ ἀντεπιφέρουσιν ἀλληλοκτονοῦντες οἱ δυναστειῶν ἐφιέμενοι, πεζὰς καὶ ἱππικὰς καὶ ναυτικὰς δυνάμεις ἐπιτειχίζοντες· τὴν δὲ τοῦ σοφοῦ βασιλείαν ὀρέγει θεός, ἣν παραλαβὼν ὁ σπουδαῖος οὐδενὶ μὲν αἴτιος γίνεται κακοῦ, πᾶσι δὲ τοῖς ὑπηκόοις ἀγαθῶν κτήσεως ὁμοῦ καὶ χρήσεως, εἰρήνην καὶ εὐνομίαν καταγγέλλων.
262Kutsal bildirilerle tanıklık edilmiş, yazıya geçirilmiş bir övgüsü de vardır; Musa bu bildirileri peygamber olarak almıştı. Bu övgüde onun "Tanrı'ya inandığı" (Tekvin 15, 6) bildirilir. Söylemesi çok kısa, ama işle gerçekleştirilmesi çok büyük bir şeydir bu. Çünkü başka neye inanmalı?
Ἔστι δὲ καὶ ἀνάγραπτος ἔπαινος αὐτῷ χρησμοῖς μαρτυρηθείς, οὓς Μωυσῆς ἐθεσπίσθη, δι’ οὗ μηνύεται ὅτι „ἐπίστευσε τῷ θεῷ“ (Gen. 15, 6), ὅπερ λεχθῆναι μὲν βραχύτατόν ἐστιν, ἔργῳ δὲ βεβαιωθῆναι μέγιστον. τίνι γὰρ ἄλλῳ πιστευτέον;
263Hükümranlıklara mı, şana ve onurlara mı, servet bolluğuna ve soyluluğa mı, sağlığa ve hislerin keskinliğine mi, yoksa bedenin gücüne ve güzelliğine mi? Ama her iktidar kaygandır; pusuda bekleyen sayısız rakibi vardır. Bir yerde sağlamlaşsa bile, hükümranlıktakilerin yaptığı ve uğradığı sayısız kötülükle sağlamlaşır.
ἆρά γε ἡγεμονίαις ἢ δόξαις καὶ τιμαῖς ἢ περιουσίᾳ πλούτου καὶ εὐγενείᾳ ἢ ὑγείᾳ καὶ εὐαισθησίᾳ ἢ ῥώμῃ καὶ κάλλει σώματος; ἀλλὰ ἀρχὴ μὲν πᾶσα σφαλερὸν μυρίους ἔχουσα τοὺς λοχῶντας ἐφέδρους· εἰ δέ που καὶ βεβαιωθείη, μετὰ μυρίων ὅσων κακῶν, ἃ δρῶσι καὶ πάσχουσιν οἱ ἐν ταῖς ἡγεμονίαις, βεβαιοῦται.
264Şan ve onurlar en kaygan mülktür; düşünmeden konuşan insanların gelişigüzel karakterlerinde ve uçarı sözlerinde sallanır durur. Kalıcı olsa bile, tabiatı gereği gerçek bir iyiliğe sahip değildir.
δόξαι δὲ καὶ τιμαὶ κτῆμα σφαλερώτατον, ἐν ἀκρίτοις ἤθεσι καὶ πτηνοῖς λόγοις ἀνεξετάστων ἀνθρώπων σαλεῦον· κἂν εἰ παραμένοι, γνήσιον ἀγαθὸν ἔχειν οὐ πέφυκε.
265Servet ve soyluluk en kötü insanlara da yakıştırılır. Yalnız erdemlilere ait olsalar bile, sahiplerinin değil, atalarının ve talihin övgüsüdür.
πλοῦτοι δὲ καὶ εὐγένειαι προσορίζονται μὲν καὶ τοῖς φαυλοτάτοις· εἰ δὲ καὶ μόνοις σπουδαίοις, ἐγκώμια προγόνων καὶ τύχης ἀλλ’ οὐ τῶν ἐχόντων εἰσίν.
266Bedene ait şeylerle övünmek de yakışmaz; çünkü bunlarda akılsız hayvanlar üstündür. Hangi insan, evcil hayvanlar arasında boğadan, yabaniler arasında aslandan daha güçlü ya da daha kuvvetlidir? Kim şahinden ya da kartaldan daha keskin gözlüdür? Kim işitme bakımından hayvanların en uyuşuğu olan eşek kadar şanslıdır? Kim koku almada köpekten daha hassastır? Avcıların dediğine göre köpek iz sürerek, uzaktaki av hayvanlarının üzerine, onları önceden görmeden, şaşmaz bir isabetle koşar. Başkaları için göz neyse, av ve iz köpekleri için de burun odur.
ἀλλ’ οὐδ’ ἐπὶ τοῖς περὶ τὸ σῶμα μέγα φρονεῖν ἄξιον, ἐν οἷς τὰ ἄλογα ζῷα πλεονεκτεῖ· τίς γὰρ ἀνθρώπων ἰσχυρότερος ἢ ῥωμαλεώτερος ταύρου μὲν ἐν ἡμέροις, ἐν δ’ ἀγρίοις λέοντος; τίς δ’ ὀξυωπέστερος ἱέρακος ἢ ἀετοῦ; τίς δὲ περὶ ἀκοὴν εὐτυχὴς οὕτως, ὡς τῶν ζῴων τὸ νωθέστατον, ὄνος; τίς δὲ περὶ τὰς ὀσφρήσεις κυνὸς ἀκριβέστερος, ὅν φασιν οἱ κυνηγετικοὶ ῥινηλατοῦντα τοῖς μακρὰν πτώμασιν εὐσκόπως ἐπιτρέχειν οὐ προϊδόμενον; ὅπερ γὰρ ὄψις ἑτέροις, τοῦτο μυκτῆρες κυσὶ θηρευτικοῖς καὶ ἰχνευτικοῖς.
267Akılsız hayvanların çoğu en sağlıklı ve olabildiğince hastalıksızdır. Güzellik yarışmasında ise bana öyle geliyor ki bazı cansız şeyler bile hem erkeklerin hem kadınların güzelliğini yenebilir ve aşabilir: heykeller, ahşap tasvirler, resimler ve kısacası iki sanatta da başarıyla yapılmış bütün resim ve heykel eserleri. Yunanlar da barbarlar da şehirleri süslemek için bunlara büyük önem verir ve onları en göz önündeki
ὑγιεινότατά γε μὴν καὶ ὡς ἔνι μάλιστα ἄνοσα πλεῖστα τῶν ἀλόγων ζῴων ἐστίν. ἐν δὲ τῷ περὶ κάλλους ἀγῶνι καὶ τῶν ἀψύχων ἔνιά μοι δοκεῖ νικᾶν δύνασθαι τὰς ἀνδρῶν ὁμοῦ καὶ γυναικῶν εὐμορφίας καὶ ὑπερβάλλειν, ἀγάλματα καὶ ξόανα καὶ ζωγραφήματα καὶ συνόλως ὅσα γραφικῆς ἔργα καὶ πλαστικῆς ἐν ἑκατέρᾳ τέχνῃ κατορθούμενα, περὶ ἃ σπουδάζουσιν Ἕλληνες ὁμοῦ καὶ βάρβαροι πρὸς κόσμον τῶν πόλεων ἐν τοῖς ἐπιφανεστάτοις
268yerlere dikerler. Öyleyse yalan olmayan ve sağlam tek iyilik Tanrı'ya imandır: hayatın tesellisi, iyi umutların doluluğu, kötülüklerin kıtlığı ve iyiliklerin bereketi; mutsuzluktan kurtuluş, dindarlığın bilgisi, saadetin mirası; her şeyin sebebine, her şeye gücü yeten ama yalnız en iyisini dileyen Varlık'a dayanmış ve yerleşmiş psykhē'nin her bakımdan iyileşmesi.
χωρίοις ἀνατιθέντες. μόνον οὖν ἀψευδὲς καὶ βέβαιον ἀγαθὸν ἡ πρὸς θεὸν πίστις, παρηγόρημα βίου, πλήρωμα χρηστῶν ἐλπίδων, ἀφορία μὲν κακῶν, ἀγαθῶν δὲ φορά, κακοδαιμονίας ἀπόγνωσις, γνῶσις εὐσεβείας, κλῆρος εὐδαιμονίας, ψυχῆς ἐν ἅπασι βελτίωσις ἐπερηρεισμένης καὶ ἐφιδρυμένης τῷ πάντων αἰτίῳ καὶ δυναμένῳ μὲν πάντα, βουλομένῳ δὲ τὰ ἄριστα.
269Nasıl kaygan bir yolda yürüyenler ayağı kayıp düşer, kuru ve geniş bir yolda yürüyenler ise sendelemeden ilerlerse, psykhē'yi bedensel ve dış şeylerin arasından geçirenler de onu düşmeye alıştırmaktan başka bir şey yapmaz; çünkü bunlar kaygan ve her şeyden daha az sağlamdır. Aretēlere ait incelemeler yoluyla Tanrı'ya koşanlar ise güvenli ve sarsılmaz bir yolda doğru ilerler. Böylece şunu söylemek tamamen doğrudur: O şeylere inanan Tanrı'ya inanmaz; onlara inanmayan ise Tanrı'ya inanmıştır.
καθάπερ γὰρ οἱ μὲν δι’ ὀλισθηρᾶς ὁδοῦ βαδίζοντες ὑποσκελίζονται καὶ πίπτουσιν, οἱ δὲ διὰ ξηρᾶς καὶ λεωφόρου ἀπταίστῳ χρῶνται πορείᾳ, οὕτως οἱ διὰ τῶν σωματικῶν μὲν καὶ τῶν ἐκτὸς τὴν ψυχὴν ἄγοντες οὐδὲν ἀλλ’ ἢ πίπτειν αὐτὴν ἐθίζουσιν — ὀλισθηρὰ γὰρ ταῦτά γε καὶ πάντων ἀβεβαιότατα —, οἱ δὲ διὰ τῶν κατὰ τὰς ἀρετὰς θεωρημάτων ἐπὶ θεὸν σπεύδοντες ἀσφαλῆ καὶ ἀκράδαντον ὁδὸν εὐθύνουσιν, ὡς ἀψευδέστατα φάναι, ὅτι ὁ μὲν ἐκείνοις πεπιστευκὼς ἀπιστεῖ θεῷ,θεῷ. ὁ δ’ ἀπιστῶν ἐκείνοις πεπίστευκε θεῷ.
270Kutsal bildiriler ona yalnız aretēlerin kraliçesi olan Var Olan'a imanı için tanıklık etmez; onu ilk olarak "yaşlı" diye de ilan eder (Tekvin 24, 1). Oysa ondan öncekiler onun üç katı, hatta kat kat fazla yıl yaşamıştı; ama onlardan hiçbirinin bu adla anılmaya layık görüldüğünü öğrenmedik.
ἀλλ’ οὐ μόνον τὴν πρὸς τὸ ὂν πίστιν αὐτῷ μαρτυροῦσιν οἱ χρησμοί, τὴν βασιλίδα τῶν ἀρετῶν, ἀλλὰ καὶ πρῶτον αὐτὸν ἀπεφήναντο „πρεσβύτερον“ (Gen. 24, 1), τῶν πρὸ αὐτοῦ τριπλάσια καὶ πολλαπλάσια ἔτη βιωσάντων, ὧν οὐδένα παρειλήφαμεν ἀξιωθέντα ταύτης τῆς προσρήσεως.
271Belki de bu yerindedir. Çünkü gerçekten yaşlı olan, zamanın uzunluğunda değil, övgüye değer ve kusursuz bir hayatta görülür. Bedenle birlikte geçen hayatta uzun bir ömrü iyilik ve güzellikten yoksun tüketenlere uzun ömürlü çocuklar demek gerekir; çünkü ak saça yaraşır dersleri hiç öğrenmemişlerdir. Phronēsis'e, bilgeliğe ve Tanrı'ya imana âşık olan kimseye ise haklı olarak "yaşlı" denebilir; bu ad "ilk" kelimesinden türetilmiştir.
καὶ μήποτ’ εἰκότως· ὁ γὰρ ἀληθείᾳ πρεσβύτερος οὐκ ἐν μήκει χρόνων ἀλλ’ ἐν ἐπαινετῷ καὶ τελείῳ βίῳ θεωρεῖται. τοὺς μὲν οὖν αἰῶνα πολὺν τρίψαντας ἐν τῇ μετὰ σώματος ζωῇ δίχα καλοκἀγαθίας πολυχρονίους παῖδας λεκτέον, μαθήματα πολιᾶς ἄξια μηδέποτε παιδευθέντας, τὸν δὲ φρονήσεως καὶ σοφίας καὶ τῆς πρὸς θεὸν πίστεως ἐρασθέντα λέγοι τις ἂν ἐνδίκως εἶναι πρεσβύτερον, παρωνυμοῦντα τῷ πρώτῳ.
272Çünkü bilge gerçekten insan soyunun ilkidir: gemide dümenci, şehirde yönetici, savaşta komutan, bedende psykhē, psykhē'de nous gibi; yine evrende gök, gökte Tanrı gibi.
τῷ γὰρ ὄντι πρῶτος ὁ σοφὸς τοῦ ἀνθρώπων γένους, ὡς κυβερνήτης μὲν ἐν νηΐ, ἄρχων δ’ ἐν πόλει, στρατηγὸς δ’ ἐν πολέμῳ, καὶ ψυχὴ μὲν ἐν σώματι, νοῦς δ’ ἐν ψυχῇ, καὶ πάλιν οὐρανὸς μὲν ἐν κόσμῳ, θεὸς δ’ ἐν οὐρανῷ.
273Tanrı da adamın kendisine olan imanına hayran kalarak ona karşılık olarak güvence verir: vaat ettiği armağanları yeminle pekiştirir. Artık yalnız Tanrı'nın bir insanla konuşması gibi değil, bir dostun tanıdığıyla konuşması gibi konuşur. "Kendi üzerime ant içtim" (Tekvin 22, 16) der; oysa O'nun sözü zaten yemindir. Bunu, İbrahim'in aklı öncekinden de sarsılmaz ve sağlam bir biçimde yerleşsin diye yapar.
ὃς τῆς πρὸς αὐτὸν πίστεως ἀγάμενος τὸν ἄνδρα πίστιν ἀντιδίδωσιν αὐτῷ, τὴν δι’ ὅρκου βεβαίωσιν ὧν ὑπέσχετο δωρεῶν, οὐκέτι μόνον ὡς ἀνθρώπῳ θεός, ἀλλὰ καὶ ὡς φίλος γνωρίμῳ διαλεγόμενος· φησὶ γὰρ "κατ’ ἐμαυτοῦ ὤμοσα“ (Gen. 22, 16), παρ’ ᾧ ὁ λόγος ὅρκος ἐστίν, ἕνεκα τοῦ τὴν διάνοιαν ἀκλινῶς καὶ παγίως ἔτι μᾶλλον ἢ πρότερον ἐρηρεῖσθαι.
274Öyleyse erdemli adam yaşlı ve ilktir, öyle de denilsin; akılsız olan herkes ise genç ve sondur, çünkü düzeni bozan ve en uçta duran şeylerin peşinden gider. Bunlar hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.
πρεσβύτερος μὲν οὖν καὶ πρῶτος ἔστι τε καὶ λεγέσθω ὁ ἀστεῖος, νεώτερος δὲ καὶ ἔσχατος πᾶς ἄφρων, τὰ νεωτεροποιὰ καὶ ἐν ἐσχατιαῖς ταττόμενα μετιών. ταῦτα μὲν οὖν ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω.
275Övgülerin çokluğuna ve büyüklüğüne bilgenin başı gibi bir taç koyarak, bu adamın ilahi kanunu ve bütün ilahi buyrukları yerine getirdiğini söyler (Tekvin 26, 5). Bunu yazılı metinlerden öğrenmemişti; yazılmamış tabiatın yönlendirmesiyle sağlıklı ve hastalıksız dürtülere uymaya özen göstermişti. Tanrı'nın kabul ettiği şeylere insanların kesin bir inançla inanmaktan başka ne yapması yakışır?
τῷ δὲ πλήθει καὶ μεγέθει τῶν ἐπαίνων ἐπιτιθεὶς ὥσπερ τινὰ κεφαλὴν τοῦ σοφοῦ φησιν, ὅτι τὸν θεῖον νόμον καὶ τὰ θεῖα προστάγματα πάντα ἐποίησεν ὁ ἀνὴρ οὗτος (Gen. 26, 5), οὐ γράμμασιν ἀναδιδαχθείς, ἀλλ’ ἀγράφῳ τῇ φύσει σπουδάσας ὑγιαινούσαις καὶ ἀνόσοις ὁρμαῖς ἐπακολουθῆσαι· περὶ δὲ ὧν ὁ θεὸς ὁμολογεῖ, τί προσῆκεν ἀνθρώπους ἢ βεβαιότατα πιστεύειν;
276Ulusun ilki ve kurucu atası olan kişinin hayatı böyledir. Bazılarının diyeceği gibi kanuna uygun bir hayat; ama benim sözümün gösterdiği gibi, kendisi bir kanun ve yazılmamış bir yasadır.
τοιοῦτος ὁ βίος τοῦ πρώτου καὶ ἀρχηγέτου τοῦ ἔθνους ἐστίν, ὡς μὲν ἔνιοι φήσουσι, νόμιμος, ὡς δ’ ὁ παρ’ ἐμοῦ λόγος ἔδειξε, νόμος αὐτὸς ὢν καὶ θεσμὸς ἄγραφος.