Origenes · Matta İncili Şerhi, 12–17. Kitaplar
17. Kitap
17.1Tapınağa gelip öğretirken başkâhinler ve halkın ileri gelenleri yanına geldi: "Bunları hangi yetkiyle yapıyorsun?" dediler ve devamı, "Ben de size bunları hangi yetkiyle yaptığımı söylemeyeceğim" sözüne kadar (21,23–27).
Üç İncil yazarı önümüzdeki sözü gerekli bularak kaydettiğine göre, başkâhinlerin ve halkın ileri gelenlerinin neyi düşünerek Kurtarıcı'ya bir değil iki soru sorduklarını görmeye değer: Biri "Bunları hangi yetkiyle yapıyorsun?", öteki "Bu yetkiyi sana kim verdi?" Kurtarıcı'nın da yalnız bu durumda, soruyu yanıtlamamak için neden karşı soru sorduğunu görmek gerekir: Onları sorunun cevabına ve meselenin açıklanmasına layık görmüyordu. Bu pasajın, bazılarının sandığı gibi basit ve kolay anlaşılır olmadığı, gizemli olduğu ve derin bir yürek gerektirdiği, dikkatle bakınca açığa çıkacaktır.
Pasajı daha sade alanların gerekçesini savunmaya çalışalım. Şöyle diyeceklerdir: Başkâhinler ve halkın ileri gelenleri iki genel
Buna karşı biri şöyle diyebilir: İsa'nın bunları hangi yetkiyle yaptığını sormak gülünçtü. Çünkü "Şeytan'ın yetkisiyle" diye cevap vermezdi. Kurtarıcı böyle cevap vermezdi demekle kalmıyorum; "günah adamı", "tanrı denilen ya da tapınılan her şeye karşı çıkıp kendini yükselten" bile, soranlara Şeytan'ın yetkisiyle "her türlü kudretli işi" ve "mümkünse seçilmişleri bile şaşırtıp saptıracak belirtileri" yaptığını doğru olarak söylemezdi. O bile, "yitip gidenler" için "her türlü haksızlık aldatmacası" içinde yaptığı "sahte" belirtileri ve harikaları Şeytan'ın yetkisiyle yaptığını söylemezse, Kurtarıcı karşı soru sormamış olsaydı bile, "Tanrı'nın yetkisiyle" demekten başka ne cevap verirdi? Bu kadar açık bir cevap için onların sorması ve Kurtarıcı'nın cevap vermemesi bana saflık gibi geliyor.
Καὶ ἐλθόντος αὐτοῦ εἰς τὸ ἱερὸν προσῆλθον αὐτῷ διδάσκοντι οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ πρεσβύτεροι τοῦ λαοῦ λέγοντες· ἐν ποία ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιεῖς; καὶ τὰ ἑξῆς εως του οὐδὲ ἐγὼ ὑμῖν λέγω ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιῶ (Matth. 21, 23-27). Τριῶν εὐαγγελιστῶν ὡς ἀναγκαῖον ἀναγραψάντων τὸν προκείμενον λόγον, ἂξιον ἰδεῖν ὅ τί ποτε νοοῦντες οἱ ἀρχειρεῖς κοὶ οἱ πρεσβύτεροι τοῦ λαοῦ ἐπυνθάνοντο τοῦ σωτῆρος, οὐχ ἔν πύσμα, ἀλλὰ δύο προσάγοντες αὐτῷ, ἓν μὲν τὸ ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιεῖς; ἓτερον δέ τὸ καὶ τίς σοι ἔδωκε τὴν ἐξουσίαν ταύτην; καὶ τι βουλόμενος ὁ σωτὴρ ἐπὶ τούτου μόνου αντηρώτησεν ὑπέρ τοῦ μὴ πρὸς τό πύσμα ἀποκρίνασθαι· ἑώρα γὰρ οὐκ ἀξίους ἐκείνους τῆς πρὸς τὸ πύσμα ἀποκρίσεως καὶ τῆς τοῦ προβλήματος διηγήσεως. ὅτι δὲ οὐχ, ὡς οἲονταί τινες, ἁπλᾶ ἐστι τὰ κατὰ τὸν τόπον καὶ εὐπερινόητα, ἀλλὰ μυστικὰ καὶ βαθείας δεόμενα καρδίας, δῆλον ἒσται ἐκ τῆς ἐπιστάεως. φερ᾿ οὖν συναγορεύωμεν τῇ πιθανότητι τῶν ἁπλούστερον ἐκδεχομένων τὰ κατὰ τὸν τόπον· φήσουσι γὰρ ὅτι δύο γενικὰς <ἐξουσίας> ἐπιστάμενοι, ἀμείνωφ μέν τὴν τοῦ θεοῦ χειρίστην δέ τὴν τοῦ διαβόλου, οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ πρεσβύτεροι τοῦ λαοῦ ἐπυνθάνοντο τοῦ σωτῆρος, ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ τούτων τῶν δύο ποιεῖ τὰ τεράστια καὶ ἀπὸ τίνος αὐτὴν λαβών. εἶθ᾿ ὁ Ἰησοῦς ὑΠὲρ τοῦ μὴ ἀντιλογῆσαι ἀντηρώτησεν, ἃμα καὶ ἐλέγξαι βουλόμενος τοὺς πῦθομένους αὐτοῦ, ὡς παρὰ τὸν ὀρθὸν λόγον ποιήσαντας ἐν τῷ ἠπιστηκέναι Ἰωάννῃ τῷ βαπτιστῇ. καὶ ἦν αὐτοῦ τὸ ἀντερώτημα δύο οἰκονομούμενον, τόν τε ἐπὶ τῇ εἰς τὸν Ἰωάννην ἀπιστίᾳ ἒλεγχον καὶ τὸ περισπάσαι τοὺς πυθομένους, ἳνα δόξῃ αὐτοῖς εὐλόγως μὴ ἀποκρίνεσθαι. ἀλλ᾿ εἲποι τις ἂν πρὸς ταῦτα ὅτι γελοῖον ἦν τὸ πυνθάνεσθαι ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ἐποίει ὁ Ἰησοῦς· οὐκ ἂν γὰρ ἀπεκρίντο ὅτι ἐν τῇ τοῦ διοβόλου ἐξουσίᾳ καὶ οὔ φημι ὅτι ὁ σωτὴρ τοῦτο οὐκ ἀπεκρίνατο, ἀλλ᾿ οὐδέ »ὁ ἂνθρωπος τἣς ἁμαρτίας, ὁ ἀντικείμενος καὶ ἐπαιρόμενος ἐπὶ πάντα λεγόμενον θεὸν ἢ σέβασμα« εἲποι ἂν τοῖς πυνθανομένοις τὸ ἀληθὲς ὅτι ἐν τῇ τοῦ διαβόλου ἐξουσίᾳ ποιεῖ πᾶσαν δύναμιν μιν καὶ »σημεῖα ἐν οἷς καταπλήξεται καὶ ἀποπλανήσει εἰ δυνατὸν καὶ τοὺς ἐκλεκτούς«. εἰ δὲ οὐδὲ ἐκεῖνος εἲποι ἂν ἐν τῇ τοῦ διαβόλου ἐξουσίᾳ ποιεῖν τὰ σημεῖα καὶ τὰ τέραρατα τοῦ »ψεύδους«, τὰ ἐν πάσῃ ἀπάτῃ ἀδικίας τοῖς ἀπολλυμένοις« ἐπιτελούμενα, πάσῳ πλέον ὁ σωτὴρ οὐκ (εἰ καὶ μὴ ἀντηρώτησεν) ἂλλο τι ἀπεκρίνατο ἢ ὅτι ἐν τῇ τοῦ θεοῦ; πρὸς δέ τὴν οὕτως προφανῆ ἀπόδρισιν καὶ ἐκείνους πυν- θάνεσθαι καὶ τὸν σωτῆρα μὴ ἀποκρίνεσθαι, εὒηθες εἶναί μοι φαίνεται.
17.2Pasajın anlamı belki şöyledir: Tanrısal ve insani şeylerin ve bunların sebeplerinin epistēmēsini içeren Tanrı bilgeliğinde, "bilgelik" ve "bilgi hazineleri" nasıl olmalıysa öyle "hazineler" vardır ve bunlar "gizlidir". "İnsanın söylemesine izin verilmeyen söylenmez sözleri" bilmeye layık görülen biri varsa, o, "Tanrı'nın çağlardan önce" adillerin "yüceliği için önceden belirlediği, gizemli" ve "saklı bilgeliği" bilir. "Bilgelik ve bilginin" gizli hazinelerinde, türlü yetkiler hakkında derin ve söylenemez bilgiler vardır: Bunlar genel olarak iki, ayrıntıda ise bu ikisinin her birinde birden çok ve görülmesi zor türe ayrılır.
İki genel yetki şöyledir: Bir kısmı daha üstün saftandır. Nasıl sıradan olmayan Tanrı adamları, mesut Tanrı melekleri, Tanrı'yı içinde taşıyan Tanrı peygamberleri varsa, Tanrı'nın da bazı yetkileri vardır. Elçi Koloselilere Mektup'ta Mesih'i yüceltirken bunlar hakkında şöyle der: Kurtarıcı "görünmez Tanrı'nın suretidir, bütün yaratılışın ilk doğanıdır; göklerde ve yerde, görünen görünmeyen ne varsa, tahtlar, egemenlikler, yönetimler, yetkiler, her şey onda yaratıldı; her şey onun aracılığıyla ve onun için yaratılmıştır; O her şeyden önce vardır." Demek ki Tanrı'nın altındakilerin bir türü, Mesih'te yaratılmış olan yetkilerdir; bunlar yönetimlerden, tahtlardan ve egemenliklerden başkadır. Her biri, Tanrı tarafından söylenemez bir mertebeye göre, farklılıklarına uygun olarak o yetkinin altında olmaya layık olanların üzerine atanmıştır. Bu yetkiler ve onların altındaki şeyler hakkında "söz çok ve anlatılması zor" olur.
Tanrı'nın yetkileri olduğu gibi, günah adamlarına ve Şeytan'ın meleklerine karşılık gelen, zıt yetkiler de vardır. "Kan ve bedene karşı" değil de güçleri arttığı için daha yukarıdakilere karşı mücadele edenlerin "güreşi", Tanrı'ya saygının atletlerine karşı duran "yetkilere" karşıdır. Tanrı'nın altında birçok saf olduğu gibi, karşı tarafta da yalnız yetkiler yoktur; "bu karanlığın dünya hâkimleri" ve "göklerdeki kötü ruhlar" ile belki yönetimler de vardır. Bana kalırsa her şey, karşıtlık içinde Tanrı'ya ait olanlarla aynı adı taşır.
İsrail'de değişik adlar almış olanlar, yani başkâhinler ve halkın ileri gelenleri, geleneklerden ya da, makul mu makul değil mi bilmiyorum, apokrif metinlerden yola çıkarak yetkiler <ve göktekilerin sırları> hakkında birçok görüş edinmişlerdi. İsa'nın harikaları, yanındaki bir yetki olmadan yapmadığını görüyorlardı. Bu yüzden onun türünü <ve özelliğini> ondan ya da onda bulunduğunu sandıkları epistēmēden öğrenmek istiyorlardı.
O zaman Kurtarıcı'ya soranlar Harun, Elazar, Pinhas gibi ya da hizmeti övgüye layık biçimde görmüş olanlar gibi kutsal ve mesut başkâhinler olsaydı, Musa'nın Tanrı'nın emriyle seçtiklerine benzer ileri gelenler olsaydı, Kurtarıcı onların kendisini sınamak için değil öğrenmeyi severek sorduğunu ve bu kadar yüce derslere layık olduklarını kabul edip bütün dünyanın bile almayacağı bir söze başlamış olurdu. Başlayarak mesut yetkiler, aralarındaki farklar, onların yetki olmaya ve altlarındaki psykhēlerin ya da başka akıllı varlıkların üstüne geçmeye geliş sebebi hakkındaki bilgiyi aktarır; zıt yetkiler konusunu da işler, onların farklarını da gösterirdi. Muhtemelen, "meleklerce düzenlenen kanun" ve "melekler aracılığıyla söylenen söz sağlamsa" sözlerine denk bir şeyi de öğretirdi. Kanuna hizmet eden melekler ve Yazılardaki yetki hakkındaki söze denk olarak diyorum: Mısır harikalarının hangi Tanrı'ya hizmet eden yetkiyle, hangilerinin hangi <zıt yetkilerle> gerçekleştiğini; Musa'nın yılana dönüşen asasına hangi yetkinin hizmet ettiğini, Mısır asalarının ejderhalara dönüşmesine de hangi karşıt yetkinin hizmet ettiğini öğretirdi. Harun'un asasının Mısırlıların asalarını yutmasını sağlayan yetkinin gücünü de söylerdi. Musa'nın elinin kar gibi olmasındaki yetkinin hangisi olduğunu, Mısır büyücüleri Tanrı'nın belirtilerini taklit eder gibi göründüklerinde her seferinde onlarla işbirliği yapan zıt yetkinin hangisi olduğunu da söylerdi. Böylece Mısır'ın on belasını ve kötü melekler aracılığıyla onlara gönderileni de anlatırdı. Halkın Kızıldeniz'den geçişine ve Mısırlıların boğulmasına hangi yetkinin hizmet ettiğini, acı suyun odun sayesinde tatlıya dönmesine hangi yetkinin hizmet ettiğini de söylerdi. Kayadan çıkan suya hizmet eden yetkiyi söyler, mannanın yağışında ve bıldırcınların akınında da aynı ya da başka bir yetkiyi gösterirdi. Aynı mannayı altı gün kurt ve kötü kokuya çeviren, cumartesi günü ise koruyan yetkinin hangisi olduğunu da söylerdi.
Çölün harikalarını Musa'nın ölümüne kadar sayıp dökmem ne gerek? Başkâhinler ve halkın ileri gelenleri sorularının cevabına layık olsalardı, Kurtarıcı'nın yetki hakkında bunları söyleyeceği açıktır. Sen de bütün Yazı'yı dolaşarak benzerini görebilirsin: Güneşin Gibeon'da, ayın Eylon vadisinde durmasının, ondan çok önce Şeria Irmağı'ndan geçilmesinin ve mannanın kesilmesinin yetkisi hangisidir? Hâkimler kitabında da Gideon ve Şimşon'la ilgili şaşırtıcı olaylar gibi bu türden birçok şey aranıp bulunabilir; ayrıca Krallar'dan Samuel, İlyas, Elişa ve Hizkiya'yla ilgili olanlar. Kurtarıcı böyle ilerleyip türlü yetkilerdeki sırrı anlatarak, halkın gördüğü harikaları hangi yetkiyle, ne kadar üstün bir yetkiyle yaptığını öğretirdi: Bu yetki kendisine herhangi bir melekten ya da Tanrı'nın bir hizmetkârından veya Tanrı'nın aşağısındaki birinden değil, doğrudan Baba'dan verilmişti.
Μήποτ᾿ οὖν τὰ κατὰ τὸν τόπον τοιαυτ εστιν. ἐν τῇ σοφίᾳ τοῦ θεοῦ, περιεχούσῃ ἐπιστήμην θείων καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων καὶ τῶν τούτων αἰτιῶν, εἰσὶ »θησαυροὶ« ὁποίους δεῖ εἶναι τοὺς »τῆς σοφίας« θησαυροὺς καὶ »τῆς γνώσεως« καί εἰσιν οὗτοι «ἀπόκρυφοι«· καὶ εἳ τίς ἐστιν ἀξιωθεὶς εἰδέναι τὰ »ἂρρητα ῥήματα. ἃ οὐκ ἒξετιν ἀνθρώπῳ λαλῆσαι«, εἰδείη ἂν τὴν »ἐν μυστηρίῳ σοφίαν«, »τὴν ἀποκεκρυμμένην, ἣν προώρισεν ὁ θεὸς πρὸ τῶν αἰώνων εἰς δοξαν« τῶν δικαίων. εἰσὶν οὖν ἐν τοῖς τῆς σοφίας καὶ τῆς γνώσεως« ἀποκρύφοις θησαυροῖς λόγοι βαθεῖς καὶ ἀπόρρητοι περὶ διαφόρων ἐξουσιῶν, γενικῶς μὲν δύο, εἰδικῶς δὲ καθ΄ ἑκατέραν τῶν δύο πλείονες καὶ δυσθεύρητοι. οἱ δὲ γενικαὶ δύο ἐξουσίαι τοιαῦταί εἰσιν· αἱ μέν εἰσι τοῦ κρείττονος τάγματος, καὶ ὥσπερ εἰσὶν ἄνθρωποι θεοῦ οὐχ οἱ τυχόντες καὶ ἄγγελοι θεοῦ μακάριοι κοὶ προφῆται τοῦ θεοῦ θεοφορούμενοι, οὕτως εἰσί τινες ἐξουσίαι τοῦ θεοῦ, περὶ ὧν ὁ ἀπόστολος Χριστὸν δοξολογῶν λέγει ἐν τῇ πρὸς Κολοσσαεῖς ὅτι· ἐστὶν ὁ σωτὴρ »εἰκὼν τοῦ τοῦ τοῦ ἀοράτου, πρωτότοκος πάσης κτίσεως«, ἐν ᾧ ἐκτίσθη τὰ πάντα ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ ἐπὶ τῆς γῆς, εἴτε ὁρατὰ εἴτε ἀόρατα, εἴτε θρόνοι εἴτε κυριότητες εἴτε ἀρχαὶ εἴτε ἐξουσίαι· τὰ πάντα δι’ αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται· καὶ αὐτός ἐστι πρὸ πάντων«. ἓν οὖν εἶδος τῶν ὑπὸ τὸν θεὸν αἱ ἐν Χριστῷ κτισθεῖσαι ἐξουσίαι, ἕτεροι παρὰ τὰς ἀρχὰς καὶ τοὺς θρόνους καὶ τὰς κυριότητας· καὶ ἑκάστη ἐξουσιάζει τινῶν, τεταγμένη ὑπὸ τοῦ θεοῦ κατά τινα ἀπόρρητον ἀξίαν ἐπὶ τῶν ἀξίων ἐξουσιάζεσθαι κατὰ τὴν δια\φορὰν αὐτῶν ὑπὸ ἑκάστην τῶν ἐξουσιῶν. κοὶ »πολὺς« ἂν »ὁ λόγος καὶ δυσερμήνευτος« εἴη περὶ τῶν κατὰ τὰς ἐξουσίας ταύτας καὶ τῶν ἐξουσιαζομένων ὑπ᾿ αὐτῶν πραγμότων. ὡς δέ εἰσί τινες ἐξουσίαι τοῦ θεοῦ, οὕτως εἰσὶ καὶ ἐναντίαι ἀνάλογον τοῖς τῆς ἁμαρτίας ἀνθρώποις καὶ τοῖς ἀγγέλοις τοῦ διαβόλου. καὶ ἔστι γε τοῖς μηκέτι »πρὸς αἷμα καὶ σάρκα« παλαίουσιν ἀλλὰ διὰ τὸ ἐπαναβεβηκέναι τῇ δυνάμει πρὸς τὰ ὑπὲρ ταῦτα ἀγωνιζομένοις »ἡ πάλη« »πρὸς τὰς« ἀνταγωνιζομένας τοῖς ἀθληταῖς τῆς θεοσεβείας »ἐξουσίας«. ὡς δὲ πλείονα τάγματα ἦν ὑπὸ τὸν θεόν, οὕτως καὶ ἐν τῇ ἐναντίᾳ χώρᾳ οὐ μόνον ἐξουσίαι εἰσὶν ἀλλὰ καὶ κοσμοκράτορες »τοῦ σκότους τούτου« καὶ »πνευματικὰ τῆς πονηρίας ἐν τοῖς ἐπουρανίοις«, τάχα δέ καὶ ἀρχαί, ἐγὼ δ᾿ οἶμαι ὅτι καὶ πάντα ὁμώνυμα τοῖς τοῦ θεοῦ ἐστι κατὰ τὴν ἐναντιότητα. διειληφότες οὖν οἱ τὰ διαφέροντα ὀνόματα κεκληρωμένοι ἐν τῷ Ἰσραήλ, τουτέστιν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ πρεσβύτεροι τοῦ λαοῦ, περὶ ἐξουσιῶν πλείονα <καὶ τῶν ἐν οὐρανῷ μυστηρίων> εἴτε παραδόσεων [εἴτε καὶ] εἴτε καὶ ἐξ ἀποκρύφων (οὐκ οἶδα εὐλόγως ἢ καὶ ἀλόγως) κινούμενοι, ἑώρων τὸν Ἰησοῦν τὰ τεράστια ἐπιτελοῦντα οὐ χωρίς τινος συνούσης αὐτῷ ἐξουσίας. ταύτης οὖν τὸ εἶδος <καὶ τὴν ἰδιότητα> ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ μαθεῖν ἐβούλοντο ἢ τῆς δοκούσης αὐτοῖς ςἶναι ἐπιστήμης ἐν αὐτῷ. Καὶ εἰ μὲν ἦσαν ἀρχιερεῖς τινες ἅγιοι καὶ μακάριοι (ὁποῖος Ἁαρὼν ἢ ὁ Ἐλεάζαρ ἢ ὁ Φινεὲς ἢ ὅσοι ἐπαινετῶς τὰ τῆς λειτουργίας δοετέέσαν) οἱ πυθόμενοι τοῦ σωτῆρος τότε καὶ πρεσβύτεροι παραπλήσιοι οἷς κατ’ ἐντολὴν θεοῦ Μωσῆς ἐξελέξατο, εἰκος οτι ὡς οὐ πειράζουσιν ἀλλὰ φιλομαθοῦσι καὶ ἀξίοις τῶν τηλικούτων μαθημάτων παρέστησεν ἂν ἀρξάμενος ὁ σωτὴρ λόγον, ὃν οὐδὲ ὁ κόσμος ὅλος χωρεῖν ἠδύνατο. καὶ ἀρξάμενος ἂν παρεδίδου τὴν ἐπιστήμην περὶ τῶν μακαρίων ἐξουσιῶν καὶ τῆς διαφορᾶς αὐτῶν καὶ τῆς αἰτίας τοῦ ἐληλυθέναι αὐτὰς ἐπὶ τὸ εἶναι ἐξουσίας καὶ τῶν ὑπ' αὐταῖς, εἴτε ψυχῶν εἴτε κοὶ ὁποιωνποτοῦν λογικῶν, διεξώδευσε δ’ ἂν καὶ τόν περὶ τῶν ἐναντίων ἐξουσιῶν λόγον, κοὶ τὰς διαφορὰς αὐτῶν παρέστησεν ὄν. εἰκὸς δ’ ὅτι ἐδίδαξεν ἂν ἀνάλογον τῷ »ὁ νόμος« »διαταγεὶς δι' ἀγγέλων« καὶ τῷ »εἰ ὁ δι' ἀγγέλων λαληθεὶς λόγος ἐγένετο βέβαιος« (ἀνάλογόν φημι λόγῳ τῷ περὶ τῶν διακονησαμένων τῷ νόμῳ ἀγγέλων καὶ τῆς κατὰ τὰς γραφἂς ἐξουσίας), οἶον ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ διακονουμένῃ τῷ θεῷ ἢ ποίοις <ἐναντίαις ἐξουσίαις> τῶν Αἰγύπτῳ τεραστίων γεγένηται, καὶ τίς μὲν ἡ ἐξουσία διακονουμένη τῇ μεταβαλούσῃ εἰς ὄφιν ῥάβδῳ Μωσέως, τίς δὲ ταύτῃ ἐναντία διακονου- μένη τῇ μεταμορφώσει τῶν Αἰγυπτιακῶν ῥάβδων εἰς δράκοντας· καὶ εἶπεν ἂν τὴν δύναμιν τῆς ἐξουσίας ἀφ' ἧς κατέπιεν ἡ τοῦ Ααρὼν ῥάβδος τὰς τῶν Αἰγυπτίων. εἶπε δ’ ἂν καὶ τίς ἡ ἐξουσία τῆς εἰς χιόνα μεταβολῆς χειρὸς Μωσέως, καὶ ἐκ τῶν ἐναντίων τίων ἦν ἐξουσία συμπνέουσα καθ' ἑκαστον τοῖς ἐπαοιδοῖς τῶν Αἰγυπτίων, ὅτε ἐδόκουν μιμεῖσθαι τὰ σημεῖα τοῦ θεοῦ. καὶ οὕτως ἂν διεξώδευσε τὰς δέκα τῶν Αἰγυπτίων πληγὰς καὶ τὴν κατ’ αὐτῶν ἀποστολὴν λὴν δι' ἀγγέλων πονηρῶν. εἶπε δ’ ἂν καὶ τίς ἐξουσία ὑπηρετήσατο τῇ διὰ τῆς ἐρυθρᾶς θαλάσσης διόδῳ τοῦ λαοῦ καὶ καταποντώσει τῶν Αἰγυπτίων, τίς τε ἐξουσία ὑπηρετήσατο τῇ διὰ ξύλου μεταβολῇ ὕδατος πικροῦ εἰς γλυκύτητα. εἶπε δ' ἂν καὶ τὴν ἐξουσίαν ἢ διηκονήσατο τῷ ἀπὸ πέτρας ὑδατι. καὶ ἤτοι τὴν αὐτὴν ἢ ἄλλην παρέστησεν <ἄν> τῷ τῷ τοῦ ὑετῷ τοῦ μάννα καὶ τῇ τῶν ὀρτυγομητρῶν ἐφόδῳ. εἶπε δ’ ἂν καὶ τίς ἡ ἐξουσία ἡ τὸ αὐτὸ μάννα τῶν μὲν ἓξ ἡμερῶν τρέπουσα εἰς σκώληκας καὶ δυσωδίαν, τῇ δὲ τοῦ σαββάτου ἡμέρᾳ φυλάττουσα. Καὶ τί με δεῖ ἀναλεγόμενον τὰ ἐν τῇ ἐρήμῳ τεράστια μέχρι τῆς Μωσέως τελευτῆς παριστάνειν, ὅτι εἶπεν ἂν ὁ σωτὴρ τὰ περὶ τῆς ἐξουσίας, εἰ ἦσαν ἄξιοι οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ πρεσβύτεροι τοῦ λαοῦ τῆς πρὸς τὸ πύσμα αὐτῶν ἀποκρίσεως ; καὶ σοὶ πάρεστι τὸ ἀνάλογον ἐπερχομένῳ τὴν ὅλην γραφὴν ὁρᾶν, τίς τε ἡ ἐξουσία τοῦ στῆναι τὸν ἥλιον κατὰ Γαβαὼν καὶ σελήνην κατὰ φάραγγα Ἐλώμ, καὶ πολὺ πρότερον τοῦ διοδευθῆναι τὸν Ἰορδάνην ποταμὸν καὶ τοῦ παύσασθαι τὸ μάννα. καὶ ἐπὶ τῆς βίβλου δέ τῶν Κριτῶν πολλὰ ἂν τοιαῦτα ζητηθείη καὶ εὑρεθείη, οἷον περὶ τὸν Γεδεὼν καὶ τὸν Σαμψών, παράδοξα, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν Βασιλειῶν τὰ περὶ τὸν Σαμουὴλ καὶ τὸν Ἠλίαν καὶ τὸν Ἐλισσαῖον καὶ τὸν Ἐζεκίαν. καὶ οὕ- τως ἐπελθὼν ὄν ὁ σωτὴρ καὶ τὸ κατὰ τὰς διαφόρους ἐξουσίας διελθὼν μυστήριον ἐδίδαξεν ἂν ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ καὶ πῶς ὑπερεχούσῃ ἐποίει ἃ ἔβλεπεν ὁ λαὸς τεράστια, δοθείσῃ αὐτῷ οὐκ ἀπό τινος ἀγγέλου καὶ κειτουργοῦ θεοῦ οὐδέ διό τινος τῶν ὑποδεεστέρων τοῦ θεοῦ, ἀλλ' ἀπ' αὐτοῦ τοῦ πατρός.
17.3Ama buradaki başkâhinler ve halkın ileri gelenleri böyle görüşlere hiç layık olmadıkları için onlara cevap vermez, karşı soru sorar. Böylece onlar Yahya hakkında cevap vermeyince, kendisi de "Ben de size bunları hangi yetkiyle yaptığımı söylemeyeceğim" derken boşuna cevap vermiş olmadığını soranlara haklı olarak gösterir.
Bu pasajda şunu araştırıyorum: Bir yetkiyle şaşırtıcı işler yapanların her biri
Biri şunu araştıracaktır: Onları başından savmak için Yahya'yı rastgele mi sordu, sanki başka biri hakkında da sorabilirmiş gibi, yoksa Yahya hakkındaki cevaba göre yetki konusunda ardı gelen şeyleri cevaplamak için zorunlu olarak mı sordu? Bana bu pasaj rastgele değilmiş gibi geliyor. Çünkü Yahya "çölde haykıranın sesi: Rab'bin yolunu hazırlayın" idi ve "İşte elçimi senin önüne gönderiyorum, yolunu önünde hazırlayacak" diyen peygamberin sözünü ettiği kişi de oydu. Bu yüzden, sanırım, onu sorar. Yazılanlar nedeniyle, düşündükten sonra "Bilmiyoruz" diyeceklerini biliyordu; ama "gökten" deselerdi, varsayım olarak Yahya'nın vaftizinin gökten olduğunu söyleyen cevaba uygun düşen yetkiyi söylerdi.
Ἐπεὶ δέ οἱ ἐνταῦθα ἀρχιερεῖς καὶ πρεσβύτεροι τοῦ λαοῦ οὐδαμῶς ἄξιοι ἦσαν τοιούτων θεωρημάτων, μάτων, διὰ τοῦτο αὐτοῖς οὐκ ἀποκρίνεται ἀλλ' ἀντερωτᾷ, ἵνα διὰ τοῦ μὴ ἀποκρίνεσθαι ἐκείνους εἰς τὰ περὶ τοῦ Ἰωάννου καὶ αὐτὸς πείσῃ εὐλόγως τοὺς πυομένους, ὅτι μὴ μάτην αὐτοῖς ἀπεκρίνατο λέγων· οὐδὲ ἐγὼ ὑμῖν λέγω ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιῶ. ζητῶ δὲ κατὰ τὸν τόπον, εἰ ἕκαστος τῶν πεποιηκότων ἔν τινι ἐξουσίᾳ παράδοξα ἐν μιᾷ<ἀεὶ> πεποίηκεν, ἢ τινὲς μὲν κατ᾿ ἀρχὰς ἐν τῇδε προκόψαντες δὲ ἔν τινι μείζονι. πλὴν ὁ σωτὴρ ἔοικεν ἐν μιᾷ ἐξουσίᾳ ταῦτα πεποιηκέναι, ᾗ ἔλαβεν ἀπὸ τοῦ πατρός· τὸ γὰρ οὐδὲ ἐγὼ ὑμῖν λέγω ἐνποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιῶ διδάσκοντος ἦν, ὅτι ἐν ἐξουσίᾳ <μιᾷ> μὲν πεποίηκεν· ἐν ποίᾳ δὲ οὐ παρέστησεν ἐκείνοις, οὐδὲ τὴν ἰδιότητα αὐτῆς ἀνέπτυξε καὶ ὅσα ἂν ὡρίσατο περὶ αὐτῆς παριστὰς αὐτῆς τὸ ἐξαίρετον παρὰ τὰς λοιπὰς ἐξουσίας, ἐν αἷς οἱ πρὸ αὐτοῦ προφῆται πεποιήκεισαν. καὶ νῦν δ᾿ τῷ ἱερῷ, τῇ ἐκκλησίᾳ, ἐστὶν ὁ Χριστὸς καὶ διδάσκει ἐν αὐτῷ καί τινες παραπλήσιοι ἐκείνοις τοῖς ἀρχιερεῦσι καὶ τοῖς πρεσβυτέροις τοῦ λαοῦ πυνθάνονται μὲν αὐτοῦ, οὐ τυγχάνουσι δὲ τῆς ἀποκρίσεως, ἀνάξιοι τοῦ εἰδέναι περὶ ὧν βούλονται μαθεῖν. ζητήσει δέ τις, πότερον βουλόμενος αὐτοὺς ἀποσείσασθαι ἀποκληρωτικῶς ἐπύθετο περὶ τοῦ Ἰωάννου ὡς εἰ καὶ περὶ ἄλλου τινὸς τοιούτου πυθόμενος ἦν, ἢ ἀναγκαίως περὶ τοῦ Ἰωάννου ἐπύθετο, ἵνα πρὸς τὴν περὶ αὐτοῦ ἀπόκρισιν τὰ ἀκόλουθα περὶ τῆς ἐξουσίας ἀποκρινηται. ἐμοὶ δὴ φαίνεται μὴ ἀποκληρωτικῶς εἶναι τὸ κατὰ τὸν τόπον, ἐπεὶ Ἰωάννης »φωνὴ βοῶντος« ἦν »ἐν τῇ ἐρήμῳ· ἑτοιμάσατε τὴν ὁδὸν κυρίου«, καὶ οὗτος ἦν περὶ οὗ ὁ προφήτης ἔλεγεν »ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστελῶ τὸν ἄγγελόν μου πρὸ προσώπου σου, ὃς κατασκευάσει τὴν ὁδόν σου ἔμπροσθέν σου«, διὰ τοῦτο (oἶμαι) πυνθάνεται περὶ αὐτοῦ, οὐκ ἀγνοῶν μὲν ὅτι ἐπισκοπήσαντες ἐροῦσιν ’ οὐκ οἴδαμεν, δαμεν. διὰ τὰ ἀναγεγραμμένα, καθ’ ὑπόθεσιν δέ εἰπὼν ἂν πρὸς τὸ ἐξ οὐρανοῦ τὴν ἀκόλουθον τῇ ἐξ οὐρανοῦ εἶναι τὸ βάπτισμα Ἰωάννου ἀποκρίσει ἐξουσίαν.
17.4"Ne dersiniz? Bir adamın iki oğlu vardı. Birincisine gidip: 'Oğlum, bugün git, bağımda çalış' dedi" ve devamı, "Siz ise görünce bile sonradan pişman olup ona inanmadınız" sözüne kadar (21,28–32).
Bu benzetmeyi yalnız Matta kaydetmiştir. Bana kalırsa, sözü dinlemeyen İsrail ile uluslardan gelecek iman edenlerin halkına dair sözü içerir. İki oğul bunlardır; onları, "oğlunu insan gibi eğiten" Tanrı'dır. Tanrı, "başlangıçtan" beri "edindiği", önceden bilip "önceden belirlediği" birincisine gelip "Oğlum, bugün git, bağımda çalış" dedi. O da oradaki "sıcak" ve yorgunluk yüzünden kaçarak işi erteledi ve "Yapmak istemiyorum" dedi. Ama sonunda, zamanın sonunda, babaya "istemiyorum" dediğine pişman olup bağa geldi ve babanın iradesini yerine getirdi. Birincisi "istemiyorum" dediğinde baba öbürüne de gidip aynısını söyledi. İkincisi "Olur, efendim" diye cevap verdi, ama sözün bağına ve babanın tarlasına gitmedi. Açıktır ki "istemiyorum" deyip sonra pişman olan, gidip bağda çalışan, babasının iradesini <sözle değil> eylemle yapmıştır. Çünkü sözle vaat edip eylemle yapmayan, babanın iradesini yerine getirmeyi reddetmiştir.
Dikkat et, benzetmeyi şunlara da uygulayabilirsin: Daha azını vaat eden ya da bekâret veya İncil'e uygun başka
Τί δέ ὑμῖν δοκεῖ; ἄν θρωπος εἶχε τέκνα δύο· προσελθὼν τῷ πρώτῳ εἶπε· τέκνον, ὕπαγε σήμερον ἐργάζου ἐν τῷ ἀμπελῶνί <μου> κοὶ τὰ ἑξῆς εως του ὑμεῖς δέ ἰδόντες οὐ μετεμελήθητε ὕστερον τοῦ πιστεῦσαι ἐν αὐτῷ. (Matth. 21, 28—32). Μόνος ὁ Ματθαῖος ἀνέγραψε τὴν παραβολὴν ταύτην, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ κεῖ περιέχουσαν τὸν περὶ τοῦ ἀπειθήσαντος Ἰσραὴλ Ἰσραὴλ τῷ λόγον καὶ τὸν περὶ τοῦ πιστεύσοντος λαοῦ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν • οὗτοι γὰρ τὰ δύο τέκνα, ἃ εἶχεν ὁ ὡς ἄνθρωπος τροποφορῶν τὸν υἱὸν αὐτοῦ« θεός. καὶ οὗτος προσελθὼν τῷ πρώτῳ, ὃν »ἐκτήσατο« »ἀπ' ἀρχῆς«, ὃν προέγνω καὶ προώρισεν«, εἰπεν αὐτῷ· τέκνον, ὕπαγε σήμερον ἐργάζου ἐν τῷ ἀμπελῶνί μου. καὶ ὑπερέθετο φεύγων τὸ χωρίον τοῦτο διὰ τὸν ἐν αὐτῷ »καύσωνα« καὶ τοὺς καμάτους καὶ εἶπεν· οὐ θέλω· ἀλλ' ὕστερόν ποτε ἐπὶ συντελείᾳ μεταμεληθεὶς ἐπὶ τῷ εἰρηκέναι τῷ πατρί· οὐ θέλω ἦλθεν εἰς τὸν ἀμπελῶνα καὶ εἰργάσατο τὸ θέλημα τοῦ πατρός. ἡνίκα μέντοι ὁ πρῶτος εἶπεν· οὐ θέλω, προσῆλθεν ὁ πατὴρ τῷ ἑτέρῳ καὶ εἶπεν ὡσαύτως. εἶτα ἀποκριθεὶς ὁ δεύτερος εἶπε μέν· ἐγὼ κύριε, οὐκ ἐλήλυθε δὲ ἐπὶ τὸν ἀμπελῶνα τοῦ λόγου καὶ ἐπὶ τὸν ἀγρὸν τοῦ πατρός. καὶ φανερὸν ὅτι ὁ εἰπ(ὸν οὐ θέλω καὶ ὕστερον μεταμεληθεὶς καὶ ἀπελθὼν καὶ ἐργασάμενος εἰς τὸν ἀμπελῶνα ἐποίησε τὸ θέλημα τοῦ πατρὸς <οὐ τῷ λόγῳ, ἀλλὰ> ἔργῳ· ὁ γὰρ τῷ λόγῳ ἐπαγγειλάμενος καὶ μὴ ποιήσας τοῖς ἔργοις ἠρνήσατο ποιεῖν τὸ θέλημα τοῦ πατρός. πρόσχες δέ εἰ δύνασαι χρῆσθαι τῇ παραβολῇ καὶ πρὸς τοὺς ἐλάττονα μέν ἢ μηδὲν ἐπαγγελλομένους, μήτε παρθενίαν μήτε ἄλλην κατὰ τὸ εὐαγγέλιον <πνευματικὴν> πρᾶξιν, τοῖς δέ ἔργοις παριστάντας τὰ ἐναντία, ἃ μηδέ τὴν ἀρχὴν <ν> το κατὰ φ(ονὰς λόγων ἀγαθῶν πράξεων, ἔτι δέ πρὸς τοὺς μεγάλα μὲν ἐπαγγελλομένους μηδὲν δέ κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν πράττοντας. ὁ μὲν γάρ τις οἱονεὶ λέγει ’ μεῖζον ἢ κατ' ἐμέ, παρθενίαν ταύτην οὐ θέλω, καί· τῆς ἐμῆς ἀξίας βέλτιον τὸ ἀποταζάμενον τῷ βίῳ σχολάζειν τῷ λόγῳ· ὁ δέ φησιν ἕκαστον ἀκούων τῶν ἐν τῇ γραφῇ μεγάλων ἔργο)ν· ἐγὼ κύριε. καὶ ἔστιν ἐδεῖν οἱονεὶ ἐκ μεταμελείας τινὰς ἐπιδιδόντος εἰς τὸ βέλτιον καὶ ἐπιμελουμένους ἑαυτῶν ἐπὶ τὸ κρεῖττον παρὰ τὴν ἀρχῆθεν προσδοκίαν, ἄλλους δὲ προπετέστερον μέν πολλὰ ἐπαγγειλαμένους τοῖς δέ ἔργοις ἀντιπράζαντας ταῖς ἐπαγγελίαις.
17.5Benzetmeden sonra, "istemiyorum" deyip sonradan pişman olan ve gidene karşı şu söz gelir: "Size doğrusunu söyleyeyim, vergi tahsildarları ve fahişeler Tanrı'nın krallığına sizden önce giriyor." "Olur, efendim" deyip gitmeyene karşı ise şu: "Çünkü Yahya size adalet yolunda geldi, ona inanmadınız." Yine öncekine karşı: "Ama vergi tahsildarları ve fahişeler ona inandı"; "Olur, efendim" deyip gitmeyene karşı da: "Siz ise görünce bile sonradan pişman olup ona inanmadınız."
En kötü hayattan Logos'a gelip Mesih'e inananlarla, kanun ve peygamberlerle övünüp Tanrı'nın Oğlu'na inanmayan, ölçüsüz yaşayan ve soydaşlarına karşı daha acımasız olanları karşılaştıran kişi, İsa'nın şu sözünün doğru olduğunu görecektir: Vergi tahsildarları ve fahişeler Tanrı'nın krallığına İsrail'den önce giriyor. İsa'yı görmüş olan o İsrail ise, sonradan da olsa hakikate inanmak için bugüne dek pişman olmuyor.
"Tanrı'nın krallığına sizden önce giriyor" sözüne de dikkat et: Bu söz, İsrail'in Tanrı'nın krallığına <bir gün> girmesini dışlamıyor. Çünkü kimse, önüne geçtiği yere asla gelmeyecek birinin önüne geçmiş olmaz. Bak, belki de şunu gösteriyor: "Ulusların dolgunluğu içeri girince" "bütün İsrail kurtulacak." Burada İsrail'den "bedene göre" olan değil, psykhēnin soyluluğuyla ayırt edilen, anlayışa ve keskin görüşe yatkınlığı olan, ama iman ve iyi yaşam içinde bu yatkınlığına layık biçimde yetişmemiş olan anlaşılsın.
Μετὰ δέ τὴν παραβολὴν ἐπιφέρεται πρὸς μὲν τὸν εἰπόντα οὐ θέλω καὶ ὕστερον μεταμεληθέντα καὶ ἀπελθόντα τὸ ἀμὴν λέγω ὑμῖν ὅτι οἱ τελῶναι κοὶ αἱ πόρνοι προάγουσιν ὑμᾶς εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ θεοῦ, πρὸς δἐ τὸν εἰπόντα ἐγὼ κύριε καὶ μὴ ἀπελθόντα τὸ ἦλθε γὰρ Ἰωάννης πρὸς ὑμᾶς ἐν ὁδῷ δικαιοσύνης, καὶ οὐκ ἐπιστεύσατε αὐτῷ. καὶ πόλιν πρὸς μὲν τὸν πρότερον· οἱ δέ τελῶναι καὶ αἱ πόρνοι ἐπίστευσαν αὐτῷ, πρὸς δἐ τὸν εἰπόντα· ἐγὼ κύριε καὶ μὴ ἀπελθόντα κοὶ τὸ ὑμεῖς εὲ ἰδόντες οὐ μετεμελήθητε ὕστερον του πιστευσαι εν αυτῳ. ἐπιστήσας δέ τις τοῖς ἀπὸ μοχθηροτάτου βίου προσερχομένοις τῷ λόγῳ καὶ πιστεύουσι τῷ χριστῷ καὶ τοῖς αὐχοῦσι τὸν νόμον καὶ τοὺς προφήτας κοὶ ἀπιστοῦσι τῷ υἱῷ τοῦ θεοῦ καὶ ἀκολάστως βιοῦσι καὶ ὠμοτέροις πρὸς τοὺς ὁμοφύλους τυγχάνουσιν, ὄψεται τὸν Ἰησοῦ λό- γον ἀληθῆ, ὅτι οἱ μέν τελῶναι καὶ αἱ πόρναι προάγουσι τὸν Ἰσραὴλ εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ θεοῦ. ὁ δέ ἰδὼν τὸν Ἰησοῦν ἐκεῖνος Ἰσραὴλ οὐδέ μέχρι δεῦρο μεταμελεῖται, ἵνα κἂν ὕστερον πιστεύσῃ τῇ ἀληθείᾳ. πρόσχες δὲ καὶ τῷ προάγουσιν εἰς εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ θεοῦ, οὐκ ἀποκλείοντι τὸν Ἰσραὴλ εἰσέρχεσθαί <ποτε> εἰς τὴν τοῦ θεοῦ· οὐδεὶς γὰρ προάγει τὸν οὐδαμῶς ἐσόμενον ἐν ἐκείνῳ τῷ τόπῳ, ἐν ᾧ προῆξεν. ὅρα οὖν μήποτε ἐμφαίνεται ὅτι, ὅταν »τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν εἰσέλθῃ«, τότε »πᾶς Ἰσραὴλ σωθησεται«. νοείσθω δὲ ὁ Ἰσραὴλ οὐχ ὁ »κατὰ σάρκα«, | ἀλλ᾿ ὁ ἐν τῇ εὐγενείᾳ τῆς ψυχῆς χαρακτηριζόμενος καὶ ἔχων μέν τὸ εὐφυές πρὸς σύνεσιν καὶ τὸ διορατικόν, οὐ μὴν ἀξίως τῆς εὐφυΐας ἀνατραφεὶς ἐν πίστει κοὶ βίῳ ἀγαθῷ.
17.6"Başka bir benzetme dinleyin. Bir ev sahibi bağ dikti, çevresini çitle çevirdi, içinde şarap teknesi kazdı" ve devamı, "meyvelerini veren bir ulusa verilecek" sözüne kadar (21,33–43).
Benzetmeyi daha fazla sorgulamayan ve her kelimesini incelemeyen kimseye, ona şöyle bir açıklama getirilince gayet açık görünür: Bizden önceki halk, Tanrı'nın "payı" olarak benzetmedeki ev sahibinin diktiği bağdı. Tanrı'nın ona bekçiliği çitti; kule tapınak, şarap teknesi sunular yeri; çiftçiler ise halkın ileri gelenleri ve bilgeleriydi. Ev sahibinin yolculuğa çıkması, onlarla birlikte gündüz bulutla, gece <ateş> sütunuyla yürüyen Rab'bin, onları "kutsal dağına ve konutlarına" götürüp yerleştirdikten sonra artık böyle görünmemesiydi. Meyve vaktinin yaklaşması ise, peygamberlerin çiftçilerden ve bağdan meyveyi istedikleri, kanunu almış olduklarına göre artık ona uygun yaşadıklarını göstermelerini istedikleri zamandı. Meyveleri almak için çiftçilere gönderilen köleler ilk peygamberlerdi; halkın yöneticileri ve bilgeleri onları dövüp aşağıladılar, kimini öldürdüler, kimini taşladılar. Bunlardan sonra gelen, ilklerden daha çok olan öteki köleler, Tarihler'in ikinci kitabında, Yeremya'da, On İki Peygamber'de ve Daniel'de adları yazılı olan birçok peygamberin zamanıdır; çünkü Hananya, Azarya ve Mişael'in de peygamber olduğu söylenebilir. Önceki peygamberlerden daha çok olan bunlara da dövüp öldürerek ve taşlayarak aynı şekilde davrandılar.
En sonunda ev sahibi oğlunu, Rabbimiz İsa Mesih'i gönderdi; o, bağı ve çiftçileri utandırabilirdi. Ama başkâhinler, ileri gelenler ve halkın bilgeleri oğlu görünce, onun kendilerinden üstün olduğunu büsbütün hissetmez olmadıklarından, onun mirasçı olduğunu anladılar. Bağın sahibi olmak için onu öldürmeye bile cüret ettiler; dışarı atıp İsrail'in işlerinden uzak sayarak öldürdüler. Öldürdükleri bağ sahibi hemen ölümden dirilerek gelir, kötü çiftçileri kötü biçimde yok eder ve iman edecek halktan olanları, yani bağı başka çiftçilere, kendi elçilerine teslim eder; onlar da vakti gelince meyveleri ev sahibine verirler.
Benzetmeden sonra, yukarıda "Bunları hangi yetkiyle yapıyorsun?" diye soranlar "Kötüleri kötü biçimde yok edecek" ve devamını deyince Kurtarıcı onlara karşılık verir, peygamberlikten şunu öğretir: O, <yapıcılar> tarafından reddedilmişse de, Tanrı katında değerlidir, bütün yapının ve onun birliğinin başıdır; onu görmeyi bilenlerin gözünde hayranlık uyandıran bir baştır. Sonra ulusların çağrılmasına dair peygamberlik ederek, kendisine inanmayan Yahudi öğretmenlere şöyle der: "Tanrı'nın krallığı sizden alınacak ve meyvelerini veren bir ulusa verilecek."
Ama dediğimiz gibi, böyle bir açıklama daha genel olup kelime kelime değildir. "Ruhani" olup "her şeyi" yargılayabilen biri ona birçok itirazda bulunabilir; bunun belirsizliğini, yani buradaki gizli anlamların kapalı kapısını çalar, doğru arayınca bulur, Tanrı'dan isteyince alır. Biz de kendi ölçümüzde bu pasaj için şu düşüncelere ulaşıyoruz: Ev sahibi adam, hakkında "Tanrın Rab, bir insanın oğlunu eğittiği gibi seni eğitti" diye yazılan Tanrı'dır. Çünkü insanlara yararlı olurken yöntemini onlara göre ayarlayıp insani bir tavır aldığı için, bazı benzetmelerde insan olduğu söylenir. Burada ev sahibi adam diye anılması bağ, bağın çevresindeki çit, kazdığı tekne, yaptığı kule, sahip olduğu köleler ve çiftçilere gönderdiği, ikinci kez yolladığı daha çok köleler yüzündendir. Ev sahibi olarak bağı çiftçilere kiraya vermiş, onlardan alıp başkalarına vermiştir.
Yukarıda da yine ev sahibi adam diye anılmıştı: "Göklerin krallığı, sabah erkenden bağı için işçi tutmaya çıkan bir ev sahibine benzer." Ev sahibi olarak bağı vardır, çiftçi tutar; bir de kâhyası vardır, ona "İşçileri çağır, sonuncudan başlayarak birincilere kadar ücretlerini ver" der. Şölen, oğlunun düğünü ve çağrı benzetmesinde ise ev sahibi değil kral denmiştir. Çünkü bir kral olarak ordu gönderen, "kölelerini" yakalayıp aşağılayan ve öldürenleri yok eden, ev sahibinden daha büyüktür; yalnız bir ev sahibi olarak değil, krallık yetkisiyle "hizmetkârlara" düğüne "düğün giysisi" olmadan girenin "ayaklarını ve ellerini bağlamalarını" ve onu "en dıştaki karanlığa atmalarını" söyler. Yukarıda "Bir adamın iki oğlu vardı" dendiğinde ise ne ev sahibi ne kral, yalnızca adam denmiştir.
Demek ki kutsal Yazılar'a göre Tanrı hakkında birçok kavram bulunduğu gibi, ona adam, ev sahibi ya da kral denmesinde de farklar vardır. Bunlar Matta'ya göredir. Luka'ya göre, buradaki benzetmeye benzer olan pasaj onu "Bir adam bağ dikti ve onu çiftçilere kiraya verdi" diyerek adam diye adlandırır. Markos da şöyle der: "Bir adam bağ dikti ve çevresine çit çekti." Yine Luka, çağrı benzetmesini anlatırken "Bir adam büyük bir şölen verdi ve çok kişiyi çağırdı" der. Sen de Tanrı'nın adam diye adlandırıldığı yerleri toplayıp bu konudaki incelemede "ruhani şeyleri ruhani olanlarla" karşılaştırır ve bu pasajları doğru araştırırsan, araştırmanla orantılı olarak Tanrı'ya adam denmesi hakkında daha çok şey bulursun. Ev sahibi olan bu adam bir bağ dikti. Bu kadar büyük bir benzetmeyi sorgulamadan geçmemek için onu daha dikkatle araştırmalıyız.
Ἄλλην παραβολὴν ἀκούσατε. ἄνθρωπος ἦν οἰκοδεσπότης ὃς ἐφύτευσεν ἀμπελῶνα καὶ φραγμὸν αὐτῷ περιέθηκε καὶ ὤρυξεν ἐν αὐτῷ ληνὸν καὶ τὰ ἑξῆς ἕως τοῦ καὶ δοθήσεται ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς. (Matth. 21, 33—43). Τῷ μὴ ἐπὶ πλεῖον βασανίζοντι τὰ τῆς παραβολῆς μηδὲ ἑκάστην λέξιν ἐξετάζοντι πάνυ σαφὴς εἶναι δόξει οὕτως ἂν διηγήσεως τυχοῦσα. ὁ πρὸ ἡμῶν λαὸς καὶ »μερὶς« ὢν τοῦ θεοῦ ὁ φυτευθεὶς ἦν ἀμπελὼν ὑπὸ τοῦ κατὰ τὴν παραβολὴν οἰκοδεσπότου, καὶ ἡ τοῦ θεοῦ φρουρὰ περὶ αὐτὸν ὁ φραγμὸς ἦν καὶ πύργος μὲν ὁ ναὸς ληνὸς δὲ ὁ τόπος τῶν σπονδῶν, καὶ γεωργοὶ οἱ πρεσβύτεροι καὶ σοφοὶ τοῦ λαοῦ, ἀποδημία δὲ τοῦ δεσπότου ὅτε κύριος ὁ συνὼν αὐτοῖς ἐν νεφέλη »ἡμέρας« καὶ »στύλῳ <πυρὸς«> νυκτός, ἕως αὐτοὺς καταφυτεύσῃ εἰσαγαγὼν »εἰς ὄρος ἅγιον« αὐτοῦ »καὶ εἰς εἰς τὰ σκηνώματα αὐτοῦ«, οὐκέτι οὕτως αὐτοῖς ἐπεφαίνετο. ὁ δὲ ἐγγίσας καιρὸς τῶν καρπῶν ὁ χρόνος ἦν τῶν προφητῶν ἀπι- τούντων τόν καρπὸν ἀπὸ τῶν γεωργῶν καὶ τοῦ ἀμπελῶνος, ἵνα ἤδη δείξωσι παρειληφότες τὸν νόμον τὸ βεβιωκέναι κατ’ αὐτόν. δοῦλοι δέ οἱ πρὸς τοὺς γεωργοὺς πεμφθέντες λαβεῖν τοὺς καρποὺς οἱ πρῶτοι προφῆται, οὓς οἱ ἄρχοντες καὶ σοφοὶ τοῦ λαοῦ ὕβρισον τύπτοντες, τινὰς δὲ καὶ ἀνεῖλον καὶ ἄλλους λιθολεύστους πεποιήκασιν. ἄλλοι δέ μετὰ τούτους δοῦλοι πλείονες τῶν πρώτων ὁ καιρὸς τῶν πολλῶν προφητῶν, ὧν τὰ ὀνόματα ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν Παραλειπομένων γέγραπται καὶ ἐν τῷ Ἱερεμίᾳ καὶ τοῖς Δώδεκα καὶ τῷ Δανιήλ· εἴποι γὰρ ἄν τις καὶ τὸν Ἀνανίαν, Ἀζαρίαν, Μισαὴλ προφητας γεγονεναι. καὶ τούτοις οὖν τοῖς πλείοσι παρὰ τοὺς προτέρους προφήτας ὡσαύτως ἐχρήσαντο, τύπτοντες κοὶ ἀναιροῦντες καὶ λιθοβολοῦντες. τελευταῖον δὲ τὸν υἱὸν αὐτοῦ ἀποστέλλει ὁ οἰκοδεσπότης, τὸν γύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν, ἐντρέψαι δυνάμενον τὸν ἀμπελῶνα καὶ τοὺς γεωργούς. ἀλλ᾿ οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ πρεσβύτεροι καὶ οἱ σοφοὶ τοῦ λαοῦ τὸν υἱὸν ἰδόντες. οὐ πάντη ἀναίσθητοι τῆς ἑαυτῶν γενόμενοι ὑπεροχῆς, κληρο- νόμον εἶναι αὐτὸν ὑπειλήφασι. τολμῶσι δὲ καὶ ἀποκτεῖναι αὐτόν, ἵνα αὐτοὶ κύριοι τοῦ ἀμπελῶνος γένωνται, κοὶ ἐκβαλόντες αὐτὸν καὶ ἐξω κρίναντες τῶν τοῦ Ἰσραὴλ πραγμάτων ἀπέκτειναν. καὶ εὐθέως ὁ τοῦ ἀμπελῶνος κύριος ὃν ἀπέκτειναν ἐπιδημεῖ ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν, καὶ κακοὺς κακῶς τοὺς μέν γεωργοὺς ἀπόλλυσιν, ἄλλοις δὲ γεωργοῖς τοῖς ἀποστόλοις ἑαυτοῦ παραδίδωσι τοὺς ἀπὸ τοῦ λαοῦ πιστεύσοντος, τουτέστι τὸν ἀμπελῶνα, οἳ ἀποδιδόασιν ἐν τοῖς ἰδίοις καιροῖς τοὺς καρποὺς τῷ οἰκοδεσπότῃ. εἶτα εἰπόντων μετὰ τὴν παραβολὴν τῶν ἐν τοῖς ἀνωτέρω πυθομένων τὸ ἐν ποίᾳ ἐξουοίᾳ ταῦτα ποιεῖς;« τὰ ἀπὸ τοῦ κακοὺς κακῶς ἀπολέσει αὐτοὺς ὁ σωτὴρ ἀποκρίνεται, διδάσκων αὐτοὺς ἀπὸ τῆς προφητείας ὅτι ὑπ᾿ ἐκείνων μὲν <τῶν οἰκοδόμων> ἀπεδοκιμάσθη, δὲ τῷ θεῷ ἐστιν ἔντιμος καὶ κεφαλὴ τῆς ὅλης οἰκοδομῆς καὶ τῆς κατ᾿ αὐτὴν συνοχῆς, καὶ κεφαλή γε θαυμαστὴ ἐν ὀφθαλμοῖς τῶν εἰδότων βλέπειν αὐτήν. εἶτα, προφητεύων Περὶ τῆς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν κλήσεως, φησὶ τοῖς μὴ πιστεύουσιν εἰς αὐτὸν διδασκάλοις Ἰουδαίων· ἀρθήσεται ἀφ᾿ ὑμῶν ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ καὶ δοθήσεται ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς. Ἀλλ᾿, ὡς προείπομεν , ὁλοσχερεστέρα τις καὶ οὐ κατὰ λέξιν ἐστὶν ἡ τοιαύτη διήγησις· πρὸς ἣν πολλά τις ἂν »πνευματικὸς« ὢν καὶ ἀνακρίνειν δυνάμενος »πάντα« ἐπαπορήσαι, κρούων τὴν ἀσάφεια<ν αὐτῆς, τουτέστι τὴν> κεκλεισμένην θύραν τῶν ἐνταῦθα κεκρυμμένων νοημάτων, καὶ ὀρθῶς ζητήσας εὕροι καὶ αἰτήσας ἀπὸ τοῦ θεοῦ λάβοι. καὶ ἡμεῖς δὲ κατὰ τὸ μέτριον ἡμῶν τοιαῦτα εἰς τὸν τόπον φανταζόμεθα ὅτι ὁ μὲν οἰκοδεσπότης ἄνθρωπος ὁ θεός ἐστι, περὶ οὗ γέγραπται· »ἐτροποφόρησέ σε κύριος ὁ θεός σου ὡς εἴ τις τροποφορήσαι ἄνθρωπος τὸν υἱὸν αὐτοῦ«. οὕτως γάρ, διὰ τὸ τροποφορεῖν καὶ φέρειν ἐν τῷ ἀνθρώπους ὠφελεῖν τρόπον ἀνθρώπινον τὸν ὠφελοῦντα ἀνθρώπους, ἔν τισι παραβολαῖς λέγεται εἶναι ἄνθρωπος. καὶ ἐνταῦθα μὲν ἄνθρωπος οἰκοδεσπότης καλεῖται διὰ τὸν ἀμπελῶνα καὶ τὸν περικείμενον τῷ ἀμπελῶνι φραγμὸν καὶ τὴν ληνὸν ἣν ὤρυξε καὶ τὸν πύργον ὃν ᾠκοδόμησε καὶ οὓς κέκτηται δούλους καὶ οὓς πέμπει πρὸς τοὺς γεωργοὺς καὶ δεύτερον ἀποστέλλει πλείονας. ὡς οἰκοδεσπότης δἐ ἐξέδοτο γεωργοῖς τὸν ἀμπε - λῶνα. ἀφ᾿ ὧν ἀφελὼν αὐτὸν δίδωσιν ἑτέροις. ἔτι δὲ πόλιν ἐν τοῖς ἀνωτέρω ἄνθρωπος οἰκοδεσπότης εἴρηται διὰ τούτων· ὁμοία γάρ ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῳ οἰκοδεσπότῃ, ὅστις ἐξῆθεν ἅμα πρωΐ μισθώσασθαι ἐργάτας εἰς τόν ἀμπελῶνα αὐτοῦ«· καὶ ὡς οἰκοδεσπότης γε ἀμπελῶνα ἔχει καὶ μισθοῦται γεωργούς, ἔστι δὲ αὐτῷ καὶ ἐπίτροπος ᾦ λέγει ’ »κάλεσον τοὺς ἐργάτας καὶ ἀπόδος τὸν μισθόν, ἀρξάμενος ἀπὸ τῶν ἐσχάτων ἕως τῶν πρώτων«. ἐν δέ τῇ περὶ τοῦ δείπνου παραβολῇ καὶ τῶν γόμων τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ καὶ τῆς κλήσεως οὐκ οἰκοδεσπότης ἀλλὰ βασιλεὺς εἴρηται· μείζων γὰρ ἢ οἰκοδεσπότης ἐστὶ πέμπων πέμπων στράτευμα ὡς βασιλεὺς καὶ ἀναιρῶν τοὺς κρατήσαντας »τοὺς τοὺς δούλους αὐτοῦ« καὶ ὑβρίσαντος καὶ ἀποκτείναντας αὐτούς, καὶ ἐν βασιλικῇ ἐξουσίᾳ, οὐχ ὡς οἰκοδεσπότης μόνον, »εἶπε τοῖς διακόνοις« δῆσαι πόδας καὶ χεῖρας« τοῦ εἰσελθόντος εἰς τοὺς γάμους μὴ ἔχοντος »ἔνδυμα γάμου« καὶ ἐκβαλεῖν »αὐτὸν εἰς τὸ ἐξώτερον σκότος«. ὅτε δὲ ἐν τοῖς ἀνωτέρω λέγεται· ἄνθρωπος εἶχε τέκνα δύο«, οὔτε οἰκοδεσπότης οὔτε βασιλεὺς ὠνόμασται ἀλλ’ ἁπλῶς ἄνθρπος. Εἰσὶν οὖν. ὡσπερ πολλαὶ ἐπίνοιαι τοῦ θεοῦ κατὰ τὰς θείας γραφάς, οὕτω καὶ διαφοραὶ τοῦ ἄνθρωπον αὐτόν ὀνομάξεσθαι, ἤτοι ἁπλῶς ἢ οἰκοδεσπότην ἢ βασιλέα. καὶ ταῦτα μὲν κατὰ τὸν Ματθαῖον· κατὰ δέ τὸν Λουκᾶν ἡ ὁμοία τῇ ἐκκειμένῃ παραβολῇ ἄνθρωπον αὐτὸν ὠνόμασεν ἐν τῷ· »ἄνθρωπος ἐφύτευσεν ἀμπελῶνα, καὶ ἐξέδοτο αὐτὸν γεωργοῖς«. ἀλλὰ καὶ Μᾶρκός φησιν· »ἄνθρωπός τις ἐφύτευσεν ἀμπελῶνα, καὶ περιέθηκεν αὐτῷ φραγμόν«. πάλιν τε αὖ ὁ Λουκᾶς τὴν τῆς κλήσεως ἐκτιθέμενος παραβολὴν »ἄνθρωπός τις«, φησίν, ἐποίησε δεῖπνον μέγα, καὶ ἐκάλεσε πολλούς«. κοὶ σὺ δὲ συναγαγὼν εἴ που ὠνό\μασται ἄνθρωπος ὁ θεὸς καὶ »πνευματικὰ πνευματικοῖς« ἐν τῷ περὶ τούτου συγκρίνων λόγῳ καὶ ζητήσας ὀρθῶς τὰ κατὰ τοὺς τόπους, εὕροις ἂν ἀνάλογον τῇ ζητήσει σου πλείονα εἰς τὸ ἄνθρωπον λέγεσθαι τὸν θεόν. οὗτος δὴ ἐφύτευσεν ὁ οἰκοδεσπότης ἄνθρωπος ἀμπελῶνα, ὅντινα ἐπιμελέστερον ζητητέον, μὴ ἀβασανίστως παρερχόμενον τὴν τοσαύτην παραβολήν.
17.7Öyleyse ev sahibi adamın diktiği, ilk ve ikinci çiftçilerden farklı olan bağ nedir? Bu bağ önce saygısız çiftçilere kiraya verilir; ikinci olarak, bağ hakkında cevap verenlere göre, meyvelerini vakti gelince verecek başka çiftçilere kiraya verilir. Kurtarıcı'ya göre de "Tanrı'nın krallığı sizden alınacak ve meyvelerini veren bir ulusa verilecek." Şimdi, önceki <çiftçilerden> alınıp meyvelerini veren ulusa verilen Tanrı'nın krallığının bağla aynı şey olduğunu mu söylemek gerekecek, yoksa bağ başka, Tanrı'nın krallığı başka bir şey midir?
Önce halka bağ dendiğini Yazı'dan gösterip pasajdaki her şeyin böyle bir açıklamaya uyup uymayacağına bakalım. Yeşaya şöyle der: "Sevgilim için, sevgilimin bağına bir ezgi söyleyeyim. Sevgilimin verimli yerde, bir tepede bir bağı oldu. Çevresine çit çektim, kazıklarla destekledim, seçkin asma diktim"
Τις οὖν ὁ ἀμπελὼν ἕτερος ὂν παρὰ τοὺς γεωργοὺς τοὺς πρώτους καὶ τοὺς δευτέρους, ὃν ἐφύτευσεν ὁ οἰκοδεσπότης ἄνθρωπος; ὁ δέ ἀμπελὼν οὗτος πρότερον μέν ἐκοδιδόμενός ἐστι γεωργοῖς ὑβρισταῖς, δεύτερον δέ κατὰ τοὺς ἀποκριναμένους περὶ τοῦ ἀμπελῶνος ἐκδιδόμενος ἄλλοις γεωργοῖς, οἵτινες δώσουσι τους καρπους αυτου εν τοῖς καιροῖς αὐτῶν, κατὰ δὴ τὸν σωτῆρα λέγοντο· ἀρθήσεται ἀφ᾿ ὑμῶν ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ, καὶ δοθήσεται ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς. ἆρα γὰρ δεήσει τοὐτὸν εἰπεῖν εἶναι τὴν βασιλείαν τοῦ θεοῦ τῷ ἀμπελῶνι, αἰρομένην ἀπὸ τῶν προτέρων <γεωρ γῶν> > διδομένην δέ ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς, ἢ ἄλλο μέν εἶναι τὸν ἀμπελῶνα ἄλλο δέ τὴν βασιλείαν τοῦ θεοῦ; ἴδωμεν δέ πρῶτον, παραστήσαντες ἀπὸ τῆς γραφῆς ὅτι ἀμπελὼν καλεῖται ὁ λαός, εἰ δύναται ἐφαρμόσαι Πάντα τὰ κατὰ τὸν τόπον τῇ τοιαύτῃ διηγήσει. φησὶν οὖν Ἡσαΐας· »ᾄσω δὴ τῷ ἠγαπημένῳ ᾆσμα τοῦ ἀγαπητοῦ τῷ ἀμπελῶνί μου. ἀμπελὼν ἀγενήθη τῷ ἠγαπημένῳ ἐν κέρατι ἐν τόπῳ πίονι. καὶ φραγμὸν περιέθηκα καὶ ἐχαράκωσα, καὶ ἐφύτευσα ἄμπελον σωρὴν«
sv.10.p.598 ve devamı, "kanunsuzluk yaptı, adalet değil feryat doğurdu" sözüne kadar.
Yeşaya'nın ezgisini bu benzetmeyle birlikte incelemek, iki metinde de bağın aynı anlama gelip gelmediğini görmek için aktardım. Bak, aktarılan sözlerin nesi benzer, nesi değil; benzerler ile benzemeyenler arasındaki farkları görerek Yazı'nın anlamına öylece dikkat edesin. Benzer olan şudur: "Bağ dikti, çevresini çitle çevirdi, içinde şarap teknesi kazdı ve bir kule yaptı" sözü ile "Sevgilimin verimli yerde, bir tepede bir bağı oldu. Çevresine çit çektim, kazıklarla destekledim, seçkin asma diktim, ortasına bir kule yaptım, içinde bir ön tekne kazdım" sözü. "Bağ dikti" sözüyle "seçkin asma diktim" sözünü, "çevresini çitle çevirdi" sözüyle "çevresine çit çektim" sözünü, "içinde şarap teknesi kazdı" sözüyle "içinde bir ön tekne kazdım" sözünü, "kule yaptı" sözüyle de
καὶ τὰ ἐξῆς εως του ἐποίησε δὲ ἀνομίαν κοὶ οὐ δικαιοσύνην ἀλλὰ κραυγήν«. Ἐξεθέμην δὴ τὸ ἀπὸ τοῦ Ἡσαΐου ᾆσμα βουλόμενος αὐτὸ συνεξετάσαι <ταύτῃ> τῇ παραβολῇ, κατὰ τοῦ αὐτοῦ κεῖται ὁ ἀμπελὼν σημαινομένου ἐν ἑκατέρᾳ τῇ γραφῆ. καὶ ὅρα, τίνα μὲν ὄμοια ἔχουσιν αἱ ἐκτεθεῖσαι λέξεις τίνα δέ οὐχ ὅμοια, ἵνα βλέπων τὰς διαφορὰς τῶν ὁμοίων πρὸς τὰ ἀνόμοια οὕτως ἐπιστήσῃς τῷ νῷ τῆς γραφῆς. ὅμοιον οὖν | τὸ ἐφύτευσεν ἀμπελῶνα, καὶ φραγμὸν αὐτῷ περιέθηκε καὶ ὤρυξεν ἐν αὐτῷ ληνὸν καὶ ᾠκοδόμησε πύργον τῷ »ἀμπελὼν ἐγενήθη τῷ ἠγαπημένῳ ἐν κέρατι ἐν τόπῳ πίονι. καὶ φραγμὸν περιέθηκα καὶ ἐχαράκωσα, καὶ ἐφύτευσα ἄμπελον σωρήκ, καὶ ᾠκοδόμησα πύργον ἐν μέσῳ αὐτοῦ, καὶ Προλήνιον ὥρυξα ἐν αύτῷ«. παράθες γὰρ τῷ ἐφύτευσεν ἀμπελῶνα τὸ ἐφύτευσα ἄμπελον σωρήκ«, καὶ τῷ φραγμὸν αὐτῷ περιέθηκε τὸ »φραγμὸν περιέθηκα«, καὶ τῷ ὤρυξεν ἐν αὐτῷ ληνὸν τὸ »καὶ προλήνιον ὤρυξα ἐν αὐτῷ«, καὶ τῷ ᾠκοδόμησε πύργον τὸ
sv.10.p.599 "ortasına bir kule yaptım" sözünü yan yana koy.
Ama iki pasajda da bağın meyveleri hakkında <farklı> şeyler söylenir. Yeşaya'da "Üzüm vermesini bekledim, dikenler verdi" denir. İncil benzetmesinde ise, meyve vakti yaklaşınca meyvelerini vermediği için açıkça bağ değil çiftçiler suçlanır; onlar ev sahibinin kölelerini yakalayıp kimini dövmüş, kimini öldürmüş, kimini taşlamışlardır. İlklerden daha çok başka köleler gönderince yine çiftçiler aynı şekilde davrandıkları için suçlanır. Üçüncü kez de çiftçiler, "Mirasçı bu; gelin onu öldürelim ve mirasına konalım" dedikleri, onu bağın dışına atıp öldürdükleri için suçlanır. Yeşaya'da ise söz doğrudan bağı tehdit eder: "Çitini kaldıracağım
»καὶ ᾠκοδόμησα πύργον ἐν μέσῳ αυτου«. Κατ’ ἀμφοτέρους δέ τοὺς τό- Πους <ἀνόμοιον> περὶ τῶν καρπῶν λέγεται τοῦ ἀμἀμπελῶνος, παρὰ μέν τῷ Ἡσαΐᾳ ὅτι »ἔμεινα τοῦ ποιῆσαι σταφυλήν, καὶ ἐποίησεν ἀκάνθας«, ἐν δέ τῇ τοῦ εὐαγγελίου παραβολῇ σαφῶς οὐχ ὁ ἀμπελὼν κατηγορεῖται ὡς μὴ δεδωκὼς τοὺς καρποὺς ἐγγίσαντος τοῦ καιροῦ αὐτῶν, ἀλλ᾿ οἱ γεωργοί, οἳ κοὶ λαβόντες τοὺς τοῦ οἰκοδεσπότου δούλους ὃν μὲν ἔδειραν, ὃν δέ ἀπέκτειναν, ὃν δέ ἐλιθοβόλησαν. καὶ ἡνίκα ἀπέστειλεν ἄλλους δούλους πλείονας τῶν πρώτων, πόλιν οἱ γεωργοὶ κατηγοροῦνται ποιήσαντες αὐτοῖς ὡσαύτως. καὶ τρίτον δέ οἱ γεωργοὶ κατηγοροῦνται εἰπόντες· οὗτός ἐστιν ὁ κληρονόμος· δεῦτε ἀποκτείνωμεν αὐτὸν καὶ σχῶμεν τὴν κληρονομίαν αὐτοῦ καὶ ἐκβαλόντες αὐτὸν ἔξω τοῦ τοῦ ἀμπελῶνος καὶ ἀποκτείναντες αὐτόν. καὶ ἐν μέν τῷ Ἡσαΐᾳ αὐτῷ τῷ ἀμπελῶνι ἀπειλεῖ ὁ λόγος λέγων · »ἀφελῶ τὸν φραγμὸν αὐτοῦ καὶ
sv.10.p.600 ve yağmalanacak, duvarını yıkacağım ve çiğnenecek. Bağımı bırakacağım; budanmayacak, çapalanmayacak, çorak toprak gibi dikenler bitecek." "Bulutlara" "bağa yağmur yağdırmamalarını" emredeceğini vaat ederken de, peygamberin "İsrail'in evi" ve "Yahuda'nın adamı" dediği bağı tehdit eder: Meyve olan "hakkı" ve adaleti vermedi, dikenleri, yani "kanunsuzluğu" ve "feryadı" verdi.
İncil'de ise bağın başına hiçbir şey geldiğini görmeyiz; bilakis, deyim yerindeyse, kendi meyvelerini ev sahibine vermesi için gözetildiğini görürüz. Çünkü bağı gözeterek onu önceki çiftçilerden alır. Bunlar Kurtarıcı'nın "Bağ sahibi gelince o çiftçilere ne yapacak?" sorusuna, ister söz gidişatının
ἔσται εἰς διαρπαγήν, <καὶ> τὸν τοῖχον αὐτοῦ ἔσται εἰς καταπάτημα. καὶ ἀνήσω τὸν ἀμπελῶνά μου, καὶ οὐ μὴ τμηθῇ οὐδέ μὴ σκαφῇ, καὶ ἀναβήσεται εἰς αὐτὸν ὡς ὡς χέρσον ἄκανθα«. ἀλλὰ καὶ ὅτε »ταῖς νεφέλαις« ἐντελεῖ<σθαι ἐπαγγέλλε>ται ται »τοῦ βρέξαι εἰς τὸν ἀμπελῶνα ὑετόν«, τῷ ἀμπελῶνι ἀπειλεῖ, ὅντινα ὁ προφήτης εἶπεν εἶναι τὸν »τοῦ Ἰσραὴλ« οἶκον καὶ τὸν »ἄνθρωπον τοῦ Ἰούδα«, μὴ ποιήσαντα τὸν καρπόν, τὴν »κρίσιν« καὶ τὴν δικαιοσύνην, ποιήσοντα δέ ἀκάνθας, τὴν »ἀνομίαν« καὶ τὴν »κραυγήν«. ἐν δὲ τῷ εὐαγγελίῳ τὸν μὲν ἀμπελῶνα οὐδὲν εὑρίσκομεν πάσχοντα, ἀλλ᾿ (εἰ δεῖ οὕτως εἰπεῖν) μᾶλλον προνοούμενον τοῦ φέρειν τοὺς οἰκείους καρποὺς τῷ οἰκοδεσπότῃ· προνοῶν γὰρ οὗτος τοῦ ἀμπελῶνος αἴρει αὐτὸν τῶν προτέρων γεωργῶν, οἵτινες ἀποκρίνονται τῷ σωτῆρι πυθομένῳ καὶ εἰπόντι ὅταν οὖν ἔλθῃ ὁ κύριος τοῦ ἀμπελῶνος, τί ποιήσει τοῖς γεωργοῖς ἐκείνοις; κοὶ λέγουσιν , εἴτε ὑπὸ τοῦ λόγου καὶ τῆς ἀκολου-
sv.10.p.601 zorlamasıyla, ister tabir caizse istemeyerek kendi başlarına geleni önceden söyleyerek cevap verirler: Bağ sahibi gelip kötü çiftçileri kötü biçimde yok edecek ve bağı gözeterek, onu meyvelerini vakti gelince kendisine verecek başka çiftçilere kiraya verecektir.
Yeremya'da da "Çünkü Her Şeye Egemen Rab'bin bağı İsrail'in evidir, Yahuda'nın adamı da sevgili fidandır" sözüne uygun olarak günah işleyen halka şöyle denmiştir: "Seni bütünüyle sahih, meyve veren bir asma olarak diktim." Bir de "Üzüm vermesini bekledim, dikenler verdi" ve "Hak yapmasını bekledim, kanunsuzluk yaptı, adalet değil feryat doğurdu" sözlerine karşılık olarak: "Nasıl acılığa döndün ey yabancı asma?"
Görüyorsun ki peygamberlik sözlerinde halka bağ denir ve onu diken, tehdit ederek ona şöyle der:
θίας ἀναγκαζόμενοι εἴτε καὶ ἄκοντες (ἵν᾿ οὕτως εἴπω) τὰ περὶ αὑτῶν προφητεύοντες, ὡς ἄρα κακοὺς κακῶς ἀπολέσει ὁ κύριος τοῦ ἀμπελῶνος ἐλθὼν τοὺς γεωργούς, καὶ προνοούμενος τοῦ ἀμπελῶνος ἐκδώσεται αὐτὸν ἄλλοις γεωργοῖς, οἵτινες ἀποδώσουσιν αὐτῷ τοὺς καρποὺς ἐν τοῖς καιροῖς αὐτῶν. ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ Ἱερεμίᾳ ἀκολούθως τῷ »ὁ γὰρ ἀμπελὼν κυρίου σαβαὼθ οἶκος τοῦ Ἰσραήλ ἐστι, καὶ ἄνθρωπος τοῦ Ἰούδα νεόφυτον ἠγαπημένον« εἴρηται πρὸς τὸν ἁμαρτάνοντα λαόν· »ἐγὼ δὲ ἐφύτευσά σε ἄμπελον καρποφόρον πᾶσαν ἀληθινήν«, καὶ ἀνάλογον τῷ »ἔμεινα ἵνα ποιήσῃ σταφυλήν, ἐποίησε δὲ ἀκάνθας« καὶ τῷ »ἔμεινα <τοῦ> ποιῆσαι κρίσιν, ἐποίησε δὲ ἀνομίαν καὶ οὐ δικαιοσύνην ἀλλὰ κραυγὴν« τὸ »πῶς ἐστράφη<ς> εἰς πικρίαν, ἡ ἄμπελος ἡ ἀλλοτρία;« Οὐκοῦν ὁρᾷς ἐν μὲν ταῖς προφητικαῖς λέξεσι τὸν λαὸν λέγόμενον εἶναι ἀμπελῶνα καὶ τὸν φυτεύσαντα αὐτὸν ἀπειλοῦντα καὶ λέγοντα αὐτῷ·
sv.10.p.602"Çitini kaldıracağım ve yağmalanacak" ve devamı. İncil sözlerinde ise bağa hiçbir kusur bulunmaz, bütün suç çiftçilere yüklenir; bağa yönelik bir tehdit olmadığı gibi, vakti gelince ev sahibine meyvelerini versin diye gözetilir de. İncil metninin kesinliğini korumak isteyen kişi, bağın halk olduğunu açıkça gösteremez. Belki de İncil'deki bağ Tanrı'nın krallığıdır; bu da, sanırım, Tanrı'nın gözetiminde verilen öğretiyle aynı şeydir. Çünkü "Tanrı'nın krallığı sizden alınacak ve meyvelerini veren bir ulusa verilecek" sözü bağ benzetmesinin ardından geldiğine göre, sanırım, ev sahibi adamın diktiği bağın Tanrı'nın krallığının sırları olduğunu açıkça gösterir. Bağın sahibi, sanırım kanun, peygamberler ve bütün kutsal Yazı olan bu bağı çiftçilere kiraya verdi: İlk olarak o halka, çünkü
»ἀφελῶ τὸν φραγμὸν αὐτοῦ, καὶ ἔσται εἰς διαρπαγὴν« καὶ τὰ λοιπά, ἐν δὲ τοῖς εὐαγγελικαῖς οὐδεμίαν μέν μέμψιν προσαγομένην τῷ ἀμπελῶνι πᾶσαν δέ τοῖς γεωργοῖς, καὶ πρὸς τῷ μηδεμίαν εἶναι ἀπειλὴν τῷ ἀμπελῶνι καὶ πρόνοιαν αὐτοῦ γινομένην, ἵνα διδῷ τῷ οἰκοδεσπότῃ τοὺς καρποὺς ἐν τοῖς καιροῖς αὐτῶν. καὶ οὐκ ἂν δύναιο, τὴν ἀκρίβειαν βουλόμενος σῶσαι τῆς εὐαγγελικῆς γραφῆς, τρανῶς παραστῆσαι ὅτι ἀμπελὼν ὁ λαὸς ἦν. ἀλλὰ μήποτε ὁ κατὰ τὸ εὐαγγέλιον ἀμπελὼν ἡ βασιλεία ἐστὶ τοῦ θεοῦ, ἡ αὐτὴ (οἶμαι) τυγχάνουσα τῇ τῶν μετ’ ἐπισκοπῆς θεοῦ διδασκαλίᾳ. τὸ γὰρ ἀρθήσεται ἀφ᾿ ὑμῶν ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ καὶ δοθήσεται ἔθνει ποιοῦντι τοὺς | καρποὺς αὐτῆς ἐπιφερόμενον τῇ περὶ τοῦ ἀμπελῶνος παραβολῇ σαφῶς (οἶμαι) δηλοῖ τὰ μυστήρια τῆς τοῦ θεοῦ βασιλείας λέγεσθαι εἶναι τὸν ἀμπελῶνα, ὃν ἐφύτευσεν ὁ οἰκοδεσπότης ἄνθρωπος. τοῦτον δὴ τὸν ἀμπελῶνα, ὄντα (ὡς οἶμαι) νόμον καὶ προφήτας καὶ πᾶσαν τὴν θείαν γραφήν, ἐξέδοτο ὁ κύριος τοῦ ἀμπελῶνος γεωργοῖς ’ προτέροις μέν τῷ λαῷ ἐκείνῳ καὶ γὰρ πρῶτοι
sv.10.p.603 "Tanrı'nın sözleri önce onlara emanet edildi"; ikinci olarak meyvelerini veren ulusa, yani uluslardan gelen kiliseye.
Ama bağ böyle anlaşılınca, çevresine çekilen çiti, Yeşaya'da kendisi hakkında "Çitini kaldıracağım ve yağmalanacak" diye yazılan çitin başına gelen hiçbir şeyin başına gelmediği bu çiti, içinde kazılan tekneyi ve yapılan kuleyi uyumlu biçimde açıklamak zordur.
Bak, kutsal Yazı'ya göre tabiat bilgisine bağ, gerçek tabiat bilgisine uyan, aretē ve en güzel ahlak içinde meyve veren hayata bağın meyvesi diyebilir miyiz? Yazı'nın akılla ilgili kısmını ve bütün lafzını ise, dışarıdakiler bağı ve özellikle gizliden verilen meyvesini gözetlemesin diye bağın çevresine dışarıdan çekilmiş çit sayabilir miyiz? Bu meyveleri alan ve her yüzeyselliği atan psykhēnin derinliği de bağın içinde kazılan teknedir.
»ἐπιστεύθησαν τὰ λόγια τοῦ θεοῦ«), δευτέροις δέ ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς, τῇ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ἐκκλησίᾳ. ἀλλ᾿ ἔργον ἐξομαλισαι ουτω νοουμενου του κατα τὸ εὐαγγέλιον ἀμπελῶνος τὸν περιτεθέντα αὐτῷ φραγμόν, οὐδέν πάσχοντα ὁποῖον <ὁ> ἐν Ἡσαΐᾳ φραγμός, φραγμός, οὗ γέγραπται· »ἀφελῶ τὸν φραγμὸν αὐτοῦ καὶ ἔσται εἰς διαρπαγήν«, κοὶ τὴν ὀρυχθεῖσαν ἐν αὐτῷ ληνὸν καὶ τὸν οἰκοδομηθέντα πύργον. Κοὶ ὅρα εἰ δυνάμεθα τὴν μὲν κατὰ τὴν θείαν γραφὴν φυσιολογίαν τὸν ἀμπελῶνα εἰπεῖν, τὸν δέ ἀκόλουθον τῇ ἀληθεῖ φυσιολογίᾳ βίον ἐν ἀρετῇ καὶ καλλίστοις ἤθεσι καρποφοροῦντα λέγειν εἶναι τὸν τοῦ ἀμπελῶνος καρπόν, τὸν δὲ λογικὸν τόπον καὶ πᾶν τὸ γράμμα τῆς γραφῆς τὸν φραγμὸν εἶναι τοῦ ἀμπελῶνος περικείμενον ἔξωθεν ὡς μὴ κατοπτεύεσθαι τοῖς ἔξωθεν τὸν ἀμπελῶνα καὶ τὸν ἐν κρυπτῷ μάλιστα καρπὸν αὐτοῦ, τὸ δὲ βάθος *** τῆς δεχομένης τοὺς καρποὺς τούτους ψυχῆς πᾶν ἐπιπόλαιον ἀποβαλούσης τὴν ὀρυχθεῖσαν εἶναι ἐν τῷ ἀμπελῶνι ληνόν.
sv.10.p.604 Bağın içinde yapılan, bağdan, çitten ve tekneden daha yüksek, göğe doğru uzanan kule ise, sanırım, Tanrı hakkındaki sözdür; o, içindeki Tanrı nousunun tapınağıdır.
Kurtarıcı'nın kule hakkındaki şu sözünün de böyle bir kule için söylendiğini düşünüyorum: "Hanginiz bir kule yapmak isteyip de önce temel atıp tamamlayıp tamamlayamayacağını hesaplamaz? Yoksa seyredenler tamamlayamayanla alay etmeye başlar." Bana kalırsa orada da benzetme yoluyla şu söyleniyor: Tanrı hakkında konuşacaksan, başladıktan sonra Logos'un senden Tanrı bilimi için istediği her şeyi tamamlayıp tamamlayamayacağına bak. Yoksa dindarlık öğretilerine başlayıp Tanrı hakkındaki kuleyi yarım bırakırsın, tepesine korkuluk yapmamış olursun. Çünkü korkuluk yapmazsan, biri Tanrı kavrayışından düşüp
ὁ δὲ οἰκοδομηθεὶς ἐν τῷ ἀμπελῶνι πύργος, ἀνάστημα ἔχων καὶ δίαρμα καὶ ὕφος ὑπέρ τὸν ἀμπελῶνα καὶ τὸν φραγμὸν καὶ τὴν ληνόν, ὁ περὶ θεοῦ οἶμοι) λόγος ἐστί, ναὸς ὢν τοῦ ἐν αὐτῷ Μου νοῦ. καὶ περὶ τοιούτου νομίζω λελέχθαι πύργου ὑπὸ τοῦ σωτῆρος το τίς ἐξ ὑμῶν βουλόμενος πύργον οἰκοδομῆσαι οὐχὶ πρῶτον ψηφίζει«, εἰ δύναται θεῖναι τὸν θεμέλιον καὶ ἐκτελέσαι, »ἴνα μὴ« »ἄρξωνται οἱ θεωροῦντες ἐμπαίζειν« τῷ μὴ τελειώσαντι; διὰ γὰρ παραβολῆς κἀκεῖ δοκεῖ μοι λέγεσθαι ὅτι μέλλων θεολογεῖν σκόπησον, εἰ δύνασαι ἀρξάμενος πάντα ἃ ἀπαιτεῖ σε ὁ λόγος εἰς θεολογίαν τελειῶσαι, ἴνα μὴ ἀρξάμενος τῶν τῆς εὐσεβείας δογμάτων ἀτελῆ καταλίπῃς τὸν περὶ θεοῦ πύργον καὶ στεφάνην αὐτῷ μὴ ἐποικοδομήσῃς· εἰ γὰρ στεφάνην οὐκ ἐποικοδομήσεις, πεσεῖταί τις ἀπὸ τῆς περὶ θεοῦ ἐννοίας καὶ ἀπο-
sv.10.p.605 ölür.
Tanrı, açıkladığımız bu bağı, bizden önceki halk olan çiftçilere kiraya verdi ve kendi gözetleme yerine çekildi. Çiftçilere, kendisinin diktiği, çevirdiği, kazdığı ve yaptığı şeylerden, vakti gelince meyve vermeleri için imkânlar sağladı. Meyve vakti her insan için tek tek yaklaştı; sanırım
θανεῖται. τοῦτον δὴ τὸν (ὡς ἀποδεδώκαμεν) ἀμπελῶνα ἐξέδοτο γεωργοῖς, τῷ πρὸ ἡμῶν λαῷ, ὁθεός, καὶ ἀπεδήμησεν εἰς τὴν ἑαυτοῦ περιωπήν , δοὺς ἀφορμὰς τοῖς γεωργοῖς, ἐξ ὧν αὐτὸς ἐφύτευσε καὶ περιέθηκε καὶ ὤρυξε καὶ ᾠκοδόμησε, τοῦ φέρειν τοὺς καρποὺς ἐν τοῖς καιροῖς αὐτῶν. ἤγγισαν μὲν οὖν καθ᾿ ἕκαστον οἱ καιροὶ τῶν καρπῶν, οἶμαι δ᾿ ὅτι καὶ <γενικῶς> ὅλῳ τῷ λαῷ. τὸ δὲ ἐγγίσαι τοὺς καιροὺς τῶν καρπῶν ἀκριβῶς μὲν διηγήσασθαι ἕξεως μείζονός ἐστιν ἢ καθ᾿ ἡμᾶς καὶ καρδίας πολλῷ καθαρωτέρας καὶ διορατικ<ωτέρ>ας παρ᾿ ἡμᾶς. ὅμως δὲ κατὰ δύναμιν ἐπιβαλοῦμεν οὕτως τῷ τόπῳ, ἀρξάμενοι ἀπὸ τῶν καθένα.
17.8Her psykhēde logos, ev sahibinin diktiği bir asma, kurtuluş için gerekli bütün meselelerin başlangıçları da bağ olarak düşünülsün. Asmalarda yaprak sürdüğü bir vakit, meyvelerin ilk işaretlerini küçük küçük gösterdiği başka bir vakit, görünen meyvelerin çiçek açtığı başka bir vakit, <koruk bağladığı başka bir vakit> ve meyvelerin olgunlaşıp şarap keyfiyetini vermeye hazır olarak devşirilme vakti olan başka bir vakit bulunduğu gibi, insanlarda da hayatın ilk çağı olan bebeklikte asmanın üzerinde hiçbir şey yoktur, yalnız hayat vardır. Sonra logos tamamlanmaya başlayınca ilk çiçeklenme vakti gelsin. Psykhē işlendikçe ilerler, işlenen bağ da gelecek salkımların örneklerini verir: Önce çiçek açar ve gelecek aretēnin hoş kokusunu yayar, sonra koruklaşır. O zaman gençlikte kötülük vardır, ama bu kalıcı kötülük değildir; zorunlu olarak var olan, hiçbir zaman daha kötüye değil, deyim yerindeyse hep aretēye doğru giden kötülüktür. Kötülük kalıcı olursa ve onu aretē yolunda bir geçit gibi kullanıp her zaman aretēde ilerlemeye yöneltmezsek, peygamberin dediği gibi, yiyenin dişlerini kamaştıran koruk olur.
Daha da ilerleyen kimsede salkım âdeta renk almış, ama henüz olgunlaşmamıştır. İlerlemeden sonra gelen yetkin bir durum vardır: İşlenmiş asma, sevginin, sevincin, esenliğin, sabrın ve Elçi'nin saydığı ve sayısız başka Yazı'da bulunan öteki meyvelerin eksiksiz salkımlarını verir. Nitekim "Ruhta yoksul olanlar mesuttur" sözüne uygun bir salkım vardır, "Yas tutanlar mesuttur" sözüne uygun başka, "Yumuşak huylular mesuttur" sözüne uygun başka, "Barış yapanlar mesuttur" sözüne uygun başka, "Yüreği temiz olanlar mesuttur" sözüne uygun başka bir salkım. Mesut olma sebebi olan salkımları sayıp dökmem ne gerek? Bunları, "Meyve vakti yaklaşınca" sözünü anlamak ve açıklamak istediğim için daha geniş inceledim.
Καὶ νοείσθω ἐν ἑκάστῃ ψυχῇ ὁ λόγος ἄμπελος πεφυτευμένη ὑπὸ τοῦ οἰκοδεσπότου, καὶ ἀμπελὼν αἱ ἀφορμαὶ πάντων <τῶν> ἀναγκαίων εἰς σωτηρίαν προβλημάτων. ὥσπερ οὖν ἐπὶ τῶν ἀμπέλων ἐστί τις καιρὸς ὅτε ἐκφύει φύλλα, καὶ ἄλλος ὅτε τὰς ἀρχὰς τῶν καρπῶν δείκνυσιν ἔτι βραχείας, καὶ ἄλλος ὅτε κυπρίζει τὰ δειχθέντα, <καὶ ἄλλος ὅτε ὀμ- φακίζει> καὶ ἄλλος ὅτε καὶ ἄλλος ὅτε καιρός ἐστι τοῦ τρυγᾶν τετελειωμένους τοὺς καρποὺς καὶ ἑτοίμους πρὸς τὸ φέρειν οἴνου ποιότητα — οὕτως ὁ μὲν πρῶτος τῶν ἀνθρώπων τῆς ζωῆς καιρὸς κατὰ τὴν νηπιότητα ἐχέτω τὴν ἄμπελον οὐδὲν περικειμένην ἀλλὰ μόνον ἔχουσαν τὸ ζωτικόν· εἶτ᾿ ἐπὰν ὁ λόγος συμπληροῦσθαι ἄρχηται, ὁ καιρὸς ἔστω τῆς πρώτης ἀνθήσεως, ὅσον δὲ προκόπτει γεωργουμένη ἡ ψυχὴ τοσοῦτον κοὶ ὁ γεωργούμενος ἀμπελὼν δείγματα φέρει φέρει μελλόντων βοτρύων, κυπριζόντων μέν κοὶ ἀσμὴν εὐωδίας μελλούσης ἀρετῆς) φερόντων κατ᾿ ἀρχάς, ὕστερον δέ ἤδη καὶ ὀμφακιζόντων, ὅτε κακία μὲν <νεότητι ἔν>εστιν οὐχ ἡ παραμένουσα δέ ἀλλ᾿ ἡ ἀναγκαίως ὑγισταμένη καὶ οὐδέποτε νευομένη ἐπὶ τὸ χεῖρον, ἀλλ᾿ ἀεὶ (εἰ δεῖ οὕτως ἐπ᾿ ἀρετὴν ὁδεύουσα. ἐὰν δὲ παραμένῃ ἡ κακία, καὶ μὴ χρησώμεθα ἄλλῃ ὡς ἐπ᾿ ἀρετὴν διοδῳ ἀεὶ αὐτὴν ἐπὶ τὴν ἐπ᾿ ἀρετῇ προκοπὴν ἄγοντες, γίνεται ὄμφαξ, δν φαγων τις κατα τον προφητην αἱμωδιᾷ. ἐπὶ πλεῖον δέ τις προκόπτων οἱονεὶ περκάζουσαν μέν οὐδέπω δέ τετελειωμένην ἔχει τὴν σταφυλήν. ἔστι δέ τις > μετὰ τὴν προκοπὴν κατάστασις σπουδαία, ὅτε ἡ γεωργηθεῖσα ἄμπελος φέρει τὸν καρπόν, βότρυος ἀγάπης τελείους καὶ χαρᾶς καὶ εἰρήνης καὶ μακροθυμίας καὶ τῶν λοιπῶν, ἃ παρὰ τῷ ἀποστόλῳ κατείλεκται καὶ ἐν μυρίαις ἄλλαις γραφαῖς. ἔστι γάρ τις βότρυς κατὰ το »μακαριοι οι πτωχοι τῳ πνευματι« καὶ ἄλλος κατὰ τὸ »μακάριοι οἱ πενθοῦντες« καὶ ἄλλος κατὰ τὸ »μακάριοι οἱ πραεῖς« καὶ ἄλλος κατὰ τὸ μακάριοι οἱ εἰρηνοποιοὶ» καὶ ἄλλος κατὰ τὸ »μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ«. καὶ τί με δεῖ καταλέγειν τοὺς αἰτίους τῶν μακαρισμῶν βότρυας; ταῦτα δέ ἐπὶ Πλεῖον ἐξήτασα ἅτε τὸ ὅτε ἤγγισεν ὁ καιρὸς τῶν καρπῶν, νοῆσαι καὶ σαφηνίσαι θέλων.
17.9Her insanın vaktini, meyve vaktinin ne zaman yaklaştığını, ne zaman hâlâ uzak olduğunu bilmek <yalnız> ev sahibinin ve onun tanrısal bilgisinin işidir. Biz de çağrıldığımız andan bu yana geçen zamanı imanımızın bütün süresiyle karşılaştırıp daha çok dikkat edersek, şunu görebiliriz: Bazıları zaman bakımından öğretmen olmaları gerekirken, "Tanrı'nın sözlerinin ilk ilkelerini" yeniden öğrenmeye "muhtaçtır". Yine bazıları, Tanrı'nın tedbirinin ve çağrının zamanı bakımından artık meyve vermeleri gerekirken, ya hiç meyveleri yoktur ya da vardır ama vakitsiz çiçek açar, zamansız koruklaşır.
Tek tek insanlar için "Meyve vakti yaklaşınca" sözünün nasıl anlaşılması gerektiğini kavradıysan, elinden gelirse sözü Musa aracılığıyla kanunu alanlara taşı. Çünkü onların da bir zaman meyve vakti yaklaştı; O da "Tanrı'nın sözleri" ilk kez emanet edilen çiftçilere, herkesin içindeki bağın meyvelerini almak için kölelerini gönderdi. Kölelerle peygamberleri kastettiğini söylemek kolaydır. Ama bunların bağın meyvelerini almak için çiftçilere nasıl gönderildiğini araştırmak gerekir. Çünkü biri, peygamberlerin meyveleri almak için değil, daha çok meyvelerin yetişmesi için çalışmak ve yardım etmek üzere gönderildiğini söyleyebilir.
Bak, belki de ruhani ürünlerin ve tanrısal sunuların, bağı işleyenler tarafından gönderilen kölelere, kâhinler olarak sunan <halkın> meyvelerini Tanrı'ya takdim etsinler diye verildiğini söyleyebiliriz. Ama halkın içindeki çiftçiler bağın meyvelerini almaya gönderilen köleleri yakalayıp kimini dövdüler: "Kenaana oğlu Sidkiya" nasıl "Mikaya'yı yanağına vurduysa"; o zaman sahte peygamber, peygamberlik eden Mikaya'ya "Rab'bin ruhu sende ne dedi?" demişti. Kimini öldürdüler: "Tapınakla sunak arasında" Zekeriya gibi. Kimini taşladılar: Tarihler'in ikinci kitabında yazıldığı gibi, Kâhin Yehoyada oğlu Azarya gibi. Çünkü "Tanrı'nın ruhu Kâhin Yehoyada oğlu Azarya'yı kapladığında, halkın önüne çıkıp şöyle dedi: Rab şöyle diyor: Rab'bin buyruklarını neden çiğniyorsunuz? Başarıya ulaşmayacaksınız; çünkü Rab'bi bıraktınız, o da sizi bırakacak." Ona saldırdılar ve Kral Yoaş'ın emriyle Rab'bin evinin avlusunda onu taşladılar. Yoaş, babası Yehoyada'nın kendisine yaptığı iyiliği hatırlamadı, onun oğlunu öldürdü. Ölürken de "Rab görsün ve yargılasın" dedi.
Τοῦ οἰκοδεσπότου δέ ἐστι <μόνου> καὶ τῆς θείας ἐπιστήμης αὐτοῦ εἰδέναι τόν ἑκάστου τῶν ἀνθρώπων καιρόν, πότε ἤγγισε καὶ πότε ἔτι πόρρω ἐστὶν ὁ καιρὸς τῶν τῶν καρπῶν. πῶν. καὶ ἡμεῖς δέ, ἐὰν ἐπὶ πλεῖον ἐπιστήσωμεν συγκρίνοντες τὸν χρόνον ἀφ᾿ οὗ ἐκλήθημεν τῷ παντὶ χρόνῳ τῆς πίστεως ἡμῶν, δυνησόμεθα ὁρᾶν πῶς τινες ὥσπερ ὀφείλοντες εἶναι διδάσκαλοι διὰ τὸν χρόνον, πόλιν χρείαν« ἔχουσι διδάσκεσθαι »τίνα τὰ στοιχεῖα <τῆς οὕτως> τῶν λογίων τοῦ οὕτως ὀφείλοντές τινες, ὅσον ἐπὶ τῷ χρόνῳ τῆς τοῦ θεοῦ οἰκονομίας καὶ τῷ κατὰ τὴν κλῆσιν ἁπάντων, ἤδη φέρειν τοὺς καρπούς, ἢ πάντως οὐκ <ἔχουσιν ἢ ὀφείλοντες > ἔχουσι μὲν ἀκαίρως δὲ κυπρίζοντας καὶ οὐκ ἐν καιρῷ ὀμφακίζοντας. εἰ νενόηταί σοι δὴ καθ’ ἕκαστον, πῶς δεῖ ἐκλαμβάνειν τὸ ὅτε δέ ἤγγισεν ὁ καιρὸς τῶν καρπῶν, μετάβα εἰ δύνασαι) τῷ λόγῳ ἐπὶ τοὺς παραλαβόντας διὰ Μωσέως τὸν νόμον, ὅτι κἀκείνων ἤγγισέ ποτε ὁ καιρὸς τῶν καρπῶν καὶ ἀπέστειλε τοὺς ἑαυτοῦ δούλους πρὸς τοὺς γεωργοὺς τοὺς πρώτους πιστευθέντας »τὰ λόγια τοῦ θεοῦ« ὑπέρ τοῦ λαβεῖν τοὺς καρποὺς τοῦ ἐν ἑκάστῳ ἀμπελῶνος. εὐχερὲς μὲν οὖν εἰπεῖν ὅτι δούλους λέγει τοὺς προφήτας. ἀλλὰ ζητητέον πῶς ἀποστέλλονται πρὸς τοὺς γεωργοὺς λαβεῖν τοὺς τοῦ ἀμπελῶνος καρπούς. εἴποι γὰρ ἄν τις ὅτι οὐκ ἐπὶ τῷ λαβεῖν ἀποστέλλονται τοὺς καρποὺς οἱ προφῆται, ἀλλ᾿ ἐπὶ τῷ γεωργῆσαι μᾶλλον καὶ συνεργῆσαι τοῖς καρποῖς. Ὅρα οὖν εἰ δυνάμεθα λέγειν τὰ πνευματικὰ καρπώματα καὶ τὰς θείας προσφορὰς δίδοσθαι ἀπὸ τῶν γεωργησάντων τὸν ἀμπελῶνα τοῖς ἀποστελλομένοις δούλοις, ἵνα προσαγάγωσιν ὡς ἱερεῖς τῷ θεῷ τοὺς καρποὺς τοῦ προσφέροντος <λαοῦ>. ἀλλὰ λαβόντες οἱ γεωργοὶ ἐν τῷ λαῷ τοὺς ἀποσταλέντας δούλους λαβεῖν τοὺς καρποὺς τοῦ ἀμπελῶνος, ὃν μὲν ἔδειραν, ὡς »τὸν Μιχαίαν ἐπάταξεν εἰς τὴν σιαγόνα« »Σεδεκίας υἱὸς Χαναάν«, ὅτε καὶ εἶπεν αὐτῷ προφητεύσαντι ὁ ψευδοπροφήτης· »ὁποῖον πνεῦμα κυρίου τὸ λαλῆσαν ἐν σοί;« ὃν δέ ἀπέκτειναν, ὡς Ζαχαρίαν »μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ θυσιαστηρίου«, ὃν δέ ἐλιθοβόλησαν , ὡς τὸν Ἀζαρίαν υἱὸν τοῦ Ἰωδαὲ τὸν ἱερέα, καθάπερ γέγραπται ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν Παραλειπομένων· ἡνίκα γὰρ »πνεῦμα θεοῦ ἐνέδυσε τὸν Ἀζαρίαν τὸν τοῦ Ἰωδαὲ τὸν ἱερέα, καὶ ἀνέστη ἐπάνω τοῦ λαοῦ καὶ εἶπε· τάδε λέγει κύριος ’ τί παραπορεύεσθε τὰς ἐντολὰς κυρίου; ρίου ; καὶ οὐκ εὐοδωθήσεσθε· ὅτι ἐγκατελίπετε τὸν κύριον, καὶ ἐγκαταλείψει ὑμᾶς«, ἐπέθεντο αὐτῷ, καὶ ἐλιθοβόλησαν αὐτὸν δι᾿ ἐντολῆς Ἰωὰς τοῦ βασιλέο)ς ἐν οὐλῇ οἴκου κυρίου. καὶ οὐκ ἐμνήσθη Ἰωὰς τοῦ ἐλέους οὗ ἐποίησε μετ’ αὐτοῦ Ἰωδαὲ ὁ Πατὴρ αὐτοῦ, καὶ ἐθανάτωσε τὸν υἱὸν αὐτοῦ. καὶ ὡς ἀπέθνῃσκεν, εἶπεν· ἴδοι κύριος καὶ κρινάτω«.
17.10Benzetmede bundan sonra şu gelir: "Yine ilkinden daha çok başka köleler gönderdi; onlara da aynısını yaptılar." Yazı, halk için, onların meyvesini kutsal kâhinler olarak dualarla Tanrı'ya yükseltsinler diye gönderdiği peygamberlerin başına gelenlerle doludur. Sonunda da, peygamberlerden sonra, oğlu Mesih'i gönderdi.
Oğlu gönderenin "Oğlumdan çekinirler" demesini nasıl anlamak gerektiğini araştıracaksın; sanki başına geleceği önceden bilmeyerek söylemiş gibidir. Çünkü lafza göre ondan çekinmiş görünmüyorlar. Burada gönderilen oğlun babasının geleceği önceden bilmediğini, başka bir şey söylediği hâlde başka şey olduğu için yanıldığını söylemek dinsizliktir. Çiftçilerin ondan çekindiğini söylemek de apaçık olana aykırıdır; çünkü çiftçiler oğlu görünce kendi aralarında "Mirasçı bu" ve devamını dediler.
Buna karşı biri, "Oğlumdan çekinirler" sözünün o zaman olmasa da mutlaka gerçekleşmesi gerektiğini söyleyecektir. Bir başkası da şöyle diyecektir: Baba oğlu gönderirken "Oğlum çiftçilerden meyveyi alacak" demedi, "çekinirler" dedi. Onun oğul olduğunu bilip kendi aralarında "Mirasçı bu" demeleriyle çekinmiş oldular. Çekinmeleri ve başlangıçta sarsılmaları, çekinenlerin yapacağı şeyleri yaptıkları anlamına gelmez.
Ἑξῆς ἐστιν ἐν τῇ παραβολῇ ὅτι πάλιν ἀπέστειλεν ἄλλους δούλους Πλείονας τῶν πρώτων καὶ ἐποίησαν αὐτοῖς ὡσαύτως. πλήρης δέ ἡ γραφή ἐστι τῶν συμβεβηκότων τοῖς προφήταις, οὓς ἀπέστειλεν ὑπέρ τοῦ λαοῦ, ἵνα τὸν καρπὸν αὐτῶν ἀναφέρωσιν ὡς ἅγιοι ἱερεῖς τῷ θεῷ διὰ τῶν εὐχῶν. ὕστερον δέ ἀπέστειλε τὸν υἱὸν αὐτοῦ μετὰ τοὺς προφήτας τὸν Χριστόν. ζητήσεις δέ, πῶς ὁ ἀποστέλλων τὸν υἱὸν λέγει μέν· ἐντραπήσονται τόν υἱόν μου, ὡς οὐ προκατα- λαβὼν δἐ τὸ μέλλον αὐτῷ συμβαίνειν τοῦτο εἶπεν· οὐ γὰρ φαίνονται κατὰ τὸ ῥητὸν ἐντραπέντες αὐτόν. καὶ φάσκειν γε ἐν τούτοις μὴ προεγνωκέναι τὸ μέλλον τὸν πατέρα τοῦ ἀποσταλέντος υἱοῦ, ἀλλὰ ἐψεῦσθαι ἄλλα εἰπόντα ἄλλων γενομένων, ἀσεβές. πόλιν τε αὖ εἰπεῖν ὅτι ἐνετράπησαν αὐτὸν οἱ γεωργοί, παρὰ τὴν ἐνάργειάν ἐστιν· οἱ γὰρ γεωργοὶ ἰδόντες τὸν υἱὸν αὐτοῦ εἶπον ἐν ἑαυτοῖς· οὗτός ἐστιν ὁ κληρονόμος καὶ τὰ ἑξῆς. ὁ μὲν οὖν τις εἰς ταῦτα φήσει ὅτι ἀναγκαῖον συμβῆναι τὸ ἐντραπήσονται τὸν υἱόν μου, εἰ καὶ μὴ τότε συμβέβηκεν. ὁ δέ τις ἐρεῖ ὅτι οὐκ εἶπεν ὁ πατὴρ πέμπων τὸν υἱόν· λήψεται ὁ υἱός μου τὸν καρπὸν ἀπὸ τῶν γεωργῶν, ἀλλ᾿ ὅτι ἐντραπήσονται· ἐνετράπησαν μέν γὰρ τῷ ἐγνωκέναι ὅτι οὗτος ὁ υἱὸς ἦν καὶ εἰρηκέναι αὐτοὺς ἐν ἑαυτοῖς ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ κληρονόμος, οὐ πάντως δέ, εἰ ἐνετράπησαν καὶ κατὰ τὴν ἀρχὴν ἐπλήχθησαν, ἤδη καὶ τὰ τῶν ἐντρεπομένων πεποιήκασιν.
17.11Bir de şu araştırılacaktır: "Mirasçı bu; gelin onu öldürelim" diyen bu çiftçiler kimlerdir? Çünkü Yahudilerin onu ev sahibinin oğlu olarak öldürdükleri görülmüyor. Buna karşı şöyle denebilir: Kim olduğunu aralarında tartışırken bazıları "Bu Mesih'tir" dediler; ötekiler de onlara "Mesih geldiğinde nereden olduğunu kimse bilmez; bunun ise nereden olduğunu biliyoruz" diye karşılık verdiler. Sonra belirtilerden, harikalardan ve tanrısal kudretlerden sarsılarak içlerinden onun Tanrı'nın Mesih'i olduğunu düşünüp bunu kabul etmediklerinden, hem "Oğlumdan çekinirler" sözü doğrudur, hem de oğul olduğunu bildikleri hâlde "Mirasçı bu; gelin onu öldürelim" demeleri doğrudur. Bu yüzden Kurtarıcı "Beni de tanıyorsunuz, nereden olduğumu da biliyorsunuz" der.
Hirodes'in, müneccimlerden "Yahudilerin" kralının doğduğunu öğrendiğinde yazılanlara bakan kişi, Kurtarıcı'yı öldürenlerin onun oğul olduğunu bildikleri hâlde yine de ona tuzak kurabileceklerini görür. Nitekim Hirodes, yazıcılardan "Mesih'in Beytlehem'de doğacağını" öğrenip doğanın Mesih olduğunu kabul ederek onları "Gidin, çocuğu iyice araştırın ki ben de gelip ona tapınayım" diyerek gönderdi; ama onlar döndüğünde yine de, onun Mesih olduğuna inanmadığı için değil, çocuğa tuzak kurdu. Çünkü büsbütün inanmasaydı, "müneccimlerden öğrendiği zamana göre Beytlehem'de ve çevresinde iki yaşında ve daha küçük" bütün çocukları öldürtmezdi. Onun peygamberlik edilen Mesih olduğuna inanmış, onu öldürmek istemiş ve kendi elinden geldiği kadarıyla öldürmüştü.
Bunun gibi, Kurtarıcı'ya tuzak kuranlar da sözleri başkalarına ulaşmayacak şekilde bilmiş olabilirler; çünkü "Mirasçı bu" demeleri kendi içlerindedir. Bilmelerine rağmen onu öldürmüşlerdir. Mesih'i öldürürlerse, onun dirilişini anlamadan, işlerin efendisi olacaklarını sandılar ("Çünkü bilselerdi yücelik Rabbi'ni çarmıha germezlerdi"). Kötülükleri onları kör etmişti, Tanrı'nın sırlarını bilmediler; bilmedikleri için oğlu bağın dışına attılar ve öldürdüler.
"Bağın dışına attılar" sözü bana şöyle görünüyor: Ölüm kararını verdiklerinde, ellerinden geldiğince onu bağa da çiftçilere de yabancı saydılar. Bunun üzerine Kurtarıcı aynı kötü çiftçilere "Bağın sahibi gelince o çiftçilere ne yapacak?" diye sorar. Onlar da, kendi ağızlarından yargılanıp kötüler olarak kötü biçimde yok olmaya, artık "Tanrı'nın sözlerine" sahip olmamaya mahkûm olarak, ona "Kötüleri kötü biçimde yok edecek, bağı da meyvelerini vakti gelince kendisine verecek başka çiftçilere kiraya verecek" derler. Âdeta "o yılın" başkâhini Kayafa gibi peygamberlik ederler: O da hakikati "kendiliğinden" değil, "başkâhin" olduğu için söylemiş, peygamberlik etmişti. Onlar da ulusların vakti gelince ev sahibine meyveleri vereceğini söylerler.
Ἅμα δέ κοὶ ζητήσει τις, τίνες οὗτοι οἱ γεωργοὶ οἱ εἰπόντες· τες· οὗτός ἐστιν ὁ κληρονόμος· δεῦτε ἀποκτείνωμεν αὐτόν. οὐ γὰρ φαίνονται Ἰουδαῖοι ἀποκτείναντες αὐτὸν ὡς υἱὸν τοῦ οἰκοδεσπότου. καὶ πρὸς τοῦτο δέ φήσει τις ὅτι, ἡνίκα διελάουν πρὸς ἀλλήλους ὅστις εἴη, τινὲς εἶπον ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ Χριστός, πρὸς οὓς ἀπεκρί- ναντο ἄλλοι· »ὁ Χριστὸς ὅταν ἔρχηται, οὐδεὶς γινώσκει πόθεν ἐστί· τοῦτον δὲ οἴδαμεν πόθεν ἐστίν«. εἶτ’ ἐπεὶ ἀπὸ τῶν σημείων καὶ τῶν τεραστίων καὶ θείων δυνάμεων πληττόμενοι ἐφρόνουν μὲν αὐτὸν εἶναι τὸν Χριστὸν τοῦ θεοῦ, οὐχ ὡμολόγουν δέ, καὶ ἀληθὲς μέν τὸ ἐντραπήσονται τὸν υἱόν μου, ἀληθὲς δὲ καὶ τὸ (ἀπεγνωκότων αὐτῶν ὅτι εἴη υἱὸς) λελέχθαι οὗτός ἐστιν ὁ κληρονόμος· δεῦτε ἀποκτείνωμεν αὐτόν. διὰ τοῦτό φησιν ὁ σωτήρ ’ »κἀμὲ οἴδατε καὶ οἴδατε πόθεν εἰμί«, ἐπιστήσας δέ τις τοῖς ἀναγεγραμμένοις περὶ τοῦ Ἡρώδου, ἡνίκα ἔμαθεν ἀπὸ τῶν μόγων τετέχθαι τὸν βασιλέα »τῶν Ἰουδαίων«, ὄψεται ὅτι δύνανται οἱ ἀποκτείναντες τὸν σωτῆρα, ἐγνωκότες ὅτι υἱὸς εἴη, οὐδὲν ἧττον ἐπιβεβουλευκέναι αὐτῷ. καὶ γὰρ ὁ Ἡρώδης, μαθὼν ἀπὸ τῶν γραμματέων ὅτι »ἐν Βηθλεὲμ« »γεννᾶται ὁ Χριστὸς« κοὶ συγκαταθέμενος ὅτι Χριστὸς εἴη ὁ γεννώμενος, ἀποστέλλει μέν αὐτοὺς λέγων· »πορευθέντες ἀκριβῶς ἐξετάσατε περὶ τοῦ παιδίου, ἵνα κἀγὼ ἐλθὼν προσκυνήσω αὐτῷ«, οὐδέν δ’ ἧττον ἐπανελθόντων αὐτῶν ἐπεβούλευσε τῷ παιδίῳ, οὐκ ἀπιστῶν ὅτι ὁ Χριστὸς ἦν. οὐκ ἂν γὰρ πάντη ἀπιστῶν πάντα τὰ παιδία ἀνεῖλε »τὰ ἐν Βηθλεὲμ καὶ ἐν τοῖς ὁρίοις αὐτῆς ἀπὸ διετοῦς καὶ κατωτέρω κατὰ τὸν χρόνον ὃν ἠκρίβωσε παρὰ τῶν μάγων«· ἀλλὰ καὶ ἐπίστευσεν αὐτὸν εἶναι τὸν χριστὸν τὸν προφητευόμενον καὶ ἐβούλετο αὐτὸν ἀποκτεῖναι καὶ τὸ ὅσον γε ἐφ’ ἑαυτῷ ἀπέκτεινεν αὐτόν. Οὕτως οὖν δύνανται καὶ οἱ ἐπιβουλεύσαντες τῷ σωτῆρι ἐγνωκεναι μεν οὐχ ὥστε καὶ εἰς ἄλλους φθάσαι τὸν λόγον αὐτῶν, ἐν ἑαυτοῖς γὰρ εἰπον· ουτός ἐστιν ὁ κληρονόμος). οὐδὲν <δ᾿> ἧττον αὐτὸν ἀνῃρηκέναι. ᾠήθησαν γὰρ ἀποκτείναντες τὸν Χριστὸν καὶ μὴ νοοῦντες αὐτοῦ τὴν ἀνάστασιν («εἰ γὰρ ἔγνωσαν, οὐκ ἂν τόν κύριον τῆς δόξης ἐσταύρωσαν«) αὐτοὶ κύριοι ἔσεσθαι τῶν πραγμάτων, ἐπεὶ ἀπετύφλωσεν αὐτοὺς ἡ κακία αὐτῶν καὶ οὐκ ἔγνωσαν μυστήρια θεοῦ, καὶ ὡς μὴ ἐγνωκότες αὐτὰ ἐξέβαλον ἔξω τοῦ ἀμπελῶνος τὸν υἱὸν καὶ ἀπέκτειναν αὐτόν. τὸ δέ ἐξέβαλον ἔξω τοῦ ἀμπελῶνος τοιοῦτον εἶναί μοι φαίνεται· τὸ ὅσον ἐφ’ ἑαυτοῖς, ἀλλότριον αὐτὸν εἶναι ἔκριναν καὶ τοῦ ἀμπελῶνος γα τῶν γεωργῶν, ἡνίκα κατεψηφίζοντο αὐτοῦ τὴν πρὸς θάνατον ψῆφον. κοὶ ἐπὶ τούτοις ὁ σωτὴρ πυνθάνεται τῶν καὶ αὐτῶν γεωργῶν πονηρῶν λέγων αὐτοῖς ὅταν οὖν ἔλθῃ ὁ κύριος τοῦ ἀμπελῶνος, τί ποιήσει τοῖς γεωργοῖς ἐκείνοις; οἱ δέ λέγουσιν αὐτῷ, ἐκ τοῦ στόματος αὑτῶν κριθησόμενοι καὶ καταδικασθησόμενοι ὡς κακοὶ κακῶς ἀπολούμενοι καὶ μηκέτι μέλλοντες ἔχειν »τὰ λόγια τοῦ θεοῦ«, τὸ κακοὺς κακῶς ἀπολέσει αὐτούς, καὶ τὸν ἀμπελὼνα ἐκδώσεται ἄλλοις γεωργοῖς , οἵτινες τινες ἀποδώσουσιν αὐτῷ τοὺς καρποὺς ἐν τοῖς καιροῖς αὐτῶν. και οιονει προφητευουσιν ομοιως τῳ Καιάφᾳ τῷ ἀρχιερεῖ »τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐκείνου«, καὶ »ἀφ᾿ ἑαυτοῦ« μὴ εἰρηκότι τὸ ἀληθές, ἀλλ᾿ ἐπεὶ »ἀρχιερεὺς« ἧν <προφητεύσαντι>· δέ περὶ τῶν ἐθνῶν ὅτι δώσουσι τῷ οἰκοδεσπότῃ τοὺς καρποὺς ἐν τοῖς καιροῖς αὐτῶν.
17.12Bunun üzerine Kurtarıcı, kendilerini halkın yapıcıları da sayan bu kimseleri Yazı'dan gelen sözle utandırır: Kendisi taştır, onlarca reddedilmiştir, ama Baba onu, eski ve yeni ahdin iki köşesini, iki halkın yapısını bir arada tutan bütün yapının başı yapacaktır. "Yazılarda hiç okumadınız mı: Yapıcıların reddettiği taş, köşenin başı oldu; bu Rab'den oldu ve gözümüzde harikadır" sözü bunu anlatır. Bu söz, en uzun mezmurdan önce gelen Yüz On Yedinci Mezmur'da geçer. Metin şöyledir: "Yapıcıların reddettiği taş, köşenin başı oldu; bu Rab'den oldu ve gözümüzde harikadır. Bu, Rab'bin yaptığı gündür; onda coşalım, sevinelim." Mesih'e dair peygamberliklerden biri yazılanları anlayışsızca inceleyen kişiyi utandırabilecekse, bu da onlar arasında sayılabilir.
Çünkü budala bir adamın diyebileceği gibi, peygamber bunları hissiz bir taş için söylemiyorsa, o halkın bilgeleri, başkâhinleri, ileri gelenleri ve yazıcılarınca reddedilen İsa'nın gerçekten kilisenin başı olarak köşenin başı olduğu, iki ahdi birleştirip bir araya getirdiği açıktır. Bu baş, bütün yapıya Rab'den verilmiş bir armağandır; onu görebilen bizim gözümüzde harika bir baştır. Yapıcılar bu taşı reddettiği için, Tanrı'nın krallığının içinde bulunduğu "Tanrı'nın sözleri" o çiftçilerden ve yapıcılardan alındı, meyvelerini veren ulusa verildi.
"<Tanrı'nın krallığı sizden alınacak ve> meyvelerini veren bir ulusa verilecek" sözü doğruysa, Tanrı'nın krallığının meyvelerini vermeyenlerden hiçbirine Tanrı'nın krallığı verilmeyeceği açıktır. Çünkü günahın egemenliği altındaki hiç kimseye Tanrı'nın krallığı verilmez. Ama biri şöyle diyecektir: Tanrı'nın krallığı meyvelerini vermeyen hiç kimseye verilmiyorsa, "Tanrı'nın krallığı sizden alınacak" sözüne göre kendilerinden alınanlara nasıl verilmişti? Bu pek kolay çözülmeyecek meselenin böyle bir zorluğu içinde, önce bağ, ikinci olarak Tanrı'nın krallığı hakkında söylenenler arasındaki farka dikkat ederek sorunu çözebilir miyiz, bir bak. Bağ için söylenen, Tanrı'nın krallığı için söylenenin aynısı değildir. Bağ için ilk kısımda onu "çiftçilere kiraya verdi", Tanrı'nın krallığı için ise "meyvelerini veren bir ulusa verilecek" diye yazılmıştır. Öncekinde "çiftçilere kiraya verdi" yazıldığı gibi ikincisinde de "meyvelerini veren bir ulusa kiraya verilecek" denseydi, ya da ikinciler için "meyvelerini veren bir ulusa verilecek" dendiği gibi öncekiler için de "çiftçilere verdi" denseydi, pasaj çözülemezdi. Bu pasaj hakkında bunları sorguladık ve bize görüneni söyledik. Daha iyi düşünüp söyleyebilen varsa, bizden çok onu dinlemek gerekir.
Εἶτα ὁ σωτὴρ ἐπὶ τούτοις ἀπὸ τῆς γραφῆς αὐτοὺς δυσωπεῖ, νομίζοντας εἶναι καὶ οἰκοδόμους τοῦ λαου, ὅτι λίθον αὐτὸν ὄντα καὶ ἀποδοκιμασθέντα ἀπ᾿ αὐτῶν ὁ πατὴρ θήσει τῆς ὅλης οἰκοδομῆς κεφαλήν, συνέχοντα δύο γωνίας παλαιᾶς καὶ καινῆς διαθήκης καὶ δύο λαῶν οἰκοδομάς. τοιοῦτον γάρ ἐστι τὸ οὐδέποτε ἀνέγνωτε ἐν τοῖς γραφαῖς· λίθον ὃν ἀπεδοκίμασαν οἱ οἰκοδομοῦντες, οὗτος ἐγενήθη εἰς κεφαλὴν γωνίας· παρὰ κυριου εγενετο αυτη, καὶ ἔστι θαυμαστὴ ἐν ὀφθαλμοῖς ἡμῶν; κεῖται δέ ἡ λέξις ἐν τῷ ἑκατοστῷ ἑπτακαιδεκάτῳ Ψαλμῷ, ὅς ἐστι πρὸ τοῦ πολυστιχωτάτου Ψαλμοῦ τεταγμένος, καὶ ἔχει οὕτως τὸ ῥητόν· λίθον ὃν ἀπεδοκίμασαν οἱ οἰκοδομοῦντες, οὗτος ἐγενήθη εἰς κεφαλὴν γωνίας · παρὰ γυρίου ἐγένετο αὕτη, καὶ ἔστι θαυμαστὴ ἐν ὀφθαλμοῖς ἡμῶν. αὕτη ἡ ἡμέρα ἣν ἐποίησεν ὁ κύριος, ἀγαλλιασώμεθα καὶ εὐφρανθῶμεν ἐν αὐτῇ«. καὶ εἴ τι ἄλλο τῶν περὶ Χριστοῦ προφητευομένων δύναται δυσωπῆσαι τὸν ἀγνωμόνως ἐξετάζοντα τὰ γεγραμμένα, καὶ τοῦτο ἐν αὐτοῖς ἂν ταχθείη. εἰ εἰ μὴ περὶ λίθου ὁ προφήτης ἀναισθήτου ταῦτα λέγει, ὡς εἴποι τις ἂν ἠλίθιος ἀνήρ, δῆλον ἂν εἴη ὅτι ὁ ἀποδεδοκιμασμένος ὑπὸ τῶν ἐν τῷ λαῷ ἐκείνῳ σοφῶν καὶ ἀρχιερέων καὶ πρεσβυτέρων καὶ γραμματέων Ἰησοῦς, οὗτος ἀληθῶν ἐγένετο ὡς κεφαλὴ ἐκκλησίας εἰς κεφαλὴν γο)νίας, ἑνῶν καὶ ἐπὶ τὸ αὐτὸ συνάγων τὰς δύο διαθήκας. καὶ ἔστιν αὕτη ἡ κεφαλὴ δῶρον παρὰ κυρίου τῇ ὅλη οἰκοδομῇ δεδο. μένη καὶ θαυμαστὴ κεφαλὴ ἐν ὀφθαλμοῖς ἡμῶν, δυναμένων αὐτὴν βλέπειν. καὶ τοῦτο, τοῦτο, ἐπεὶ ἀπεδοκίμασαν οἱ οἰκοδομοῦντες τοῦτον θον, ἤρθη μέν ἀπὸ τῶν γεωργῶν ἐκείνων καὶ τῶν οἰκοδόμων ἐκείνων »τὰ λόγια τοῦ θεοῦ«, ἐν οἷς ἦν ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ ἐδόθη δὲ ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς. εἰ δὲ ἀληθὲς τὸ <ἀρθήσεται ἀφ᾿ ὑμῶν ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ καὶ> δοθήσεται ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς, δηλονότι οὐδενὶ τῶν μὴ ποιούντων τοὺς καρποὺς τῆς τοῦ θεοῦ βασιλείας δίδοται ἡ τοῦ θεοῦ βασιλεία· οὐδενὶ γὰρ βασιλευομένῳ ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας δίδοται ἡ τοῦ θεοῦ βασιλεία. Ἀλλ᾿ ἐρεῖ τις πῶς, εἰ μηδενὶ δίδοται ἡ τοῦ θεοῦ βασιλεία τῷ μὴ ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς, ἐδόθη ἐκείνοις ἡ τοῦ θεοῦ βασιλεία ἀφ᾿ ὧν ἤρθη, κατὰ τὸ εἰρημένον· ἀρθήσεται ἀφ᾿ ὑμῶν ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ; καὶ πρόσχες εἰ δυνάμεθα, ὡς ἐν τηλικαύτῃ δυσχερείᾳ ὄντες οὐ πάνυ τι εὐαποδότου προβλήματος, ἐπιστήσαντες τῇ διαφορᾷ τῶν εἰρημένων περὶ τοῦ ἀμπελῶνος πρότερον καὶ περὶ τῆς βασιλείας τοῦ θεοῦ δεύτερον, ἐπιλύσασθαι τὸ ζητούμενον. οὐκ εἴρηται δὴ περὶ τοῦ ἀμπελῶνος ὅπερ εἴρηται περὶ τῆς βασιλείας τοῦ θεοῦ. περὶ μὲν γὰρ τοῦ ἀμπελῶνος κατὰ τὸ πρότερον γέγραπται ὅτι ἐξέδοτο αὐτὸν γεωργοῖς . περὶ δὲ τῆς βασιλείας τοῦ θεοῦ ὅτι δοθήσεται ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς. ἦν δ’ ἂν ἄλυτον τὸ κατὰ τὸν τόπον εἰ, ὥσπερ ἐξέδοτο αὐτὸν γεωργοῖς γεγραμμένον > ἐπὶ τοῦ προτέρου, οὕτως εἴρητο καὶ περὶ τοῦ δευτέρου • ἐκδοθήσεται ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς, καὶ εἰ, ὥσπερ εἴρηται περὶ τῶν δευτέρων ’ καὶ δοθήσεται ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς, εἴρητο καὶ περὶ τῶν προτέρων ὅτι ἔδωκεν αὐτὸν γε γεωρηοῖς. καὶ ταῦτα μέν ἡμεῖς εἰς τὸν τόπον ἐπηπορήσαμεν καὶ τὸ φανέν ἡμῖν εἰρήκαμεν· ὁ δέ βέλτιον δυνάμενος καὶ νοεῖν καὶ λέγειν, ἐκεῖνος ἡμῶν μἀλλον ἀκουέσθω.
17.13Başkâhinler ve Ferisiler onun benzetmelerini duyunca kendilerinden söz ettiğini anladılar. Onu yakalamak istediler, ama halktan korktular, çünkü halk onu peygamber sayıyordu (21,45–46).
Başkâhinler ve Ferisiler onun benzetmelerini, yani biri "Bir adamın iki oğlu vardı", öteki "Bir ev sahibi bağ dikti" diye başlayan benzetmeleri duyunca, kendilerinden söz ettiğini anladılar: İlk benzetmeye göre, "Olur, efendim" deyip gitmeyen ikinci oğul olarak; ötekine göre, günah işleyen önceki çiftçiler hakkında söylenenler uyarınca <İsa'nın> "Tanrı'nın krallığı sizden alınacak ve meyvelerini veren bir ulusa verilecek" demesi yüzünden. Kendilerinden söz ettiğini anlayınca onu yakalamak ve ellerinden geleni yapmak istediler; ama yapamadılar, çünkü İsa'yı peygamber sayan kalabalığın saldırısına dayanamazlardı. Logos'u kendi ellerinde yıkmak için tuzakla yakalamak isteyenler de, onu asla yakalayamaz <ve öldüremezler>. Çünkü onu Tanrı'nın peygamberi kabul eden, onun tarafındaki kalabalıklar, onu yakalamak ve ona tuzak kurmak isteyenlerin dikkatini başka yere çeker.
Bundan sonra bilinmelidir ki İsa'yı yakalamak isteyenler arasında farklar vardır. Başkâhinler ve Ferisiler onu yakalamak istediklerinde başka türlü, Ezgiler Ezgisi'ndeki gelin başka türlü aramıştır. O aramış, kalkmış, şehirde "çarşılarda ve meydanlarda" dolaşmış, şehirde dolaşan bekçilerin az ötesine geçince güçlükle bulmuş ve bulunca yakalamıştır: "Onu tuttum ve annemin evine, beni doğuranın odasına götürene kadar bırakmadım." Ama bu aynı gelin, Ezgiler Ezgisi'nde "Onu annemin evine, beni doğuranın odasına kadar tuttum" derken, aynı kitabın sonunda ilerlemiş olarak, onu başka türlü ve eskisinden daha iyi tutacak olarak şöyle der: "Dedim ki: Hurma ağacına çıkacağım, onun yüksekliklerini tutacağım."
İsa'yı yakalamak isteyip yakalayamayan başkâhinleri ve Ferisileri anlamak için şunu düşün: Mesih'in logosundan başka sözlerde, onları tutup kavramak, <öğreti kuranların anlamını da> tutup bir görüşle çürütmek ve, Yazı'nın dediği gibi, onlara öğretmek mümkündür. Çünkü İncil'e göre bilge olan kişi, "ruhani" olarak "her şeyi" yargılayan, "kendisi kimse tarafından" yargılanmayan biri olarak, dünya bilgelerinin ya da mezheplerde parlıyor sananların öteki sözlerini yargılar, sınar ve çürütür. İçindeki Mesih nousu ise, onu devirmeye kalkışanlarca ne yargılanır, ne ele geçirilir, ne de yakalanır. "Çünkü Rab'bin nousunu kim bildi ki ona öğretsin?" Açıktır ki birinin nousuna öğretecek kişi önce onu bilir, sonra öğretir. "Rab'bin nousunu" "kim bilecek ki ona öğretsin?" Çünkü ona yenilecek ve ona boyun eğecektir. Bunları "Onu yakalamak istediler, ama halktan korktular, çünkü halk onu peygamber sayıyordu" sözü için söylemiş olayım.
Καὶ ἀκούσαντες οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ Φαρισαῖοι τὰς παραβολὰς αὐτοῦ ἔγνωσαν ὅτι περὶ αὐτῶν λέγει· καὶ ζητοῦντες κρατῆσαι αὐτὸν ἐφοβήθησαν τοὺς τοὺς ὄχλους, ἐπεὶ εἰς προφήτην αὐτὸν εἶχον. (Matth. 21, 45 —46.) Ἀκούσαντες οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ Φαρισαῖοι τὰς παραβολὰς αὐτοῦ , ὧν τῆς μέν ἑτέρας ἀρχὴ ἦν · »ἄνθρωπὸς τις εἶχε τέκνα δύο«, τῆς δέ λοιπῆς· »ἄνθρωπος ἦν οἰκοδεσπότης ὃς ἐφύτευσεν ἀμπελῶνα«, ἔγνωσαν ὅτι Περὶ αὐτῶν λέγει κατὰ μὲν τὴν ἑτέραν παραβολὴν ὅτι εἶπεν ὁ δεύτερος υἱός · »ἐγὼ κύριε, καὶ οὐκ ἀπῆλθε«, κατὰ δέ τὴν λοιΠὴν ὅτι, ἐπεὶ εἴρηται αὕτη κατὰ τὰ λελεγμένα κατὰ τῶν ἁμαρτανόντων προτέρων γεωργῶν, <ὁ Ἰησοῦς εἶπε> ἀφ᾿ ὑμῶν ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ καὶ δοθήσεται ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς«. καὶ γνόντες ὅτι περὶ αὐτῶν λέγει, ἐζήτησαν μὲν αὐτὸν κρατῆσαι καὶ ποιῆσαι αὐτῷ ὅτι ποτ’ ἂν δυνηθῶσιν · οὐκ ἠδυνήθησαν δέ, ἐπεὶ μὴ οἶοί τε ἦσαν ὑπομεῖναι ὄχλων ὁρμὴν τῶν ἐχόντων τὸν Ἰησοῦν εἰς Προφήτην. κοὶ ὅσοι γε ἐπιβουλευτικῶς βούλονται κρατῆσαι τὸν λόγον, ἵν᾿ ὡς κεγρατημένον παρ᾿ αὐτοῖς καθέλωσιν αὐτόν, οὗτοι οὐκ ἄv ποτε κροτήσαιεν <οὔτε θανατώσαιεν> αὐτόν, τῶν ὑπέρ οὐτοῦ ὄχλων προφήτην τινὰ τοῦ θεοῦ αὐτὸν ὑπολομβονόντων, περισπώντων τοὺς βουλομένους αὐτὸν κρατεῖν κοὶ ἐπιβουλεῦσαι αὐτῷ. Μετὰ ταῦτα ἰστέον ὅτι τῶν ζητούντων κρατεῖν τὸν Ἰησοῦν διαφοραί εἰσιν. ἄλλως γὰρ οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ Φαρισαῖοι εζήτουν κρατῆσαι αὐτόν , ἄλλως ἡ ἐν τῷ Ἄισματι τῶν ᾷσμάτων νύμφη, <ἣ> ζητήσασα αὐτὸν καὶ ἀναστᾶσα καὶ κυκλοῦσα ἐν πόλει, »ἐν ταῖς ἀγοραῖς καὶ ἐν ταῖς πλατείαις« μόγις ποτὲ εὗρεν αὐτόν, ὅτε μικρὸν πορῆλθε τοὺς τηροῦντας καὶ κυκλοῦντας »ἐν τῇ πόλει« καὶ εὑροῦσα ἐκράτησεν αὐτόν, ὅτε καὶ λέγει· »ἐκράτησα αὐτὸν καὶ οὐκ ἀρήσω αὐτόν, ἕως οὗ εἰσήγαγον αὐτὸν εἰς οἶκον μητρός μου καὶ εἰς ταμιεῖον τῆς συλλαβούσης με«. ἀλλὰ καὶ αὐτὴ <αὕτη> ἡ νύμφη κατ’ μὲν Ἄσματος τῶν ᾀσμάτων »ἐκράτησά« φησιν »αὐτὸν εἰς οἶκον μητρός μου καὶ εἰς ταμιεῖον τῆς συλλαβούσης με«, πρὸς δέ τῷ τέλει τοῦ αὐτοῦ βιβλίου, ὡς προκόψασα καὶ ἑτέρως αὐτὸν μέλλουσα κρατεῖν κοὶ βέλτιον πραὰ τὸ πρότερον, φησίν· »εἶπα· ἀναβήσομαι ἐν τῷ φοίνικι, κρατήσω τῶν ὕψεων αὐτοῦ«. ἵνα δέ νοήσῃς τοὺς ζητοῦτνα αὐτὸν κρατῆσαι ἀρχιερεὶς καὶ Φαρισαίους καὶ μὴ κρατοῦντος αὐτόν κατανόησον ὅτι ἐπὶ μέν τῶν ἄλλων πορὰ τὸν Χριστοῦ λόγον λόγων οἶόν τέ ἐστι καρτῆσαι καὶ περιδράξασθαι <καὶ τοῦ νοῦ (τῶν δογματισάντων) καὶ τεθεωρημένως ἀνατρέψαι αὐτὸν καὶ ὡς ἡ γραφὴ ὠνόμασε) συμβιβάσαι. *** ουτω γαρ ο κατα τὸ ευαγγελιον σοφός, φός, ὡς »πνευματικὸς« ἀνακρίνων »πάντα, αὐτὸς δέ ὑπ’ οὐδενὸς« ἀνακρινόμενος, ἀνακρίνει μέν καὶ βασανίζει καὶ διελέγχει τοὺς ἄλ- λους λόγους εἴτε τῶν τοῦ κόσμου σοφῶν εἴτε τῶν ἐν τοῖς αἱρέσεσι διαπρέπειν δοκούντων, οὐ κατακρίνεται δὲ οὐδέ καταλαμβάνεται ὁ ἐν αὐτῷ νοῦς τοῦ Χριστοῦ οὐδέ κρατεῖται ὑπὸ τῶν προθεμένων αὐτὸν ἀνατρέπειν·» τίς γὰρ ἔγνω νοῦν κυρίου, ὄς συμβιβάσει αὐτόν;« καὶ σαφὲς ὅτι, εἴπερ μέλλει τις συμβιβάσαι τινὸς νουν, προτερον αυτον γνωσεται καὶ μετὰ τοῦτο συμβιβάσει· νοῦν« δέ κυρίου τίς« γνώσεται »ὄς συμβιβάσει αὐτόν«; ἁλώσεται γὰρ ὑπ’ αὐτοῦ καὶ εἴξει αὐτῷ. καὶ ταῦτα δέ μοι λελέχθω διὰ τὸ καὶ ζητοῦντες αὐτὸν κρατῆσαι ἐφοβήθησαν τοὺς ὄχλους, ἐπεὶ εἰς προφήτην αὐτὸν εἶχον.
17.14Kalabalıklar İsa'yı övseler de, onun hakkında doğru bir şey düşünürler, ama büyüklüğünü kavramazlar. Evet, İsa peygamberdi de; "Tanrınız Rab size kardeşleriniz arasından benim gibi bir peygamber çıkaracak; o peygamber size ne derse onu dinleyeceksiniz" sözünü anlayan kişi için bu açıktır. "O peygamberi dinlemeyen ise yok edilecektir." Ama üstünlüğü peygamber olmasında değil, Tanrı'nın Oğlu, "bütün yaratılışın ilk doğanı", "Tanrı'nın sureti" olmasındaydı; "göklerde ve yerde görünen görünmeyen her şey onda yaratıldı" ve devamı. Hele üstünlüğü, "Tanrı işleri için beni yollarının başlangıcı olarak edindi", bir şey yapmadan önce, "çağdan önce başlangıçta beni kurdu, yeri yapmadan önce" ve devamını söyleyen bilgelik olmasındaydı. Onun hakkında böyle düşünen ve ona karşı savaşanlara karşı onun için savaşmaya hazır bu kalabalıklardan başkâhinler ve Ferisiler korkar; İsa'yı yakalamak isteyip ona tuzak kurmak için onu yakalayamazlar.
Burada "çünkü halk onu peygamber sayıyordu" yazılmıştır. Buna dayanarak şunu çıkarabilirsin: Kalabalıklar sözde onu peygamber sayıyorlarsa da, onu ne sayarlarsa saysınlar, onu olduğundan çok daha aşağı sayarlar. Onu "kısmen" bilenlerin "kısmi" bilgisine bile ulaşmazlar, ona <layık> hiçbir şeyi açıklığa kavuşturamazlar.
Bunu, onun hakkında doğru düşünenler için söylüyorum. Çünkü onu yücelttiklerini sanarak onun hakkında yanlış düşünenler, onun "tarafında" sayılmamalıdır. Baba ile Oğul kavramını karıştıran, Baba ile Oğul'a hypostasis bakımından bir diyen, tek bir öznesi olanı yalnız kavramla ve yalnız adlarla ayıranlar böyledir. Sapkın mezheplerden olanlar da, onun hakkında büyük düşündüklerini sanarak "yücelere karşı haksızlık" söyleyip yaratıcıyı kötüledikleri için onun "tarafında" değildir. Çünkü onunla "birlikte" değildirler, bu yüzden ona "karşıdırlar"; zira "Benimle olmayan bana karşıdır" der. Bunun gibi, Oğul hakkında doğru düşünmeyenler İsa'nın adıyla bir araya toplasalar da, toplamaktan çok dağıtırlar. Çünkü Kurtarıcı "Benimle toplamayan dağıtır" der. Dikkat et, yalnızca "toplamayan dağıtır" denmemiş, kesinlik için "benimle" sözü eklenmiştir; zira toplayanın onunla birlikte toplaması gerekir. Onunla toplayanın ne olduğunu şu sözü inceleyerek anlayacaksın: "Sizin ve benim ruhum Rab İsa'nın gücüyle toplandığında, böyle birini bedeninin yıkımı için Şeytan'a teslim edin." Çünkü "Sizin ve benim ruhum Rab İsa'nın gücüyle toplandığında" sözü, onunla toplayanı gösterir. "Rab İsa'nın gücüyle toplandığınızda" sözünün, kötü yaşayarak ya da Tanrı veya Mesih'i hakkında kötü ve dinsizce düşünerek toplayanlara veya toplananlara uyduğunu söyleyemezsin.
Bunları da İsa hakkında düşünen, onun tarafında olan, ama onu hak ettiği değerin çok altında düşünen kalabalıkların onu peygamber saydığının söylenmesi yüzünden söyledik. Bunlarla birlikte Luka'nın aynı konudaki sözünü de incelersen, söylenenleri, sanırım, daha açık temellendirirsin. Luka şöyle der: "Her gün tapınakta öğretiyordu. Başkâhinler, yazıcılar ve halkın ileri gelenleri onu yok etmek istiyor, ama ne yapacaklarını bilemiyorlardı; çünkü bütün halk onu dinlerken ağzının içine bakıyordu." Bu sözlerde şu gösterilir: Yahudi kalabalıklarının kanuna aykırı önderleri, başkâhin diye anılanlar, İsa'nın düşmanı olan yazıcılar ve halkın ileri gelenleri, İsa'yı yok etmek, adını ve ona imanı insanlar arasından silmek isterler. Ama isteklerini gerçekleştirmek için ne yapacaklarını bilemezler, çünkü ona inanan bütün halk önceden kazanılmış, İsa sevgisine bağlanmış, öğretisini ve sözünü dinlemek için ağzının içine bakmaktadır.
Bugün de görülür: Tanrı'ya hizmeti öne süren kimseler başkâhinler gibi, kutsal Yazı'yı öne sürenler yazıcılar gibi, eskiyi öne sürenler de halkın ileri gelenleri gibi onu yıkmak isterler; İsa'yı yok etmek, onun hakkındaki inancı silmek isterler. Babalarının isteğine uygun olarak bu amaçla her şeyi yaparlar, ama İsa'ya bağlı halkı ondan uzaklaştırmak, onu zihinlerinden silmek için ne yapacaklarını bilemezler.
Belki de tanrısal olan hakkında her ne kanaate sahip olursa olsun, İsa'nın öğretisine yabancı olarak onu savunan herkes İsa'yı yok etmek ister, ama yapamaz; çünkü bütün kalabalık onu dinlerken ağzının içine bakar. Hangi bilgelik olursa olsun onun yazılarına kapılan ve bu yüzden mecazen yazıcı denenler de İsa'yı insanlar arasından yok etmek isterler, ama bunun için yapabilecekleri etkili bir şey bulamazlar. Yunanlıların ve barbarların, İsa'nın öğretisine <yabancı> bütün söz bilgini ileri gelenleri de İsa'yı yok etmek isterler, ama öğretmeni dinlemek ve öğretisini hissetmek için ağzının içine bakan İsa'nın bütün halkına yenilerek bunu yapamazlar.
Markos da benzer şeyler söyler: "Başkâhinler ve yazıcılar duydular ve onu nasıl yok edeceklerini aradılar. Çünkü ondan korkuyorlardı, zira bütün halk öğretisine hayran kalıyordu." Çünkü Mesih'in bütün halkı "onun öğretisine" hayran kalır; İsa'yı insanlar arasından yok etmek ve bütün halkının hayranlığını ortadan kaldırmak isteyen o başkâhinler ve yazıcılar hiçbir şey yapamaz.
Πλὴν κἄν εὐφημῶσιν οἱ ὄχλοι τὸν Ἰησοῦν, φρονοῦσι μέν τι περὶ αὐτοῦ ἀληθές, οὐ μὴν <καὶ> τὸ μέγεθος συνιᾶσιν αὐτοῦ. ἦν μέν γὰρ Ἰησοῦς καὶ προφήτης, ὡς δῆλον τῷ νοήσαντι τὸ προφήτην ἐκ τῶν ἀδελφλῶν ὑμῶν ἀναστήσει ὑμῖν κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν ὡς ἐμέ · αὐτοῦ ἀκούσεσθε κατὰ πάντα ὅσα ἄν λαλήσῃ« ὁ προφήτης ἐκεῖνος. ὄς δ’ ἄν »μὴ ἀκούσῃ τοῦ προφήτου ἐκείνου ἐξολοθρευθήσεται«. πλὴν οὐχ ἡ ὑπεροχὴ αὐτοῦ ἐν τῷ προφήτην αὐτὸν εἶναι ἦν ἀλλ’ ἐν τῷ υἱὸν θεοῦ πρωτότοκον »πάσης κτίσεως« καὶ εἰκόνα »τοῦ θεοῦ τοῦ ἐν ᾧ »ἐκτίσθη τὰ πάντα ἐν τῷ οὐρανῷ κοὶ ἐπὶ τῆς γῆς, εἴτε ὁρατὰ εἴτε ἀόρατα«, καὶ τὰ ἑξῆς. καὶ μᾶλλον ἦν αὐτοῦ ἡ ὑπεροχὴ ἐν τῷ εἶναι αὐτὸν σοφίαν τὴν λέγουσαν· »ὁ θεὸς ἐκτήσατό με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ«, προ του τι ποιησαι, καὶ »πρὸ τοῦ αἰῶνος ἐθεμελίωσέ με ἐν ἀρχῇ, πρὸ τοῦ τὴν γῆν ποιῆσαι« καὶ τὰ ἑξῆς. κοὶ τούτους γε τοὺς ὄχλους οὕτως φρονοῦντος περὶ αὐτοῦ καὶ ἑτοίμως ἔχοντος ὑπερπολεμεῖν αὐτοῦ πρὸς τοὺς πολεμοῦντος, φοβοῦνται οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ Φαρισαῖοι, καὶ οὐ δύνανται, ἵν’ ἐπιβουλεθυσωσι θέλοντες κρατῆσαι τοῦ Ἰησοῦ, κρατῆσαι αὐτοῦ. ἐνταῦθα μὲν οὖν γέγραπται· ἐπεὶ εἰς προφήτην αὐτὸν εἶχον· παρὰ τοῦτο δ’ ἄν ποιήσοις ὅτι οἱ ὄχλοι, κἄν μὲν τῇ λέξει ὠς προφήτην αὐτὸν ἔχωσιν, εἰς ὅ τι ποτ ἄν ἔχωσιν αὐτόν, πολλῷ ἔλαττον εχουσιν αυτον ου εστιν, οὐ φθάνοντες οὐδέ ἐπὶ τὴν ἐκ μέρους« γνωσιν τῶν ἐκ μέρους« αὐτὸν γινωσκόντων κοὶ οὐδὲν <ἄξιον> τρανοῦντες αυτου. Τοῦτο δέ λέγω περὶ τῶν ἀληθῶς περὶ αὐτοῦ φρονούντων. οὐ νομιστέον γὰρ εἰναι »ὑπὲρ« αὐτοῦ τοὺς τὰ ψεύδη φρονοῦντας περὶ αὐτοῦ φαντασίᾳ τοῦ δοξάζειν αὐτόν, ὁποῖοι εἰσιν οἱ συγχέοντες πατρὸς καὶ υἱοῦ ἔννοιαν καὶ τῇ ὑποστάσει ἔνα διδόντες εἶναι τὸν πατέρα καὶ τὸν υἱόν, τῇ ἐπινοίᾳ μόνῃ καὶ ὀνόμασι <μόνοισ> διαιροῦντες τὸ ἔν ὑποκείμενον. καὶ οἱ ἀπὸ τῶν αἱρέσεων φαντασίᾳ τοῦ μεγάλα περὶ αὐτοῦ φρονεῖν »ἀδικίαν εἰς τὸ ὔψος« λαλοῦντες καὶ κακῶς λέγοντες τὸν δημιουργὸν οὐκ εἰσὶν »ὑπὲρ« αὐτοῦ· οὐ γάρ εἰσι »μετ’« αὐτοῦ κοὶ διὰ τοῦτό εἰσι »κατ’« αὐτοῦ, »ὁ γὰρ μὴ ὢν φησὶ) μετ’ ἐμοῦ κατ’ ἐμοῦ ἐστιν«. οὕτω δέ κἄν συνάγωσιν οἱ μὴ τὰ ἀληθῆ Περὶ τοῦ υἱοῦ φρονοῦντες ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ, σκορπίζουσι μᾶλλον ἢ συνάγουσι. φησὶ γὰρ ὁ σωτήρ · »καὶ ὁ μὴ συνάγων μετ’ ἐμοῦ σκορπίζει«· καὶ πρόσχες ὅτι μὴ εἴρηται ἁπλῶς· »ὁ μὴ συνάγων σκορπίζει«, ἀλλὰ μετὰ ἀκριβοῦς προσθήκης τῆς »μετ’ ἐμοῦ«, δεῖ γὰρ τὸν συνάγοντα μετ’ αὐτοῦ συνάγγειν. νοήσεις δέ τὸν μετ’ αὐτοῦ συνάγοντα ἐπιστήσας τῷ »συναχθέντων ὑμῶν καὶ τοῦ ἐμοῦ πνεύματος σὺν τῇ δυνάμει τοῦ κυρίου Ἰησοῦ παραδοῦναι τὸν τοιοῦτον τῷ σατανᾷ εἰς ὄλεθρον τῆς σαρκός« · τὸ γὰρ »συναχθέντων ὑμῶν καὶ τοῦ ἐμοῦ πνεύματος σὺν τῇ δυνάμει τοῦ κυρίου Ἰησοῦ« δηλοῖ τὸν συνάγοντα μετ’ αὐτοῦ. καὶ οὐκ ἄν λέγοις τὸ »συναχθέντων ὑμῶν ἐν τῇ δυνάμει τοῦ κυρίου Ἰησοῦ« ἁρμόζειν τοῖς ἤτοι μετὰ τοῦ κακῶς βιοῦν συνάγουσιν ἤτοι συναγομένοις ἢ μετὰ τοῦ κακῶς καὶ ἀσεβῶς φρονεῖν περὶ τοῦ θεοῦ ἢ τοῦ Χριστου αυτου. Ταῦτα καὶ διὰ τό τοὺς ὄχλους φρονοῦντας περὶ τοῦ Ἰησοῦ, τοὺς ὑπέρ αὐτοῦ καὶ πολλῷ ἔλαττον φρονοῦντας τῆς ἀξίας αὐτοῦ, λέγεσθαι εἰς προφήτην αὐτὸν εσχηκεναι. συνεξετάσας δέ τούτοις τὴν τοῦ Λουκᾶ περὶ τῶν ὁμοίων λέξιν τρανότερον (οἶμαι) κατασκευάσεις τὰ προειρημένα· ὄστις φησί · »καὶ ἦν διδάσκων τὸ καθ’ ἡμέραν ἐν τῷ ἱερῷ· οἱ δέ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ γραμ- ματεῖς καὶ οἱ πρεσβύτεροι τοῦ λοοῦ ἐζήτουν αὐτὸν ἀπολέσαι, καὶ οὐχ εὔρισκον τί ποιήσουσιν· ὁ γὰρ λαὸς ἄπας ἐξεκρέματο αὐτοῦ ἀκούων«. κοὶ ἐν τούτοις γὰρ δηλοῦται ὅτι οἱ τῶν ἸουδαΪκῶν προϊστάμενοι παρανόμως ὄχλων ὀνομαζόμενοι ἀρχιερεῖς) κοὶ γραμματεῖς ἐχθροὶ τῷ Ἰησοῦ) καὶ πρεσβύτεροι τοῦ λαοῦ ζητοῦσι μὲν τόν Ἰησοῦν ἀπολέσαι καὶ ἀφανίσαι τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων καὶ τὴν περὶ αὐτοῦ πίστιν· οὐχ εὑρίσκουσι δὲ τί ποιήσουσιν εἰς ὅπερ βούλονται ἀνύσαι, ἄτε προληφθέντος παντὸς τοῦ εἰς αὐτὸν πιστεύσαντος λαοῦ καὶ ἐξηρτημένου τῆς εἰς τὸν Ἰησοῦν ἀγάπης καὶ ἐκκρεμαμένου ἐν τῷ ἀκούειν τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ καὶ τοῦ λόγου αὐτοῦ. καὶ ἔστι γε τοῦτο ἰδεῖν μέχρι τοῦ δεῦρο, τίνα τρόπον ζητοῦσι καθελεῖν οἱ προβαλλόμενοι τὴν θεραπείαν τοῦ θεοῦ ὡς ἀρχιερεῖς αὐτοῦ καὶ τὴν delav γραφὴν ὡς γραμματεῖς καὶ τὸ ἀρχαῖον οἱ] πρεσβύτεροι τοῦ λαοῦ, <καὶ> ζητοῦσιν ἀπολέσαι τὸν Ἰησοῦν καὶ ἐξαφανίσαι τὴν περὶ αὐτοῦ δόξαν, πάντα εἰς τοῦτο ἀκολούθως τῷ βουλήματι τῶν πατέρων αὐτῶν πράττοντες, οὐ μὴν εὑρίσκοντες τί ποιήσουσιν, ἶνα τὸν ἐξηρτημένον τοῦ Ἰησοῦ λαὸν ἀποστήσωσιν αὐτοῦ καὶ ἀπαλείψωσιν αὐτὸν ἀπὸ τῆς διανοίας αὐτῶν. Τάχα δέ κ(Λ πάντες οἱ ἡντινοῦν δόξαν ἔχοντες Περὶ τοῦ θείου καὶ πρεσβεύοντες περὶ αὐτῆς ἀλλοτρίως τῆς Ἰησοῦ διδασκαλίας ἀπολέσαι μέν θέλουσι τὸν Ἰησοῦν, οὐ δύνανται δέ, ἐπεὶ πᾶς ὁ ὄχλος αὐτοῦ ἐκκρέμαται ἀκούων. ἀλλὰ καὶ οἱ οἱστισινοῦν συγγράμμασιν ἧς δήποτε σοφίας προσέχοντες καὶ διὰ τοῦτο τροπικῶς λεγόμενοι γραμματεις ἀπολέσαι θέλουσιν ἐξ ἀνθρώπων τὸν Ἰησοῦν, οὐ μὴν εὑρίσκουσιν εἰς τοῦτο ἀνύσιμον ὄ ποιήσουσι. καὶ πάντες δέ οἱ πρεσβύτεροι, <οἱ ἀλλότριοι> τῆς Ἰησοῦ διδασκαλίας λόγιοι Ἑλλήνων καὶ βαρβάρων, ἀπολέσαι θέλουσι τὸν Ἰησοῦν, ἀλλ’ οὐ δύνανται νικώμενοι ἀπὸ παντὸς τοῦ λοοῦ Ἰησοῦ, ἐκκρεμαμένου τοῦ διδασκάλου ἐν τῷ ἀκούειν καὶ συναισθάνεσθαι τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ. κοὶ ὁ Μᾶρκος δέ τὰ παραπλήσια ὑποβάλλει λέγων · »καὶ ἤκουσαν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ γραμματεῖς, καὶ ἐζήτουν πῶς αὐτὸν ἀπολέσωσιν· ἐφοβοῦντο γὰρ αὐτόν, ὅτι πᾶς ὁ λαὸς ἐξεπλήσσετο ἐπὶ τῇ διδαχῇ αὐτοῦ«. πᾶς γὰρ ὁ λαὸς Χριστοῦ ἐκπλήσσεται »ἐπὶ τῇ διδαχῇ αὐτοῦ«, καὶ οὐδὲν δύναται γενέσθαι ὑπὸ τῶν προειρημένων ἀρχιερέων κοὶ γραμματέων, ζητούντων ἀπολέσαι τὸν Ἰησοῦν ἐξ ἀνθρώπων καὶ ἐκλὺσαι τὴν ἔχπληξιν παντὸς τοῦ λαοῦ αυτου.
17.15İsa yine benzetmelerle konuşarak onlara şöyle dedi: "Göklerin krallığı, oğlu için düğün yapan ve kölelerini gönderen bir kral adama benzer" ve devamı, "Çünkü çağrılanlar çok, seçilenler azdır" sözüne kadar (22,1–14).
Bu benzetme de genel olarak anlaşılınca açık görünür. Burada kral adam mecazen Tanrı ve Mesih İsa'nın Babası olarak anılır; kralın oğlunun düğünü, Mesih'in gelini olan kilisenin güveyi Mesih'e kavuşmasıdır. Düğüne çağrılanları davet etmek için gönderilen köleler, zaman zaman gelen peygamberlerdir; bunlar halktan olanları, peygamberlikler aracılığıyla kilisenin Mesih'e kavuşmasında yapılan şenliğe döndürürler. Önceden çağrılmış olup gelmek istemeyenler, peygamberlerin sözlerini dinlemeyenlerdi. Gönderilen başka köleler başka bir peygamberler topluluğuydu. Kralın boğalarının ve besili hayvanlarının kesildiği hazırlanmış yemek, Tanrı'nın sırlarının katı ve akla ait gıdalarıdır. "Her şey hazır" sözü de bütün varlıklar hakkındaki bilgilerin hazır olması demektir; "yetkin olan geldiğinde" çağrıya uyanlar bunları yiyip içeceklerdir.
Peygamberler aracılığıyla çağrılanlardan bazıları söylenenleri yalnızca önemsemeyip dünyevi işlerle uğraştı, ama <onlara karşı> kötülük yapmadı; <başkaları ise> onlara karşı kötülük de yaptı. Bu farkı göstermek için şöyle demiştir: "Önemsemeyip gittiler; biri tarlasına, biri ticaretine. Ötekiler ise kölelerini yakalayıp aşağıladılar ve öldürdüler."
Bu genel açıklamaya uygun olarak kralın öfkesi anlaşılır; Elçi de Yahudiler hakkında bundan söz ederek şöyle der: "Öfke sonunda üzerlerine geldi." Sonra "Ordusunu gönderip o katilleri yok etti ve şehirlerini yaktı" sözüyle, Mesih'in gelişinden sonra Yahudilere karşı yapılan savaş, Kudüs'ün düşüşü ve halkın yok edilmesi önceden bildirilir.
Καὶ ἀποκριθεὶς ὁ Ἰησοῦς εἶπε πάλιν ἐν παραβολαῖς αὐτοῖς λέγο)ν· ὡμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῳ βασιλεῖ, ὅστις ποιῶν γόμους τῷ υἱῷ αὐτοῦ ἀπέστειλε τοὺς δούλους αὐτοῦ καὶ τὰ ἑξῆς ἕως τοῦ· πολλοὶ γάρ εἰσι κλητοί, ὀλίγοι δέ ἐκλεκτοί (Matth. 22, —14). Καὶ αὕτη ἡ Παραβολὴ ὁλοσχερέστερον νοουμένη δόξει σαφὴς εἶναι, ἐν ἔ ἄνθρωπος μὲν βασιλεὺς τροπικῶς ὁ θεὸς καὶ πατὴρ Χριστοῦ Ἰησοῦ εἶναι λέγεται, οἱ δὲ γόμοι τοῦ υἱοῦ τοῦ βασιλέως ἡ ἀποκατάστασις τῆς νύμφης ἐκκλησίας χριστοῦ Πρὸς Χριστὸν τὸν νυμφίον αὐτῆς. οἱ δὲ ἀποστελλόμενοι δοῦλοι καλέσαι τοὺς κεκλημένουσ εἰς τοὺς γόμους οἱ κατὰ καιρόν εἰσι προφῆται ἐπιστρέφοντες τοὺς ἀπὸ τοῦ λαοῦ διὰ τῶν προφητειῶν ἐπὶ τὴν εὐφροσύνην ἀγομένην ἐπὶ τῇ ἀποκαταστάσει τῆς ἐκκλησίας πρὸς Χριστόν. οἱ δὲ μὴ θέλοντες ἐλθεῖν προηγουμένως ὄντες κλητοὶ οἱ μὴ ἀκούον- τες τῶν λόγων τῶν Προφητῶν ἦσαν, οἱ δέ ἀποστελλόμενοι ἄλλοι δοῦλοι ἄλλο ἄθροισμα προφητῶν, προφητῶν, τὸ δὲ ἡτοιμασμένον ἄριστον, ἐν ᾧ οἱ ταῦροι τοῦ βασιλέως καὶ τὰ σιτευτὰ αὐτοῦ τεθυμένα ἦν, αἱ στερεαὶ ἦσαν καὶ λογικαὶ τῶν μυστηρίων τοῦ θεοῦ τροφαί· οὕτω δέ καὶ πάντα ἕτοιμα, οἱ περὶ πάντων τῶν ὄντων λόγοι <ἕτοιμοι>, οὕς ἔλθη̣ τὸ τέλειον«) οἱ τῇ κλήσει ἀκολουθήσαντες φάγονται καὶ πίονται. ἐπεὶ δὲ τῶν κεκλημένων διὰ τῶν προφητῶν οἱ μέν μόνον ἠμέλουν τῶν λεγομένων καὶ τοῖς βιωτικοῖς ἐσχόλαζον πράγμασιν, οὐ μὴν καὶ ἐπονηρεύοντο <κατὰ τῶν ἄλλοι δὲ καὶ ἐπονηρεύοντο> κατ' αὐτῶν. διὰ τοῦτο τὴν διαφορὰν αὐτῶν παραστπησαι βουδόμενος εἶπεν· οἱ δὲ ἀμελήσαντες ἀπῆθον, ὅς μὲν ἐπὶ τὸν ἴδιον ἀγρόν, ὅς δὲ ἐΠὶ τὴν ἐμπορίαν αὐτοῦ· οἱ δέ λοιποὶ κρατήσαντες αὐτοῦ τοὺς δούλους ὕβρισον καὶ ἀπέκτειναν. Εἶτα ἀκολούθως <ταύτῃ> ὁλοσχερεστέρᾳ διηγήσει ἡ ὀργὴ τοῦ βασλέως νοεῖται, ἥν κοὶ ὁ ἀπόστολος περὶ Ἰουδαίων ὀνομάζων λέγει • ἐφθασε δὲ ἡ ὀργὴ ἐπ αὐτοὺς εἰς τέλος«. εἶτα προφητεύεται ὁ κατὰ Ἰουδαίων πόλεμος καὶ ἡ ἅλωσις Ἱερουσαλὴμ καὶ ἡ ἀναίρεσις τοῦ λαοῦ μετὰ τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν ἐν τῷ καὶ πέμψας τὸ στράτευμα αὐτοῦ ἀνεῖλε τοὺς φονεῖς ἐκείνους καὶ τὴν πόλιν αὐτῶν ἐνέπρησε.
17.16Bundan sonra, "Sonra kölelerine şöyle dedi: Düğün hazır, ama çağrılanlar layık değildi. Öyleyse yol kavşaklarına gidin ve kimi bulursanız düğüne çağırın" sözü, İsa Mesih'in elçilerine uygulanabilir: Onlar Yahudilere "Tanrı'nın sözünün önce size söylenmesi gerekliydi. Ama siz kendinizi layık görmediğiniz için işte uluslara dönüyoruz" derler. Yol kavşakları İsrail'in dışındaki durumlardır; elçilerin orada bulduğu kimseler düğüne çağrılır, elçiler buldukları herkesi bir araya getirirler. Dinleyenleri buluyorlar ve çağırırken bunların çağrıdan önce kötü mü iyi mi olduğunu düşünmüyorlardı; çünkü buldukları herkesi çağırıyorlardı.
Burada "iyi" sözünün daha sade anlamda, Tanrı'ya saygıya gelenler arasında daha ölçülü olanlar için kullanıldığını düşünmek gerekir. Onlara Elçi'nin şu sözünü uygulayabilirsin: "Kanuna sahip olmayan uluslar tabiatça kanunun gerektirdiğini yaparsa, kanunları olmadığı hâlde kendileri kendilerine kanun olurlar. Kanunun gerektirdiği işin yüreklerine yazılı olduğunu gösterirler, vicdanları da buna tanıklık eder." Mesih ile kilisenin düğünü, elçilerin bulduğu ve <Tanrı'ya> döndürülmüş kimselerin düğünde sevinmek için sofraya oturmasıyla doldu.
Kötülerin ve iyilerin çağrılması gerekiyordu, ama kötülerin kötü kalması için değil; düğüne yabancı giysilerini çıkarıp düğün giysilerini, yani "merhamet duygusunu, iyiliği, alçakgönüllülüğü, yumuşaklığı, sabrı" giymeleri için. Çünkü düğün giysileri bunlardır. Bu yüzden kral, hazırlanmış yemeği, boğaları, kesilmiş besili hayvanları ve hazır olan her şeyi sunmadan önce sofradakileri görmeye girer; böylece düğün giysisi olanları tutup sevindirecek, karşıtlarını mahkûm edecektir. İçeri girince, çağrılıp gelmiş, ama ahlakını değiştirmemiş ve düğün giysisi giymemiş birini bulur ve ona "Düğün giysin olmadan buraya nasıl girdin?" der. Günah işleyip yenilenmeyen ve Rab İsa Mesih'i giyinmeyen kişi "savunma imkânı olmadığından" susar; bu yüzden "o sustu" diye yazılmıştır.
Çağrıyı küçük düşüreni düğünden kovmak yetmez. Onu, kralın bağlama işine atanmış hizmetkârları eliyle, doğru kullanmadığı yürüyüşü ve iyi işi tamamlamadığı etkin gücü bağlayarak, yalnız düğünden kovmakla kalmamak, aynı zamanda ışığa yabancı olan yere de mahkûm etmek gerekir; orada karanlıklar içinde daha derin olan ve "dıştaki karanlık" diye anılan karanlık vardır.
Bizden biri kralın, oğlunun düğünü için yaptığı çağrıya gelip çağrılanlarla birlikte itaat edip geliyor gibi görünür, ama söz konusu düğün giysisini giymemişse, bunlara uğrayacak, ayakları ve elleri bağlanıp dıştaki karanlığa atılacaktır. Orada, "Vay şimdi gülenlere, çünkü ağlayacaksınız" sözü uyarınca, ağlanacak ve yas tutulacak günahlar işleyenler için ağlama olacak; yas tutarak kendi perişanlıklarına ağlayacaklar. Sonra Söz, düğün giysisi giymemiş olanların içinde bulunacağı korkuyu, titremeyi, karanlık işleri ve acıları göstermek için "Orada ağlama olacak" der; yalnız ağlama değil, "diş gıcırdatma" da. Birçok kişinin çağrıldığı, ama hepsinin değil, içlerinden azının geldiği gösterildiği için bütün benzetmenin sonuna "Çağrılanlar çok, seçilenler azdır" sözü eklenmiştir.
τὸ δὲ τότε λέγει τοῖς δούλοις ἀυτοῦ· ὁ μὲν γόμος ἕτοιμος, οἱ δέ κεκλημένοι οὐκ ἦσαν ἄξιοι· πορεύεσθε οὖν ἐπὶ τὰς διεξόδους τῶν ὁδῶν, καὶ ὅσους ἄν εὕρητε καλέσατε εἰς τοὺς γάμους ἀναφέροιτο ἄν ἐπὶ τοὺς Ἰησοῦ Χριστοῦ ἀποστόλους λέγοντος Ἰουδαίοις· »ὑμῖν ἦν ἀναγκαῖον τὸν λόγον τοῦ θεοῦ· ἐπεὶ δὲ ἀναξίους κρίνετε ἑαυτούς, ἱδοὺ στρεφόμεθα εἰς τὰ ἔθνη«. αἱ διέξοδοι οὖντῶν ὁδῶν τὰ > ἔξω τοῦ Ἰσραήλ ἐστι πράγματο, παρ’ αἷς οἱ ὑπὸ τῶν ἀποστόλων εὑρισκόμενοι καλοῦνται εἰς τοὺς γάμους, συναγόντων τῶν ἀποστόλων πάντας οὕς ἐὰν εὕρωσιν. εὕρισκον δὲ τοὺς ἀκούοντας καὶ οὐκ ἐφρόντιζον καλοῦντες πότερόν ποτε πρὸ τῆς καλήσεως πονηροὶ ἢ ἀγαθοὶ ἦσαν οἱ καλούμενοι· πάντας γὰρ τοὺς εὑρισκομένους ἐκάλουν. ἀγαθοὺς δὲ νομιστέον ἐνταῦθα I ἁπλούστερον λέγεσθαι τοὺς μετριωτέρους τῶν ἐρχομένων ἐπὶ τὴν θεοσέβειαν, οἶς ἐφαρμόζοις ἄν τὸ τοιοῦτο ἀποστολικόν· ὅταν δὲ ἔθνη τὰ μὴ νόμον ἔχοντα φύσει τά τοῦ νόμου ποιῶσιν. οἱ τοιοῦτοι νόμον μὴ ἔχοντες ἑαυτοῖς εἰσι νόμος · οἵτινες ἐνδείκνυνται τό ἔργον τοῦ νόμου γραπτὸν ἐν τοῖς καρδίαις αὐτῶν, συμμαρτυρούσης αὐτῶν τῆς συνειδήσεως«. καὶ ἐπλήσθη γε ὁ Χριστοῦ <καὶ> τῆς ἐκκλησίας γάμος καὶ ἀποκαταστάντων <τῷ θεῷ> , τῶν εὑρεθέντων ὑπὸ τῶν ἀποστόλων, ἀνακειμένων ἐπὶ τῷ εὐφρανθῆναι ἐπὶ τοῖς γάμοις. Εἶτ' ἐπεὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθοῦς καλεῖσθαι <μὲν ἔ> δει, οὐ μὴν ωστε τους πονηρους μενειν πονηρούς, ἀλλὰ μεταμφιασαμένους καὶ ἀποθεμένους τὰ ἀλλότρια τοῦ γόμου ἐνδύματα ἐνδύσασθαι τὰ τοῦ γά- μου, »σπλάγχνα οἰκτιρμοῦ, χρηστοτητα, ταπεινοφροσυνην, πραοτητα, μακροθυμίαν« ταῦτα ταῦτα γάρ ἐστι τὰ τοῦ γάμου ἐνδύματα), διὰ τοῦτο ὁ βασιλεὺς εἰσέρχεται θεάσασθαι τοὺς ἀνακειμένους , πρὶν αὐτοῖς παραθῇ τὸ ἡτοιμασμένον ἄριστον, τοὺς ταύρους καὶ τὰ τεθυμένα σιτιστὰ καὶ πάντα τὰ ἕτοιμα, ἵνα θεασάμενος τηρήσῃ μέν τοὺς ἔχοντος ἔνδυμα γάμου καὶ εὐφράνῃ καταδικάσῃ δὲ τοὺς ἐναντίους. εἰσελθὼν οὖν εὑρίσκει τινὰ τῶν κεκλημένων καὶ ἐληλυθότων ἐπὶ τὴν κλῆσιν μὴ ἀλλάξαντα ἑαυτοῦ τὸ ἦθος μηδὲ ἐνδυσάμενον ἔνδυμα γόμου καὶ λέγει αὐτῷ· πῶς εἰσῆλθες ὧδε μὴ ἔχων ἔνδυμα γόμου; εἶτ' ἐπεὶ ὁ ἁμαρτὼν καὶ μὴ ἀνακαινωδεὶς μηδὲ ἐνδυσάμενος τὸν κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν ὡς μὴ ἔχων τόπον ἀπολογίας« φιμοῦται, διὰ τοῦτο γέγραπται τὸ ὁ δέ ἐφιμώθη. καὶ οὐκ ἀρκεῖ γε τὸ ἐκβληθῆναι τοῦ γάμου τὸν ἀτιμάσαντα τὴν κλῆσιν· δεῖ γὰρ αὐτὸν ὑπὸ τῶν διακόνων τοῦ βασιλέως τῶν πρὸς τοῖς δεσμοῖς τετογμένων, δεθέντα τὴν πορείαν ᾗ οὐκ εἰς δέον ἐχρήσατο καὶ τὴν δραστήριον δύναμιν ἐν ᾗ πρᾶξιν ἀγαθὴν οὐκ ἐτέλεσεν, ρὐ μόνον ἀπὸ τοῦ γόμου ἐκβληθῆναι, ἀλλ' ὥστε καὶ εἰς τὸν ἀλλότριον φωτὸς > καταδικασθῆναι τόπον, ἔνθα σκότος ἦν τὸ ὡς ἐν σκότεσι βαθύτερον καὶ καλούμενον σκότος ἐξώτερον. κοὶ εἴ τίς γε ἡμῶν ἐπὶ τὴν κλῆσιν ἐλθὼν τοῦ βασιλέως εἰς τοὺς γάμους τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ, δοκεῖ μέν ὑπακούειν καὶ ἔρχεσθαι μετὰ τῶν κεκλημένων, οὐ μὴν ἐνδέδυται τὸ προειρημένον ἔνδυμα γάμου, ταῦτα πείσεται κοὶ δεθεὶς ποδῶν καὶ χειρῶν ἐκβληθήσεται εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον , ἔνθα κατὰ τὸ »οὐαί, οἱ γελῶντες νῦν, ὅτι κλαύσετε«, ὁ κλαυθμὸς τοῖς τὰ τοῦ κλαυθμοῦ καὶ θρήνου ἄξια ἁμαρτήσασι· κλαύσονται δὲ θρηνοῦντες τὰς ἰδίας ταλαιπωρίας. εἶθ' ἵνα παραστήσῃ ὁ λόγος τὸν φόβον καὶ τὸν τρόμον καὶ τὰ σκυθρωπὰ πράγματα καὶ τοὺς πόνους ἐν οἷς ἔσονται οἱ μὴ ἐνδεδυμένοι ἔνδυμα γόμου, εἶπε τὸ ἐκεῖ ἔσται ὁ κλαυθμὸς καὶ οὐ μόνον ὁ κλαυθμός, ἀλλὰ καὶ ὁ βρυγμὸς τῶν ὀδόντων. καὶ ἐπιφέρεται τῇ ὅλη παραβολῇ, διὰ τὸ πολλοὺς δεδηλῶσθαι τοὺς κληθέντας οὐ πάνατας δὲ ἐληλυθέναι ἀλλ' ὀλίγους ἐξ αὐτῶν, τὸ πολλοί εἰσι κλητοί, ὀλίγοι δέ ἐκλεκτοί.
17.17Benzetme üzerine genel olarak bunları söyleyelim. Şimdi, bilgelik ruhunun yardımıyla benzetmede daha derin anlamlar bulup uygun olana göre susabilir, işaret edebilir ya da açıklayabilir miyiz diye, şu anki gücümüzle yeniden onu araştırmaya çalışacağız.
Göklerin krallığı, hükmedene göre kral adama, kralla birlikte hükmedene göre onun oğluna, hükmedilenlere göre köleler ve düğüne çağrılanlara benzer. Bunlardan bazıları girmek istemedi, bazıları girmeyi önemsemeyip gitti; biri tarlasına, biri ticaretine. Başkaları da köleleri yakalayıp aşağıladı ve öldürdü. Hükmedilenler arasında kralın ordusu, düğün sofraya oturanlarla dolana dek <yol kavşaklarından> toplanan kötüler ve iyiler, sofradakiler arasında düğün giysisi olmayan kişi ve düğün giysisi olmayanı eli ayağı bağlı dıştaki karanlığa atması emredilen hizmetkârlar da vardır.
"Adam" eklenmeden, yalnız "Göklerin krallığı bir krala benzer" diye yazılabilirdi. Ama "adam" sözü de eklendiğine göre, bunu da açıklamak gerekir; bana kalırsa şöyle açıklanabilir: Bizden öncekilerden biri, kutsal kanunların alegorileri üzerine kitaplar yazmış, Tanrı'yı âdeta insani hâllerle gösteren sözleri ve onun tanrısallığını gösteren sözleri anlatırken, Tanrı'nın insanları yönetirken insan gibi anılması için tek bir metin kullanmıştır: "Tanrın Rab, bir insanın oğlunu eğittiği gibi seni eğitti." Tanrı'nın insan gibi olmadığı için de tek bir metin kullanmıştır: "Tanrı insan gibi değildir ki aldatılsın."
Ταῦτα μέν οὖν ὁλοσχερέστερον εἰς τὴν παραβολὴν λελέχθω, πειρασόμεθα δέ ἐπανελθόντες ἐρευνῆσαι κατὰ τὴν παροῦσαν δύναμιν αὐτήν, ἐὰν ὄρα βοηθηθέντες ὑπὸ τοῦ τῆς σοφίας πνεύματος δυνηθῶμέν τινα καὶ βαθύτερα εἰς τὴν παραβολὴν εὑρόντες οἰκοδομῆσαι καὶ κατὰ τὸ εὔλογον σιωπῆσαι ἢ αἰνίξασθαι ἢ ἐκθέσθαι. ἡ βασιλεία τοίνυν τῶν οὐρανῶν ὡμοιώθη κατὰ μέν τὸν βασιλεύοντα ἀνθρώπῳ βασιλεῖ, κατὰ δὲ τὸν συμβασιλεύοντα τῷ βασιλεῖ τῷ υἱῷ αὐτοῦ, κατὰ δέ τὰ βασιλευόμενα τοῖς δούλοις καὶ τοῖς κεκλημένοις εἰς τοὺς γάμους, ὧν οἱ μὲν οὐκ ἤθελον τοῦ] εἰσελθεῖν, οἱ δέ ἀμελήσαντες τοῦ εἰσελθεῖν ἀπῆλθον, ὅς μέν εἰς τὸν ἴδιον ἀγρόν , ὅς δέ ἐπὶ τὴν ἐμπορίαν αυτου, καὶ ἄλλοι <δὲ> κρατήσαντες δούλους ὕβρισαν καὶ ἀπέκτειναν. ἔτι τῶν βασιλευομένων ἐστὶ καὶ τὸ στράτευμα τοῦ βασιλέως, κοὶ οἱ ἀπὸ τῶν <διεξόδων τῶν> ὁδῶν συναγόμενοι πονηροὶ καὶ ἀγαθοί, ἕως ἐπλήσθῃ ὁ γόμος ανακειμενων, και ο εν τοῖς ἀνακειμένοις οὐκ ἔχων ἔνδυμα γόμου, καὶ οἱ κελευσθέντες διάκονοι δῆσαι τὸν μὴ ἔχοντ(ι ἔνδυμα γόμου ποδῶν καὶ χειροῖν καὶ ἐκβαλεῖν αὐτὸν εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον. Ἐδύνατο μέντοι γεγράφθαι· ὡμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν βασιλεῖ χωρὶς τῆς ἄνθρωπος προσθήκης. ἀλλ' ἐπεὶ πρόσκειται καὶ τὸ ἀνθρώπῳ, ἀναγκαῖον καὶ τοῦτο διηγήσασθαι, οὕτως ἄν ὡς ἐμοὶ δοκεῖ) σαφηνισθέν. τῶν μὲν πρὸ ἡμῶν ποιήσας τις βιβλία νόμων ἱερῶν ἀλληγορίας, τὰς ὡσπερεὶ ἀνθρωποπαθῆ παριστάσας λέξεις τὸν θεὸν διηγούμενος καὶ τὰς τὸ θεῖον αὐτοῦ ἐμφαινούσας, ἑνὶ μὲν ῥητῇ ἐχρήσατο περὶ τοῦ ὡς ἄνθρωπον λέγεσθαι εἶναι τὸν θεὸν ἀνθρώπους οἰκονομοῦντα, τῷ ἐτροποφόρησέ σε κύριος ὁ θεός σου ὡς εἴ τις τροποφορήσαι ἄνθρωπος τὸν υἱὸν αὐτοῦ«, ἑνὶ δέ περὶ τοῦ μὴ ὡς ἄνθρωπον εἶναι τὸν θεόν, τῷ »οὐχ ὡς ἄνθρωπος ὁ θεὸς διαρτηθῆναι«.
17.18Bizim ise İncillerden Tanrı hakkında bol bol örneğimiz var; bazı benzetmelerde bir adama benzetilmiştir. Bu yüzden Tanrı'yı adam diye adlandıran benzetmeleri, lafzen Mesih'in Babası'nın insani hâlleri olduğunu söyleyen pasajları savunmak için kullanacağız. Eski yazılarda böyle söylenenleri anlamadıkları için kanunun, peygamberlerin ve dünyanın yaratılışının Tanrısı'na takılan sapkınlara şöyle diyeceğiz: İncil'in benzetmelerinde Tanrı bir adama benzetilmişse, bu benzetmelere uygun olarak Tanrı'nın öfkesinin, gazabının, pişmanlığının, yüzünü çevirmesinin, oturmasının, durmasının ve yürümesinin de benzetme olduğunu neden kabul etmiyorsunuz? Peygamberliklerde yazılı olan uykusunu da ya gözden kaçırmışlardır ya da benzetme olduğunu kabul edeceklerdir. Onlara bir de şunu söyleyeceğiz: Tanrı'nın benzetmede adam diye anılmasına uygun olarak, onun hakkında insani hâllerle anlatan Yazıları benzetme olarak anlamak istemiyorsanız, gösterin bakalım, sizin sandığınız gibi kendisinde insani hiçbir şey olmayan Her Şeyin Tanrısı, İncil'de nasıl adam diye anılır?
Ayrıca onları, yeni ahdin yazılarını bile incelememiş olmakla suçlayacağız. Buradaki benzetmeye göre, oğlu için düğün yapan kral adam, çağrısına uyup düğüne gelmek istemeyenlere, düğünde yemek yemeyi önemsemeyip tarlasına ya da ticaretine gidenlere öfkelendi; kölelerini yakalayıp aşağılayan ve öldürenlere de öfkelendi. Söylesinler bize: Oğlu için düğün yapan bu öfkeli kişi Mesih'in Babası mıdır, yoksa benzetmedeki bu öfkeli kişiden başka biri mi onun Babasıdır? Her iki durumda da sıkışacaklar: Ya öfkesi yüzünden oğlu için düğün yapan öfkeli kişinin Mesih'in Babası olmasını istemeyecekler, ya da düğün ve oğul yüzünden onun Mesih'in Babası olduğunu ve öfkelendiğini kabul etmek zorunda kalacaklar.
Öfkelenmeye bir yorum getirmeye çalışırlarsa onlara şöyle diyeceğiz: Ey bunlar, bu ne keyfîlik? İncil'de oğlu için düğün yapanı öfkesi yüzünden reddetmeyip başkasını aramıyorsunuz da, kanunda ve peygamberlerde aynı öfke adı ve ona benzer şeyler yüzünden kanunun ve peygamberlerin Tanrısı'ndan başka bir Tanrı uydurmaya çalışıyorsunuz?
ἡμεῖς δέ πολλὴν ἀφθονίαν ἔχομεν ἀπὸ τῶν εὐαγγελικῶν περὶ τοῦ θεοῦ παραδειγμάτων, ἐν οἶς ὡμοιώθη κατα τινας παραβολὰς ἀνθρώπῳ. χρησόμεθα οὖν ταῖς ἄνθρωπον ὀνομαξούσαις παραβολαῖς τὸν θεὸν εἰς ἀπολογίαν τῶν ὅσον ἐπὶ ταῖς λέξεσιν ἀνθρωποπαθῆ φασκουσῶν εἶναι τὸν Χριστοῦ πατέρα, καὶ φήσομέν γε πρὸς τοὺς ἑτεροδόξους, διὰ τὸ μὴ νενοηκέναι τὰ οὕτο)ς λεγόμενα ἐν τοῖς παλαιοῖς γράμμασι προσκόπτοντας τῷ θεῷ νόμου καὶ προφητῶν καὶ τῆς τοῦ κόσμου κτίσεως ὅτι. εἴπερ ἀνθρώπῳ ὡμοίωται κατὰ τὰς τοῦ εὐαγγελίου γελίου παραβολὰς) ὁ θεός, διὰ τί ἀκολούθως ταύταις ταῖς παραβολαῖς οὐ παραδέχεσθε παραβολὴν εἶναι τὴν ὀργὴν <καὶ> τὸν καὶ τὴν μεταμέλειαν καὶ τὴν ἀποστροφὴν τοῦ προσώπου καὶ τὴν κάθισιν καὶ τὴν στάσιν καὶ τὸν περίπατον τοῦ θεοῦ ; τὸν γὰρ ἀναγεγραμμένον ἐν ταῖς προφητείαις ὕπνον αὐτοῦ ἤτοι οὐ παρετήρησαν ἢ ὁμολογήσουσιν εἶναι παραβολήν. καὶ ἔτι πρὸς ἐκείνους ἐροῦμεν ὅτι, εἰ μὴ βούλεσθε, ἀκολούθως τῷ ἐν παραβολῇ ἄνθρωπον λέγεσθαι τὸν θεόν, ἐν παραβολῇ ἀκούειν τῶν ἀνθρωποπαθῶς περὶ αὐτοῦ ἀπαγγελλουσῶν γραφῶν, παραστήσατε πῶς ἄνθρωπος ὁ τῶν ὅλων κατὰ τὸ εὐαγγέλιον λέγεται θεός, οὐδὲν ἀνθρώπινον (ὡς ὑμεῖς ὑπολαμβάνετε) λεγόμενος ἔχειν ἐν ἑαυτῷ. Ἐκ περιουσίασ δέ ἐλέγξομεν αὐτοὺς μηδέ τὰ τῆς καινῆς διαθήκης γράμματα ἐξητακότας, ἐν οἷς κατὰ τὴν ἐνταῦθα παραβολὴν ὁ ποιῶν γάμους τῷ υἱῷ αὐτοῦ βασιλεὺς ἄνθρωπος ὠργίσθη ἐπὶ τοῖς μὴ θελήσασι κατὰ τὴν κλῆσιν αὐτοῦ ἐλθεῖν εἰς τοὺς γάμους καὶ τοῖς ἀμελήσασι μὲν τοῦ δειπνήσαι εἰς τοὺς γάμους, ἀπεληλυθόσι δὲ εἰς τὸν ἴδιον ἀγρὸν ἢ ἐπὶ τὴν ἐμπορίαν, ὠργίσθη δὲ καὶ ἐπὶ τοῖς κρατήσασι τοὺς δούλους αὐτοῦ καὶ ὑβρίσασι καὶ ἀποκτείνασι. λεγέτωσαν γὰρ ἡμῖν πότερον ὁ ὀργισθεὶς οὗτος, ἅτε ποιῶν γάμους τῷ τῷ υἱῷ αὐτοῦ, ὁ πατήρ ἐστι τοῦ Χριοτοῦ ἢ ἄλλος τις παρὰ τὸν (ὅσον ἐπὶ τῇ παραβολῇ) ὀργισθέντα πατήρ ἐστιν αὐτοῦ. ἑκατέρως δέ στενοχωοηθήοονται, εἴτ᾿ ἐκ τοῦ μὴ θέλειν τὸν ὀργισθέντα ποιοῦντα γάμους τῷ υἱῷ πατέρα εἶναι τοῦ Χριστοῦ διὰ τὴν ὀργήν, εἴτ᾿ ἐκ τοῦ ἀνογκάζεσθαι διὰ τοὺς γάμους καὶ τὸν υἱὸν παραδέχεσθαι ὅτι αὐτὸς εἴη ὁ πατὴρ Χριστοῦ καὶ ὅτι ὀργίζεται. ἐὰν δὲ διήγησιν τῷ ἀργίζεσθαι πειραθῶσι φέρειν, φήσομεν πρὸς αὐτοὺς ὅτι· ὦ οὗτοι, τίς ἡ ἀποκλήρωσις, μη φευγειν μευ τον εν τῳ εὐαγγελίῳ ποιοῦντα γάμους τῷ υἱῷ αὐτοῦ διὰ τὴν ὀργὴν καὶ ἄλλον ζητεῖν, ἐν δὲ τῷ νόμῳ καὶ τοῖς προφήταις διὰ τὸ αὐτὸ τῆς ὀργῆς ὄνομα καὶ τὰ παραπλήσια αὐτῇ ζητεῖν ἀναπλάττειν ἕτερον παρὰ τὸν τοῦ] νόμου καὶ προφητῶν θεόν ;
17.19İnsan olduğumuz ve Tanrı'nın "iyiliğinin" zenginliğini, zarar görmeyelim diye kendisinin gizlediği "iyiliğinin" büyük bolluğunu görmek bize yararlı olmadığı sürece, göklerin krallığı zorunlu olarak kral adama benzemiştir. Böylece insanlara insan gibi konuşacak ve Tanrı tarafından yönetilmeyi kavrayamayan insanları yönetecektir; oysa peygamberler aracılığıyla konuşurken de insanları yönetirken de her bakımdan Tanrı olarak kalır. Kıskançlık, kavga ve öteki hâller ve günahlar, "insan gibi" yürümek son bulup Tanrı'dan ya da Mesih'inden "Ben dedim ki: Tanrılarsınız ve hepiniz Yüce Olan'ın oğullarısınız" sözünü duymaya layık olduğumuzda, artık bize "Siz insanlar gibi öleceksiniz" denecek şeyleri yapmadığımızda, göklerin krallığının adama benzetilmesi son bulacaktır.
Bana kalırsa yalnız göklerin krallığının kral adama benzemesi değil, günahkâr insanın ihtiyaç duyduğu sayısız başka şey de son bulacaktır. Hoşea'da şöyle yazıldığı gibi: "Ben Efrayim'e panter gibi, Yahuda evine aslan gibi olacağım." Başka bir yerde de: "Onları yavrusunu yitirmiş ayı gibi karşılayacağım." Bir gün panter, aslan ve yavrusunu yitirmiş ayı gibi olmaktan vazgeçecektir: Bunları yaptığı kimseler artık panter, aslan ve <yavrusunu yitirmiş> ayı gibi olana ihtiyaç duymadığında, <böyle> bir şeye ihtiyaç duyanlar kalmadığında kendini "olduğu gibi" gösterecektir.
"Tanrımız yakıp yok eden ateştir" sözünü de böyle anlıyorum: <İçimizde> yakılıp yok edilmeye layık şeyler bulunduğu sürece, Tanrımız onları yakan "yok edici ateştir". Ama yakan ateş tabiatça yanabilecek şeyleri yok edince, artık "yok edici ateş" olmayacak, yalnızca Yuhanna'nın dediği gibi ışık olacaktır: "Tanrı ışıktır."
Bu düşüncelerden hareketle bak, Yuhanna'nın Genel Mektubu'ndaki şu sözü böyle anlayabilir misin: "Sevgililer, şimdi Tanrı'nın çocuklarıyız ve ne olacağımız henüz belli değil. Biliyoruz ki o göründüğünde ona benzer olacağız, çünkü onu olduğu gibi göreceğiz." Şimdi Tanrı'yı nous ve yürekle görmeye layık bulunsak bile, onu "olduğu gibi" değil, bizim için, bizi yönetmek için olduğu gibi görüyoruz. Ama işlerin sonunda, "Tanrı'nın kutsal peygamberlerinin ağzıyla çağlardan beri söylediği her şeyin yeniden kurulmasında", onu şimdi göründüğü gibi, olmadığı şey olarak değil, o zaman yaraştığı gibi, olduğu şey olarak göreceğiz.
Ὅσον οὖν ἄνθρωποί ἐσμεν, καὶ οὐ συμφέρει ἡμῖν τὸν πλοῦτον »τῆς χρηστότητος« τοῦ θεοῦ καὶ τὸ πολὺ πλῆθος τῆς χρηστότητος« αὐτοῦ κεκρυμμένης ὑπ’ αὐτοῦ ἵνα μὴ βλαβῶμεν) θεωρεῖν, ἀναγκαίως ὡμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῳ βασιλεῖ, ἵνα ἀνθρώποις λαλήσῃ ὡς ἄνθρωπος καὶ ἀνθρώπους οἰκονομήσῃ μὴ χωροῦντας οἰκονομηθῆναι ὑπὸ τοῦ θεοῦ, πάντη μένοντος θεοῦ καὶ ἐν τῷ λέγειν διὰ προφητῶν κοὶ ἐν τῷ οἰκονομεῖν ἀνθρώπους. καὶ τότε παύσεται ὁμοιουμένη ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῳ , ὅταν παυσαμένου ζήλου καὶ ἔριδος καὶ τῶν λοιπῶν παθῶν καὶ ἁμαρτημάτων καὶ τοῦ »κατὰ ἄνθρωπον» περιπατεῖν, ἔξιοι γενώμεθα ἀκοῦσαι ἀπὸ τοῦ θεοῦ· ἐγὼ εἶπα • θεοί ἐστε καὶ υἱοὶ ὑφίστου πάντες«, ἢ τοῦ ριστοῦ αὐτοῦ, μηκέτι πράττοντες τοιαῦτα ἐφ’ οἶς λέγοιτ’ ἄν <ἡμῖν>· »ὑμεῖς δέ ὡς ἀποθηῄσκετε«. ἐγὼ δ’ οἶμαι ὅτι οὐ μόνον τὸ ἀνθρώπῳ βασιλεῖ ὁμοιοῦσθαι τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν παύσεται, ἀλλὰ καὶ ἄλλα μυρία ὧν χρῄζει ἁμαρτωλὸς ἄνθρωπος, οἶον γέγραπιαι ἐν τῷ Ὠσηέ • »ἐγὼ δέ εἰμι ὡς πάνυηρ τῷ Ἐφραΐμ, καὶ ὡς λέων τῷ οἴκῳ Ἰούδα«, καὶ ἐν ἄλλῳ τόπῳ· »ἀπαντήσομαί« φησιν αὐτοῖς ὡς ἄρκτος ἀπορουμένη. παύσεται οὖν ποτε ὢν ὡς πάνθηρ καὶ ὡς λέων καὶ ὡς ἄρκτος ἀπορουμένη, ὅτε διὰ τὸ τοὺς τόδε πεποιηκότος μηκέτι χρῄζειν τοῦ ὡς πάνθηρος καὶ τοῦ ὡς λέοντος κοὶ τοῦ ὡς ἄρκτου <ἀπορουμένης> αὐτὸς οὐκέτι ἔχων τοὺς <τοιούτους> τοιούτου χρῄζοντας, ἐμφανίσει ἑαυτὸν »καθώς ἐστιν«. ἐγὼ δέ οὕτως ἀκούω καὶ τοῦ ὁ θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον«, ἐπείπερ ὅσον μέν <ἐν ἡμῖν> ἐστι τὰ τοῦ καταναλίσκεσθαι ἄξια, ἐπὶ τοσοῦτον ὁ θεὸς ἡμῶν πῦρ ἐστι κατανλίσκον« ἐκεῖνα· ἐπὰν δέ ἀναλωθῇ ὑπὸ τοῦ κατανα- λισκοντος πυρος τα πεφυκοτα υπ ἐκείνου ἀναλίσκεσθαι, τότε οὐκέτι μὲν ἔσται »ὁ θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον«, μόνον δέ ὡς εἶπεν Ἰωάννης φῶς, λέγων · ὁ θεὸς φῶς εστι«. τούτων δέ κινηθέντων πρόσχες εἰ δύνασαι τὸ ἀπὸ τῆς Ἰωάννου καθολικῆς ἐπιστολῆς οὕτως ἔχον · »ἀγαπητοί, νῦν τέκνα θεοῦ ἐσμεν, κοὶ οὔπω ἐφανερώθη τί ἐσόμεθα. οἴδαμεν ὅτι ἐὰν φανερωθῇ ὅμοιοι αὐτῷ ἐσόμεθα, ὅτι ὀφόμεθα αὐτὸν καθώς ἐστι«, τὸν τρόπον τοῦτον ἐκλαβεῖν. νῦν μέν γάρ, κἄν ἀξιωθῶμεν βλέπειν τὸν θεὸν θεὸν νῷ καὶ τῇ καρδίᾳ, οὐ βλέπομεν »αὐτὸν καθώς ἐστιν« ἀλλὰ καθὼς διὰ τὴν ἡμετέραν οἰκονομίαν ἡμῖν γίνεται· ἐπὶ δέ τέλει τῶν πραγμάτων καὶ τῆς »ἀποκαταστάσεως πόντων ὧν ἐλάλησε διὰ στόματος τῶν ἁγίων ἐξ αἰῶνος προφητῶν αὐτοῦ«, ὀφόμεθα αὐτόν, οὐχ ὡς νῦν, ὁ οὐκ ἔστιν, ἀλλ' ὡς πρέπει τότε, ὅ ἐστιν.
17.20Bunları "Göklerin krallığı kral adama benzer" sözü üzerine bir kez söyledikten sonra, Kurtarıcı'nın kendisine sık sık neden "insanoğlu" ya da "insan oğlu" dediğinin sebebini de bulabiliriz. Bununla şunu gösterir: Tanrı insanları yönetirken benzetmelerde nasıl adam diye anılıyor, belki bir bakıma adam da oluyorsa, Kurtarıcı da aslında Tanrı'nın Oğlu, "sevgisinin Oğlu" ve "görünmez Tanrı'nın suretidir". Ama aslen olduğu şeyde kalmaz; tedbir gereği, benzetmelerde adam denen, ama Tanrı olanın oğlu, yani insanoğlu olur. Bunu, insanları yönettiği zaman, benzetmelerde adam diye anılan ve bir bakıma adam olan Tanrı'yı örnek alarak yapar. Bu yüzden herhangi bir adam arayıp Kurtarıcı'nın onun oğlu olduğunu söylememeli; Tanrı kavrayışında ve onun adam olduğunu söyleyen benzetmelerde durup, onun kendisine insanoğlu demesini anlayışla dinlemelidir.
Biz insanlar için göklerin krallığı kral
Ἅπαξ δέ ταῦτα εἰπόντες εἰς τὸ ὡμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῳ βασιλεῖ δυνάμεθα καὶ τὴν αἰτίαν εὐρεῖν τοῦ συνεχῶς τὸν σωτῆρα υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἢ υἱὸν ἀνθρώπου ἑαυτὸν ὠνομακέναι, δηλοῦντα ὅτι, ὥσπερ ὁ θεὸς ἀνθρώπους οἰκονομῶν ὡς ἐν παραβολαῖς ἄνθρωπος λέγεται, τάχα δὲ πως καὶ γίνεται, οὕτως καὶ ὁ σωτὴρ προηγουμένως > υἱὸς ὢν τοῦ θεοῦ καὶ ἐστι καὶ υἱὸς τῆς ἀγάπης αὐτοῦ« καὶ »εἰκὼν τοῦ θεοῦ τοῦ ἀοράτου«· οὐ μένει δὲ ἐν ᾧ ἐστι προηγουμένωνς, ἀλλὰ γίνεται κατ' οἰκονομίαν τοῦ ἐν παραβλαῖς λεγομένου ἀνθρώπου ὄντος δέ θεοῦ) υἱὸς ἀνθρώπου, κατὰ τὸ μιμεῖσθαι, ὅταν ἀνθρώπους οἰκονομῇ, τὸν θεόν, λεγόμενον ἐν παραβολαῖς καὶ γινόμενόν πως ἄνθρωπον. καὶ οὐ χρή τινα ἄνθρωπον ζητεῖν κἀκείνου λέγειν υἱὸν εἶναι τὸν σωτῆρα, ἀλλὰ στάντα ἐπὶ τῆς ἐννοίας τοῦ θεοῦ καὶ τῶν λεγουσῶν παραβολῶν αὐτὸν εἶναι ἄνθρωπον συνετῶς ἀκούειν αὐτοῦ λέγοντος ἑαυτὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου. Παρ’ ἡμῖν μὲν οὖν τοῖς ἀνθρώποις ὡμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν <ἀνθρώπῳ> βασιλεῖ, παρὰ δὲ τοῖς κατὰ τὰς γραφὰς λεγομένοις θεοῖς, ὧν »ἐν συναγωγῇ ἔστη ὁ θεός, ἐν μέσῳ θεοὺς« διακρίνων, ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἐστιν ὁμοία ὁμοία θεῷ βασιλεῖ.
17.21Şunu da araştıracaksın: Melekler, tahtlar, egemenlikler, yönetimler ve yetkilerden tabiatça aşağıda olan insanlar arasında göklerin krallığı kral adama benzetildiği gibi, tahtlar arasında kral tahta, egemenlikler arasında kral egemenliğe, yönetimler arasında kral yönetime, yetkiler arasında kral yetkiye mi benzer? Çünkü biri şöyle diyebilir: Daha aşağıdakiler için göklerin krallığının kral adama benzemesi, insanlardan üstün olanlar için buna denk bir şeyin olmaması ne biçim keyfîliktir?
Bu kral adama benzetilen, oğlu için düğün yapar ve çağrılanları düğüne davet etmek için kölelerini gönderir. Dikkat edeceksin:
Ruhani düğünde, güvey Logos'la birlikteliği
ζητήσεις δὲ εἰ, ὥσπερ ἐν ἀνθρώποις τοῖς ὑποδεεστέροις ὅσον ἐπὶ τῇ ἑαυτῶν φύσει) ἀγγέλων καὶ θρόνων καὶ κυριοτήτων καὶ ἀρχῶν καὶ ἐξουσιῶν ὡμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῳ βασιλεῖ, <οὕτως> ἐν θρόνοις ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν θρόνῳ βασιλεῖ, κυριότησι δὲ κυριότητι βασιλεῖ, ἀρχαῖς δὲ ἀρχῇ βασιλεῖ, καὶ ἐξουσίαις ἐξουσίᾳ βασιλεῖ. φήσει γάρ τις · τίς ἡ ἀποκλήρωσις τοῖς μὲν ἐλάττοσιν ὡμοιῶσθαι τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῷ βασιλεῖ, τοῖς δὲ κρείττοσιν ἀνθρώπων μὴ τὸ ἀνάλογον τούτῳ γίνεσθαι ; Οὗτος δὴ ὁ ὁμοιωθεὶς ώπῳ βασιλεῖ ποιῶν γάμους τῷ υἱῷ αὐτοῦ ἀπέστειλε τοὺς δούλους αὐτοῦ καλέσαι τοὺς κεκλημένους εἰς τοὺς γάμους. καὶ ἐπιστήσεις εἰ, ὥσπερ <ἐπὶ τῶν σωματικῶν> ἄλλη ἡ γαμουμένη νύμφη παρὰ τοὺς καλοῦντας δούλους καὶ τοὺς κεκλημένους εἰς τοὺς γόμους, οὕτως καὶ ἐπὶ τῶν μυστικῶν πραγμάτων οἱ μέν τινές εἰσιν ἀναλαμβανό- μενοι εις το συστημα της νυμφης, ἄλλοι δέ εἰς τὴν τάξιν τῶν ἀποστελλομένεν δούλων καλέσαι τοὺς κεκλημένους εἰς τοὺς γάμους, κοὶ τρίτοι παρὰ τούτους οἱ κεκλημένοι εἰς τοὺς γάμους. θεὸς δ’ ἄν εἰδείη τὰ διάφορα τάγματα τῶν ψυχῶν ἢ σὺν αὐταῖς καὶ δυνάμεων, καὶ τὴν αἰτίαν τοῦ τούοδε μέν ἐπὶ τὸ σύστημα τῆς νύμφης ἀναλαμβάνεσθαι, ἑτέρους δέ ἐπὶ τοὺς δούλους τοὺς διακονουμένους <ταύτῃ> τῇ κλήσει, κοὶ ἄλλους ἐπὶ τοὺς καλουμένους. ἐν πνευματικοῖς δέ γάμοις κοινωνιαν νόει λόγου νυμφίου <ὑποδοχήν,> τόκον δὲ καλῶς ποιούμενα νύμφης ψυχῆς, γαμουμένης λόγῳ καὶ μὴ φθειρομένης ὑπ' αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ καθ' ἑκάστην τὴν πρὸς αὐτὸν κοινωνίαν ἀφθαρσίας μεταλαμωανούσης καὶ γεννώσης, ὁποῖα γένοιτο ἐκ τοιούτων γόμων λογικὰ γεννήματα.
17.22Böyle bir düğünde, ruhani sözlerdeki katı gıdadan hazırlanan yemeği düşün. Gıdanın katılığını mecazen boğalarda, aynı seyrin ruhaniliğini kesilmiş besili hayvanlarda düşün; "her şey hazır" sözünde ise bedensel olanlara denk düşen öteki çeşitliliği, yani ruhani seyri düşün. Çünkü kral krallığına ve zenginliğine layık bir krallık bolluğuyla böyle bir yemek hazırlar.
Bana kalırsa düğüne öncelikle yapılan çağrı, soylu bazı İsrailli psykhēlere yapılmıştır. Çünkü Tanrı, çağıranların öğreti sözüyle, anlayışa en yatkın olanların öncelikle bu mesut sofraya gelmelerini ister. Böylelerinin çağrıya gelmek istemediği görülür. Bu yüzden, gelmek istemeyenleri davet eden ve çağrılanlar gelirse kralın hazırladığı yemeğe, temiz hayvanların en büyüğü olan boğalardan ve her meseleye dair düşüncelerin türlü ve çok ispatıyla besili hayvanlardan yiyeceklerini vaat eden başka köleler gönderilir. Çünkü önümüzdeki mesele hakkında bol ve eksiksiz ispat getiren kişi, âdeta besili bir söz, ya da ayrıntılı işlenmiş, mecazen kesilmiş denen bir söz sunar. Varsayalım, meselelerin ispatı için onları temellendirir gibi görünen az ve zayıf şeyler getirilseydi, kesilen hayvanlar sıska, cılız, deyim yerindeyse kuru ve etsiz olurdu. Ama kralın yemeğinde hazırlananlar böyle değildir: "Boğalarım ve besili hayvanlarım kesildi, her şey hazır" der. Böylece hizmetçiler dururken ve ruhani sakiler hizmet ederken, atanmış hizmetkârlardan her biri, en çok hizmet etmeyi öğrendiği şeyleri yemeğe getirecektir. Benzetmedeki, dediğim gibi, ikinci davetlileri teşvik ederek "İşte yemeği hazırladım, boğalarım ve besili hayvanlarım kesildi, her şey hazır; düğüne gelin" dedi.
Ama öncelikle çağrılanlar nousça yoksul ve çaresiz olduklarından önemsemeyip gittiler; kendi işlerini gözettiler, kralın gönderilen köleler aracılığıyla vaat ettiklerinden çok onlarla sevindiler. Bak, biri kendi tarlası olduğu için düğüne gelmedi, biri de ticareti olduğu için, inci tüccarı benzetmesinde "güzel incileri" arayıp "çok değerli bir inci" bulan ve tek inciyi almak için çok incileri satan kişiyi bir bakıma taklit etmek isteyerek gelmedi. Ama çağrılanın kralın hazırladığı yemeğe, kesilmiş boğalara, besili hayvanlara ve hazır olan her şeye katılmamasına yol açan bu ticaret hayırlı değildir.
Keskin görüşlülerden çağrılıp çağrıya gelmeyen, ama çağırmaya gönderilen köleleri aşağılamayan ve öldürmeyenler, bunlara cüret edenlerden daha ölçülüdür; biri kendi tarlasında, biri ticaretinde rahat eder. Ötekilere gelince, bana kalırsa bunlar kavgacı ve sofistçe sözler hazırlamaya düşmüşlerdir. Bu sözlerle, sofizmleri çözmeye hazırlıklı olmayan gönderilen köleleri yakalar ya da yakaladıklarını sanarak çağrıya hizmet edenleri aşağılarlar. Tanrısal sözlerin çalışmasına kendini vermiş, tanrısal bilgelikle onları ikna etmek isteyenlerin, keskin görüşlü olup hakikate inanmak istemeyenlerce aşağılandığı, kimilerinin de öldürüldüğü görülür. Kralın bunlara öfkelendiği söylenir, çünkü "öfke üzerlerine geldi".
Öfkenin işi, kralın ordusunun, yani "göksel orduların" kalabalığının ya da cezalara atanmış meleklerin gönderilmesidir. Bunlar söz hizmetkârlarının katillerini yok eder, kral da bütün şehirlerini yakar. Çünkü "bu çağın yöneticilerinin bilgeliği" içinde örülmüş öğretilerin her birinin bütünü, âdeta
Halkların, şehirlerin, köylerin ve yerlerin âdetlerine göre sıradan ya da sıradan olmayan öğretilerin her yolundan, bunu yapmakla görevli olanlarca düğüne çağrıldığı görülür. Köleler, ister Yahudiye'den ve Kudüs'ten çıkan Mesih'in elçileri olsun, ister mesut meleklerin bulunduğu iç sınırlardan çıkanlar, yollara gelip buldukları herkesi, kötüleri *** topladılar ve toplayacaklar. Böylece kötülüğü, düğüne yabancı giysiyi çıkarıp, söz konusu iyi <işlerle> birlikte düğün giysisini giyerek düğün sofrasını doldururlar.
καὶ ἐν τοιούτοις γόμοις νόει τὸ ἑτοιμαζόμενον ἄριστον ἐκ στερεᾶς ἐν πενυματικοῖς λογίοις τροφῆς. καὶ τὸ στερεὸν τῆς τροφῆς τροπο- λογούμενόν μοι νόει ἐν τοῖς ταύροις, ἀλλὰ καὶ τὸ πνευματικὸν τῆς αὐτῆς θεωρίας ἐν τοῖς θυομένοις σιτιστοῖς, κοὶ τὴν ἄλλην δὲ ποικλίαν, τὴν ἀνάλογον τοῖς σωματικοῖς πνευματικὴν θεωρίαν, <ἐν> τῷ καὶ τὰ πάντα ἕτοιμα. ὁ γὰρ βασιλεὺς ἐν δαψιλείᾳ βασιλικῇ ἀξίως τῆς βασιλείας καὶ τοῦ πλούτου ἑαυτοῦ τὸ τοιοῦτον ποιεῖ ἄριστον. Δοκεῖ δή μοι εὐγενῶν τινων ψυχῶν Ἰσραηλιτικῶν γεγονέναι ἡ προηγουμένη κλῆσις εἰς τοὺς γάμους. προηγουμενως γαρ διὰ τῶν καλούντων τῷ τῆς διδασκαλίας λόγῳ βούλεται ὁ θεὸς ἥκειν εἰς τὴν μακαρίαν ταύτην ἑστίαν τοὺς πρὸς σύνεσιν εὐφυεστέρους. καὶ ἔστιν ἰδεῖν ὅτι οὐ θέλουσιν οἱ τοιοῦτοι ἐλθεῖν εἰς τὴν κλῆσιν, καὶ διὰ τοῦτο ἀποστέλλονται ἄλλοι δοῦλοι προκαλούμενοι τοὺς μὴ θέλοντας ἐλθεῖν καὶ ἐπαγγελλόμενοι, εἰ ἔλθοιεν οἱ κεκλημένοι, μεταλήψεσθαι αὐτοὺς ἑτοιμασθέντος ὑπὸ τοῦ βασιλέως ἀρίστου, καὶ ταύρων τῶν ὡς ἐν καθαροῖς πόντων τῶν καθαρῶν μειζόνων, καὶ σεσιτευμένων τῇ ποικίλῃ κοὶ πολλῇ ἀποδείξει τῶν εἰς ἕκαστον πρόβλημα νοημάτων. οἱονεὶ γὰρ σιτιστὸν παρατίθησι λόγον ἢ διηρημένον καὶ ἐν τροπολογίᾳ λεγόμενον τεθυμένον ὁ τὴν περὶ τοῦ Προκειμένου προβλήματος ἀπόδειξιν πολλὴν φέρων καὶ πλήρη. ὡς εἰ καθ’ ὑπόθεσιν) ὀλίγα τινὰ κοὶ ἀσθενῆ φέροιτο εἰς τὴν τῶν προβλημάτων ἀπόδειξιν κατὰ τὰ δοκοῦντα κατασκευάζειν αὐτά, εἶεν ἄν τὰ τεθυμένα λεπτά τινα καὶ ἰσχνὰ κοὶ (ἵν᾿ ὁμοίως ξηρὰ καὶ ἄσαρκα. ἀλλ' οὐ τοιαῦτα τὰ ἑτοιμασθέντα ἐν τῷ τοῦ βασιλέως ἀρίστῳ, ἐν ᾧ φησιν· οἱ ταῦροί μου καὶ τὰ σιτιστὰ τεθυμένα, οὕτω δέ καὶ τὰ πάντα ἕτοιμα, ἵν' ἐν τῇ στάσει τῶν παίδων κοὶ τῇ λειτουργίᾳ τῶν πνευματικῶν οἰνοχόων ἕκαστος τῶν διακόνων φέρῃ εἰς τὸ ἄριστον τεταγμένος ἐκεῖνα μάλιστα, ἐν οἶς ἔμαθε διακονεῖσθαι. καὶ προτρεπόμενός γε τοὺς (ὡς εἶπον) κατὰ τὴν παραβολὴν δευτέρους, εἶπε τὸ ἰδοὺ τὸ ἄριστον ἡτοίμασα, οἱ ταῦροί μου καὶ τὰ σιτιστὰ τεθυμένα. καὶ πάντα ἕτοιμα· δεῦτε εἰς τοὺς γόμους. 23. Ἀλλ' οι προηγουμενως καλούμενοι ὡς πτωχοὶ καὶ ἄποροι τὸν νοῦν ἀμελήσαντες ἀπῆλθον, περιέποντες τὰ ἴδια καὶ εὐφραινόμενοι μᾶλλον ἐπ' αὐτοῖς ἢ οἶς ἐπηγγέλλετο διὰ τῶν ἀποσταλέντων δούλων ὁ βασιλεύς. καὶ ὅρα ὅτι ὁ μέν τις αὐτῶν ἔχων ἴδιον ἀγρὸν οὐκ ἦλθεν εἰς τοὺς γόμους, ὁ δὲ ἐμπορίαν I κεκτημένος μιμεῖσθαί πως θέλων τὰ λεγόμενα ἐν τῇ περὶ τοῦ ἐμπόρου τῶν μαργαριτῶν παραβολῇ, ζητοῦντος τοὺς »καλοὺς μαργαρίτας« κοὶ εὑρόντος »ἕνα πολύτιμον« καὶ ἀποδομένου τοὺς πολλούς, ἶνα ἀγοράσῃ τὸν ἔνα. πλὴν οὐκ αἴσιος ἡ ἐμπορία αὕτη, ἐφ’ ἥν ἀπελθὼν ὁ κεκλημένος οὐ μετέλαβε τοῦ ἑτοιμασθέντος τῷ βασιλεῖ ἀρίστου κοὶ τῶν τεθυμένων ταύρων κοὶ σιτιστῶν καὶ πάντων τῶν ἑτοίμων. ὅσοι μέν οὖν τῶν διορατικῶν κληθέντες οὐκ ἔρχονται εἰς τὴν κλῆσιν, οὐ μὴν καἲ τοὺς ἀποσταλέντας δούλους ἐπὶ τὸ καλεῖν ὑβρίζουσι καὶ ἀναιροῦσι, μετριώτεροί εἰσι τῶν ταῦτα τετολμηκότων καὶ ἀναπαύονται ὅς μέν εἰς τὸν ἔδιον ἀγρόν, ὅς δέ ἐπὶ τῇ ἐμπορίᾳ αὐτοῦ. οἱ δὲ εἰσί. δοκεῖ δή μοι ὅτι ἐκπεπτώκασιν οὗτοι ἐπὶ παρασκευὴν ἐρισικῶν καὶ σοφιστικῶν λόγων, ἐν οἷς κρατοῦντες τῶν ἀποστελλομένων δούλων οὐ παρεσκευασμένων μένων πρὸς τὸ λύειν σοφίσματα ἢ κρατεῖν δοκοῦντες. ὑβρίζουσι τοὺς διακονουμένους τῇ κλήσει. καὶ ἔστι γε ἰδεῖν τοὺς προσπεπονθότας τῇ ἀσκήσει τῶν θείων λόγων καὶ μετὰ τῆς θείας σοφίας βουλομένους αὐτοὺς πρεσβεύειν, ὑβριζομένους ὑπὸ τῶν διορατικῶν μὲν οὐ βουλομένων δέ πιστεύειν πιστεύειν τῇ ἀληθείᾳ· τινὰς δέ αὐτῶν καὶ ἀναιρουμένους ὑπ' ἐκείνων, οἷς ὁ βασιλεὺς ὀργισθῆναι λέγεται, ἐπειδὴ ἔφθασε ἡ« καλουμένη »ὀργὴ ἐπ' αὐτούς«. Τό δέ ἔργον τῆς ὀργῆς ἐστι πεμφθῆναι τὸ στράτευμα τοῦ βασιλέως, ἤτοι τὸ πλῆθος τῆς οὐρανιου στρατιας« η τους τεταγμενους ἐπὶ τῶν κολάσεων ἀγγέλους· καὶ ἀναιροῦσί γε τοὺς φονεῖς τῶν διακόνων τοῦ λόγου καὶ πᾶσαν τὴν πόλιν αὐτῶν ἐμπίπρησιν ὁ βασιλεύς. οἱονεὶ γὰρ πόλις <ἀσεβῶν> σύστημα καθ' ἕκαστόν ἐστι τῶν συγκεκροτημένων ἐν τῇ σοφίᾳ τῶν ἁρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου« δογμάτων, ἥν ἐμπίρησιν ὁ βασιλεὺς κοὶ ἔξαφανίζειν, ὡς ἐκ μοχθηρῶν οἰκοδομημάτων συνεστηκυῖαν. καὶ ἐπάν ποτε κατανοήσῃς καθαίρεσιν εἴτε »ψευδωνύμου Ι γνώσεως» εἴτε ὁποιωνποτοῦν λόγων ἐπαγγελλομένων ἀλήθειαν, καὶ ἀνατροπὴν αὐτῶν γενναίαν, μὴ ὄκνει λέγειν τὸ τοιοῦτον γεγονέναι ὑπὸ τῶν στρατιωτῶν τοῦ θεοῦ ἐμπιπράντων τὰς τῶν ἐχθρῶν τῆς ἀληθείας <τοῦ θεοῦ> πόλεις. ἐνεπρήσθη μέντοι καὶ ἡ πόλις τῆς Ἰουδαϊκῆς διδασκαλίας μετὰ τὴν τοῦ Χριστοῦ ἐπιδημίαν, ἧς ἐμπρησθείσης εἶπε τοῖς δούλοις αὑτοῦ ὁ βασιλεὺς ἀπο- στόλοις ριστοῦ ἢ ἀγγέλοις θεοῦ τεταγμένοις ἐπὶ τῆς κλήσεως τῶν ἐθνῶν· ὁ μέν γάμος ἔτοιμος, οἱ δέ κεκλημένοι οὐκ ἦσαν ἄξιοι· πορεύεσθε οὖν ἐπὶ τὰς διεξόδους τῶν ὁδῶν, καὶ ὅσους ἐὰν εὕρητε καλέσατε εἰς τοὺς γάμους. κοὶ ἔστιν ἰδεῖν ἀπὸ πάσης ὁδοῦ ἰδιωτικῶν καὶ οὐκ ἰδιωτικῶν δογμάτων τῶν κατὰ τὰ ἔθη τῶν ἐθνῶν καὶ πόλεων καὶ κωμῶν κοὶ τόπων τοὺς καλουμένους εἰς τοὺς γάμους ἀπὸ τῶν προσταχθέντων τοῦτο ποιεῖν. ἐξελθόντες δέ οἱ δοῦλοι, εἴτε ἐπὸ τῆς Ἰουδαίας καὶ Ἱερουσαλὴμ οἱ Χριστοῦ ἀπόστολοι, εἴτε ἀπὸ τῶν ἔνδον ὁρίων ἐν οἷς ἦσαν οἱ μακάριοι ἄγγελοι, καὶ ἐλθόντες εἰς τὰς ὁδοὺς καὶ συνήγαγον καὶ συνάξουσι πάντας οὕς ἐὰν εὕρωσι, πονηροὺς ***, ἵνα ἀποθέμενοι τὴν πονηρίαν τὸ τὸ ἀλλότριον τοῦ γόμου ἔν δυμα) καὶ ἐνδυσάμενοι μετὰ τῶν λεγομένων <ἔργων> ἀγαθῶν τὸ δυμα τοῦ γόμου πληρώσωσι τὴν τοῦ γόμου ἑστίαν ἑαυτῶν ἀνακειμένων.
17.24Düğün, iman ve Tanrı'ya saygı içinde sofraya oturup dinlenenlerle dolunca, kral sofradakileri gözden geçirmek ve yargılamak için içeri girecek; düğün giysisi olmayanı suçlu çıkarıp cezalandıracak, ötekilere hazırlanmış yemeği, kesilmiş besili hayvanları, boğaları ve hazırladığı öteki her şeyi sunacaktır. Düğün giysisi giymemiş tek bir kişi gördü, çünkü iman öncesi kötülüğünü koruyup üzerinden atmayanları tek bir cins ya da türe indirir. Böyle birini, Süleyman'ın Vaiz'de "Giysilerin her zaman beyaz olsun" diye buyurduğu parlak giysiyi, aretē dokumasını, düğün giysisini almadan böyle bir düğüne girmeye cüret ederek kötü davrandığı için kınar.
Düğün giysisi olmadan bu parlak düğüne girmeye cüret eden kişi susar, konuşamaz. Ceza ve yargıya layık olarak, hizmetkârlara, belki de ayrı ordulara söyleyen tarafından mahkûm edilir: Doğru kullanmadığı ayaklarını ve ellerini bağlasınlar, çünkü ne gereken yolda yürümüş ne de gereken işleri yapmıştır. Onu yalnız düğün sofrasının dışına değil, dıştaki karanlığa ve ışığın hiç karışmadığı yere de atsınlar. Böylece dıştaki karanlıkta ışığa susayarak, kendisine iyilik edip oradan kurtarabilecek Tanrı'ya ağlasın; kötülükten koruk yiyip kamaşmış dişlerini gıcırdatsın. Çünkü "Koruk yiyenin dişleri kamaşacaktır." Orada da koruk, "arkada kalanları" unutmayan, "önündekilere" uzanmayan, onda kalan kişinin kötülüğü olarak anlaşılmalıdır; oysa olgunluğa gidip aretēnin salkımını tatlılaştırması gerekirdi.
Bütün benzetmenin sonuna, çağrılıp layık olmayan çoklar için "Çünkü çağrılanlar çok", düğüne girip sofraya oturan azlar için de "seçilenler azdır" sözü eklenir. Biri, kalabalık kilise topluluklarına, tabir caizse, bakıp kaç kişinin daha ölçülü yaşadığını ve "nousun yenilenmesiyle dönüştüğünü", kaçının gevşek yaşayıp "bu çağa uyduğunu" incelerse, Kurtarıcı'nın "Çünkü çağrılanlar çok, seçilenler azdır" diyen sözünün yararlı olduğunu görür. Başka yerde de şöyle söylenmiştir: "Çok kişi girmek isteyecek, ama başaramayacak" ve "Dar kapıdan girmeye çabalayın, çünkü onu bulanlar azdır."
Ἐπὰν οὖν πλησθῇ γάμος ἀνακειμένων καὶ προσαναπαυσαμένων τῇ πίστει καὶ τῇ θεοσβείᾳ, τότε εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς ἐπιθεωρῆσαι καὶ κρῖναι περὶ τῶν ἀνακειμενων, ινα τον μεν ουκ εχοντα ἔνδυμα γόμου ἐλέγξας κολάσῃ, τοῖς δέ λοιποῖς τὸ ἠτοιμασμένον ἄριστον παραθῇ καὶ τὰ τεθυμένα σιτιστὰ μετὰ τῶν ταύρων καὶ τὰ λοιπὰ πάντα οσα ητοιμασεν. ἕνα δέ εἶδε τὸν ἐνδεδυμένον ἐνδεδυμένον ἔνδυμα γόμου, εἰς ἔν γένος ἢ εἶδος ἀναφέρων τοὺς τὴν πρὸ τῆς πίστεως κακίαν τηρήσαντας καὶ μὴ ἀποδυσαμένους αὐτήν. κοὶ μέμφεταί γε τῷ τοιούτῳ, ὡς κακῶς ποιήσαντι κατὰ τὸ τετολμηκέναι εἰσελθεῖν εἰς τοὺς τοιούτους γόμους μὴ ἀναλαβόντι τὸ τοῦ γόμου ἔνδυμα, τὸ ὕφασμα τῆς ἀρετῆς, τὸ λαμπρὸν ἱμάτιον, περὶ οὗ Σολομῶν ἐν Ἐκκλησιαστῇ ἐνετείλατο λέγων· ἐν παντὶ κοιρῷ ἔστωσαν τὰ ἱμάτιά σου λευκά. φιμοῦται δέ ὁ τολμήσας εἰσελθεῖν χωρὶς ἐνδύματος γόμου εἰς τὸν λαμπρὸν τοῦτον γόμον καὶ οὐ δύναται λέγειν· ὅστις ὡς ἄξιος κολάσεως καὶ κρίσεως καταδικάζεται ὑπὸ τοῦ ειπόντος τοῖς διακόνοις ἄλλοις <ἄλλοις> τὰ στρατεύματα), ἵνα δήσατντες αὔτοῦ πόδας καὶ χεῖρας οἷς οὐκ εἰς δέον ἐχρήσατο οὔτε γὰρ ἥν ἔδει πορείαν περιεπάτησεν οὔτε ἅς ἐχρῆν πράξεις ἐπετέλεσεν), ἐκβάλωσιν αὐτὸν οὐ μόνον ἔξω τῆς ἕστίας τοῦ γάμου ἀλλὰ καὶ εἰ <σβάλωσιν εἰ> τὸ ἐξώτερον σκότος καὶ πάντη φωτὸς ἀμιγές, ἵνα διψήσας φωτὸς μετὰ τὸ γεγονέναι ἐν σκότῳ τῷ ἐξωτέρῳ κλαύσῃ πρὸς τὸν δυνάμενον αὐτὸν εὐεργετῆσαι κἀκεῖθεν ῥύσασθαι θεόν, καὶ τοὺς ὀδόντος βρύξῃ τοὺς διὰ τὴν κακίαν φαγόντος τὸν ὅμφακα καὶ διὰ τοῦτο αἱμωδιάσαντας. τοῦ γὰρ φαγόντος τὸν ὄμφακα οἱ ὀδόντες« αἱμωδιάσουσιν · ὀμφακα δὲ κἀκεῖ νομιστέον λέγεσθαι τὴν κακίαν τοῦ μὴ ἐπιλανθανομένου τῶν »ὀπίσω« μηδ᾿> τοῖς ἐμπροσθ« ἀλλὰ παραμείναντος αὐτῇ, δέον ὁδεῦσαι ἐπὶ τὸ πέπειρον καὶ γλυκεῖαν ποιῆσαι τὴν τῆς ἀρετῆς σταφυλήν. Ἐπιφέρει δὲ ὅλη τῇ παραβολῆ διὰ μέν τοὺς πολλοὺς τῶν κεκλημένων καὶ μὴ γενομένων ἀξίων τὸ πολλοὶ γάρ εἰσιν κλητοί, διὰ δὲ τοὺς εἰσελθότας εἰς τόν γόμον κοὶ ἀνακλιθέντας ἐκεῖ ὡς ὀλίγους τὸ ὁλίγοι δὲ ἐκλεκτοί. καὶ εἴ τίς γε κατανοήσαι τὰ πολυάνθρωπα ἀθροίσματα τῶν (ἵνα ἁπλούστερον ὀνομάσω) ἐκκλησιῶν καὶ ἐξετάσαι, πόσοι μέν οἱ βιοῦντες ἐπιεικέστερον καὶ μεταμορφούμενοι »τῇ ἀνακαινώσει τοῦ νοός«, πόσοι δὲ οἱ ῥᾳθυμότερον πολιτευόμενοι καὶ συσχηματιζόμενοι »τῷ αἰῶνι τούτῳ«, ἴδοι ἄν ὅτι χρήσιμός ἐστιν ἡ λέγουσα τοῦ σωτῆρος φωνή · πολλοὶ γάρ εἰσι κλητοί, ὀλίγοι δέ ἐκλεκτοί. Καὶ ἀλλαχοῦ λέλεκται· »πολλοῖ ζητήσουσιν εἰσελθεῖν καὶ οὐκ ἰσχύσουσι« καὶ »ἀγωνίζεσθε εἰσελθεῖν διὰ τῆς στενῆς πύλης, ὅτι ὀλίγοι εὑρίσκουσιν αὐτήν«.
17.25Bunun üzerine Ferisiler gidip onu sözde tuzağa düşürmek için aralarında görüştüler ve devamı, "onu bırakıp gittiler" sözüne kadar (22,15–22).
Bana kalırsa buradaki metnin lafzi anlamı şudur: Yahudilerin, Musa kanununa göre kendilerine ait, uluslarınkinden ayrı bir öğretisi ve yaşayışı vardı; bir de şu öğretileri vardı: "Hakikat için ölümüne savaş, Rab de senin için savaşacak." Bu yüzden Tanrı'nın kanununu çiğnememek için kendilerine hükmeden uluslara direniyorlardı. Romalılar Tanrı'nın tapınağına Sezar'ın heykelini sokmak istediğinde, Yahudiler günah işledikleri için güçlenmiş olanlara direnip onları engelleyerek çok kez büsbütün yok olma tehlikesi geçirdiler. Sezar Tiberius zamanına ilişkin tarih kitaplarında, Pontius Pilatus döneminde, Pilatus tapınağa Sezar'ın heykelini dikmeye zorlayınca, onlar da güçlerinin üstünde karşı koyunca halkın tehlikeye düştüğü yazılıdır. Benzer şeyin Sezar Gaius zamanında da olduğu kaydedilmiştir. Tahminimizce halk korunduğu, peygamberlerin sözünü ettiği çitle çevrili olduğu sürece, "Her Şeye Egemen Rab'bin bağı İsrail'in evi, sevgili fidanı Yahuda'nın adamı" iken, böyle büyük bir şey olmadı. En şaşırtıcısı da şudur: Tanrı'nın tapınağını kirletmeye ilk cüret eden, kendisine İsa'yı teslim ettikleri Pilatus'un ta kendisiydi.
Kurtarıcı'nın zamanında, Yahudilere Romalılara vergi vermeleri emredildiğinde, Yahudiler arasında bir tartışma ve görüşme oldu: Tanrı'ya adanmış, onun payı olan insanların yöneticilere vergi vermesi mi uygundur, yoksa istedikleri gibi yaşamalarına izin verilmezse özgürlük için savaşıp vergi vermemek mi? Kayda geçtiğine göre, Luka'nın Elçilerin İşleri'nde de andığı Celileli Yahuda, büyük bir Yahudi kalabalığını ayaklandırarak Sezar'a vergi verilmemesi ve Sezar'ın efendi ilan edilmemesi gerektiğini öğretiyordu. Onun zamanındaki tetrark ise halkı mevcut duruma boyun eğmeye, kendisinden güçlülere karşı kendi isteğiyle savaş seçmemeye ve vergileri vermeye ikna etmek istiyordu. İncil'in önümüzdeki metni bunları açıkça göstermez, ama aktarılan lafzı sorgulayarak görebilen kişiye bunların böyle olduğunu gösterir. Çünkü vergi vermenin gerekmediği kabul edilmiş olsaydı ya da vermek konusunda uzlaşılmış olsaydı, Ferisiler İsa'yı sözde yakalamak isteyip öğrencilerini Hirodes yanlılarıyla birlikte göndererek İsa'ya Sezar'a vergi vermenin caiz olup olmadığını sormaya yer bulamazlardı.
Τότε πορευθέντες οἱ Φαρισαῖοι συμβούλιον ἔλαβον κατ’ αὐτοῦ ὅπως αὐτὸν παγιδεύσωσιν ἐν λόγῳ καὶ τὰ ἑξῆς εως του καὶ ἀφέντες αὐτὸν ἀπῆθον (Matth. 22, 15-22). Τὸ βούλημα τῆς ἐκκειμένης λέξεως κατὰ τὸ ῥητὸν τοιοῦτον εἶναί μοι φαίνεται. Ἰουδαῖοι, ἅτε ἰδίαν ἔχοντες τὴν κατὰ τὸν Μωσέως νόμον διδασκαλίαν κοὶ πολιτείαν ἀπεξενωμένην τῆς τῶν ἐθνῶν ἀγωγῆς καὶ δόγμα ἔχοντες τὸ λέγον· »ἕως θανάτου ἀγώνισαι περὶ τῆς ἀληθείας, καὶ κύριος πολεμήσει περὶ σοῦ«, ἀνθίσταντο τοῖς κρατοῦσιν αὐτῶν ἔθνεσιν ὑπέρ τοῦ μὴ παραβῆναι τὸν νόμον τοῦ θεοῦ. καὶ πολλάκις γε ἄρδην ἀπολέσθαι κεκινδυνεύκασιν ἐπὶ Ῥωμαίων βουλομένων ἀνδριάντα Κάισαρος εἰσαγαγεῖν εἰς τὸν νεὼν τοῦ θεοῦ, ἀνθιστάμενοι καὶ κωλύοντες τοὺς ἰσχυροτέρους αὐτῶν γενομένους ἐκ τοῦ ἡμαρτηκέναι Ἰουδαίους. εὕρομεν δέ ἐκ τῶν κατὰ τὸν χρόνον Τιβερίου Καίσαρος ἱστοριῶν γραφάς, ὡς ὄρα ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου ἐκινδύνευσεν ὁ λαός, τοῦ μέν Πιλάτου βιαζομένου ἀνδριάντα Καίσαρος ἀνα- θεῖναι ἐν τῷ ναῷ τῶν δὲ καὶ παρὰ δύναμιν κωλυόντων · τὸ δ’ ὅμοιον ἀναγέγραπται γεγονέναι καὶ κατὰ τοὺς χρόνους Γαΐου Καίσαρος. καὶ στοχαζόμεθα ὅτι, ὅσον μὲν ἀπεσκοπεῖτο ὁ λαὸς καὶ τὸν λεγόμενον κατὰ τοὺς προφήτας φραγμὸν περιτετείχιστο »ὁ ἀμπελὼν τοῦ γυρίου οἶκος Ἰσραήλ, καὶ τὸ ἠγαπημένον νεόφυτον αὐτοῦ ἄνθρωπος Ἰούδα«, οὐδὲν τηλικοῦτον ἐγένετο. τὸ παραδοξότατον δέ· αὐτὸς πρῶτος ἐτόλμησε μιᾶναι τὸν ναὸν τοῦ θεοῦ ὁ Πιλᾶτος, ᾧ παρέδωκαν τὸν Ἰησοῦν. Καὶ κατὰ τὸν χρόνον οὖν τοῦ σωτῆρος, ἡνίκα φόρον ἐπετάχθησαν δοῦναι Ἰουδαῖοι Ῥωμαίοις, σκέψις καὶ βουλὴ ἦν ἐν Ἰουδαίοις περὶ τοῦ πότερον καθήκει τοὺς ἀνακειμένους τῷ θεῷ καὶ μερίδα ὄντος αὐτοῦ διδόναι φόρον τοῖς ἄρχουσιν ἢ ὑπὲρ ἐλευθερίας πολεμεῖν, εἰ μὴ συγχωροῖτο ζῆν ὡς βούλονται, καὶ μὴ διδόναι φόρον. καὶ ἱστόρηται ὅτι Ἰούδας μὲν ὁ Γαλιλαῖος, οὗ μέμνηται καὶ Λουκᾶς ἐν τοῖς τῶν ἀποστόλων Πράξεσιν, ἀποστήσας πολὺ πλῆθος Ἰουδαίων, ἐδίδασκε μὴ δεῖν διδόναι Καίσαρι φόρον μηδἐ γύριον ἀναγορεύειν τὸν Καίσαρα· ὁ δὲ κατὰ τὸν καιρὸν αὐτοῦ τετράρχης πείθειν ἐβούλετο τὸν λαὸν εἴκειν τῇ παρούσῃ κατατάσει κοὶ μὴ αὐθαίρετον αἱρεῖσθαι πρὸς ἰσχυροτέρους πόλεμον, διδόναι δέ τοὺς φόρους. καὶ ἡ προκειμένη δέ τοῦ εὐαγγελίου λέξις οὐ σαφῶς μέν <ἀλλὰ> ἐμφαίνει τὰ τοιαῦτα, δὲ δυναμένῳ βεβασανισμένως ὁρᾶν τό ἐκκείμενον ῥητὸν παρίστησι ταῦτα οὕτως ἔχειν. χώραν γὰρ οὐκ εἶχον <ἂν> Φαρισαῖοι βουλόμενοι ἐν λόγῳ τὸν Ἱησοῦν, ἀποστείλαντες ἑαυτῶν τοὺς μαθητὰς μετὰ τῶν Ἡρωδιανῶν πυθέσθαι τοῦ Ἰησοῦ, πότερον ἔξεστι δοῦναι κῆνσον Καίσαρι ἢ οὔ, εἰ ὁμολο . γούμενον ἦν ὅτι οὐ δεῖ δοῦναι. καὶ εἰ συμπεφωνημένον ἦν τὸ > διδόναι.
17.26Bak, anlatılan olay şundan anlaşılmıyor mu: İsa'yı sözde tuzağa düşürmek isteyen Ferisiler, vergiyi sormak üzere öğrencilerini yalnız değil, Hirodes yanlılarıyla birlikte gönderdiler. Muhtemelen o zaman halk arasında, Sezar'a vergi ödenmesini öğretenlere, bunun olmasını istemeyenler Hirodesçiler diyordu. Özgürlük sanısıyla Sezar'a vergi verilmesini engelleyenler ise, Yahudi öğretisini titizlikle gözeten Ferisiler sayılıyordu.
Biri bunun böyle olduğunu kabul etmek istemiyorsa, onu sözde tuzağa düşürmek isteyen Ferisilerin neden hem öğrencilerini hem de Hirodesçileri vergiyi sormaya gönderdiklerini göstersin. Çünkü İsa'nın Sezar'a vergi verilmesini isteyip istemediğine cevap vermesinde ne tuzak vardı? Tuzak ancak, açıkladığımız gibi, şuydu: Sezar'a vergi verilmesini engellerse Hirodesçiler onu ayaklanma öğretiyor diye Romalılara teslim edecek, izin verirse Ferisiler İsa'yı, Tanrı'nın yolunu hakikatle öğretmek yerine insanların yüzüne baktığı için suçlayacaktı.
Kendi kendine şunu da sına: Ferisilerin öğrencileri, "Öğretmenim, senin doğru olduğunu, Tanrı'nın yolunu hakikatle öğrettiğini, kimseyi önemsemediğini biliyoruz; çünkü insanların yüzüne bakmazsın" derken, bu övgüyle onu âdeta Hirodesçileri ve Sezar yanlılarını gözetmemeye kışkırtırlar. Böylece Ferisilerin isteğine göre Sezar'a vergi verilmemesi gerektiğini söyleyince, onlar tarafından Hirodesçilere teslim edilecektir. "İsa onların kurnazlığını anlayarak şöyle dedi: Neden beni deniyorsunuz, ikiyüzlüler?" sözüne de bak. Demek ki, ne cevap verirse versin o cevaptan ona tuzak kurmak için kurnazlıkla gelen Ferisilerce denendiğini biliyordu.
Önümüzdeki İncil'den hareketle pasajın lafzı üzerine bunları söyleyelim. Markos ve Luka'nın aynı konudaki metinleri de buna uyar; İncilleri yan yana koyup birbiriyle karşılaştırarak bunu görebilirsin. Çünkü Matta'nın bu pasaj hakkında söylediğinden başka bir anlam yoktur; Markos da Matta'ya benzer.
Aynı zamanda Kurtarıcımızdan, Tanrı'ya saygı bahanesiyle çoğunluğun söylediği ve bu yüzden muteber görünen şeylere değil, sözün gidişatının incelenmesinden çıkan şeylere yönelmeyi öğreniyoruz. Dikkat et, Sezar'a vergi verilip verilmeyeceği sorulunca kendi görüşünü doğrudan söylemedi, "Vergi parasını bana gösterin" dedi ve üzerindeki suretin ve yazının kimin olduğunu sordu. "Sezar'ın" dediklerinde, kendisine ait olanı isteyen Sezar'a vermek ve Tanrı'ya saygı sanısıyla onu kendi hakkından yoksun bırakmamak gerektiği cevabını verdi. Elbette Sezar'ın olanı Sezar'a vermek gerekir de Tanrı'nın olanı Tanrı'ya vermek gerekmez değildir; Sezar'ın hakkını Sezar'a veren kişiye Tanrı'nın hakkını Tanrı'ya vermek de yasaklanmamıştır.
Καὶ ὅρα εἰ μὴ δηλοῦται τὰ τῆς ἐκκειμένης ἱστορίας ἐκ τοῦ τοὺς βουλομένους παγιδεῦσαι ἐν λόγω̣ τὸν Ἰησοῦν Φαρισαίους μὴ μόνους ἀπεσταλκέναι τοὺς μαθητὰς ἑαυτῶν πευσομένους περὶ τοῦ κήνσου, ἀλλὰ μετὰ τῶν Ἡρωδιανῶν. εἰκὸς γὰρ ὅτι ἐν τῷ λαῷ τότε οἶ μὲν διδάσκοντες τελεῖν τόν φόρον Καίσαρι ἐκαλοῦντο Ἡρωδιανοὶ ὑπὸ τῶν μὴ θελόντων τοῦτο γίνεσθαι· οἱ δὲ φαντασίᾳ ἐλευθερίας κωλύοντες διδόναι τόν φόρον τῷ Καίσαρι, ἐδόκουν εἷναι οἶ ἀκριβοῦντες τὰ Ἰουδαίων μαθήματα Φαρισαῖαι. εἰ δὲ μὴ βούλεταί τις ταῦθ’ οὕτως ἔχειν, δηλωσάτω πῶς βουλόμενοι αὐτὸν παγιδεῦσαι ἐν λόγῳ ἀποστέλλουσι τοὺς ἑαυτῶν μαθητὰς οἱ Φαρισαῖοι, ἀποστέλλουσι δέ καὶ τοὺς Ἡρωδιανοὺς πευσομένους περὶ τοῦ φόρου. ποία γὰρ παγὶς ἦν ἐν τῷ ἀποκρίνεσθαι τὸν Ἰησοῦν, εἴτε βούλεται κῆνσον δίδοσθαι Καίσαρι εἴτε μή, εἰ μὴ (ὡς ἀποδεδώκαμεν) κωλύοντος μὲν αὐτοῦ διδόναι κῆνσον Καίσαρι, ἔμελλον Ἡρωδιανοὶ παραδιδόναι αὐτὸν Ῥωμαίοις, ὡς ἀποστασίαν διδάσκοντα, ἐπιτρέποντος δέ οἱ Φαρισαῖοι ἔμελλον κατηγορεῖν τοῦ Ἰησοῦ ὡς βλέποντος εἰς πρόσωπον ἀνθρώπου μὰλλον ἤπερ διδάσκοντος ἐν ἀληθείᾳ τὴν ὁδὸν τοῦ θεοῦ; βασάνισον δέ παρὰ σαυτῷ ὅτι οἱ τῶν Φαρισαίων μαθηταὶ λέγοντες · διδάσκαλε, οἴδαμεν ὅτι ἀληθὴς εἶ καὶ τὴν ὁδὸν τοῦ θεοῦ ἐν ἀληθείᾳ διδάσκεις, καὶ οὐ μέλει σοι περὶ οὐδενός, οὐ γὰρ βλέπεις εἰς πρόσωπον ἀνθρώπου οἷον προκαλοῦνται αὐτὸν διὰ <τούτου> ἐπαίνου ἐπὶ τὸ μὴ λαβεῖν πρόσωπον τῶν Ἡρωδιανῶν καὶ τῶν οἵ ἐφρόνουν τὰ Καίσαρος, ἴνα ἀπφηνάμενος κατὰ τὸ βούλημα τῶν Φαρισαίων περὶ τοῦ μὴ δεῖν Καίσαρι διδόναι φόρον, ὑπαὐτῶν παραδαθῇ τοῖς Ἡρωδιανοῖς. ὅρα δὲ καὶ γνοὺς δὲ ὁ Ἰησοῦς τὴν πανουργίαν αὐτῶν εἶπε· τί με πειράζετε, ὑποκριταί; οὐκοῦν ἤδει πειραζόμενος ὑπὸ τῶν Φαρισαίων μετὰ πανουργίας αὑτῷ προσερχομένων, ἶν’ ὅ τί ποτ’ ἄν ἀποκρίνηται ἐκ τῆς ἀποκρίσεως ἐπιβουλεύσωσιν αὐτῷ. Ταῦτα μὲν οὖν ἐκ τοῦ προκειμένου εὐαγγελίου λελέχθω εἰς τὸν τόπον ὡς πρὸς τὴν λέξιν, οἶς συνᾴδει καὶ τὰ τοῦ Μάρκου καὶ τοῦ Λουκᾶ ῥητὰ περὶ τῶν ὁμοίων ὡς δυνατόν σοι παραθεμένῳ τὰ εὐαγγέλια καὶ συνεξετάζοντι αὐτὰ ἀλλήλοις ἰδεῖν · οὐκ ἄλλος γὰρ νοῦς ἐστι παρὰ τοῦτον εἰρημένος τῷ Ματθαίῳ περὶ τῶν κατὰ τὸν τόπον, καὶ παραπλησίως Ματθαίῳ παρὰ τῷ Μάρκῳ. ἅμα δέ καὶ διδασκόμεθα ἀπὸ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν μὴ τοῖς ὑπὸ τῶν πολλῶν λεγομένοις καὶ διὰ τοῦτο ἐνδόξοις φαινομένοις προφάσει τῆς εἰς θεὸν εὐσεβείας προσέχειν, ἀλλὰ <τοῖς> ὑπὸ τῆς ἐξετάσεως τῆς ἀκολουθίας τοῦ λόγου παρισταμένοις. πρόσχες γὰρ ὅτι, ζητουμένου τοῦ εἰ δεῖ διδόναι Καίσαρι κῆνσον ἢ μή, οὐχ ἁπλῶς ἀπεφήνατο τὸ δοκοῦν ἑαυτῷ ἀλλὰ εἰπὼν ἐπιδείξατέ μοι τὸ νόμισμα τοῦ κήνσου ἐπύθετο, τίνος ἡ εἰκὼν καὶ ἡ ἐπιγραφή, καὶ εἰποῦσιν ὅτι Καίσαρος , ἀπεκρίνατο ὅτι δεῖ ἀποδιδόναι τῷ Καίσαρι τὰ αὐτοῦ αἰτοῦντι καὶ μὴ ἀποστερεῖν αὐτὸν τῶν ἰδίων φαντασίᾳ θεοσεβίας· οὐ δήπου δὲ τὰ μέν Καίσαρος ἀποδιδόναι δεῖ τῷ Καίσαρι οὐχὶ δέ καὶ τὰ τοῦ θεοῦ τῷ θεῷ, κοὶ οὐ κωλύεταί τις ἀποδιδοὺς Καίσαρι τὰ Καίσαρος ἀποδιδόναι τῷ θεῷ τὰ τοῦ θεοῦ.
17.27Pasajı şöyle mecazen de yorumlayabiliriz: Biz psykhē ve bedenden oluşuyoruz (ruhtan da oluştuğumuzu şimdilik söylemeyelim). Bedenlerin hükümdarı olan Sezar'a âdeta vergi gibi bazı şeyler borçluyuz: Bedenin zorunlu ihtiyaçlarını; bunlar bedenlerin hükümdarının bedensel suretini taşır. Bunlar yiyecek, giysi, gerekli dinlenme ve uykudur. Psykhē tabiatça Tanrı'nın suretinde olduğu için, onun kralı olan Tanrı'ya da başka şeyler borçluyuz: Psykhēnin tabiatına ve ousiasına yararlı ve uygun olanları. Bunlar da aretēye götüren yollar ve aretēye uygun eylemlerdir.
Tanrı'nın kanununu öğrenenler, beden işleri ve ona borçlu olunanlar hakkında aynı kanaatte değildirler. Kimileri, Sezar'a vergi verilmemesini öğütleyenlere benzer şeyler yapar; olabildiğince oruç ve uykusuzlukla, bedenden ve onun zorunlu işlerinden tümüyle uzak durarak bedeni yıpratırlar. Bunlardan başkaları da pasajı açıkça anlamamakla birlikte, bedene de borcunu vermek gerektiğini düşünürler. Ama Kurtarıcımız, "Tanrı'nın Logos'u", bedene makul borçları psykhēnin
Δύναται δέ τις τὰ κατὰ τὸν τόπον οὕτως τροπολογῆσαι. συνεστήκαμεν ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος (ὑπερκείσθω δὲ νῦν λέγειν ὅτι καὶ πνεύματος) κοὶ ὀφείλομέν τινα διδό- ναι ωσπερει φορον σωματων αρχοντι λεγομένῳ Καίσαρι, τὰ ἀναγκαῖα τῷ σώματι, ἔχοντα τὴν εἰκόνα τοῦ τῶν σωμάτων ἄρχοντος σωματικήν· ταῦτα δέ ἐστι τροφὴ καὶ σκέπη καὶ ἀναγκαία διανάπαυσις καὶ ὕπνοι. καὶ ἄλλα ὀφείλομεν, ἐπεὶ ἡ ψτχὴ φύσει κατ' εἰκόνα ἐστὶ θεοῦ, τῷ βασιλελῖ αὐτῆς θεῷ ἅπερ ἐστὶ συμφέροντα καὶ κατάλληλα τῇ τῆς φυχῆς φύσει καὶ οὐσίᾳ · ταῦτα δέ εἰσιν > αἱ ἐπ’ ἀρετὴν ἄγουσαι ὁδοὶ κοὶ αἱ κατ’ ἀρετὴν πράξεις. οἱ οὖν διδασκόμενοι τὸν νόμον τοῦ θεοῦ περὶ τῶν τοῦ σώματος πραγμάτων καὶ ὀφειλομένων αὐτῷ οὐ τὰ αὐτὰ δοξάζουσιν. οἱ μέν γὰρ τὸ ἀνάλογον ποιοῦσι τοῖς συμβουλεύουσι μὴ διδόναι κῆνσον Καίσαρι, ὅσηδύναμις δύναμις νηστείαις καὶ ἀγρυπνίαις κακοῦντες τὸ σῶμα καὶ ἀποχῇ πάση τῇ διὰ τὸ σῶμα κοὶ τὰς ἀναγκαίας αὐτοῦ πράξεις. ἔτεροι δέ παρὰ τούτους εἰσίν, οἴ ἀτρανώτως μέν διαλαμβάνουσι περὶ τῶν κατὰ τὸν τόπον, φαντάζονται δέ ὅτι καὶ τῷ σώματι διδόναι τὰς ὀφειλάς. ἀλλ' ὁ σωτὴρ ἡμῶν ὁ λόγος τοῦ θεοῦ«, τρανῶς χωρίζων τὰς εὐλόγους τῷ σώματι ὀφειλὰς ἀπὸ τῶν <πνευματικῶν> ὀφειλῶν τῆς φησιν· ἀπόδοτε τὰ Καίσρος τῷ Καίσαρι καὶ τὰ τοῦ θεοῦ τῷ θεῷ· εἰκόνα γὰρ ἔχει Καίσαρος καὶ σωματικῶν πραγμάτων ὁ φόρος, ὅν μόνον καὶ οὐδὲν πλέον αὔτοῦ ὀφείλομεν τῷ σώματι.
17.28Pasaj için aktarılan başka bir açıklama da biliyorum: Bu çağın hükümdarına mecazen Sezar denir; <bütün> çağların hükümdarı ise hiçbir simgeye bürünmeden her yerde Tanrı diye anılır. Bu çağın hükümdarına ait bazı şeylerimiz, yani kötülüğe ait şeylerimiz olduğundan ve kötülüğe ait her şeyi atıp Sezar'ın hakkını Sezar'a vermeden Tanrı'nın hakkını Tanrı'ya veremeyeceğimizden, Kurtarıcı para ve üzerindeki suret gösterilince "Sezar'ın olanı Sezar'a, Tanrı'nın olanı Tanrı'ya verin" der.
Bu pasajdan şunu da görelim: Fırsat kollayanlar öğrenmek için değil de bizi suçlayabilmek için bize meseleler öne sürüp denemeye yönelik sözler söylediklerinde, ne büsbütün susmalı ne de gelişigüzel cevap vermeliyiz. Dikkatle ve etrafıca düşünerek, elimizden geldiğince "isteyenlerin" fırsatlarını ortadan kaldırmalı ve kurtulmak için dinlemek isteyenlere kurtarıcı şeyleri kusursuz biçimde öğretmeliyiz.
Ferisiler çeşitli Yahudi geleneklerinin öğretmenleri olarak, Hirodesçiler ise çoğunluğun Yahudilerin krallığa ilişkin görüşü saydığı, daha basit biçimde dile getirilen görüşe bağlı kimseler olarak alınabilir. Bu iki taraftan da Kurtarıcı'ya vergi hakkında sorulur. O da onlara, açıkladığımız gibi cevap verir. Ama onu sorgulayarak öğrenmek değil, sözde tuzağa düşürmek ve denemek istedikleri için, sorularına verdiği cevabı duyunca, kendisine tuzak kurmak için fırsat vermediğine şaşırdılar. Müritler gibi yanında kalmadılar, başkaları için yazıldığı gibi yalnızca gitmediler de; "onu bırakıp gittiler."
Sözü dinledikten sonra Logos'u bırakan, ona inanmayan ve ondan uzaklaşanlar da böyledir. Dinledikten sonra sırt çevirip dinlemekten de vazgeçenler için, bunlar İsa'yı bırakıp gitti demek yanlış olmaz. Bizse gelinin sözünü söyleyeceğiz: "Onu tuttum, bırakmadım."
Οἶδα δέ καὶ ἄλλην εἰς τὸν τόπον τοιαύτην φερομένην διήγησιν. ὁ μέν ἄρχων τοῦ αἰῶνος τούτου ἐν τροπολογίᾳ καλεῖται Καῖσαρ· ὁ δὲ <πάντων> τῶν αἰώνων ἐν οὐδενὶ συμβόλῳ τυγχάνων θεὸς πανταχοῦ ὀνομάζεται. ἐπεὶ τοίνυν ἔχομέν τινα τοῦ ἄρχοντος τοῦ αἰῶνος τούτου. τουτέστι τὰ κατὰ κακίαν, καὶ οὐ πρότερον δυνάμεθα ἀποδιδόναι τὰ τοῦθεοῦ τῷ θεῷ, ἐὰν μὴ ἀποδῶμεν, ἀποθέμενοι πάντα τὰ τῆς κακίας, τῷ Καίσαρι τὰ τοῦ Καίσαρος , διὰ τοῦτο ὁ σωτὴρ ἐπιδειχθέντος τοῦ νομίσματος καὶ τῆς ἐν αὐτῷ εἰκόνος φησίν· ἀπόδοτε τὰ Καίσαρος τῷ Καίσαρι καὶ τὰ τοῦ θεοῦ τῶ θεῶ. κοὶ τοῦτο δέ κατὰ τὸν τόπον σκοπήσωμεν ὅτι, ἐόν ποτε πειραζόμενοι ὑπὸ τῶν ζητούντων ἀφορμάς, προτεινόντων προβλήματά <τινα> οὐχ ἶνα μάθωσιν ἀλλ’ δύναμις ἡμῶν κατηγορήσωστιν, ἀκούωμεν λόγους πειραστικοὺς ἡμῶν, οὔτε πάντη σιωπᾶν ὀφείλομεν οὔτε ὡς ἔτυχεν ἀποκρίνασθαι, ἀλλὰ περιεσκεμμένως καὶ μετὰ περισκέψεως, εἰς τὸ (ὅση δύναμις) ἀφορμὰς »τῶν θελόντων« ἀφορμάς, καὶ διδάσκειν ἀνεπιλήπτως τὰ σῴζοντα τοὺς βουλομένους ἐν τῷ ἀκούειν σῴζεσθαι. δύνανται δέ οἱ μέν Φαρισαῖοι λαμβάνεσθαι εἰς τοὺς διδασκάλους τῶν διαφόρων Ἰουδαϊκῶν παραδόσεων, οἱ δὲ Ἡρωδιανοὶ εἰς τὸν νομιζόμενον παρὰ τοῖς πολλοῖς βασιλικὸν Ἰουδαίων τῶν οὕτως ἁπλούστερον λεγομένων λόγον. ἀφ’ ἑκατέρων οὖν πυνθάνονται τοῦ σωτῆρος τὰ περὶ τοῦ κήνσου. ὁ δὲ αὐτοῖς ἀποκρίνεται, ὡς ἀποδεδώκαμεν· πλὴν ἐπεὶ οὐ μαθεῖν βούλονται ἐκ τοῦ ἐρωτᾶν αὐτόν, ἀλλὰ παγιδεῦσαι ἐν λόγῳ καὶ πειράζειν αὐτόν, διὰ τοῦτο ἀκούσαντες τὰ δοκοῦντα αὐτῷ πρὸς τὸ πύσμα αὐτῶν καὶ θαυμάσαντες, ὅτι μὴ ἔδωκεν αὐτοῖος ἀφορμὰς τοῦ αὐτῷ ἐπιβουλεύειν οὐκ ἔμειναν μέν παρ’ αὐτῷ, ὡς οἱ μαθηταί, οὐδέ ἁπλῶς ἀπῆλθον, ὡς περὶ ἄλλων γέγραπται, ἀφέντες δὲ αὐτὸν ἀπῆλθον. καὶ τοιοῦτοί γέ εἰσιν οἱ ἀφιέντες τὸν λόγον καὶ ἀπιστοῦντες αὐτῷ καὶ ἀπιόντες ἀπ’ αὐτοῦ μετὰ τὸ ἀκοῦσαι αὐτοῦ. καὶ οὐχ ἁμαρτήσει λέγων περὶ τῶν μετὰ τὸ ἀκοῦσαι ἀποστάντων καὶ τοῦ ἀκούειν, ὅτι οἱ τοιοῦτοι ἀφέντες τὸν Ἰησοῦν ἀπῆλθον· ἡμεῖς δὲ ἐροῦμεν τὸ τῆς νύμφης · »ἐκράτησαι αὐτόν, καὶ οὐκ ἀφῆκα αὐτόν«.
17.29"O gün, diriliş yoktur diyen Sadukiler yanına geldiler" ve devamı, "öğretisine şaşıp kaldılar" sözüne kadar (Matta 22:23–33). Bunlara denk olan ya da bunlarla aynı olan şeyler, yalnız birkaç kelime değişikliğiyle, Markos ve Luka'da da söylenmiştir.
Ἐν ἐκείνη τῇ ἡμέρᾳ προσῆλθον αὐτῷ Σαδδουκαῖοι λέγοντες μὴ εἶναι ἀνάστασιν καὶ τὰ ἑξῆς, ἕως τοῦ ἐξεπλήσσοντο ἐπὶ τῇ διδαχῇ αὐτοῦ. (Matth. 23 — 33). τὰ δὲ ἰσοδυναμοῦντα τούτοις ἢ τὰ αὐτὰ αὐτοῖς εἴρηται κοὶ παρὰ τῷ Μάρκῳ καὶ τῷ Λουκᾷ ἐν ἄλλαις κατ’ ὀλίγα λέξεσιν. Ἐν ἐκείνη τῇ ἡμέρᾳ· ποίᾳ ἢ ὅτε πορευθέντες οἱ Φαρισαῖοι
sv.10.p.664"O gün": hangi gün? Ferisilerin gidip "onu sözle tuzağa düşürmek için aleyhine danıştıkları" ve vergi meselesini sordukları gün değil mi? Çünkü Kurtarıcımız vergi konusunda cevap verip "Öyleyse Sezar'ın hakkını Sezar'a, Tanrı'nın hakkını Tanrı'ya verin" deyince ve dinleyenler bu cevaba hayran kalınca, onun akıllıca cevaplarını bilen Sadukiler iki şeyden birini ummuş olmalıdır: ya çıkaracakları güçlükle, diriliş yoktur diyen kendilerinin dirilişi umanlardan daha sağlam bir görüşe sahip olduğunu gösterecekler ya da belki Musa'nın Yazısı'na göre dirilişin nasıl mümkün olduğunu ve dirilenlerin nasıl bir hayat süreceğini öğreneceklerdi.
Şuna da dikkat et: Kurtarıcımızın bu dönemdeki öğretisinin neredeyse tamamı sorulara verilen cevaplardan oluşur. Önce, tapınağa geldiğinde, o öğretirken başkâhinlerle halkın ileri gelenleri yanına gelip "Bunları hangi yetkiyle yapıyorsun? Bu yetkiyi sana kim verdi?" dediler. O da onlara Yahya hakkında karşı soru sorarak, istedikleri cevabı vermekten haklı biçimde kaçındı. Bundan sonra iki oğul benzetmesini anlatır: biri bağda çalışmayı üstlenip çalışan, öteki söz verip de çalışmayan iki oğul. Ardından bağ benzetmesini, köleleri ve oğlu öldüren çiftçileri anlatır, onun peşinden de düğüne çağrılanlarla ilgili başka bir benzetmeyi. Bunlardan sonra Matta ikinci soru olarak vergi sorusunu, üçüncü olarak da Sadukilerin diriliş konusunda çıkardıkları güçlüğü kaydetmiştir. Bunun ardından dördüncü bir soru gelir: Ferisilerden biri onu denemek için "Kanunda en büyük buyruk hangisidir?" diye sorar. Kendisine bu kadar soru yöneltildikten sonra, "Ferisiler toplanmışken" bu kez o onlara Mesih hakkında soru sormuştur.
συμβούλιον ἔλαβον κατ’ αὐτοῦ ὅπως αὐτὸν παγιδεύσωσιν ἐν λόγῳ«, καὶ πυνθάνονται τὰ περὶ τοῦ κήνσου; εἰκὸς γὰρ ὅτι, ἀποκριναμένου τοῦ σωτῆρος ἡμῶν περὶ τοῦ κήνσου, καὶ εἰπόντος· »ἀπόδοτε οὖν τὰ Καίσαρος Καίσαρι καὶ τὰ τοῦ θεοῦ τῷ θεῷ«, καὶ θαυμασάντων > τὴν ἀπόκρισιν αὐτοῦ, ᾠήθησαν οἱ Σαδδο υκαῖοι, εἰδότες αὐτοῦ τὰς συνετὰς ἀποκρίσεις, ἤτοι αὐτοὶ διὰ τῆς ἐπαπορήσεως παραστήσειν ἑαυτοὺς κρείττονα λόγον ἔχοντας, μὴ εἶναι λέγοντας ἀνάστασιν τῶν ἐλπιζόντων αὐτήν, ἢ τάχα καὶ μαθήσεσθαι, πῶς δύναται εἶναι ἀνάστασις κατὰ τὴν Μωσέως γραφὴν καὶ ποῖος ὁ βίος ἔσται τῶν ἀναστησομένων. παρατήρει δὲ ὅτι σχεδὸν πᾶσα ἡ τοῦ καιροῦ τούτου τοῦ σωτῆρος ἡμῶν διδασκαλία πρὸς πεύσεις ἐγίνετο. κοὶ πρῶτόν γε ἐλθόντος αὐτοῦ εἰς τὸ ἱερὸν προσῆλθον αὐτῷ διδάσκοντι οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ πρεσβύτεροι τοῦ λαοῦ λέγοντες · ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιεῖς; καὶ τίς ἔδωκέ σοι τὴν ἐξουσίαν ταύτην;« πρὸς οὕς ἀντερωτήσας τὰ περὶ Ἰωάννου ἐδοξεν εὐλόγως παρῃτῆσθαι τὴν πρὸς τὸ βούλημα αὐτῶν ἀπόκρισιν. εἶτα μετὰ τοῦτο λέγει παραβολὴν τὴν περὶ τῶν δύο τέκνων, τοῦ τε > ὑπο-
σχομένου ἐργάσασθαι ἐν »ἐν ἀμπελῶνι« καὶ [μὴ] ἐργασαμένου, κοὶ ἐπαγγειλαμένου μὲν μὴ ἐργασαμένου δέ. εἶτα μετὰ ταῦτα λέγει τὴν περὶ τοῦ ἀμπελῶνος παραβολὴν καὶ τῶν ἀποκτεινάντων γεωργῶν τοὺς δούλους καὶ τὸν υἱόν, καὶ τὰ ἑξῆς τούτων περὶ τῶν εἰς τοὺς γόμους κλητῶν ἄλλην παραβολήν. καὶ μετὰ τοῦτο δευτέραν πεῦσιν τὴν περὶ τοῦ κήνσου ἀνέγραψεν ὁ Ματθαῖος, καὶ τρίτην τὴν τῶν Σαδδουκαίων περὶ ἀναστάσεως ἐπαπόρησιν. ἀλλὰ καὶ τετάρτη μετὰ ταύτην ἐπερώτησις γεγένηται ἀπό τινος Φαρισαίου πειράζοντος ἀυτὸν περὶ τοῦ · ποία ἐντολὴ μεγάλη ἐν τῷ νόμῳ ;« τοσούτων δὲ ἐρωτήσεων προσαγομένων αὐτῷ καὶ αὐτὸς »συνηγμένων τῶν Φαρισαίων ἐπηρώτησεν αὐτοὺς« τὰ περὶ τοῦ Χριστοῦ«. Οἱ Σαδδουκαῖοι μέντοι μέντοι λέγοντες μὴ εἶναι ἀνάστασιν, οὐ <μόνον> τὴν ἐν τῇ συνηθείᾳ τῶν ὀνομαζομένην ἀνάστασιν σαρκὸς ἠθέτουν, ἀλλὰ καὶ παντελῶς ἀνῄρουν τὴν τῆς τῆς οὐ μόνον ἀθανασίαν ἀλλὰ καὶ ἐπιδιαμονήν, οἰόμενοι μηδαμοῦ ἐν τοῖς Μωσέως γράμμασι σημαίνεσθαι τὴν τῆς ψυχῆς μετὰ ταῦτα ζωήν. τὸ δὲ αὐτὸ τοῖς Σαδδου-
sv.10.p.666Diriliş yoktur diyen Sadukiler, yalnız halkın dilinde "tenin dirilişi" denen şeyi reddetmiyor, psykhē'nin ölümsüzlüğünü ve hatta ölümden sonra varlığını sürdürmesini de büsbütün ortadan kaldırıyorlardı; çünkü Musa'nın yazılarının hiçbir yerinde psykhē'nin bundan sonraki hayatına işaret edilmediğini sanıyorlardı. İnsan psykhē'si hakkında Sadukilerle aynı öğretiyi Samiriyeliler ile onlardan olup kanun bilgini sayılan, Musa'nın kanunu ve sünnet uğruna ölümüne mücadele eden kimseler bugüne kadar benimsemektedir. Dirilişi bu anlamda —yani psykhē'nin bundan sonraki hayatını reddeden Sadukilerle Samiriyelilerin anladığı anlamda— anlayan bazı Korintliler de Havari'nin zamanında diriliş olmadığını öğretiyorlardı. Pavlos onlar hakkında şöyle yazar: "Mesih'in ölülerden dirildiği vaaz ediliyorsa, nasıl olur da aranızda bazıları ölülerin dirilişi yoktur diyor?" Korint'te ölülerin dirilişi yoktur diyenlerin, dirilişi Sadukilerin anladığı anlamda, yani psykhē'nin varlığını sürdürmesi olarak reddettiklerini şu sözüyle açıkça gösterir: "Mesih'e yalnız bu hayatta umut bağlamışsak, bütün insanlardan daha acınacak hâldeyiz."
καίοις δόγμα περὶ τῆς τῶν ἀνθρώπων ψυχῆς φρονοῦσι μέχρι τοῦ δεῦρο Σαμαρεῖς καὶ οἱ δοκοῦντες ἐξ ἀυτῶν εἶναι νομομαθεῖς καὶ ἕως θανάτου ἀγωνιζόμενοι περὶ τοῦ Μωσέως νόμου καὶ τῆς περιτομῆς. τοῦτο δὲ τό περὶ ἀναστάσεως σημαινόμενον λέγω δέ τὸ παρὰ Σαδδουκαίοις καὶ Σαμαρεῦσιν, <τοῖς> ἀθετοῦσι τὴν τῆς ψυχῆς τοῦτο ζωήν) νοοῦντές τινες <καὶ> τῶν κατὰ τοῦ ἀποστόλου χρόνον Κορινθίων ἐδογμάτιζον μὴ εἶναι ἀνάστασιν, περὶ ὧν ταῦτα γράφει· »εἰ δὲ Χριστὸς κηρύσσεται ἐκ νεκρῶν ὅτι ἐγήγερται, πῶς λέγουσιν ἐν ὑμῖν τινες ὅτι ἀνάστατσις νεκρῶν οὐκ ἔστιν ;« ὅτι δὲ οἱ ἐν Κορίνθῳ λέγοντες μὴ εἶναι ἀνάστασιν νεκρῶν κατὰ τὸ Σαδδουκαίων σημαινόμενον ἠθέτουν τὴν ἀνάστασιν] τὴν ἐπιδιαμονὴν τῆς ψυχῆς, δῆλον ποιεῖ ἐκ τοῦ »εἰ ἐν τῇ ζωῇ ταύτῃ ἠλπικότες ἐσμὲν ἐν Χριστῷ μόνον, ἐλεεινότεροι πάντων ἀνθρώπων ἐσμέν«. ὅπερ ἐπιμελῶς ἐξετάσας ὄψει ὅτι ὁ μέν ἀθετῶν τὴν ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ
sv.10.p.667Bunu dikkatle incelersen şunu görürsün: Kilise'de inanılan ölülerin dirilişini reddeden kişi, yanlış da reddetse, Mesih'e "yalnız bu hayatta" umut bağlamış olmaz. Çünkü diyelim ki çoğunluğun inandığı diriliş doğru değil: psykhē yaşamayı sürdürüyor, eski bedeni geri almıyor, ama eterî ve daha üstün bir şeye bürünüyorsa, o dirilişi reddeden kişi Mesih'e "yalnız bu hayatta" umut bağlamış sayılmaz. Psykhē'nin yaşadığını ve var olduğunu söylüyor, ama bu bedeni ona giydirmiyor ve geri aldığını da söylemiyorsak, "bütün insanlardan daha acınacak hâlde" de olmayız.
Havari'nin Korintlilere Birinci Mektup'ta özellikle bu anlama karşı durduğunu göstermek için şu sözlerden de yararlanacağız: "Ölüler hiç dirilmiyorsa, neden onlar için vaftiz oluyorlar? Biz de neden her saat tehlikeye atılıyoruz?" ve "Efes'te insani amaçlarla vahşi hayvanlarla dövüştümse, bunun bana ne yararı var? Ölüler dirilmiyorsa, yiyelim içelim, çünkü yarın öleceğiz." Diyelim ki çoğunluğun ölülerin dirilişi hakkında doğru saydığı şey doğru değil. Bundan, psykhē'lerimizin kurtuluşu için mücadele ederken boşuna tehlikeye atıldığımız nasıl çıkar? [Psykhē] layık olduğu gibi idare edilse ve önceki bedeni geri almasa, Mesih uğruna vahşi hayvanlarla dövüşmüş olan bundan neden hiçbir yarar görmesin? Tenin dirilmeyecek olmasından "Yiyelim içelim, çünkü yarın öleceğiz" sonucu nasıl çıkar?
Bunları söylerken Yeşaya'da yazılı olan "Bütün beşer Tanrı'nın kurtarışını görecek" sözüne ya da Eyüp'ün söylediği "Beni yeryüzünde kurtaracak olan ebedîdir; bunlara katlanan derimi o diriltecektir" sözüne inanmıyor değiliz. "İçinizde yaşayan Ruhu aracılığıyla ölümlü bedenlerinize de hayat verecektir" diyen Havari sözüne de inanmıyor değiliz. Yalnız, gücümüz yettiğince, İncil'in bu pasajında "diriliş" kelimesinin anlamını arıtmak istiyoruz; Korintlilere Birinci Mektup'taki sözleri de bunun için aktardık.
πεπιστευμένην ἀνάστασιν νεκρῶν, κἄν ψευδόμενος ἀθετῇ, οὐ πάντως ἐν »τῇ ζωῇ ταύτῃ ἐν Χριστῷ« ἠλπικώς ἐστι »μόνον«. Christo «; ἵνα γὰρ καθ’ ὑπόθεσιν μὴ ᾖ ἀληθὴς ἡ πεπιστευμένη παρὰ τοῖς πολλοῖς ἀνάστασις, οὐκ »ἐν ταύτῃ τῇ ζωῇ« ἤλπικε »μόνον« »ἐν Χριστῷ« ὁ ἐκείνην ἀθετῶν ζώσης τῆς ψυχῆς, οὐκ ἐκεῖνο μὲν ἀπολαμβανούσης τὸ σῶμα ἐνδυομένης δὲ αἰθέριόν τι καὶ κρεῖττον. ἀλλ’ οὐδὲ »ἐλεεινότεροι πάντων ἀνθρώπων ἐσμέν«, εἰ τὴν μὲν ψυχὴν λέγοιμεν ζῆν καὶ ὑπάρχειν, τὸ δὲ σῶμα τοῦτο μὴ περιτιθεῖμεν αὐτῇ μηδὲ λέγοιμεν ἀπολαμβάωειν αὐτό. Ἔτι δὲ εἰς κατασκευὴν τοῦ πρὸς τὸ σημαινόμενον τοῦτο μάλιστα ἵστασθαι τὸν ἀπόστολον ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους προτέρᾳ συγχρησόμεθα καὶ τῷ εἰ ὅλως νεκροὶ οὐκ ἐγείροντια, τί καὶ βαπτίζονται ὑπέρ αὐτῶν ; τί καὶ ἡμεῖς κινδυνεύομεν πᾶσαν ὥραν ;« καὶ τῷ »εἰ κατὰ ἀνθρωπον ἐθρηιομάχησα ἐν Ἐφέσῳ, τί μοι τὸ ὄφελος; εἰ νεκροὶ οὐκ ἐγείρονται, φάγωμεν κοὶ πίωμεν, αὔριον γὰρ ἀποθνῄσκομεν«. ἔστω γὰρ τὸ νομισθὲν παρὰ τοῖς πολλοῖς ἀληθὲς εἶναι μὴ εἶναι ἀληθὲς τὸ περὶ τῆς ἀναστάσεως τῶν νεκρῶν, πῶς τούτῳ ἀκολουθεῖ τὸ μάτην ἡμᾶς κινδυνεύειν
ὑπὲρ τῆς σωτηρίας τῶν ψυχῶν ἡμῶν ἀγωνιζομένους ; πῶς δὲ οὐδὲν ὄφελος τῷ διὰ Χριστὸν θηριομαχήσαντι *** οἰκονομουμένῃ κατ’ ἀξίαν, τό δὲ πρότερον σῶμα μὴ ἀπολαμβάνοι; πῶς δὲ ἀκολουθεῖ τῷ μὴ εἶναι σαρκὸς ἀνάστασιν τὸ »φάγωμεν καὶ πίωμεν αὔριον γὰρ ἀποθνῄσκομεν«; οὐ ταῦτα δέ φαμεν ἀπιστοῦντες τῷ ἐν Ἡσαΐᾳ γεγραμμένῳ τοῦτον τὸν τρόΠον · »ὄψεται πᾶσα σὰρξ τὸ σωτήριον τοῦ θεοῦ« ἢ τῷ ὑπὸ τοῦ Ἰὼβ λεγομένῳ · »ὅτι ἀένναός ἐστιν ὁ ἐκλύειν με μέλλων ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ ἀναστῆσαι στῆσαι τὸ δέρμα μου τὸ ἀνατλοῦν ταῦτα«. οὐκ ἀπιστοῦμεν δὲ οὐδὲ τῇ ἀποστολικῇ φωνῇ λεγούσῃ · »ζῳοποιήσει τὰ θνητὰ ὑμῶν σώματα διὰ τὸ ἐνοικοῦν αὐτοῦ πνεῦμα ἐν ὑμῖν«. ἀλλ' ὅση δύναμις καθαίρωμεν τὸ ἐν τῇ ἐκκειμένη λέξει τοῦ εὐαγγελίου σημαινόμενον ἀπὸ τῆς ἀνάστασις φωνῆς, διὸ παρεθέμετθα καὶ τὰ ἀπὸ τῆς προτέρας πρὸς Κορινθίους ῥητά. Προσῆλθον οὖν τῷ Ἰησοῦ Σαδδουκαῖοι, οἵτινες ἔλεγον μὴ εἶναι ἀνάστασιν, ἀνάστασιν δέ τὴν (ὡς ἀποδεδώκαμεν) κατ’ κοὶ ἐπηρώτησαν ἡμῶν τὸν κύριον
sv.10.p.669Şu hâlde, diriliş yoktur diyen —dirilişi de açıkladığımız anlamda reddeden— Sadukiler İsa'ya geldiler ve Rabbimize şöyle sordular: "Musa dedi ki: Biri çocuksuz ölürse, kardeşi onun karısıyla evlenecek ve kardeşi için soy yetiştirecektir."
30. Sadukilerin İncil'de geçen sözlerini dayandırdıkları Musa metnini burada aktarmak yerinde olur. Tesniye'de söz şöyledir: "Kardeşler bir arada yaşarken içlerinden biri ölürse" ve devamı, "ayakkabısı çıkarılanın evi" sözüne kadar.
λέγοντες· Μωσῆς εἶπεν· ἐόν τις ἀποθάνῃ μὴ ἔχων τέκνα, ἐπιγαμβρεύσει ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ τὴν γυναῖκα αὐτοῦ καὶ ἀναστήσει σπέρμα τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ. 30. ἄξιον οὖν εἰς τοῦτό μοι δοκεῖ παραθέσθαι τὴν Μωσέως λέξιν, εἰς ἥν ἀνέφερον Σαδδουκαῖοι τὰ ἐν τῷ εὐαγγελίῳ γεγραμμένα ὑπ’ αὐτῶν εἰρῆσθαι. ἔχει οὖν οὕτως ἐν τῷ Δευτερονομίῳ τὸ ῥητόν · »ἐὰν δὲ κατοικήσωσιν ἀδελφοὶ ἐπὶ τὸ αὐτό, καὶ ἀποθάνῃ εἶς ἐξ αὐτῶν« καὶ τὰ ἑξῆς
sv.10.p.670Diriliş umutları olmayan Sadukiler bu sözü kötü anladılar, önlerindeki kanunda Tanrı'ya yakışır hiçbir şey düşünmediler. Diriliş varsa, erkeğin erkek olarak, erkeklik organlarıyla dirileceği, kadının da kadın olarak, kadın bedenine bürünmüş hâlde dirileceği sonucunun çıkacağını sandılar. Dirilişle ilgili sözleri, bu sonuçları çıkardıkları için bayağı biçimde anladılar; yedi kardeşin aynı kadınla evlendiği bir masal uydurdular ve kadının daha önce yedi erkeğin karısı olmuş olduğunu söyleyerek, böyle bir kadın dirilince kimin karısı olacağı konusunda güçlük çıkardılar. Oysa böyle bir kurguya gerek kalmadan, birkaç kez evlenmiş kadınlardan, belki birkaç kez evlenmiş erkeklerden yola çıkarak da aynı güçlüğü ortaya koyabilirlerdi.
Kurtarıcımız onlara cevap verirken Musa Kanunu'nun asıl maksadını açıklamadı, çünkü bu kadar büyük bir sırrı bilmeye layık değillerdi. Yalnız, ilahî Yazıların da ölülerin dirilişi hakkında şunu bildirdiğini söylemekle yetindi: Orada evlilik yoktur, ölülerden dirilenler gökteki melekler gibi olurlar; gökteki melekler nasıl evlenmez ve evlendirilmezse, ölülerden dirilenler de öyledir. Ben ise bu sözlerin şunu da gösterdiğini düşünüyorum: Ölülerden dirilmeye layık görülenler yalnız evlenip evlendirilmemek bakımından gökteki melekler gibi olmazlar; "alçaklık" bedenleri de biçim değiştirerek meleklerin bedenleri gibi, yani eterî ve ışık saçan bir hâle gelir.
εως του »οἶκος τοῦ ὑπολυθέντος τὸ ὐπόδημα«. τούτου δὴ τοῦ ῥητοῦ οἱ Σαδδουκαῖοι, ὡς τὴν ἐλπίδα τῆς ἀναστάσεως μὴ ἔχοντες, φαύλως ἀκούσαντες κοὶ μηδέν θεοῦ ἄξιον ἐνθυμηθέντες εἰς τὸν ἐκκείμενον νόμον, ᾠήθησαν ἀκολουθεῖν τῷ εἶναι ἀνάστασιν τὸ καὶ τὸν ἄνδρα ἄνδρα πόλιν ἔσεσθαι ἀνατάντα ἄρρενα μόρια ἔχοντα, καὶ τὴν γυναῖκα γυναῖκα ἀναστήσεσθαι σῶμα γυναικεῖον περικειμένην. καὶ ταπεινῶς ὑπολαμβάνοντες λέγεσθαι τὰ περὶ ἀναστάσεως ἐκ τοῦ ταῦτα αὐτοῖς νομίζειν ἀκολουθεῖν, πλάσαντές τινα μῦθον τὸν περὶ ἑπτὰ ἀδελφῶν γαμησάντων μίαν γυναῖκα, ἐΠηπόρουν τίνος ἂν γένοιτο γυνὴ τοιαύτη ἀναστᾶσα, φθάσασα ἅπαξ ἑπτὰ χρηματίσαι ἀνσρῶν γυνή. ἐδύνοντο δὲ καὶ χωρὶς τοῦ τοιούτου πλάσματος ἐπαπορῆσαι ἐκ τῶν πολυγάμων γυναικῶν, τάχα δέ κοὶ πολυγάμων ἀνδρῶν. καὶ ὁ σωτὴρ ἡμῶν ἀποκρινόμενος αὐτοῖς τὸ μὲν βούλημα τοῦ κατὰ Μωσέα νόμου οὐ διηγήσατο, ὡς οὐκ ἀξίοις γνώσεως τηλικούτου μυστη-
ῥίου· μόνον δὲ ἁπ<λῶς ἀπ> εφήνατο λέγων καὶ τὰς θείας γραφὰς ἀπαγγέλλειν περὶ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως ὅτι ἐκεὶ μή εἰσι γόμοι, ἀλλὰ γίνονται οἱ ἐκ νεκρῶν ἀνιστάμενοι ὡς οἱ ἐν τῷ οὐρανῷ ἄγγελοι, καὶ ὥσπερ οἱ ἐν τῷ οὐρανῷ ἄγγελοι οὔτε γαμοῦσιν οὔτε γαμοῦνται, οὕτω (φησὶ) κοὶ οἱ ἀπὸ τῶν νεκρῶν. ἐγὼ δ’ οἶμοι διὰ τούτων δηλοῦσθαι ὅτι οὐ μόνον κατὰ τὸ μὴ γαμεῖν καὶ τὸ μὴ γαμεῖσθαι ὡς οἱ ἐν τῷ οὐρανῷ ἄγγελοι γίνονται οἱ καταξιούμενοι τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ μετασχηματιζόμενα αὐτῶν τὰ σώματα» τῆς ταπεινώσεως« γίνεσθαι τοιαῦτα, ὁποῖά ἐστι τὰ τῶν ἀγγέλων σώματα, αἰθέρια καὶ αὐγοειδὲς φῶς. Ξενίζον δέ τι τοὺς πολλοὺς τῶν πιστευόντων δόγμα ζητήσαι τις ἄν, τάχα μὲν καὶ πολλαχόθεν σαφῶς δ’ ὅτι καὶ ἐντεῦθεν ἐπαπορῶν, εἰ ὥσπερ εἰσὶν οἱ ἀνιστάμενοι ἐκ νεκρῶν ὡς οἱ ἄγγελοι ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ τάγμα τι ἀγγέλων, μεταβάλλοντες ἐξ ἀνθρώπων, οὕτως καὶ ἄλλοι ἐν τῷ οὐρανῷ ἄγγελοι, ἄνθρωποί ποτε ὄντες καὶ καλῶς ἀγωνισάμενοι ἐν ἀνθρώπου σώματι, γεγόνασιν ἐν τῷ οὐρανῷ ἄγγελοι ὥς τινες ἕτεροι πρὸ αὐτῶν. ὁ δέ τὸ ξενίζον τοῦτο δόγμα ζητῶν ἐκ τῆς προκειμένης λέ-
sv.10.p.672İnananların çoğuna yabancı gelen bir öğreti de araştırılabilir. Bu güçlük belki başka pek çok yerden, ama burada özellikle açık biçimde doğar: Ölülerden dirilenler gökteki melekler gibi, bir melekler sınıfı gibi oluyor, insanlıktan onlara dönüşüyorsa, gökteki başka melekler de bir zamanlar insan olup insan bedeninde güzelce mücadele ettikten sonra, kendilerinden önce gelen başkaları gibi, gökte melek olmuş olamaz mı? Bu yabancı öğretiyi önümüzdeki sözden, belki başka yerlerden de araştıran kişi, bütün Yazı'yı ve olayların akışını gözden geçirsin, bunu ileri sürene neyin gerekli olduğunu görsün ve "Melekleri yargılayacağız" ile "Meleklerin bakmak için can attığı şeyler" sözlerinden çıkan sonuçlara yol açan bir görüşü kabul etmek gerekip gerekmediğini düşünsün. Yahuda'nın Mektubu'nu da kabul eden varsa, şu sözden dolayı bu görüşün neyi gerektirdiğine baksın: "Kendi mevkilerini korumayıp kendi meskenlerini terk eden melekleri, büyük günün yargısı için karanlıkta, sonsuz bağlarla tutmuştur." Böyle şeyleri araştırmaya cüret eden kişi, Yaratılış'ta yazılı olan şu sözü de nasıl anlamak gerektiğine baksın: "Tanrı'nın oğulları insanların kızlarının güzel olduğunu gördüler ve seçtikleri herhangi birini kendilerine eş aldılar." Bu pasajdaki güçlükleri açıkça ortaya koymak, sonuçlarını gözden geçirmek ve bu kadar büyük konuların açıklamasını kâğıda emanet etmek belki güvenli değildir; söylediklerimizde bu kadarını göze almış olmamız yeter.
ξεως, τάχα δὲ καὶ ἀλλαχόθεν, ὁράτω περιαθρήσας ὅλην τήν τε γραφὴν καὶ τὴν ἀκολουθίαν τῶν πραγμάτων, κοὶ τί ἕπεται τῷ ταῦτα τιθέντι, <καὶ> σκοπείτω εἰ χρὴ παραδέξασθαι τοιοῦτον λόγον ᾦ ἕπεται τοιαῦτα ἅτινα δηλοῦται ἐκ τοῦ »ἀγγέλους κρινοῦμεν« καὶ τοῦ »εἰς ἅ ἐπιθυμοῦσιν ἄγγελοι παρακύψαι«. εἰ δέ καὶ τὴν Ἰούδα προσοῖτό τις ἐπιστολήν, ὁράτω τί ἕπεται τῷ λόγῳ διὰ τὸ »ἀγγέλους τε τοὺς μὴ τηρήσαντας τὴν ἑαυτῶν ἀρχὴν ἀλλὰ ἀπολιπότας τὸ ἴδιον οἰκητήριον εἰς κρίσιν μεγάλης ἡμέρας δεσμοῖς ἀϊδίοις ὑπὸ ζόφον τετήρηκεν«. ὁράτω δὲ ὁ τὰ τοιαῦτα τολμῶν ζητεῖν, πῶς αὐτῶν δεῖ ἀκούειν τῶν ἐν Γενέσει γεγραμμένων ὅτι »ἰδόντες οἱ υἱοὶ τοῦ θεοῦ τὰς θυγατέρας τῶν ἀνθρώπων ὅτι καλαί εἰσιν, ἔλαβον ἑαυτοῖς εἰς γυναῖκας ἀπὸ πασῶν ὧν ἐξελέξαντο«. σαφῶς δὲ τὰ κατὰ τὸν τόπον ἐπαπορῆσαι καὶ τὴν ἀκολουθίαν αὐτῶν ἐπισκοπῆσαι καὶ χάρτῃ πιστεῦδαι τὴν τῶν τηλικούτων σαφήνειαν, μήποτε οὐκ ἀσφαλὲς ᾖ· ἀρκεῖ γὰρ καὶ ἐπὶ τοῖς εἰρημένοις ἡμᾶς ἐπὶ τοσοῦτον παρακεκινδυνευκέναι.
17.31Kanunun sözünü Tesniye'den bir kez aktarmışken, maksadının ne olduğunu görmek yersiz olmaz sanırım. Şu hâlde burada araştırılması gereken şudur: Tek kadın kimdir? Birbirinin kardeşi olan iki koca kimdir? Bunlardan biri önce onunla evlenir ama ondan meyve alamaz; ikincisi, ölenin kardeşi evlenir ve ölenin adına çocuk doğurtur. Sonra, "kardeşinin karısını almak" istemeyen, bu yüzden "ihtiyarlar meclisinin önünde" "bir ayakkabısı çıkarılan" ve kadın tarafından "yüzüne tükürülen" kişinin kim olduğunu araştıracaksın; kadın da "kapıya çıkıp" "Kocamın kardeşi, kardeşinin adını İsrail'de yaşatmak istemiyor" der. İhtiyarlar meclisinin ve kadının yazılı sözleri söylemek için çıktığı kapının ne olduğu da bu yerde araştırılabilir.
Büsbütün akılsız olmayan herkes şunu kabul eder: Tanrı'nın kanunu olduğunu ilan eden her kanunun saygın ve saygıya değer bir şey olduğuna inanmak gerekir; saygın değilse Tanrı'nın kanunu değildir. Bu kanunun saygın ve saygıya değer yanını bulup bulamadığımızı ise önce Tanrı ile Mesih'i bilir, sonra da Yazı'nın "ehil sarraf" dediği, "her şeyi" sınayıp "iyi olanı tutmayı, kötülüğün her türünden uzak durmayı" bilen kişi. Önümüzdeki bu kanun bilmecesini açıklamak isteyerek, "Eski bilmeceleri dile getireceğim" diyeni yardıma çağıralım. O verirse "iyi" olanı, vermezse hiç olmazsa bu yer hakkında aklımıza gelenleri söyleyelim; söyleneceklere okuyan karar verecektir.
Bir yoruma göre bana öyle geliyor ki kadın insan psykhē'sidir. Psykhē önce kanunun harfiyle evlenir ve ondan çocuğu olmaz; ikinci olarak ruhani kanunla evlenir, ondan meyve verir, doğurur ve doğurduğunda, kendisi için ölmüş olan harfe saygıdan ayrılmaz. Belki ileride kutlu olacak ve mecazen kadın diye anılan her psykhē, başlangıçtaki eğitimi sırasında önce kanunun harfiyle evlenir. Kadın psykhē ilerledikçe bu harf ölür ki psykhē daha saygın ve çocuk veren evliliğe erişsin; çünkü "çocuk doğurmakla kurtulacaktır", yeter ki çocuklar "iman, sevgi ve kutsallık içinde itidalle" kalsın. Çocuk doğurmadan önce ya da doğurmadan kurtulmayacaktır. Bu kadın psykhē'nin ikinci kocadan, ruhani kanundan olan çocukları ise ona uygun işlerdir.
Kanunlar iki kardeştir, tek bir düşünceden doğmuşlardır ve daima "bir arada" otururlar. Evleri birbirinden ayrı değildir; onlar "kardeş"tir ve her iki anlayış da kendilerini içine alan harfte, tek bir evdeymiş gibidir. "Kardeşler bir arada otururlarsa" sözünden bunun anlaşılabileceğine bak. Sonra "ve içlerinden biri ölür, soyu olmazsa" gelir ki bunları gücüm yettiğince açıkladım.
"Ölenin karısı dışarıda, yakını olmayan bir erkeğin olmayacaktır" sözüne de bakalım: Hangi kadın psykhē bu kanunu çiğner, hangisi korur? Bu gibi yerleri şöyle anlıyorum: Kanunun harfî anlayışı ölüp yıkıldıktan sonra, psykhē'nin biri ilahî buyruğa aykırı davranır. Önce ölenin karısı olup ona inanmışken, kanunun büsbütün dışına çıkıp "yakını olmayan bir erkeğin" olur; yani harfî anlayışla bağı bulunmayan, tamamen yabancı bir logos'u kabul eder. Sapkınların psykhē'leri böyledir: Onlar için kanunun harfî anlayışı da ölmüştü, ama daima "bir arada" oturan o ruhani kanunla evlenmek istemediler, ikisinin de "dışında" kalan ve hiçbir biçimde "yakın" olmayan bir logos'la birleşmeyi seçtiler.
Tanrı'ya göre yaşayan başka bir psykhē-kadın ise, önceki koca ölüp yıkılınca "dışarı" çıkıp "yakını olmayan bir erkeğin" olmak istemez; ölenin kardeşiyle, "bir arada" oturmuş olanla evlenir. "Kocasının kardeşi yanına girer", psykhē'sinin içine girer, "onu kendine eş alır" ve o psykhē ile, Tanrı'nın dileğine göre ikinci ve ruhani kanunla evlenmiş olduğundan, onun kutluluğu için birlikte yaşar. İkinci ve ruhani kardeşle birlikte yaşayan kadın psykhē'nin "doğurduğu çocuk", "ölen" kardeşin "adını alır"; öncekinden doğmaz ama öncekiyle aynı adı taşır. Çünkü ruhani kanundan doğanın adı ölenin adıdır; zira o da Tanrı'nın kanunu diye anılıyordu ve ölen kocanın "adı", kendisi silinse bile, görüşü keskin olan gerçek İsrail'den silinmemelidir.
Οὐκ ἄκαιρον δέ νομίζω ἅπαξ ἐκθεμένους τὴν λέξιν τοῦ νόμου ἀπὸ τοῦ Δευτερονομίου, ἰδεῖν ὀποῖόν γέ ἐστιν αὐτοῦ τὸ βούλημα. ζητητέον οὖν ἐν αὐτῷ τίς ἡ μία γυνὴ καὶ τίνες οἱ δύο ἄνδρες οἱ ἀλλήλων ἀδελφοί, <ὧν> πρότερον γαμῶν ὁ ἕτερός <ἐστι> τὴν οὐ καρποφορῶν δέ ἐξ αὐτῆς, δεύτερον δέ γαμῶν ὁ τοῦ τεθνηκότος ἀδελφὸς καὶ γεννῶν παιδίον ἐξ ὀνόματος τοῦ τετελευτηκότος. καὶ μετὰ ταῦτα ζητήσεις τίς ἐστιν ὁ μὴ βουλόμενος »λαβεῖν τὴν γυναῖκα τοῦ ἀδελφοῦ ἑαυτοῦ« καὶ διὰ τοῦτο ἐναντίον τῆς γερουσίας« ὑπολυόμενος »τὸ ἔν ὑπόδημα« καὶ ἐμπτυόμενος εἰς τὸ πρόσωπον« ὑπὸ τῆς γυναικὸς καὶ ἀναβάσης »ἐπὶ τὴν πύλην« κοὶ λεγούσης · »οὐ θέλει ὁ ἀδελφὸς τοῦ ἀνδρός μου ἀνασῆςσαι τὸ ὄνομα τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ ἐν Ἰσραήλ«. ζητηθείη δ’ ἄν ἐν τῷ τόπῳ καἰ τίς ἡ γερουσία καὶ ἡ πύλη ἐφ’ ἥν ἀναβαίωει »ἡ γυνὴ« λέγουσα τὰ γεγραμμένα. ὅτι μὲν οὖν σεμνόν τι εἶναι καὶ αἰδοῦς ἄξιον χρὴ πεπεῖσθαι πάντα νόμον ἐπαγγελλόμενον εἶναι θεοῦ ἢ μὴ ὄντα σεμνὸν μὴ εἶναι νόμον θεοῦ, πᾶς ὁ μὴ πάντη ἀσύνετος ὁμολογήσαι ἄν · εἰ δὲ εὑρίσκομεν ἡμεῖς τὸ τοῦ νόμου τούτου σεμνὸν καὶ αἰδέσιμον ἢ μή, πρῶτον μὲν ὁ θεὸς ἄν εἰδείη καὶ ὁ Χριστὸς αὐτοῦ, μετὰ δὲ ταῦτα καὶ ὁ κατὰ τὴν γραφὴν ὀνομαζόμενος δόκιμος τραπεζίτης καὶ εἰδὸ)ς »πάντα« δοκιμάζειν τὸ μὲν »καλὸν« κατέχειν, ἀπέχεσθαι δὲ παντὸς εἴδους πονηροῦ«. φέρε οὖν τό προκείμενον πρόβλημα νομικὸν διηγήσασθαι θέλοντες, ἐπικαλσάμενοι τὸν εἰπόντα · »φυέγξομαι προβλήματα ἀπ’ ἀρχῆς«, εἴπωμεν »καλὸν« μέν εἰ <κατέχομεν> τὰ ὑπ’ αὐτοῦ διδόμενα, εἰ δέ μή γε τὰ ὑποπίπιοντα ἡμῖν εἰς τὸν τόπον · κρινεῖ δέ ὁ ἐντυγχάνων τοῖς λεχθησομένος. Δοκεῖ δή μοι κατὰ μίαν διήγησιν γυνὴ εἶναι ἡ τοῦ ἀυθρώπου ψυχη, γαμουμενη προτερον μὲν τῳ τοῦ νόμου γράμματι καὶ μὴ τεκνοῦσα ἐξ αὐτοῦ, δεύτερον δὲ τῷ πνευματικῷ νόμῳ καὶ ἀπὸ τούτου καρποφορῦσα καὶ γεννῶνσα καὶ μὴ ἀφισταμένη ἐν τῷ γεγεννημένῳ τῆς Πρὸς τὸν ἀποθανόντα αὐτῇ νόμον γράμματος τιμῆς. καὶ τάχα ἑκάστη ἡ ἐσομένη μακαρία ψυχὴ καὶ τροπικῶς <λεγομένη> γυνὴ πάντως πρότερον κατὰ τὰς εἰσαγωγὰς τῷ τοῦ νόμου γράμματι, ὃς ἀποθνῄσκει προκοπτούσης τῆς γυναικὸς ψυχῆς, ἵν’ αὐτὴ τοῦ σεμνοτέρου καὶ τεκνοποιοῦ ἐπιτύχῃ γόμου, ὅτε »σωθήσεται διὰ τῆς τεκνογονίς«, ἐπὰν τὰ τέκνα μείνῃ ἐν πίστει καὶ ἀγάπῃ κοὶ ἁγιασμῷ μετὰ σωφροσύνης«, νης«, οὐ σωθησομένη πρὸ τῆς τεκνογονίας ἢ χωρὶς αὐτῆς. τέκνα δὲ τῆς γυναικὸς ταύτης ψυχῆς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ δευτέρου ἀνδρός, τοῦ πνεευματικοῦ νόμου, τὰ κατ’ αὐτόν ἐστιν ἔργα. ἀδελφοὶ δὴ <δύο> καὶ μιᾶς διανοίας γεννώμενοι οἱ νόμοι * * *, οἵτινες ἀεὶ κατοικοῦσιν »ἐπὶ τὸ αὐτό«· οὐ γὰρ κεχώρισται ὁ οἶκος αὐτῶν ἀπ’ ἀλλήλων, ἀλλ’ »ἀδελφοί« εἰσι κοὶ ἀμφότεραι αἱ ἐκδοχαὶ ὡς ἐν οἴκῳ ἑνὶ τῷ περιέχοντι αὐτοὺς γράμματι. καὶ ὅρα εἰ μὴ τοῦτο δηλοῦσθαι δύναται ἐκ τοῦ »ἄν δέ κατοικῶσιν ἀδελφοὶ ἐπὶ τό αὐτό«. εἶτα ἑξῆς ἐστι · κοὶ ἀποθάνῃ εἷς ἐξ αὐτῶν, σπέρμα δὲ μὴ ᾖ αὐτῷ«, ἅ κατὰ δύναμιν διηγησάμην. ἴδωμεν δέ καὶ τὸ οὐκ ἔσται ἡ γυνὴ τοῦ τεθνηκότος ἔξω ἀνδρὶ μὴ ἐγγίζοντι«, καὶ τίς μὲν γυνὴ ψυχὴ παραβαίνει τοῦτον τὸν νόμον τίς δὲ τηρεῖ. ὡς ἐν τοιούτοις δὴ τόποις ὑπολαμβάνω μετὰ τὸν θάνατον τῆς κατὰ τὸ γράμμα ἐκδοχῆς τοῦ νόμου καὶ τὴν ἀνατροπὴν αὐτῆς τὴν μέν τινα ψυχὴν ποιοῦσαν παρὰ τὴν θείαν ἐντολήν, γυναῖκα πρότερον γενομένην τοῦ τεθνηκότος καὶ ἐκείνῳ πιστεύσασαν, ἐΜ πάντη γίνεσθαι τοῦ νόμου »ἀνδρὶ μὴ ἐγγίζοντι«, ὅτε παραδέχεται λόγον αὐτὸν <μὴ> *** τῇ ἐκδοχῇ τοῦ γράμματος, ἀλλὰ πάντη ἀλλότριον (τοιαῦται δέ εἰσιν αἱ τῶν ἑτεροδόξων ψυχαί, αἷς καὶ ἡ ἐγδοχὴ τοῦ κατὰ τὸν νόμον γράμματος ἐτελεύτα, καὶ οὐκ ἐβουλήθησαν τῷ <ἀεὶ> »ἐπὶ τὸ αὐτὰ« ἐκείνῳ οἰκοῦντι γαμηθῆναι πνευματικῷ νόμῳ̣, ἀλλά τινι »ἔξω« ἀμφοτέρων τούτων λόγῳ καὶ μηδαμῶς»ἐγγίζοντι«κοινωνῆσαι). ἑτέραν δὲ ψυχὴν 〈γυναῖγα εἶναι τὴν〉 κατὰ θεὸν βιοῦσαν ἀποθανόντος καὶ ἀνατραπέντος τοῦ προτέρου ἀνδρός, οὐ βουλομένην »ἔξω« γενέσθαι καὶ »ἀνδρὶ μὴ ἐγγίζοντι«, ἀλλὰ γαμουμένην τῷ ἀδελφῷ τοῦ τετελευτηκότοσ καὶ »ἐπὶ τὸ αὐτὸ« αὐτῷ οἰκήσαντι, ὅτε »ὁ ἀδελφὸς τοῦ ἀνδρὸς αὐτῆς εἰσερχεται πρὸς αὐτὴν« καὶ γίνεται ἔνδον τῆς ψυχῆς αὐτῆς καὶ λαμβάνει »αὐτὴν ἑαυτῷ εἰς γυναῖκα« καὶ συνοικεῖ αὐτῆ τῇ ψυχῇ ἐπὶ μακα- ρισμῷ αὐτῆς, ἅτε κατὰ τὸ βούλημα τοῦ θεοῦ γαμουμένης τῷ δευτέρῳ καὶ πνευματικῷ νόμῳ. »τὸ δὲ παιδίον ὃ ἐὰν τέκῃ« καὶ γεννήσῃ ἡ συνοικήσασα τῷ δευτέρῳ καὶ πνευματικῷ ἀδελφῷ ψυχὴ γυνή. καθίσταται »ἐκ τοῦ ὀνόματος« τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ »τοῦ τετελευτηκότος«, τος«, καὶ γίνεται οὐκ ἐκ τοῦ προτέρου μὲν ὁμώνυμος δὲ τῷ προτέρῳ· ὄνομα γὰρ τῷ γεννήματι ἐκ τοῦ πνευματικοῦ νόμου ἐσιὶ τὸ ὄνομα τοῦ τετελευτηκότος, ἐπεὶ κἀκεῖνος ἐκαλεῖτο νόμος 〈νόμος〉 θεοῦ, καὶ οὐ χρή γε ἐξαλείφεσθαι ἀπὸ τοῦ διορατικοῦ καὶ ἀληθῶς Ἰσραὴλ »τὸ ὄνομα« τοῦ ἀποθανόντος ἀνδρός, κἂν αὐτὸς ἐξαλειφθῇ.
17.32Kanun hakkında kısmen bu kadarı söylenmiş olsun. Bundan sonrasını seyretmek için nous'umuzu Mesih'te aydınlatacak Tanrı'ya yine, hatta daha çok ihtiyacımız var. Metin şöyle diyor: "İnsan kardeşinin karısını almak istemezse, kardeşinin karısı kapıya, ihtiyarlar meclisine çıkacak ve diyecek ki" ve devamı.
Önce şuna dikkat et: Kadın kanunun buyurduğunu yaptığı, koca da onun yanına girip onunla birlikte yaşadığı ve ondan çocuk edindiği sürece, ona "insan" denmiyor, kadının kocasının "kardeşi" deniyordu. Ama "kardeşinin karısını almak" istemediğinde ve "kardeşinin adını İsrail'de yaşatmak" istemediğinde, "şehrin" ihtiyarlar meclisi çağırınca "Onu almak istemiyorum" dediğinde, "ayakkabısı" çıkarılıp küçük düşürüldüğünde, kadın "yüzüne" tükürdüğünde ve adı değiştirilip "adı" "ayakkabısı çıkarılanın evi" olduğunda, artık kardeş değil, "insan" diye anılır. Sanki kanunu tuttuğu için ona "Ben dedim ki: Tanrılarsınız, hepiniz Yüce Olan'ın oğullarısınız" deniyordu; kanuna aykırı davrandığı için de "Ama siz insanlar gibi öleceksiniz" diyen Logos onu azarlıyor. Şunu kavrayabilir misin, dikkat et: Harfî anlayışın ölümünden sonra, kanunun yanılmış, ruhani olmayan ve kusursuz da olmayan başka bir anlayışı vardır. Bu anlayış kaynağını kanundan alır; yanılmıştır ama kanunda yazılı olanlardan hareket eder ve "kardeşinin adını yaşatmak", kanunun adını onurlandırmak istemez. Böyle bir anlayış kardeşinin karısı olan psykhē'yi almak istemez, çünkü ölmüş kardeşin adını yüceltecek meyveyi vermek istemez. Bu yüzden önceki kocasını onurlandırmaya hazır olan kadın aşağıda durmaz; "kapıya", kendi şehrinin girişini ve "ihtiyarlar meclisini" barındıran yere çıkar. Bunlar Kilise'de, ona kabulde ve girişte olup biten şeyler olarak anlaşılsın.
Ταῦτα μέν οὖν ἐκ μέρους εἰρήσθω περὶ τοῦ νόμου. θεοῦ δέ ἡμῖν πάλιν ἢ καὶ μᾶλλον χρεία, ἐν Χριστῷ φωτίζοντος τὸν νοῦν ἡμοῖν πρὸς θέαν τῶν ἑξῆς. »ἐὰν γὰρ »μὴ βούληται (φησὶν) ὁ ἄνθρωπος λαβεῖν τὴν γυναῖκα τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ, καὶ ἀναβήσεται ἡ γυνὴ τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ ἐπὶ τὴν πύλην ἐπὶ τὴν γερουσίαν καὶ ἐρεῖ« τὰ ἐπιφερόμενα. καὶ πρῶτόν γε πορατήρει ὅτι, ἐς
ὅσον <μὲν> καὶ ἡ γυνὴ ἐποίει τὸ τοῦ νόμου προστεταγμένον, καὶ ὁ ἀνὴρ εἰσιὼν πρὸς αὐτὴν συνῴκει αὐτῇ καὶ ἐτέκνου ἐξ αὐτῆς, ἄνθραπος οὐκ εἴρητο ἀλλὰ »ἀδελφὸς« ἀνδρὸς τῆς γυναικός· ὅτε δέ οὐ βούλεται »λαβεῖν τὴν γυναῖκα τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ« καὶ »οὐ θέλει ἀναστῆσαι τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ τὸ ὄνομα ἐν Ἰσραήλ«, καὶ καλούμενος ὑπὸ τῆς γερουσίας »τῆς πόλεως« λέγει· »οὐ βούλομαι λαβεῖν αὐτὴν« καὶ ἀτιμοῦται ὑπολυόμενος »τὸ ὑπόδημα« καὶ ἐμπτύεται »εἰς τὸ πρόσωπον« ἀπὸ τῆς γυναικὸς καὶ μετονομάζεται, ἶνα »τὸ ὄνομα αὐτοῦ« ᾖ »[ὁ] οἶκος τοῦ ὑπολυθέντος τὸ ὑπόδημα«, τότε <οὐκέτι ἀδελφὸς ἀλλ’> λέγεται · οἱονεὶ γὰρ διὰ μέν τῆς τηρήσεως τοῦ νόμου ἐλέγετο αὐτῷ τὸ »ἐγὼ εἶπα· θεοί ἐστε <καὶ υἱοὶ> ὑψίστου <πάντες>«· τοῦ τὰ ἐναντία τῷ νόμῳ ποιεῖν οἱονεὶ ἐλέγχεται ὑπὸ τοῦ λόγου φάσκοντος πρὸς αὐτόν· »ὑμεῖς δέ ὡς ἄνθρωποι ἀποθνῄσκετε«. καὶ Πρόσχες εἰ δύνασαι νοῆσαι
μετὰ τὸν θάνατον τῆς ἐκδοχῆς τοῦ γράμματος εἶναι ἄλλην <τινὰ> τοῦ νόμου διημαρτημένην καὶ οὐ πνευματικὴν οὐδὲ ἀνεπίληπτον, πλὴν τὴν γένεσιν ἔχουσαν <ἐκ νόμου> ἡμαρτημένην μὲν ἀπὸ δὲ ἀφορμῆς τῶν ἐν τῷ νόμῳ γεγραμμένων ἀρχομένην, καὶ οὐ βουλομένην »ἀναστῆσαι τὸ ὄνομα τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ« καὶ τιμῆσαι τὸ ὄνομα τοῦ νόμου. οὐ βούλεται δὲ ἡ τοιαύτη ἐκδοχὴ παραλαβεῖν τὴν γυναῖκα τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ φυχήν· οὐδέ γὰρ Βέλει καρποφορῆσαι ἐπὶ τῷ δοξάσαι τὸ ὄνομα τοῦ τεθνηκότος ἀδελφοῦ. διὸ ἡ γυνὴ οὐ κάτω ἕστηκεν ἡ ἑτοίμη τιμῆσαι τὸν πρότερον ἄνδρα αὐτῆς, ἀλλὰ ἀναβαίνει »ἐπὶ τὴν πύλην« καὶ τὴν εἴσοδον τῆς πόλεως ἑαυτῆς ἔχουσαν καὶ »γερουσιαν«. καὶ νοείσθω ταῦτα γινόμενα κατὰ τὴν ἐκκλησίαν καὶ τὴν εἰς αὐτὴν εἰσαγωγὴν καὶ εἴσοδον. Ἐλέγχει οὖν ἡ γυνὴ τὸν μὴ βουλόμενον ἄνδρα καρποφορῆσαι τὸν τοιόνδε λόγον ·Λαὶ λέγει· οὐ θέλει ὁ αδελφὸς τοῦ ἀνδρός μου ἀναστῆ-
sv.10.p.681Kadın, meyve vermek istemeyen bu koca logos'un suçunu ortaya koyar ve "Kocamın kardeşi, kardeşinin adını İsrail'de yaşatmak istemiyor" der. Sonra o "şehrin ihtiyarlar meclisi" böyle bir adamı sorguya çeker, gerçekten istemiyor mu diye sorar. O istemediğini söyleyince kadın, kardeşi için soy yetiştirmek istemeyenin yanına gider, ihtiyarların önünde suçunu yüzüne vurur ve "bir ayakkabısını" çıkararak onu küçük düşürür.
Burada Musa'ya ve Yeşu'ya söylenen "Ayakkabını ayağından çöz" sözünü ve Luka, Markos ve Yuhanna'da yazılı "Ben onun ayakkabısının bağını çözmeye layık değilim" sözünü de göz önünde tutarak şuna bak: Belki "çözmek" ile "çıkarmak" aynı şey değildir. Çünkü Musa'ya ya da Yeşu'ya "çıkar" denmez, Yahya da Kurtarıcı hakkında "çıkarmak" değil "çözmek" der. Demek ki bu adamın ayakkabısı ne tamamen çıkarılmıştır ne de ayağında bütünüyle durmaktadır; ikisinin de yarısına sahiptir. Bu yüzden, ihtiyarların önünde suçunu ortaya koyan kadın "yüzüne" tükürür. Çünkü her psykhē, çocuk vermeyen, meyve vermeyen logos'a tükürür, onu çürüterek hata ettiği noktalarda ayakkabısını çıkarır ve "cevap vererek" "Kardeşinin evini yapmayan insana böyle yapılacak" der.
Burada yine dikkat et: "İnsan" kelimesi günah işleyene ikinci kez verilmiştir, bu kez "kardeşinin evini" de yapmayana. Şu hâlde bu insanın kadın tarafından ayakkabısının çıkarıldığını, yüzüne tükürüldüğünü gören ve kadının "Kardeşinin evini yapmayan insana böyle yapılacak" dediğini duyan herkes, "her şeyi" kardeşinin "yapılması için" yapsın. Çünkü kardeşinin, yani kanunun "evini" yapmazsa, "bir ayakkabısı" çıkarılacak, yüzüne tükürülecek ve böyle her kişinin "adı", bunu gören herkesin nezdinde "İsrail'de" "ayakkabısı çıkarılanın evi" diye anılacaktır.
σαι τὸ ὄνομα τοῦ ἀδελφοῦ οὐτοῦ ἐν Ἰσραήλ«. εἶτα »ἡ γερουσία τῆς πόλεως« ἐκείνης ἐξετάζουσα τὸν τοιοῦτον ἄνδρα πυνθάνεται εἰ ἀληθῶς οὐ βούλεται. ἀποκριναμένου δέ ἐκείνου τὸ μὴ βούλεσθαι, προσέρχεται αὕτη πρὸς τὸν μὴ βουληθέντα ἐξαναστῆσαι σπέρμα τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ τῆς γερουσίας ἐλέγχει αὐτὸν καὶ ἀτιμάζει ὑπολύουσα »τὸ ὑπόδημα αὐτοῦ τὸ ἕν«. καὶ σκόπει ἐν τούτοις διὰ τὸ »λῦσαι τὸ ὑπόδημα ἐκ τῶν ποδῶν σου« εἰρημένον πρὸς Μωσέα καὶ Ἰησοῦν καὶ τὸ »<οὗ> οὐκ εἰμὶ ἐγὼ ἄξιος ἵνα λύσω τὸν ἱμάντα τοῦ ὑποδήματος αὐτοῦ«, γεγραμμενον εν τῳ κατὰ Λουκᾶν καὶ <ἐν τῷ> κατὰ Μᾶρκον καὶ ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην, μήποτε οὐ ταὐτόν ἐστι τό λῦσαι τὸ ὑπόδημα τῷ ὑπολῦσαι· οὐ γὰρ ὑπολύσασθαι κελεύεται Μωσῆς ἢ Ἰησοῦς, οὐδὲ Ἰωάννης περὶ τοῦ σωτῆρος ὠνόμασε τὸ ὑπο| <λῦσαι
ἀλλὰ τὸ> λῦσαι. οὗτος οὖν ὁ νομῶν οὔτε ἐξ ὅλων ὑπολέλυται οὔτε πάντη τῇ ὑποδέσει κεκόσμηται, ἀλλ᾿ ἐξ ἡμισείας ἑκάτερον ἔχει. διὸ ἐμπτύει »εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ« ἡ ἐπὶ τῆς γερουσίας ἐλέγξασα αὐτὸν γυνή · ἐμπτύει γὰρ πᾶσα ψυχὴ τῷ οὐ τεκνοποιοῦντι οὐδὲ καρποφοροῦντι λόγῳ, καὶ διὰ τῆς ἀνατροπῆς ὑπολύει αὐτὸν ἐν οἷς πταίει καὶ »ἀποκριθεῖσα« λέγει ὅτι »οὕτως ποιήσουσι τῷ ἀνθρώπῳ ὃς οὐκ οἰκοδομεῖ τὸν οἶκον τοῦ ἀδελφοῦ αυτου«. καὶ πρόσχες Πόλιν ἐνταῦθα ὅτι
δεύτερον τὸ ἄνθρωπος ὠνόμασται ἐπὶ τοῦ ἁμαρτάνονιος, νῦν δ᾿ ἤδη καὶ μὴ οἰκοδομοῦντος »τὸν οἶκον τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ«. πᾶς οὖν ὁ βλέπων τοῦτον τὸν ἄνθρωπον ὑπολυόμενον ἀπὸ γυναικὸς καὶ ἐμπτυόμενον καὶ ἀκούων αὐτῆς λεγούσης· »οὕτω ποιήσουσι τὸν εἶκον θρώπῳ, ὃς οὐκ οἰκοδομεῖ τὸν οἶκον τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ«, »πάντα πρὸς οἰκοδομὴν« τοῦ ἀδελφοῦ ποιείτω· εἰ γὰρ μὴ οἰκοδομήσαι »τὸν οἶκον τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ« 〈νόμου〉, ὑπολυθήσεται »τὸ ἓν ὑπόδημα« καὶ ἐμπτυσθήσεται καὶ »τὸ ὄνομα« παντὸς τοῦ τοιούτου »ἐν Ἰσραὴλ« παρὰ <πᾶσι> τοῖς ὁρῶσι »κληθήσεται οἶκος τοῦ ὑπολυθέντος τὸ ὑπόδημο«. Ἰδωμεν δἐ καὶ δευτέραν εἰς τὸν ἐκκείμενον τόπον διήγησιν, καὶ ἔστωσαν δύο νόμοι ἀδελφοί, καθ᾿ οὓς ὁ μὲν τηρήσας τὸν πρότερον οὐκ ἦν »ἄνομος θεοῦ«, ὁ δὲ τὸν δεύτερον φυλάσσων ἐστὶν »ἔννομος Χριστοῦ«. καὶ νόει μοι κατὰ τὴν Χριστοῦ παρουσίαν τεθνηκένοι τὸν πρότερον νόμον, ἄνθρωπον τῆς τῶν ἀνθρώπων ψυχῆς, ἐπεὶ μὴ »δεδόξαστοι τὸ δεδοξασμένον ἐν τούτῳ τὸ μέρει« πρότερον »ἕνεκεν τῆς ὑπερβαλλούοης δόξης« τῆς κατὰ
sv.10.p.684Bu yer için ikinci bir yoruma da bakalım. İki kardeş iki kanun olsun: Birincisini tutan "Tanrı'nın kanunu dışında" değildi, ikincisini tutan da "Mesih'in kanununa bağlı"dır. Şunu düşün: Mesih'in gelişiyle birinci kanun, yani insan psykhē'sinin kocası ölmüştür; çünkü ikincinin "üstün yüceliği karşısında, bir zamanlar bu yönden yüce olan artık yüce değildir." İkinci kanun Mesih'in kanunudur; Musa aracılığıyla gelen birincinin kardeşi ve birinciyi de doğurmuş olan aynı Logos'un oğludur.
Bu iki kardeş "bir arada" otururken, özellikle Mesih'in gelişi sırasında, içlerinden biri öldü ve soyu yoktu. Ama ölenin karısı, yani kanun altındaki psykhē, önceki kocasının ölümünden sonra "dışarıda, yakını olmayan bir erkeğin" olmaz. Çünkü yakın bir erkek vardır, İncil'in kanunudur; önceki kanun olan ölmüş kocanın kardeşi olarak kardeşinin karısının yanına girer. Örnek olarak Pavlos'un psykhē'sine bak: Önce "kanun altında"ydı, sonra onu kanundan satın alan Mesih sayesinde İncil'in altına girdi. Bak, Pavlos'un psykhē'sinin kocası ölmedi mi? O öldü, ama ölenin karısı, sapkınlıklardan gelenlerin sandığı gibi, "dışarı" çıkmadı, "yakını olmayan bir erkeğin" de olmadı. "Kocasının kardeşi" yanına girdi, "onu kendine eş aldı", onunla birlikte yaşadı; meyve, ürün, "çocuk" ve doğan her şey "ölenin adını aldı." Çünkü İncil her şeyi ruhani kanuna göre adlandırır, İncil'in kanunu gelince ölenin adı silinmemiştir; gerçek İsrail'de öncekinin adı da korunur.
Bundan sonra, "kardeşinin karısını almak" istemeyen insan, sapkınlıklardaki logos'tan başka kim olabilir? O, önceki kocasını onurlandıran ve onun hatırasını koruyan psykhē'yi kabul etmek istemez. Kardeşinin karısı, ona karşı "Rabbin kapısı budur, adiller oradan girecek" denen "kapıya" ve "ihtiyarlar meclisine" çıkar, "kardeşi için İsrail'de soy yetiştirmek" ve Tanrı'nın Musa aracılığıyla verdiği kanunu onurlandırmak istemeyen hakkında tanıklık eder. Meclis böyle bir insana kadının onun hakkında söylediğinin doğru olup olmadığını, gerçekten kardeşi için soy yetiştirmek istemediğini sorunca, ölenin "karısı" "meclisin önünde" gelir ve "ayağından bir ayakkabısını çıkarır"; öyle ki Mesih'in adını giymiş olsa bile Tanrı'nın adı ayağından çıkmış olsun ve bu yüzden Mesih'in adını şerefle ve gerçekten taşımasın. Kadın böyle birinin "yüzüne" de tükürür, onu insan kalmakla, meyve vererek tanrılaşmak istememekle kınar. Kanunu ve peygamberleri içeren İncil logos'u olan "kardeşinin evini" yapmayan herkese böyle olacağını söyler. Onun adını yaşatmayan kişi, İsrailoğulları arasında "ayakkabısı çıkarılanın evi" olmaktan başka bir ad taşımayacaktır. Şu hâlde sapkınlıklarda, özellikle tanrılığı bölen ve kanunu İncil'den ayıranlarda yuvarlanıp duran herkes "ayakkabısı çıkarılanın evi"dir; "yüzüne" tükürülür ve "bir ayakkabısı" çıkarılır.
τὸ δεύτερον· δεύτερον δὲ νόμον τοῦ Χριστοῦ, ἀδελφὸν ὄντα τοῦ προτέρου καὶ διὰ Μωσέως καὶ υἱὸν τοῦ αὐτοῦ λόγον, ὃς καὶ τὸν πρότερον ἐγέννησε. κατοικούντων οὖν τούτων τῶν δύο ἀδελφῶν ἐπὶ τὸ αὐτὸ« μάλιστα κατὰ τὴν παρουσίαν ἀπέθανεν ὁ εἷς ἐξ αὐτῶν καὶ οὐκ ἦν αὐτῷ σπέρμα. ἀλλὰ ἡ γυνὴ τοῦ τεθνηκότος μετὰ τὸν θάνατον τοῦ προτέρου ἀνδρός, ἡ ὑπὸ νόμον φυχή, οὐ γίνεται »ἔξω ἀνδρὶ μὴ ἐγγίζοντι«· ἐγγίζει γὰρ ἀνήρ, ὁ τοῦ εὐαγγελίου νόμος, ὡς ἀδελφὸς τοῦ ἀνδρὸς τεθνηκότος τῷ προτέρῳ νόμῳ, καὶ εἰσέρχεται πρὸς τὴν γυναῖκα τοῦ ἀδελφοῦ. οἷον ὡς ἐπὶ παραδείγματος ἰδέ μοι τὴν Παύλου ψυχὴν »ὑπὸ νόμον«, εἶτα διὰ Χριστὸν ἐξαγοράσαντα αὐτὸν ἀπὸ τοῦ νόμου γενομένην ὑπὸ τὸ εὐαγγέλιον. καὶ ὅρα εἰ μὴ ἀπέθανεν ὁ ἀνὴρ τῆς Παύλου φυχῆς, καὶ οὐδὲν ἧττον ἀποθανόντος ἐκείνου ἡ γυνὴ τοῦ τεθνηκότος οὐ γέγονεν »ἔξω«, ὡς οἴονται οἱ ἀπὸ τῶν αἱρέσεων, οὐδέ »ἀνδρὶ μὴ ἐγγίζοντι«. ὁ γὰρ »ἀδελφὸς τοῦ ἀνδρὸς αὐτῆς« εἰσῆλθε πρὸς αὐτὴν καὶ ἔλαβεν »αὐτὴν ἑαυτῷ εἰς γυναῖκα« καὶ συνῴκησεν αὐτῇ, καὶ γέγονεν ὁ καρπὸς καὶ τὸ γέννημα κοὶ τὸ παιδίον« καὶ τὸ τεχθέν ἐκ τοῦ ὀνόματος τοῦ τετε-
λευτηκότος«. κατὰ γὰρ τὸν πνευματικὸν νόμον τὸ εὐαγγέλιον ὀνομάζει πάντα, καὶ οὐκ ἐξήλειπται τὸ ὄνομα τοῦ τετελευτηκότος, ὅτε ἐλήλυθεν ὁ νόμος τοῦ εὐαγγελίου· παρὰ γὰρ τῷ ἀληθινῷ Ἰσραὴλ τηρεῖται καὶ τὸ ὄνομα τοῦ προτέρου. τίς δέ μετὰ ταῦτα ὁ μὴ βουλόμενος ἄνθρωπος »λαβεῖν τὴν γυναῖκα τοῦ ἀδελφοῦ ἑαυτοῦ« ἢ ὁ ἐν ταῖς αἱρέσεσι λόγος, μὴ βουλόμενος τὴν τιμήσασαν φυχὴν τὸν Πρότερον ἄνδρα καὶ τὴν μνήμην τοῦ προτέρου ἀνδρὸς παραδέξασθαι; καθ’ οὗ ἀναβαίνει ἡ γυνὴ τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ »ἐπὶ τὴν πύλην«, περὶ ἧς λέλεκται τὸ »αὕτη ἡ πύλη τοῦ κυρίου, δίκαιοι εἰσελεύσονται ἐν αὐτῆ« καὶ ἀναβαίνει »ἐπὶ τὴν γερουσίαν« καὶ διαμαρτύρεται περὶ τοῦ μὴ βουλομένου »ἀναστῆσαι σπέρμα τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ ἐν Ἰσραὴλ« μηδέ τιμῆσαι τὸν τοῦ θεοῦ διὰ Μωσέως νόμον. ἐπὰν οὖν »ἡ γερουσία« πύθηται τοῦ τοιούτου ἀνθρώπου εἰ ἀληθῆ περὶ αὐτοῦ λέγει ἡ γυνὴ καὶ οὐ βούλεται ἐξαναστήσαι σπέρμα τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ, τότε προσέρχεται »ἡ γυνὴ« τοῦ τεθνηκότος »ἐναντίον τῆς γερουσίας« κοὶ ὑπολύει τὸ ὑπόδημα τὸ ἔν ἀπὸ τοῦ ποδὸς αὐτοῦ«, ἵνα κἂν ᾖ ὑποδεδεμένος τὸ Χριστοῦ ὄνομα, ὑπολελυμένος τε ᾖ τὸ τοῦ θεοῦ ὄνομα καὶ διὰ τοῦτό γε οὐκ ἐνδόξως οὐδὲ ἀληθῶς τὸ Χριστοῦ φορῶν ὄνομα. ἐμπτύει δέ κοὶ »εἰς τὸ πρόσωπον« τοῦ τοιούτου
ἡ γυνὴ καὶ ὀνειδίζει ὡς ἀνθρώπῶ αὐτῷ, καὶ οὐ βουληθέντι θεοποιηθῆναι ἐκ τοῦ καρποφορῆσαι· καί φησιν οὕτω παντὶ ἔσεσθαι τῷ μὴ οἰκοδομήσαντι »τὸν οἶκον τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ«, τοῦ εὐαγγελικοῦ λόγου, ὃς νομικός ἐστι καὶ προφητικός. καὶ ἄΠο ὄνομα οὐχ ἕξει ὁ μὴ οἰκοδομῶν τὸ ὄνομα αὐτοῦ παρὰ τοῖς Ἰσραηλίταις ἢ τοῦτο ὅτι »οἶκός« ἐστιν οὗτος τοῦ ὑπολυθέντος τὸ ὑπόδημα«. πᾶς οὖν ὁ ἐν αἱρέσεσι, πάλιστα τοῖς διακοπτούσαις τὴν θεότητα καὶ τὸν νόμον ἀπὸ τοῦ εὐαγγελίου χωριζούσαις, καλινδούμενος »οἰκός« ἐστι »τοῦ ὑπολυθέντος ὑπόδημα«, ἐμπτυόμενος »εἰς πρόσωπον« κοὶ ὑπολυόμενος »τὸ ἔν ὑπόδημα«. Καὶ τρίτην δέ τοιαύτην ὑπόνοιαν εἰς τὸν τόπον ἐξεδεξάμεθα, ἣν διὰ βραχέων ἐροῦμεν. γυνὴ μέν ἡ σοφία εἴρηται διὰ τὸ »ταύτην ἐζήτησα νύμφην ἀγαγέσθαι ἐμαυτῷ«, <ἣν> καὶ ἐρᾶν δεῖ κατὰ τὸν εἰπόντα Σολομῶνα· »'εράσθητι αὐτῆς, καὶ τηρήσει σε«, ἀνὴρ δέ αὐτῆς ὁ σοφός. ἐὰν οὖν ὁ σοφὸς μὴ γεννήσας τινὰς ἐκ τῆς σοφίας ἀπαλλαγῇ τοῦ βίου, ὁ κατοικήσας μετ’ αὐτοῦ ἀδελφὸς καὶ ἐν τοῖς αὐτοῖς ἀναπαυσάμενος λόγοις πρεσβευέτω τῶν αὐτῶν, ἵνα γεννηθῇ ἐκ τῆς σοφίας ὁ κλέος περιποιήσων τῷ ἀπαλλαγέντι τῆς συμβιώσεως <τῷ> τὸν
sv.10.p.687Bu yer hakkında üçüncü bir görüşe de vardık; kısaca söyleyelim. Kadın bilgeliktir, çünkü "Onu kendime gelin almak istedim" denmiştir; Süleyman'ın dediği gibi ona âşık olmak da gerekir: "Ona âşık ol, seni koruyacaktır." Kocası ise bilge kişidir. Şu hâlde bilge kişi bilgelikten kimseyi doğurmadan hayattan ayrılırsa, onunla birlikte oturmuş ve aynı logos'larda huzur bulmuş kardeş, aynı şeyleri savunsun; ta ki birlikte yaşamdan ayrılana şan kazandıracak kişi bilgelikten doğsun. Geride kalan kardeş bu logos'ları savunmak istemezse, bilgelik yarı yarıya ayakkabısını çıkararak onu küçük düşürecektir: Böyle biri ne ayakkabısı çıkarılmamış olacak ne de tamamen çıkarılmış.
Yazı'ya göre kanunun kadın psykhē'nin kocası olarak adlandırıldığını göstermek için Romalılar Mektubu'ndan şu sözleri aktaracağız: "Yoksa bilmiyor musunuz kardeşler —kanunu bilenlere söylüyorum— kanun insana yaşadığı sürece hükmeder?" ve devamı, "başka bir erkeğin olursa" sözüne kadar. Bu yer hakkında daha fazlasını, Romalılar Mektubu'nun bu bölümünü açıklarken şerhimizde söyledik.
παραστῆσαι. εἰ δὲ μὴ βούλοιτο πρεσβεῦσαι ὁ καταλειπόμενος ἀδελφὸς τῶν λόγων, ἀτιμασθήσεται ὑπὸ τῆς σοφίας ἐξ ἡμισείας αὐτὸν ὑπολυούσης· οὔτε γὰρ οὐχ ὑπολυθήσεται ὁ τοιοῦτος οὔτε τελείως ὑπολυθήσεται. εἰς δὲ κατασκευὴν τοῦ τὸν νόμον ἄνδρα λέγεσθαι κατὰ τὴν γραφὴν γυναικὸς τῆς φυχῆς, παραθησόμεθα τὰ ἀπὸ τῆς πρὸς Ῥωμαίους οὕτως ἔχοντα· »ἢ ἀγνοεῖτε, αδελφοί, γινώσκουσι γὰρ νόμον λαλῶ, ὅτι ὁ νόμος κυριεύει τοῦ ἀνθρώπου ἐφ’ ὅσον χρόνον ζῇ;« καὶ τὰ ἐξῆς γενομένην ἀνδρὶ ἑτέρῳ«. si fuerit cuni altero «. εἴρηται δὲ πλείονα ἡμῖν εἰς τὸν τόπον διηγουμένοις τὸ χωρίον του<τὶ> τῆς πρὸς Ῥωμαίους ἐπιστολῆς ἐν τοῖς εἰς αὐτὴν ἐξηγητικοῖς.
17.33Bir sapma gibi görünse de bunlar, Musa'daki kanunu açıklığa kavuşturmak için söylenmiş olsun. Sadukiler o kanunu anarak Kurtarıcı'ya "Musa dedi ki: Biri çocuksuz ölürse" ve devamını sormuşlardı.
Haydi, bundan sonra İncil'in geri kalanını inceleyelim: "Aramızda yedi kardeş vardı; birincisi evlenip öldü" ve devamı. Yeşaya peygamberliğinde şöyle der: "Yedi kadın bir adama tutunacak ve diyecek ki: Kendi ekmeğimizi yer, kendi giysimizi giyeriz; yeter ki senin adınla anılalım, utancımızı kaldır." Kurtarıcı'ya gelen Sadukiler ise peygamberliğin tersini, aynı kadınla evlenen yedi erkeği anlatırlar. Bana kalırsa meseleleri bir kurgudur. Bu kurguyla diriliş öğretisini reddetmek istemişler, dirilişten, dirilenlerin her birinin bu hayatta bağlı olduklarıyla aynı bağı sürdüreceği sonucunun çıktığını sanmışlardır: Koca dirilişe erişince karısını geri alacak, baba oğluyla, kardeş kardeşle aynı ilişkide kalacaktır.
Demek ki Yaratıcı'nın her şeyi yarara göre yaptığını, oluş ve bozuluşun olduğu yerde bu tür ilişkileri zorunlu olarak kurduğunu bilmiyorlardı: Biri koca olsun ve kadın aracılığıyla çocukların doğumuna hizmet etsin, doğanlar da aynı kişilerden doğmaktan gelen bir akrabalık taşısın, kardeş olsunlar diye. Baba ve oğul, anne ve kız da doğumun eseriydi. Şu hâlde kutluluk içinde ödüle layık görülenler, bu çağda güzel yaşadıkları için o hayata erişecekse ve burada mücadele etmemiş hiç kimse ölülerden dirilmeye layık görülmüyorsa, burada doğum yüzünden gerekli olan şeylerin orada olmayacağı açıktır. Çünkü Tanrı fazladan hiçbir şey yapmaz, onun yanında hiçbir şey boşuna olmaz.
Herkesin kendi karısını geri alacağını sananlar, bu görüşlerinin sonucunu da görmeliydi: Orada yine çocuk doğurmalar, doğumlar ve ölümler olacaktır; bunlar varsa hastalıklar da olacaktır; doğum varsa bebeklik de, bebeklikten konuşmayı tamamlamaya doğru ilerleme de olacak, sonra akıl olgunlaştığında kötülük gelecek ve onu arayan az sayıda kişide aretē zar zor bir daha bulunacaktır.
Bundan daha boş ne olabilir? Diriliş hiç olmasa, ölülerin dirilişinden herkesin karısını geri alacağı sonucunu çıkaran Sadukilerin tasavvur ettiği gibi olmasından daha iyidir; çünkü bundan, sayılan şeylerin her birinin olacağı da çıkardı. Öyleyse umulan yeni bir çağ, Yeşaya'nın adlandırdığı gibi "yeni bir gök ve yeni bir yer", İncil'de yazıldığı gibi yeni ahdin "kâsesi" —sanırım yeni bir asmadan— varsa, orada süren gerçekten kutlu hayatın her şeyi başka türlü olmalıdır.
Akıl yürütmenin gösterdiği gibi, kadın ve erkek olmasından babaların çocuklarının, kardeşlerin kardeşlerinin ve doğanların annelerinin de olacağı çıkıyorsa, belki kadın ya da erkek olmamasından da artık baba, anne ve birbirinin kardeşi kimsenin olmayacağı çıkar; belki yalnız gelecektekiler için değil, geçmiştekiler için de. Çünkü orada, "Eski şeyleri anmayın, geçmişi düşünmeyin; işte her şeyi yeni yapıyorum" sözünü yerinde dinleyenlerde ten soyunun hatırası kalmayacaktır. Buna göre gelecek çağda Terah İbrahim'in babası diye anılmayacak, İbrahim de İsmail'in ve Ketura'dan doğanların, belki İshak'ın da babası diye anılmayacaktır. "Çünkü eski şeyler geçti" ve o zaman "İşte her şey yeni oldu" denecektir.
Eğer "ten bakımından" olandan başka türlü bir kardeş, oluş dünyasındaki şeylerden başka türlü bir baba ve oğul varsa —artık kadın aracılığıyla, bedenin edep yerleriyle olmayan, Kurtarıcı'nın Tanrı'nın oğlu olmasına benzer bir tarzda— bunun üzerinde, böyle büyük konuları doğru biçimde araştırabilen, "her şeyi, Tanrı'nın derinliklerini bile araştıran" Ruh'u içine almış kişi dursun.
Ben yalnız kardeş, baba ve oğul adlarında başka bir anlam ve sanki bir ad ortaklığı görmekle kalmıyorum, kadın ve koca adlarında da görüyorum. Ölülerin dirilişinde "ne evlenirler ne evlendirilirler, gökteki melekler gibidirler" sözü doğrudur; ama yeryüzündeki evliliklerden başka türlü bir evlilik hakkında benzetmeyle söylenen şu sözler de doğrudur: "Göklerin egemenliği, oğlu için düğün yapan bir krala benzer" ve devamı; "O zaman göklerin egemenliği, kandillerini alan on kıza benzeyecektir" ve devamı. Şu hâlde kralın oğlu, ölülerin dirilişinde, gözün gördüğü, kulağın duyduğu ve "insan yüreğine giren" bütün evliliklerden başka bir evlilik yapar. Saygın, ilahî ve ruhani olan o evlilik, insanın söylemesi caiz olmayan, sözle anlatılmaz sözler içinde gerçekleşecektir.
Biri şunu araştırabilir: Ölülerin dirilişinde güveyin evliliğine benzer başka evlilikler de var mıdır, yoksa ölülerin dirilişinde yalnız güvey, bütün evlilikleri ortadan kaldırarak bir evlilik yapar da bu evlilik "ikisinin tek ten olacağı" türden değil, güvey ile gelinin tek ruh olduğunu söylemenin daha doğru olacağı türden midir? Ama dikkat et, böyle sözleri duyarken kayıp da erkek ve dişi Aionlar hakkındaki masal uydurmacasını, onların çiftlerini kurgulayanların anlattığı gibi kabul etme. Böyle çiftler yoktur ve kutsal yazılarda da gösterilmemiştir.
ταῦτα μέν, εἰ καὶ μετὰ παρεκβάσεως λελέχθαι δοκεῖ, εἰρήσθω εἰς σαφήνειαν τοῦ παρὰ Μωσεῖ νόμου, οὗ μνησθέντες οἱ Σαδδουκαιοι ἐΠύθοντο τοῦ σωτῆρος λέγοντες τὸ Μωσῆς ειπεν· ἐάν τις ἀποθάνῃ μὴ ἔχων τεκνα καὶ τὰ ἑξῆς. Φέρε δὲ μετὰ ταῦτα τὰ ἄλλα τοῦ εὐαγγελίου ἐξετάσωμεν τὰ ἀπὸ τοῦ ἦσαν δὲ παρ’ ἡμῖν ἑπτὰ ἀδελφοί· καὶ ὁ πρῶτος γήμας ἐτελεύτησε καὶ τὰ ἑξῆς. ὁ μὲν Ἡσαΐας ἐν τῇ προφητείᾳ φησίν· »'επιλήψονται ἑπτὰ γυναῖκες ἀνθρώπου ἑνὸς λέγουσαι· τὸν ἄρτον ἡμῶν φαγόμεθα καὶ τὰ ἱμάτια ἡμῶν περιβαλούμεθα· πλὴν τὸ ὄνομα τὸ σὸν κεκλήσθω ἐφ’ ἡμᾶς, ἄφελε τὸν ὀνειδισμὸν ἡμῶν«. οἱ δὲ προσελθόντες Σαδδουκαῖοι τῷ σωτῆρι τὸ ἀνάπαλιν τῇ προφητείᾳ φασὶ περὶ ἀνδρῶν ἑπτὰ γαμησάντων μίαν γυναῖκα. πλάσμα δὲ δοκεῖ μοι εἶναι τὸ πρόβλημα αὐτῶν, προθεμένων διὰ τοῦ πλάσματος τὸν περὶ ἀναστάσεως ἀθετῆσαι λόγον καὶ οἰηθέντων ἀκολουθεῖν τῇ ἀναστάσει τὸ ἕκασον τῶν ἀνισταμένων τὴν αὐτὴν ἔχειν σχέσιν πρὸς οὓς εἶχεν ἐν τῷ βίῳ τούτῳ, ἵν᾿ ὁ μὲν ἀνὴρ ἀπολάβῃ καὶ τὴν γυναῖκα μετὰ τὸ τυχεῖν ἀναστάσεως, ὁ δέ πατὴρ μείνῃ ἐν τῇ σχέσει τῇ πρὸς τὸν υἱὸν καὶ ὁ ἀδελφὸς πρὸς τὸν ἐδελφον. ἠγνόουν δέ ἄρα ὅτι ὁ δημιουργὸς πάντα ποιῶν πρὸς τὸ χρήσιμον, ὅπου μὲν γένεσίς ἐστι καὶ φθορά, πεποίηκεν ἀναγκαιως τας τοιαυτας σχέσεις, ἶν’ ὁ μέν τις ᾖ ἀνὴρ διὰ γυναικὸς διακονούμενος παίδων γενέσει, οἱ δὲ γεννώμενοι σχῶσί τι ἐκ τῆς διὰ τῶν αὐτῶν γενέσεως συγγενές, ὄντες ἀδελφοί· γενέσεως δέ ἔργον ἦν καὶ πατὴρ κοὶ υἱὸς καὶ μήτηρ καὶ θυγάτηρ. εἰ οὖν ἐν τῇ μακαριότητι οἱ γέρως ἀξιούμενοι διὰ τὸν ἐνεστηκότα αἰῶνα ἐν ᾧ καλῶς ἐβίωσαν ἐν ἐκείνῃ ἔσονται τῇ ζωῇ, καὶ οὐδεὶς τῶν μὴ ἀγωνισαμένων ἐνταῦθα καταξιοῦται τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως, δηλονότι ὧν ἐνταῦθα διὰ γένεσιν χρεία ἦν, ταῦτα οὐκ ἔσται ἐκεῖ. οὐδέν γὰρ παρέλκον ὁ θεὸς ποιεῖ οὐδὲ μάτην τι παρ’ αὐτῷ γίνεται. ἐχρῆν δὲ ὁρᾶν <τότε> τοὺς τὸ ἀκόλουθον αὐτῶν τῇ ὑπονοίᾳ περὶ τοῦ ἕκαστον ἀπολήψεσθαι τὴν ἑαυτοῦ γυναῖκα, ὅτι πόλιν ἐκεῖ τεκνογονίαι καὶ παίδων γενέσεις καὶ θάνατοι· εἰ δὲ ταῦτα καὶ νόσοι, εἰ δὲ γενέσεις καὶ νηπιότητες καὶ προβάσεις ἀπὸ νηπιότητος ἐπὶ τὸ συμπληροῦσθαι <τὴν> δφιάλεκτον καὶ ὕστερον τὸν καὶ ἐν τῇ συμπληρώσει τοῦ λόγου κακίαν, καὶ μόλις ποτὲ πόλιν ἀρετὴν ἐν ὀλίγοις τοῖς ζητοῦσιν αὐτὴν εὑρίσκεσθαι. Τούτων δέ τί ἂν εἴη ματαιότερον; κοὶ βέλτιόν γέ ἐστι μὴ εἶναι ἀνάστασιν τοῦ τοιαύτην εἶναι ὁποίαν ὑπενόουν οἱ Σαδδουκαῖοι, ὑπολαμβάνοντες ἀκολουθεῖν τῇ ἐκ νεκρῶν ἀναστάσει τὸ ἀπολαμβάνειν ἕκαστον τὴν γυναῖκα · ᾧ ἀκόλουθον ἦν καὶ ἕκαστον τῶν εἰρημένων ἔσεσθαι. εἴπερ οὖν καινὸς αἰών ἐστιν ἐλπιζόμενος κοὶ ὡς ὠνόμασεν Ἡσαΐας) »οὐρανὸς καινὸς καὶ γῆ καινὴ« καὶ ὡς ἐν τῷ εὐαγγελίῳ γέγραπται »ποτήριον« κοινῆς διαθήκης, ἀπὸ ἀμπέλου οἶμαι καινῆς, ἑτεροῖα δεῖ εἶναι πάντα τὰ τῆς ἐκεῖσε ζωῆς καὶ ἀληθῶς μακάρια. ὥσπερ δέ, ὡς ὁ λόγος ἀπέδειξεν, ἠκολούθησε τῷ εἶναι γυναῖκα καὶ ἄνδρα τὸ ἔσεσθαι κοὶ τέκνα πατέρων καὶ ἀδελφοὺς ἀδελφῶν καὶ μητέρος τῶν γεννωμένων, οὕτω μήποτε ἀκολουθεῖ τῷ μὴ εἶναι γυναῖκα ἢ ἄνδρα τὸ μηκέτι ἔσεσθαι πατέρα καὶ μητέρα καὶ ἀλλήλων τινὰς ἀδελφούς, τάχα οὐ περὶ μελλόντων μόνον ἀλλὰ κοὶ τῶν παρεληλυθότων. ἐκεῖ γὰρ οὐκέτι τοῦ κατὰ σάρκα γένους ἔσται μνήμη παρὰ τοῖς εὐλόγως ἀκούουσι τοῦ »μὴ μνημονεύετε τὰ πρῶτα, καὶ τὰ ἀρχαῖα μὴ συλλογίζεσθε· ἰδοὺ ποιῶ καινὰ πάντα«. καὶ κατὰ τοῦτο ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι οὐ χρηματίσει πατὴρ τοῦ Ἀβραὰμ ὁ Θάρρα οὐδὲ τοῦ Ἰσμαὴλ καὶ τῶν ἀπὸ Χεττού- ρας ὁ Ἀβραάμ, τάχα δὲ οὐδέ τοῦ Ἰσαάκ· »τὰ γὰρ ἀρχαῖα παρῆλθε« καὶ τότε λεχθήσεται τὸ »ἰδοὺ γέγονε κοινὰ πάντα«. εἰ δέ ἐστιν ἄλλως τις παρὰ »τὸ κατὰ σάρκα« ἀδελφὸς καὶ ἑτέρως παρὰ τὰ ἐν γενέσει Πράγματα πατὴρ καὶ υἱός, οὐκέτι διὰ γυναικὸς οὐδέ δι᾿ ἀσχημόνων μερων του σωματος, ἀλλὰ ἀνάλογον τῷ καὶ τὸν σωτῆρα υἱὸν εἶναι τοῦ θεοῦ, ἐπιστήσει ὁ δυνάμενος τὰ τηλικαῦτα ὀρθῶς ζητεῖν χωρήσας »τὸ πάντα« ἐρευνῶν »πνεῦμα, καὶ τὰ βάθη τοῦ θεοῦ«. Ἐγὼ δέ οὐ μόνον ἐπὶ τούτων τὸ ἑτεροῖον καὶ ὥσπερ ὁμώνυμον παραλαμβάνω, λέγω τὰ ἀδελφοῦ κοὶ πατρὸς καὶυἱοῦ, ἀλλὰ καὶ περὶ γυναικὸς καὶ ἀνδρός. ἐν γὰρ τῇ ἀναστάσει τῶν νεκρῶν ἀληθὲς καὶ τὸ οὔτε γαμοῦσιν οὔτε γαμίζονται, ἀλλ᾿ εἰσὶν ὡς οἱ ἄγγελοι ἐν τῷ οὐρανῷ, ἀληθὲς δὲ καὶ τὸ ὡς ἐν παραβολῇ εἰρημένον περὶ ἑτεροίου παρὰ τοὺς ἐπὶ γῆς γάμους ἐν τῷ »ὡμοιώθη ἡ βασιλεία οὐρανῶν ἀνθρώπῶ βασιλεῖ, ὅστις ποιῶν γάμους τῷ υἱῷ αὐτοῦ« καὶ τὰ ἑξῆς καὶ ἐν τῷ »τότε ὁμοιωθήσεται ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν δέκα παρθένοις, αἵτινες λαβοῦσαι τὰς λαμπάδας αὐτῶν« καὶ τὰ ἑξῆς. οὐκοῦν ὁ υἱὸς τοῦ βασιλέως ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν νεκρῶν γαμεῖ γάμον παρὰ πάντα γόμον, ὃν ὀφθαλμὸς εἶδε καὶ οὖς ἤκουσε »καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου« ἀνέβη· καὶ ἔσται ὁ σεμνὸς καὶ θεῖος ἐκεῖνος καὶ πνευματικὸς γάμος ἐν ἀρρήτοις ῥήμασιν, ἃ μὴ ἔξεστιν ἀνθρώπῳ λαλεῖν. ζητήσει δέ τις εἰ ἀνάλογον τῷ ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν νεκρῶν τοῦ νυμφίου γάμῳ εἰσὶ καὶ ἄλλοι γάμοι ἢ ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν νεκρῶν μόνος ὁ νυμφίος, καταργήσας πάντα γόμον, γαμεῖ γόμον, οὐχ ὅπου »ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν«, ἀλλ᾿ ὅπου κυριώτερόν ἐστιν εἰπεῖν ὅτι ἐν πνεῦμά εἰσιν ὁ νυμφίος καὶ ἡ νύμφη. ἀλλ᾿ ὅρα μήποτε ὀλίσθῃς ἀκούων τοιούτων λόγων πρὸς τό τὴν περὶ τῶν αἰώνων μυθοποιίαν, ἀρρένων καὶ θηλειῶν, παραδέξασθαι κατὰ τοὺς ἀναπλάσαντας τὰς συζυγίας αὐτῶν οὐδαμῶς <οὔσας οὐδ’> ὑπὸ τῶν ἱερῶν γραμμάτων δηλουμένας.
17.34Sadukilerin aynı kadınla evlenmiş yedi kardeş hakkındaki sorusu hiçbir mecazî yorum gerektirmediğine göre, Kurtarıcı'nın bu konudaki sözlerine bakalım: "Yazıları da Tanrı'nın kudretini de bilmediğiniz için yanılıyorsunuz. Çünkü dirilişte ne evlenirler ne evlendirilirler, gökteki melekler gibidirler." Buna karşı biri şöyle sorabilir: Sadukilere "Yazıları da Tanrı'nın kudretini de bilmediğiniz için yanılıyorsunuz" diyen Kurtarıcı, ölülerin dirilişinde evlilik olmadığının, çünkü insanların evlilik bulunmayan meleklere benzeyeceğinin Yazılara göre gösterildiğini ima eder. Peki hangi Yazı, dirilişte ne evlenileceğini ne evlendirileceğini gösterir? Dirilecek olanların gökteki melekler gibi olacağını kanunun ya da peygamberlerin neresinden öğreniyoruz? Çünkü Eski Yazı'da açıkça böyle şeyler bulmuyoruz.
Luka'ya göre bu soru sorulmaz; zira Luka, Kurtarıcı'nın "Bu çağın oğulları doğurur ve doğar, evlenir ve evlendirilir" ve devamını dediğini yazar, burada Sadukilere bunların Yazılarda gösterildiğine dair bir şey söylediğini kaydetmez. Ama Matta'ya göre sorulabilir, Markos'a göre de; çünkü ona göre İsa Sadukilere şöyle cevap verdi: "Yazıları da Tanrı'nın kudretini de bilmediğiniz için yanılmıyor musunuz? Ölülerden dirildiklerinde ne evlenirler ne evlendirilirler, göklerdeki melekler gibidirler."
Güçlüğümüzü dikkate alan herkes, Kurtarıcı'nın dirilişten sonrakiler hakkında söylediklerini gösteren yerleri Yazılarda arasın. Biz ise şunu söyleyeceğiz: Yazılar bunları kelimesi kelimesine, sıradan okurun anlayacağı biçimde değil, mecazen içerir. Çünkü "gelecek iyi şeylerin gölgesini taşıyan" kanun, kadınlar ve erkekler hakkında bir şeyler hükme bağlasa ve adil evlilikler anlatsa da, öncelikle metnin ilk bakışta çağrıştırdığı şeyleri söylemez; Kurtarıcı ile Kilise'nin gelecek çağda olacak evliliğiyle ilgili sözleri aktararak bizim de az önce açıkladığımız şeyleri söyler.
Örneğin, "İbrahim'in iki oğlu vardı, biri cariyeden, biri özgür kadından. Cariyeden olan ten bakımından doğdu, özgür kadından olan ise vaat sayesinde" deniyorsa, özgür kadınla yapılan duyulur evlilikte ve cariyeyle birleşmede takılıp kalmam gerekmez; çünkü "bunlar alegoridir." Yine "Bu nedenle insan babasını ve annesini bırakacak, karısına bağlanacak ve ikisi tek ten olacak" sözü, hiçbir sır göstermiyormuş gibi anlaşılmamalıdır; çünkü "bu sır büyüktür" ve Pavlos'un dediği gibi "Mesih'e ve Kilise'ye" iner. Biraz önce de ölen kocasının kardeşiyle evlenen kadın hakkındaki metni aktarıp kanunun maksadını gücümüz yettiğince inceledik.
Kadın ve erkek hakkında sayısız başka kanun da vardır: boşanma belgesi hakkında; bir erkeğin, biri sevilen öteki sevilmeyen iki karısı hakkında; kendisine âşık olanla, saçını tıraş edip yas giysileri içinde babası ve annesi için ağladıktan sonra evlenen esir kadın hakkında. Bunların her birinin saygınlığı ve ilahîliği, bulunacak gerçek mecazî yorumdadır. Şu hâlde kanunu okuyup kadınların ve erkeklerin evlilikleriyle ilgili yerleri gözden geçirirken, harfin işaret ettiğinden fazla bir şey gösterilmediğini sanan kişi, Yazıları da Tanrı'nın kudretini de bilmediği için yanılıyor.
Ἐπεὶ οὐδεμιᾶς τροπολογίας δεῖται τὸ πύσμα τῶν Σαδ- δουκαίων περὶ τῶν ἑπτὰ ἀδελφῶν ἐσχηκότων μίαν γυναῖκα, φέρε κατανοήσωμεν τοὺς τοῦ σωτῆρος περὶ ταῦτα λόγους, ἐν οἷς φησι · πλανᾶσθε μὴ εἰδότες τὰς γραφὰς μηδὲ τὴν δύναμιν τοῦ θεοῦ. ἐν γὰρ τῇ ἀναστάσει οὔτε γαμοῦσιν οὔτε γαμίζονται, ἀλλ᾿ εἰσὶν ὡς οἱ ἄγγελοι ἐν τῷ οὐρανῷ. πρὸς τοῦτο δέ ζητήσει τις τοιαῦτα· ὁ λέγων σωτὴρ τοῖς Σαδδουκαίοις· πλανᾶσθε μὴ εἰδότες τὰς γραφὰς μηδέ τὴν δύναμιν τοῦ θεοῦ ἐμφαίνει κατὰ τὰς γραφὰς παρίστασθαι τὸ ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν νεκρῶν μὴ εἶναι γόμους, ἅτε τῶν ἀνθρώπων <ὁμοιωθ>ησομένων τοῖς ἐν ἀγγέλοις παρ’ οἷς οὐκ ἔστι γόμος. ποία οὖν γραφὴ δηλοῖ ὅτι ἐν τῇ ἀναστάσει οὔτε γαμοῦσιν οὔτε γαμίζονται; καὶ ποῦ τοῦ νόμου ἢ τῶν προφητῶν μανθάνομεν περὶ τῶν ἀναστησομένων ὅτι ἔσονται ὡς οἱ ἐν τῷ οὐρανῷ ἄγγελοι; σαφῶς γὰρ τοιαῦτα ἐν τῇ | παλαιᾷ γραφῆ οὐχ εὑρίσκομεν. κατὰ μὲν τὸν Λουκᾶν τοῦτο οὐ ζητηθήεται, ἀναγράψαντα τὸν σωτῆρα εἰρηκέναι· »οἱ υἱοὶ τοῦ αἰῶνος τούτου γεννῶσι καὶ γεννῶνται, γα- μοῦσι καὶ γαμίσκονται« καὶ <τὰ> ἑξῆς καὶ μὴ εἰπόντα ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ τι πρὸς τοὺς Σαδδουκαίους καὶ περὶ τοῦ ἐν ταῖς γραφαῖς ταῦτα δηλοῦσθαι. κατὰ δέ τὸν Ματθαῖον ζητηθείη ἂν, ὁμοίως δέ κοὶ κατὰ τὸν Μᾶρκον· κατ᾿ αὐτὸν γὰρ ἀποκριθεὶς ὁ Ἰησοῦς εἶπε τοῖς Σαδδουκαίοις· »οὐ διὰ τοῦτο πλανᾶσθε μὴ γινώσκοντες τὰς γραφὰς μηδὲ τὴν δύναμιν τοῦ θεοῦ; ὅταν γὰρ ἐκ νεκρῶν ἀναστῶσιν, οὔτε γαμοῦσιν οὔτε γαμίσκονται, ἀλλ᾿ εἰσὶν ὡς οἱ ἄγγελοι οἱ ἐν τοῖς οὐρανοῖς«. Ἔκαστος μέν οὖν τῶν ἐπιστησάντων τῇ ἐπαπορήσει ἡμῶν ζητείτω ἀπὸ τῶν γραφῶν παριστάμενα τὰ ὑπὸ τοῦ σωτῆρος εἰρημένα περὶ τῶν μετὰ τὴν ἀνάστασιν. ἡμεῖς δὲ τοιαῦτα φήσομεν ὅτι περιέχουσι ταῦτα αἱ γραφαὶ οὐκ αὐτολεξεὶ οὐδ’ ὥστε τοῖς τυχοῦσι νοηθῆναι, ἀλλ᾿ ἐν τροπολογίᾳ. »σκιὰν γὰρ ἔχων ὁ νόμος τῶν μελλόντων ἀγαθῶν« καὶ νομοθετήσας τινὰ περὶ γυναικῶν καὶ ἀνδρῶν καὶ δηγησάμενος γάμους δικαίους, οὐ περὶ τούτων προηγουμένως λέγει ἂ ἐκ τῆς Προχείρου λέξεως ἐκλάβοι τις ἄν. ἀλλὰ περὶ ὧν καὶ ἡμεῖς προαπεφήναμεν παραθέμενοι τὰ περὶ τοῦ γόμου τοῦ σωτῆρος <καὶ ἐκκλησίας> ἐσομένου ἐν τῷ αἰῶνι. οἷον <εἰ> »Ἀβραὰμ δύο ἔσχεν, ἴνα ἐκ τῆς παιδίσκης καὶ ἔνα ἐκ τῆς ἐλευθέρας. καὶ ὁ μὲν ἐκ τῆς παιδίσκης κατὰ σάρκα γεγέννηται, ὁ δὲ ἐκ τῆς ἐλευθέρας διά τῆς ἐπαγγελίας«, οὐ πάντως στῆναί με δεῖ ἐπὶ τοῦ αἰσθητοῦ γάμου τῆς ἐλευθέρας καὶ τῆς πρὸς τὴν παιδίσκην κοινωνίας· ταῦτα γάρ ἐστιν ἀλληγορούμενα«. ἀλλ᾿ εἰ καὶ ἕνεκεν τούτου καταλείψει ἄνθρωπος τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα αὐτοῦ καὶ προσκολληθήσεται πρὸς τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, κοὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν«, οὐχ οὕτως ἀκουστέον τοῦ λεγομένου ὡς οὐδὲν μυστήριον δηλοῦντος · »τὸ« γὰρ »μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστὶ« κοὶ ὡς Παῦλός φησιν) »εἰς Χριστὸν καὶ εἰς τὴν ἐκκλησίαν« ἀναφερόμενον. καὶ πρὸ βραχέος δὲ ἐκθέμενοι τὸ περὶ τῆς γαμουμένης τῷ ἀδελφῷ τοῦ τετελευτηκότος ἀνδρὸς αὐτῆς ὡς ἐδυνήθημεν ἐξητάσαμεν τὸ βούλημα τοῦ νόμου. εἰσὶ δὲ κοὶ ἄλλοι μυρίοι περὶ γυναικὸς καὶ ἀνδρὸς νόμοι ὡς περὶ τοῦ βιβλίου τοῦ ἀποστασίου καὶ περὶ τῶν δύο γυναικῶν ἑνὶ ἀνδρὶ γινομένων, μιᾶς μὲν ἀγα- πωμένης ἑτέρας δὲ μισουμένης, καὶ περὶ τῆς γαμουμένης αἰχμαλώτου τῷ αὐτῆς ἐρασθέντι, γαμουμένης δέ μετὰ τὸ ξύρασθαι καὶ ἐν πενθικοῖς κλαῦσαι τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα αὐτῆς), ὧν ἕκαστος τὸ σεμνὸν καὶ θεῖον ἔχει ἐν τῇ εὑρισκομένῃ ἀληθινῇ τροπολογίᾳ. εἴ τις οὖν ἀναγινώσκων τὸν νόμον καὶ τὰ περὶ γάμων γυναικῶν καὶ ἀνδρῶν διεξερχόμενος οἴεται μηδὲν πλέον τῶν ὑπὸ τοῦ γράμματος σημαινομένων *** δήλοῦσθαι, πλανᾶται μὴ εἰδὼς τὰς γραφὰς μηδέ τὴν δύναμιν τοῦ θεοῦ.
17.35Biri şunu sorabilir: Yalnız kanun Yazısı'nı kabul eden Sadukilere söylenen "Yazıları bilmediğiniz için yanılıyorsunuz" sözü, Musa'nın kanunu dışındaki Yazıları da kapsar mı? Biri, Sadukilerin tam da kanundan sonraki Yazıları kabul etmeyip onları bilmedikleri için yanıldıklarından suçlandığını söyleyecektir. Bir başkası ise şöyle diyecektir: Sadukilerin yanılgısını ortaya koymak için, Musa'nın Yazılarındaki ilahî anlamı kavramadıklarından bu Yazıları bilmiyor olmaları yeter. Ancak Kurtarıcı, Sadukilerin iki şeyi bilmediğini söylüyor: biri Yazılar, öteki Tanrı'nın kudreti. Diriliş ve oradaki ortak hayat bu kudretten gelir. Sadukilerin Tanrı'nın kudretini de bilmediği sözünün Kurtarıcı'nın kendisine işaret ettiği de söylenebilir: Çünkü Mesih Tanrı'nın kudreti ve Tanrı'nın bilgeliğidir ve Sadukiler onu bilmiyordu; çünkü onun hakkındaki Yazıları da, kurtulacakların ölülerden dirilişinde nasıl hizmet edeceğini de bilmiyorlardı.
"Yazıları da Tanrı'nın kudretini de bilmediğiniz için yanılıyorsunuz" sözünün doğurduğu güçlüğün mecazî yorumla çözülmesini beğenmeyen kişi iki şeyden birini yapmak zorunda kalır: Ya, Kurtarıcı yazılı olmayanı yazılıymış gibi söylemez diye, önümüzdeki sözlerin doğru kaydedilmediğini düşünüp onlara inanmayacak ya da İsa'nın doğruyu söylemediğini düşünüp ona inanmamaya cüret edecektir. Üçüncü biri ise, kutlu hayat hakkında daha açık şeylerin yazılı olduğu sanılan gizli kitaplara sığınıp "Yazıları bilmediğiniz için yanılıyorsunuz" sözünün onlara işaret ettiğini söyleyecektir. Bak, mecazî yorumdan kaçtığı için böyle biri her yandan saçmalıklara düşmüyor mu? Yazı'ya inanmazsa Kilise'nin öğretisine aykırı davranır; İsa'ya inanmazsa ten bakımından Yahudi olan biri gibi davranır; gizli kitaplara sığınırsa, inananların kabul ettiği bir şeye dayanmamış olur.
Bu yüzden bana öyle geliyor ki "Yazıları da Tanrı'nın kudretini de bilmediğiniz için yanılıyorsunuz; çünkü dirilişte ne evlenirler ne evlendirilirler" sözü, ancak Havari'nin Galatyalılar Mektubu'nda cariye ve özgür kadın hakkında kurduğu alegoriye benzer bir alegoriyle çözülebilir; bu alegori erkek ve kadın hakkında bir şey söylenen öteki Yazılara da uygulanacaktır. Peygamberlik Yazılarının kelimeleri öyle dediği için, onları mecazen yorumlamayıp dirilişten sonra bedensel yiyecekler yiyip içeceklerimizi sananlar nasıl yanılıyorsa, evlilikler, erkekler ve kadınlar hakkında yazılanları harfî anlamda tutup o zaman da cinsel birleşmede bulunacağımızı sananlar da öyle yanılıyor. Oysa bu birleşmeler yüzünden "duaya" vakit ayırmak bile mümkün değildir; çünkü cinsel zevklere başvuranlar bir bakıma kirlilik ve pislik içindedir.
Ζητήσαι δ’ ἂν τις εἰ <τὸ> πλανᾶσθε μὴ εἰδότες τὰς γραφὰς λεγόμενον τοῖς Σαδδουκαίοις, μὴ προσιεμένοις ἄλλην γραφὴν ἢ τὴν νομικήν, ἀναφορὰν ἔχει καὶ ἐπὶ ἑτέρας παρὰ τὸν Μωσέως νόμον γραφάς. ὁ μέν οὖν τις φήσει κατ’ αὐτὸ τοῦτο ἐγκαλεῖσθαι τοὺς Σαδδουκαίους ὅτι μὴ προσιέμενοι τὰς ἑξῆς τῷ νόμῳ γραφὰς πλανῶνται μὴ εἰδότες αὐτός. ἕτερος δέ ἐρεῖ· ἀρκεῖ πρὸς τὸ τὴν πλάνην ελέγχεσθαι τῶν Σαδδουκαίων τὸ μὴ εἰδέναι αὐτοὺς τὰς κατὰ Μωσέα γραφὰς τῷ μὴ ἐκλαμβάνειν τὸν ἐν ταύταις θεῖον νοῦν. δύο μέντοιγε πράγματά φησι μὴ εἰδέναι τοὺς Σαδδουκαίους, ἔν μέν τὰς γραφάς, ἕτερον δέ τὴν δύναμιν τοῦ θεοῦ, ἀφ᾿ ἧς δυνάμεως τὰ τῆς ἀναστάσεως γίνεται καὶ ἡ κοινὴ ἐν αὐτῇ ζωή. δύναται δέ τις <λέγειν> τὸ μηδὲ τὴν δύναμιν τοῦ θεοῦ εἰδέναι λέγεσθαι τοὺς Σαδδουκαίους ἀναρέρειν ἐφ’ ἑαυτὸν τόν σωτῆρα· ἐπείπερ Χριστὸς θεοῦ δύναμίς ἐστι καὶ θεοῦ σοφία, καὶ ἠγνόουν αὐτὸν οἱ Σαδδουκαῖοι, ὡς μὴ εἰδότες τὰς περὶ αὐτοῦ γραφὰς μηδὲ οἶα διακονήσεται τῇ ἐκ νεκρῶν ἀναστάσει τῶν σωθησομένων. ὁ δὲ μὴ ἀρεσκόμενος τῷ διὰ τῆς τροπολογίας λύεσθαι τὸ περὶ τοῦ πλανᾶσθε μὴ εἰδότες τὰς γραφὰς μηδέ τὴν δύναμιν τοῦ θεοῦ ἐπηπορημενον, δυεῖν θάτερον ποι<εῖν δε> ήσει, ἢ ἀπιστήσει τοῖς ἐκκειμένοις ῥητοῖς ὡς οὐ καλῶς ἀναγεγραμμένοις, τῷ μὴ ἂν τὸν σωτῆρα τὰ μὴ γεγραμμένα εἰρηκέναι ὡς γεγραμμένα, ἢ τολμήσει ἀπιστῆσαι ὡς οὐκ ἀληθεύσαντι τῷ Ἰησοῦ. καὶ τρίτος δ’ ἂν τις, ἐπὶ τοὺς ἀποκρύφους καταφεύγων λόγους, | ἔνθα δοκεῖ σαφέστερον τὰ περὶ τῆς μακαρίας γεγράφθαι ζωῆς, φήσει ἐπ᾿ ἐκείνους τὴν ἀναφορὰν εἶναι τῶν ἐνταῦθα γεγραμμένων ἐν τῷ πλανᾶσθε μὴ εἰδότες τὰς γραφάς. καὶ ὅρα εἰ μὴ πάντοθεν ἀτόποις περιπεσεῖται διὰ τό φεύγειν τὴν προπολογίαν. εἴτε γὰρ τῇ γραφῇ ἀπιστεῖ, παρὰ τὸν ἐκκλησιαστικὸν ποιήσει λόγον· εἴτε τῷ Ἰησοῦ, ὡς κατὰ σάρκα Ἰουδαῖος τὸ τοιοῦτο ποιήσει · εἴτε ἐπὶ τοὺς ἀποκρύφους <λόγους> οὐκ ἐπὶ ὁμολογούμενον πρᾶγμα παρὰ τοῖς πεπιστευκόσιν ἐλεύσεται. διόπερ ἐμοὶ οὐκ ἄλλως φαίνεται δύνασθαι λύεσθαι τὸ πλανᾶσθε μὴ εἰδότες τὰς γραφὰς μηδὲ τὴν δύναμιν τοῦ θεοῦ· ἐν γὰρ τῇ ἀναστάσει οὔτε γα. μοῦσιν οὔτε γαμίσκονται ἢ διὰ τῆς ἀνάλογον κειμένης ἀλληγορίας παρὰ τῷ ἀποστόλῳ ἐν τῇ πρὸς Γαλάτας ἐπιστολῇ περὶ παιδίσκης καὶ ἐλευθέρας, ἀποδοθησομένης καὶ εἰς τὰς λοιπὰς γραφὰς ἔνθα περὶ ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς λέλεκταί τι. καὶ ὥσΠερ πλανῶνται οἱ διὰ τό μὴ τροπολογεῖν τὰ προφητικὰ οἰόμενοι μέλλειν ἡμᾶς μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐσθίειν καὶ πίνειν σωματικὰ βρώματα <καὶ πόματα>, ἐπεὶ <καὶ> αἱ λέξεις <προφητικῶν> γραφῶν τοιαῦτα οὕτως καὶ καῖ περὶ γάμων γεγραμμένα καὶ ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν τηροῦντες ἐπὶ τοῦ ῥητοῦ καὶ οἰόμενοι συνουσίαις ἡμᾶς καὶ τότε χρήσεσθαι, δι᾿ ἃς οὐδὲ σχολάζειν ἐστὶ »τῇ προσευχῇ« δυνατὸν ἐν μολυσμῷ πως ὄντων καὶ ἀκαθαρσίᾳ τινὶ τῶν χρωμένων ἀφροδισίοις.
17.36Bundan sonra şunu soruyorum: "Yazıları da Tanrı'nın kudretini de bilmediğiniz için yanılıyorsunuz" sözü yalnız "Dirilişte ne evlenirler ne evlendirilirler" sözüne mi, yoksa "gökteki melekler gibidirler" sözüne de mi bağlanır? Çünkü Yazı'nın neresinde kurtulacakların gökteki melekler gibi olacağının söylendiğini bulamıyorum. Meğer ki biri bunun da "Sen atalarının yanına barış içinde gideceksin, güzel bir yaşlılıkla beslenmiş olarak", "atalarının yanına katıldı" ve "soyuna katıldı" sözlerinde gösterildiğini söylesin; ya da Tesniye'de, insanın Tanrı tarafından gökte ve yerde yerleştirilmiş gibi anlatıldığı sözde. O metni kendin arayıp bulursun.
Bunun ardından şu söz gelir: "Ölülerin dirilişine gelince, Tanrı'nın size söylediği şu sözü okumadınız mı: Ben İbrahim'in Tanrısı, İshak'ın Tanrısı, Yakup'un Tanrısıyım. Tanrı ölülerin değil, yaşayanların Tanrısıdır." Buna da şunu söyleyeceğiz: Kurtarıcı, insanlar için gelecek bir hayatın bulunduğunu gösteren sayısız sözü peygamberlerden aktarabilirdi ama bunu yapmadı, çünkü Sadukiler yalnız Musa'nın Yazısı'nı kabul ediyordu. O da bu Yazı'dan hareketle, şunu gösteren bir kıyasla onları utandırmak istedi: Tanrı çalılıkta Musa'ya seslenirken "Ben İbrahim'in Tanrısı, İshak'ın Tanrısı, Yakup'un Tanrısıyım" dedi. Tanrı ya var olanların Tanrısıdır ya da var olmayanların. Ama "Ben Var Olan'ım" ve "Adım budur" diyen Tanrı'nın, hiçbir biçimde var olmayanların Tanrısı olduğunu söylemek saçmadır. Bu saçmaysa, o var olanların, yaşayanların, varlıklarını sürdürenlerin ve kendilerine bağışladığı lütfu hissedenlerin Tanrısıdır; kendini onların Tanrısı ilan edip "Benim ebedî hatıram budur" demektedir.
Şu hâlde İbrahim, İshak ve Yakup yaşıyor, Tanrı'yı ve lütfunu hissediyorlar; o da her birine ayrı ayrı Tanrı olarak seslenir. Çünkü "Ben İbrahim, İshak ve Yakup'un Tanrısıyım" yazılı değildir, "Ben İbrahim'in Tanrısı, İshak'ın Tanrısı, Yakup'un Tanrısıyım" yazılıdır. Matta, Markos ve Luka da böyle kaydetmiştir; sanırım okurken dikkat edenlere, Tanrı'nın her birinin ayrı ayrı Tanrısı olduğunu ve onlara bu ayrıcalığı bağışladığını göstermek için. Çünkü onlar İbranilere benzemiyordu ki Tanrı, İbranilerin olduğu gibi, onların da toplu olarak Tanrısı diye anılsın. Nitekim İbraniler için "İbranilerin Tanrısı beni gönderdi" yazılıdır, bunlar içinse teker teker yazılmıştır; böylece metin, tek bir İbrahim'in bütün İbrani ulusuna eş değerde olduğunu göstersin. Tanrı'nın İbrahim'in Tanrısı olmasıyla İbranilerin Tanrısı olması aynı ölçüde değildir. İshak'ın Tanrısı ve Yakup'un Tanrısı olması için de, İbranilerin Tanrısı olmakla karşılaştırarak, aynı şeyi söyleyeceksin. Sanırım İlyas da böyle bir şerefe layık görülmüştür; bu yüzden Krallıklar'ın dördüncü kitabında "İlyas'ın Tanrısı" diye kaydedilmiştir.
Tanrı, İbrahim'in, İshak'ın ve Yakup'un yalnız Tanrısıydı. Onlardan üstün olan Kurtarıcımızın ise yalnız Tanrısı değil, Babasıdır da. Bu yüzden Havari'de yerinde olarak "Rabbimiz İsa Mesih'in Tanrısı ve Babası övülsün" denir. Tanrısı ve Babası övülen bu İsa Mesih, kendi gerçek öğrencilerine de, aynı Tanrı'nın onların yalnız Tanrısı değil Babası da olmasını bağışladı. Çünkü ölülerden dirilince Meryem'e şöyle diyor: "Bana dokunma, çünkü henüz Babamın yanına çıkmadım. Kardeşlerime git ve onlara de ki: Babamın ve Babanızın, Tanrımın ve Tanrınızın yanına çıkıyorum." Bence o zaman İbrahim'e, İshak'a ve Yakup'a da bağışladı: Tanrı artık yalnız Tanrıları değil, Babaları da olsun diye.
Luka, Matta ve Markos'ta da bulunan "Tanrı ölülerin değil, yaşayanların Tanrısıdır" sözüne "Çünkü hepsi onun için yaşar" sözünü eklemiştir. Bu, ataların aldığı sıradan bir övgü değildi; çünkü bu kadar büyük olan Kurtarıcımız onların yalnız yaşadıklarına değil, yaşadıkları hayatı Tanrı için yaşadıklarına ve başka kimse için yaşamadıklarına tanıklık ediyor. "Çünkü hepsi onun için yaşar" sözünü her yoldan uygulamak ve benimsemek bizim için iyidir; ta ki hepimiz Mesih'te Tanrı'dan başka kimse için yaşamayalım. Kalabalıklar, yalnız Musa'nın yazılarını ilahî kabul edenlere bu yazılardan yapılan, ataların yaşadığına dair bu kısa ispatı duyunca şaşıp kaldılar; Kurtarıcı'nın öğretisini çok bilgece ve kuşku içindekileri kendisine döndürebilecek bir öğreti olarak kabul ettiler.
Μετὰ ταῦτα ζητῶ πότερον τὸ πλανᾶσθε μὴ μὴ εἰδότες τὰς γραφὰς μηδὲ τὴν δύναμιν τοῦ θεοῦ ἐπὶ μόνον ἀναφέρεται τὸ ἐν γὰρ τῇ ἀνστάσει οὔτε γαμοῦσιν οὔτε γαμίσκονται ἢ καὶ ἐπὶ ἀλλ’ εἰσὶν ὡς οἱ ἄγγελοι ἐν τῷ οὐρανῷ. οὐ γὰρ εὑρίσκω, ποῦ τῆς γραφῆς λέγονται οἱ σωθησόμενοι εἶναι ὡς ἄγγελοι | ἐν τῷ οὐρανῷ· εἰ μὴ ἄρα τις καὶ τοῦτο φήσει δηλοῦσθαι ἐν τῷ »σὺ δὲ ἀπελεύσῃ πρὸς τοὺς πατέρος σου μετ εἰρήνης, τραφεὶς ἐν γήρᾳ καλῷ« καὶ <τῷ »προσετέθη πρὸς τὸν αὐτοῦ« τῷ »προσετέθη πρὸς τὸ γένος αὐτοῦ«. ἢ τῷ ἐν Δευτερονομίῳ λεγομένῳ περὶ ἀνθρώπου ὡς τεταγμένου ὑπὸ θεοῦ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς · ἑαυτῷ δὲ τὴν λέξιν τηρήσας εὑρήσεις. ἑξῆς τούτῳ ἔστιν ἰδεῖν τὸ περὶ τῆς ἀναστάσεως τῶν νεκρῶν οὐκ ἀνέγνωτε τὸ ῥηθὲν ὑμῖν ὑπὸ τοῦ θεοῦ λέγοντος· ἐγώ εἰμι ὁ θεὸς Ἀβραάμ καὶ ὁ θεὸς Ἰσαὰκ Λ·αὶ ὁ θεὸς Ἰακώβ; οὐκ ἔστιν ὁ θεὸς θεὸς νεκρῶν ἀλλὰ ζώντων. καὶ εἰς τοῦτο δὲ φήσομεν ὅτι μυρία δυνάμενος περὶ τοῦ ὑπάρχειν τὴν μέλλουσαν ζωὴν τοῖς ἀνθρώποις παραθέσθαι ἀπὸ προφητῶν ὁ σωτήρ, τοῦτο ου πεποιηκεν, διὰ τὸ τοὺς Σαδδουκαίους μόνην προσίεσθαι τὴν Μωσέως γραφήν, ἀφ᾿ ἧς ἐβουλήθη αὐτοὺς συλλογισμῷ δυσωπῆσαι τοιοῦτό τι δηλοῦντι· ὁ θεὸς εἶπε Μωσεῖ· ἐγώ εἰμι θεὸς Ἀβραάμ καὶ θεὸς Ἰσαάκ καὶ θεὸς Ἰακώβ«, ἡνίκα ἐπὶ τῆς βότου ἐχρημάτισεν αὐτῷ. ἤτοι οὖν ὁ θεὸς θεὸς ὄντων ἐστὶν ἢ θεὸς οὐκ ὄντων. ἀλλ᾿ ἄτοπον λέγειν ὅτι ὁ θεὸς ὁ εἰπών· <»ἐγώ εἰμι> ὁ ὤν«, »τοῦτό μοί ἐστιν ὄνομα«, τῶν οὐδαμῶς ὄντων θεός ἐστιν. εἰ δέ τοῦτο ἄτοπον, ὄντων θεός ἐστι καὶ ζώντων καὶ ὑφεστηκότων καὶ αἰσθανομένων τῆς χάχάριτος, ἧς αὐτοῖς ὁ θεὸς ἐδωρήσατο. θεὸν ἑαυτὸν ἀναγορεύων αὐτῶν καὶ λέγων· »τοῦτό μού ἐστι μνημόσυνον αἰώνιον«. ζῶσιν ἄρα αἰσθανόμενοι τοῦ θεοῦ καὶ τῆς χάριτος αὐτοῦ ὁ Ἀβραάμ καὶ ὁ Ἰσαάκ καὶ ὁ Ἰακὼβ <καὶ> καθ’ ἕκαστον αὐτῶν χρηματίζει θεός· οὐ γὰρ γέγραπται· »ἐγὼ θεὸς Ἀβραὰμ« καὶ Ἰσαάκ καὶ Ἰακώβ, ἀλλ᾿ »ἐγώφ εἰμι θεὸς Ἀβραάμ καὶ θεὸς Ἰσαάκ καὶ θεὸς Ἰακώβ«. καὶ οὕτως γε ἀνέγραψαν Ματθαῖος καὶ Μᾶρκος καὶ Λουκᾶς, ἵν᾿ οἶμαι) παραστήσωσι τοῖς προσέχουσι τῇ ἀναγνώσει ὅτι καθ’ ἕκαστον αὐτῶν ὁ θεὸς θεός ἐστι, τοῦτ’ ἐξαίρετον αὐτοῖς χαριζόμενος. οὐ γὰρ ἦσαν ὅμοιοι τοῖς Ἑβραίοις, ἶνα συλληπτικῶς ὥσπερ ἐκείνων οὕτω καὶ τούτων ὁ θεὸς λέγηται. επ εκεινων μὲν γὰρ γεγραπται· »ο θεὸς τῶν Ἐβραίων ἀπέστειλέ με«, ἐπὶ δέ τούτων κατὰ ἕνα, ἵνα παραστήσῃ ὁ λόγος ὅτι εἷς Ἀβραάμ ἰσότιμος ὅλῳ ἔθνει Ἑβραίων ἐστίν · οὐ γὰρ ἐπίσης ἐστὶν ὁ θεὸς θεὸς Ἀβραάμ καὶ θεὸς Ἑβραίων. τὸ δ’ ὅμοιον ἐρεῖς καὶ περὶ τοῦ θεὸν αὐτὸν εἶναι τοῦ Ἰσαάκ καὶ θεὸν τοῦ Ἰακὼβ ὡς θεὸν τῶν Ἑβραίων. τοιαύτης δὲ τιμῆς ἠξιῶσθαι νομίζω καὶ τὸν Ἠλίαν, διὸ ἀναγέγραπται ἐν τῇ τετάρτῃ τῶν Βασιλειῶν· »ὁ θεὸς Ἡλιοῦ«. Τοῦ μέν οὖν Ἀβραάμ θεὸς μόνον ἦν ὁ θεός, ὁμοίως δέ καὶ τοῦ Ἰσαάκ καὶ τοῦ Ἰακώβ. τοῦ δὲ κρείττονος αὐτῶν σωτῆρος ἡμῶν οὐ μόνον θεός ἐστιν ὁ θεός, ἀλλὰ καὶ πατήρ. διὸ καλῶς λέγεται παρὰ τῷ ἀποστόλῳ· » εὐλογητὸς ὁ θεὸς καὶ πατὴρ τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ«. οὗτος δὴ Ἰησοῦς Χριστός, οὗ »εὐλογητὸς ὁ θεὸς καὶ πατήρ«, ἐχαρίσατο τοῖς γνησίοις αὐτοῦ μαθηταῖς τὸ τὸν αὐτὸν εἶναι αὐτῶν οὐ μόνον θεὸν ἀλλὰ καὶ πατέρα. φησὶ γὰρ ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν πρὸς τὴν Μαριάμ· »μή μου ἅπτου, οὔπω γὰρ ἀναβέβηκα προς τὸν πατερα μου · πορεύου δέ πρὸς τοὺς ἀδελφούς μου καὶ εἰπέ αὐτοῖς · ἀναβαίνω πρὸς τὸν πατερα μου καὶ πατερα υμων καὶ θεόν μου καὶ θεὸν ὑμῶν«. ἐγὼ δ’ οἶμαι ὅτι τότε καὶ τῷ Ἀβραὰμ καὶ τῷ Ἰσαάκ καὶ τῷ Ἰακὼβ ἐχαρίσατο, ἵνα μηκέτι μόνον θεὸς ᾖ αὐτῶν ὁ θεὸς ἀλλ᾿ ἤδη καὶ πατήρ. ὁ δέ Λουκᾶς προσέθηκε τῷ »οὐκ ἔστιν ὁ θεὸς θεὸς νεκρῶν ἀλλὰ ζώντων«, κειμένῳ καὶ παρὰ Ματθαίῶ καὶ Μάρκῳ, τὸ »πάντες γὰρ αὐτῷ ζῶσιν«. ὅπερ ἦν οὐχ ὁ τυχὼν ἔπαινος τῶν πατριαρχῶν, ἅτε τοῦ τηλικούτου σωτῆρος ἡμῶν μαρτυροῦντος αὐτοῖς οὐ μόνον ὅτι ζῶσιν, ἀλλὰ καὶ ὅτι ο ζῶσι θεῷ ζῶσι καὶ οὐκ ἄλλῳ τινί. τοῦτο δὲ τὸ »πάντες γὰρ αὐτῷ ζῶσι« καλὸν παντὶ τρόπῳ ἀσκεῖν ἡμᾶς καὶ ἀναλαβεῖν, ἵνα πάντες μηδενὶ ἄλλῳ ἢ τῷ θεῷ ζήσωμεν ἐν Χριστῷ. τὴν δὲ ἐν βραχυλογίᾳ ἀπόδειξιν ἐκ τῶν Μωσέως γραμμάτων, τοῖς μόνα ἐκεῖνα παραδεχομένοις ὡς θεῖα περὶ τοῦ ζῆν τοὺς πατριάρχας, ἀκούσαντες οἱ ὄχλοι ἐξεπλήσσοντο, τὴν διδαχὴν ἀποδεχόμενοι τοῦ σωτῆρος σοφωτάτην καὶ δυναμένην τοὺς δυσπίστως ἔχοντας ἐπιστρέφοι πρὸς αὐτόν.