İçeriğe geç
Matta İncili Şerhi, 10–11. Kitaplar

Origenes · Matta İncili Şerhi, 10–11. Kitaplar

11. Kitap

11.1Origenes'in Matta İncili Şerhi'nin 11. Kitabı

“Akşam olunca öğrencileri yanına geldiler”, yani çağın sonunda; bu zaman için yerinde olarak “Son saattir” denebilir. “Burası ıssız bir yer” derler, çünkü ilahî kanunun ve logosun çoğunluk arasındaki ıssızlığını görürler. “Vakit de geçti” derler; sanki kanunun ve peygamberlerin zamanı geçmiştir. Belki de bunu şunu düşünerek söylüyorlardı: Yahya'nın başı kesilmiş, Yahya'ya kadar olan kanun ve peygamberler sona ermiştir. Yani derler ki vakit geçti, yiyecek de yok; çünkü çölde senin ardından gelenlerin kanuna ve peygamberlere kulluk etmesini sağlayacak yiyeceğin zamanı artık kalmadı. Öğrenciler şunu da derler: “Onları gönder de her biri, şehirlerden olmazsa daha itibarsız yerler olan köylerden yiyecek satın alsın.” Öğrenciler bunu söylerken, kanunun lafzı kalktıktan ve peygamberlik sona erdikten sonra halkın olağanüstü ve yeni yiyecekler bulacağından ümit kesiyorlardı.

Ama bak İsa öğrencilerine ne cevap verir; adeta haykırarak açıkça şöyle der: “Siz, benden ayrılırlarsa [ . . . ] sanıyorsunuz. Ben ise size bildiriyorum ki onların muhtaç olduğunu sandığınız şeye ihtiyaçları yok, çünkü gitmelerine gerek yok. İhtiyaçları olmadığını sandığınız şeye, yani onları doyuramayacağımı düşündüğünüz bana ise, beklentinizin aksine ihtiyaçları var. Sizi eğitip muhtaç olanlara akli yiyecek verebilecek hâle getirdiğime göre, ardımdan gelen halka yiyecek siz verin. Çünkü halka yiyecek verme gücünü benden aldınız. Buna dikkat etseydiniz, benim onları çok daha fazla doyurabileceğimi anlardınız ve ‘Halkı gönder de gidip kendilerine yiyecek alsınlar’ demezdiniz.”

11.1

Ὡριγένους τῶν εἰς τὸ κατὰ Ματθαῖον εὐαγγέλιον ἐξηγητικῶν τόμος ια΄. Ὀψίας δὲ γενομένης προςῆλθον αὐτῷ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ (τουτέστιν ἐπὶ συντελείᾳ τοῦ αἰῶνος, καθ’ ὅν ἔστιν εὐκαίρως εἰπεῖν τὸ »¬’εσχάτη ὥρα ἐστίν ὁ λόγος φασὶν αὐτῷ ὅτι ἔρημός ἐστιν ὁ τόπος, ὀρῶντες τὴν τοῦ θείου [καὶ]νόμου καὶ λόγου ἐρημίαν ἐν τοῖς πολλοῖς. λέγουσι δ´ αὐτῷ τὸ καὶ ἡ ὥρα ἤδη παρῆλθεν, οἱονεὶ παρεληλυθε τὸ εὔκαιρον νόμου καὶ προφητῶν. τάχα δὲ τοῦτο ἔλεγον, ἀναφέροντες τὸν λόγον, καὶ διὰ τὸ τὸν Ἰωάννην ἀποκεκεφαλίσθαι καὶ τὸν νόμον καὶ τοὺς προφήτας, οἵ ἧσαν μέχρι Ἰωάννου, πεπαῦσθαι. παρῆλθεν οὖν (φασὶν) ἡ ὥρα, καὶ οὐ πάρεστι τροφὴ τῷ τὸν καιρὸν αὐτῆς μηκέτι ἐνεστηκέναι, ἵν’ οἱ ἐν τῇ ἐρήμῳ ἀκολουθήσαντές σοι νόμῳ καὶ προφήταις δουλεύσωσι. καὶ ἔτι φασὶν οἱ μαθηταί· ἀπόλυσον οὖν αὐτούς, ἵν’ ἕκαστος, εἰ μὴ δύναται ἀπὸ τῶν πόλεων, ἀλλ’ ἀπὸ τῶν κωμῶν, τῶν ἀτιμοτέρων χωρίων, κὠνήσηται βρώματα. ταῦτα μὲν ἔφασκον οἱ μαθηταί, ἀπογινώσκοντες τοῖς ὄχλοις εὑρεθήσεσθαι, μετὰ τὸ καταλελύσθαι τὸ γράμμα τοῦ νόμου καὶ πεπαῦσθαι προφητείας, παραδόξους καὶ καινὰς τροφάς. ἀλλ’ ὁ Ἰησοῦς ὅρα τί ἀποκρίνεται τοῖς μαθηταῖς, μονονουχὶ βοῶν καὶ σαφῶς λέγων· ὐμεῖς μὲν ὑπολαμβάνετε ὅτι, ἐὰν ἀπέλθωσιν ἀπ’ ἐμοῦ ὀ πολὺς ὄτε παραμενοῦσί μοι. ἐγὼ δὲ ὑμῖν ἀποφαίνομαι ὅτι, οὗ μὲν ὑπολαμβάνετε χρῄζειν αὐτούς, οὐ χρῄζουσιν (οὐ γὰρ χρείαν ἔχουσι τοῦ ἀπελθεῖν)· οὗ δὲ νομίζετε αὐτοὺς μὴ ἔχειν χρείαν (τουτέστιν ἐμοῦ ὡς μὴ δυναμένου αὐτοὺς τρέφειν), τούτου παρὰ τὴν ὑμετέραν προσδοκίαν χρείαν ἔχουσιν. ἐπεὶ οὖν παιδεύσας ὐμᾶς ἱκανοὺς ἐποίησα πρὸς τὸ διδόναι τοῖς δεομένοις λογικὴν τροφήν, ὑμεῖς δότε τοῖς ἀκολουθήσαςί μοι ὄχλοις φαγεῖν· ἔχετε γὰρ δύναμιν ἀπ’ ἐμοῦ λαβόντες τοῦ δοῦναι τοῖς ὄχλοις φαγεῖν, ᾗτινι εἰ ἦτε ἐπιστήσαντες, κατενοήσατε ἄν, ὅτι πολλῷ πλεῖον ἐγὼ δύναμαι αὐτοὺς θρέψαι, καὶ οὐκ εἰρήκειτε ἄν· ἀπόλυσον τοὺς ὄχλους, ἵνα ἀπελθόντες ἀγοράσωσιν ἑαυτοῖς βρώματα.

11.2İsa, öğrencilerine başkalarını da besleyebilecek bir kudret verdiği için “Onlara yiyecek siz verin” dedi. Onlar ise ekmek verebileceklerini inkâr etmediler, ama kendilerinin çok az olduğunu ve İsa'nın ardından gelenleri besleyecek durumda olmadıklarını düşündüler. İsa'nın eline aldığı her ekmeği ya da logosu dilediği kadar genişlettiğini, doyurmak istediği herkese yeter hâle getirdiğini fark etmediler ve “Burada beş ekmekle iki balıktan başka bir şeyimiz yok” dediler. Beş ekmekle belki Yazıların duyulur logoslarını ima ediyorlardı; bunlar bu yüzden beş duyu ile aynı sayıdadır. İki balık ise, Yazılardaki duyulur metinlerin katığı gibi olan, dile gelen ve içteki logos olabilir, ya da belki onlara ulaşmış olan Baba ve Oğul hakkındaki logostur. Bu yüzden o da dirildikten sonra öğrencilerinden bir “parça” alarak “kızarmış balıktan yedi”; kısmen ona bildirebildikleri Baba hakkındaki tanrı bilgisini kabul etti. Beş ekmekle iki balık hakkındaki sözü biz böyle kavrayabildik; beş ekmekle iki balığı bizden daha iyi kendilerinde toplayabilenler, muhtemelen bunlar hakkında daha çok ve daha iyi bir anlam ortaya koyabilirler.

Ancak şuna dikkat etmeliyiz: Matta, Markos ve Luka'da öğrenciler beş ekmekle iki balığı kendilerinin yanında olduğunu söyler, ama buğday mı arpa mı olduklarını belirtmez. Yalnız Yuhanna ekmeklerin arpa ekmeği olduğunu söylemiştir; belki bu yüzden Yuhanna İncil'inde öğrenciler onların kendilerinde olduğunu da kabul etmez, “Burada bir çocuk var, beş arpa ekmeği ve iki balığı var” derler. Bu beş ekmekle iki balık, öğrenciler tarafından İsa'ya getirilmedikçe ne büyüyor, ne çoğalıyor, ne de daha fazla kişiyi doyurabiliyordu. Kurtarıcı onları alıp önce göğe baktı, sanki gözlerinin ışınlarıyla oradan, beş bini doyuracak ekmeklere ve balıklara karışacak bir kudret indirdi. Sonra beş ekmekle iki balığı kutsadı, onları sözle ve kutsamayla büyütüp çoğalttı. Üçüncü olarak bölüp kırdı ve halka dağıtsınlar diye öğrencilere verdi. İşte o zaman ekmekler ve balıklar yetti; hepsi yiyip doydu, kutsanmış ekmeklerden bazılarını yemeye bile güçleri yetmedi. Halktan o kadar çok şey arttı ki bunlar halkın alabileceği şeyler değildi, ama artan kırıntıları toplayabilen öğrencilere uygundu. Bunlar artanlarla dolan sepetlere konuldu, sepetlerin sayısı da İsrail'in kabileleri kadardı. Yusuf hakkında Mezmurlar'da “Elleri sepette kulluk etti” diye yazılmıştır; İsa'nın öğrencileri hakkında ise on iki öğrencinin, sanırım, artan kırıntılardan yarım değil dolu on iki sepet topladığı yazılmıştır. Sanırım bugün de çağın sonuna kadar, halkın yiyemediği, hayat ekmeğinin kırıntılarıyla dolu on iki sepet, İsa'nın halktan üstün olan öğrencilerinin yanındadır.

Artan on iki sepetten önce beş ekmekten yiyenler, beş sayısına akraba olan, duyulurlara kadar ulaşmış kimselerdi; bu yüzden beş bin kişiydiler. Yemek yiyenler, göğe bakıp onları kutsayan ve kıran kişi tarafından doyurulduklarından, duyulurlara ulaşmış sayılırlar; çocuklar ve kadınlar değil, erkektiler. Çünkü sanırım duyulur yiyecekler arasında da farklar vardır: Bazıları “çocukluğa ait şeyleri” bırakanlara, bazıları ise “Mesih'te” hâlâ çocuk olan ve bedensel olanlara aittir.

11.2

Ὁ μὲν οὖν Ἰησοῦς, δι’ ἣν ἔδωκε δύναμιν καὶ ἑτέρων θρεπτικὴν τοῖς μαθηταῖς, εἶπε· δότε αὐτοῖς ὑμεῖς φαγεῖν. οἱ δὲ μὴ ἀρνούμενοι μὲν τὸ δύνασθαι διδόναι ἄρτους, πολλῷ δὲ ὀλιγωτέρους αὑτοὺς νομίζοντες εἶναι καὶ οὐχ ἰκανοὺς τρέφειν τοὺς ἀκολουθήσαντας τῷ Ἰησοῦ, οὐδὲ θεωροῦντες ὅτι ἕκαστον ἄρτον ἢ λόγον ὁ Ἰησοῦς λαβὼν εἰς ὅσον βούλεται ἐκτείνει, ποιῶν αὐτὸν διαρκὴ πᾶσιν ὅσους ἐὰν θρέψαι θέλῃ, φαςίν· οὐκ ἔχομεν ὧδε εἰ μὴ πέντε ἄρτους καὶ δύο ἰχθύας,πέντε μὲν ἴσως αἰνισςόμενοι ἄρτους εἶναι τοὺς αἰσθητοὺς τῶν γραφῶν λόγους καὶ διὰ τοῦτο ἰσαρίθμους ταῖς πέντε αἰσθήσεσιν. δύο δὲ ἰχθῦς ἤτοι τὸν προφορικὸν καὶ τὸν ἐνδιάθετον λόγον, ὠσπερεὶ ὄψον τυγάνοντας τῶν ἐν ταῖς γραφαῖς αἰσθητῶν κειμένων, ἢ τάχα καὶ τὸν φθάσαντα ἐπ᾿ αὐτοὺς περὶ πατρὸς καὶ υἱοῦ λόγον. διὸ καὶ αὐτὸς »ἔφαγεν ἰχθύος ὀπτοῦ« ἀναστὰς »μέρος λαβὼν« ἀπὸ τῶν μαθητῶν, καὶ ἀποδεξάμενος ἣν ἐδύναντο ἐκ μέρους ἀπαγγεῖλαι αὐτῷ περὶ τοῦ πατρὸς θεολοτγίαν. ἡμεῖς μὲν οὖν οὕτως τῷ περὶ τῶν πέντε ἄρτων καὶ δύο ἰχθύων ἐπιβαλεῖν δεδυνήμεθα λόγῳ· εἰκὸς δὲ ὅτι οἱ μᾶλλον ἡμῶν συναγαγεῖν δυνάμενοι τοὺς πέντε ἄρτους καὶ τοὺς δύο ἰχθεύας παρ᾿ ἑαυτοῖς πλείονα καὶ κρείττονα δύναιντ᾿ ἂν ἀποδοῦναι περὶ τούτων νοῦν. Παρατηρητέον μέντοι, ὅτι τοὺς πέντε ἄρτους καὶ τοὺς δύο ἰχθύας οἱ μαθηταὶ λέγουσιν ἔχειν παρὰ τῷ Ματθαίῳ καὶ τῷ Μάρκῳ καὶ τῷ Λουκᾷ, οὔθ᾿ ὅτι πύρινοι οὔθ᾿ ὅτι κρίθινοι ἦσαν ὑποσημειωςάμενοι· ὁ δὲ Ἰωάννης μόνος κριθίνους εἶπεν εἶναι τοὺς ἄρτους, διὸ τάχα οὐδὲ οἱ μαθηταὶ ὀμολογοῦσιν ⟨ἔχειν⟩ αὐτοὺς παρ᾿ ἑαυτοῖς ἐν τῷ τοῦ Ἰωάννου εὐαγγελίῳ, ἀλλὰ λέγουσι παρ᾿ αὐτῷ ὅτι »ἔστι παιδάριον ὧδε ὃς ἔχει πέντε ἄρτους κριθίνους καὶ δύο ὀψάρια«. καὶ ὅσον μὲν οἱ πέντε ἄρτοι οὗτοι καὶ οἱ δύο ἰχθύες οὐκ ἐφέροντο ὑπὸ τῶν μαθητῶν τῷ Ἰησοῦ, οὐκ ηὔξανον οὐδὲ ἐπλήθυνον οὐδὲ ἐδύναντο τρέφειν πλείονας· ὅτε δὲ λαβὼν αὐτοὺς ὁ σωτὴρ πρῶτον ἀνέβλεψεν εἰς τὸν οὐρανόν, ταῖς ἀκτὶσι τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ οἱονεὶ καταβιβάζων δύναμιν ἐκεῖθεν, τὴν ἀνακραθησομένην τοῖς ἄρτοις καὶ τοῖς ἰχθύσι, μέλλουσι τρέφειν τοὺς πεντακισχιλίους, καὶ μετὰ τοῦτο ηὐλόγησε τοὺς πέντε ἄρτους καὶ τοὺς δύο ἰχθύας, τῷ λόγῳ καὶ τῇ εὐλογίᾳ αὔξων καὶ πληθύνων αὐτούς, καὶ τρίτον μερίζων καὶ κλῶν ἔδωκε τοῖς μαθηταῖς, ἵν᾿ ἐκεῖνοι τοῖς ὄχλοις παραθῶσι, τότε διήρκεσαν οἱ ἄρτοι καὶ οἱ ἰχθύες, ὡς φαγεῖν πάντας καὶ κορεσθῆναι καί τινας τῶν εὐλογηθέντων ἄρτων μὴ χωρῆσαι φαγεῖν. ἐπερίσσευσε γὰρ τοῖς ὄχλοις τοσαὐτα, ἃ κατὰ μὲν τοὺς ὄχλους οὐκ ἦν, κατὰ δὲ τοὺς δυναμένους μαθητὰς ἆραι τὸ περισσεῦον τῶν κλασμάτων καὶ ἀποθέσθαι εἰς κοφίνους πληρουμένους τῶν περισσευμάτων, ὄντας τὸν ἀριθμὸν τοσούτους ὅσαι αἱ φυλαὶ τοῦ Ἰσραήλ. περὶ μὲν οὖν τοῦ Ἰωσὴφ ἐν Ψαγμοῖς γέγραπται· »αἱ χεῖρες αὐτοῦ ἐν τῷ κοφίνῳ ἐδούλευσαν«, περὶ δὲ τῶν Ἰησοῦ μαθητῶν ὅτι ἦραν τὸ περισσεῦον τῶν κλασμάτων οἱ δύδεκα (οἶμαι) δώδεκα κοφίνους οὐχ ἡμιτελεῖς, ἀλλὰ πλήρεις. Λ·αί εἰσιν οἶμαι) μέχρι τοῦ δεῦρο καὶ ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος οἱ πλήρεις κόφινοι δώδεκα τῶν κλασμάτων ἄρτου ζῶντος, οὕς μὴ δύνανται οἱ ὄχλοι ἐσθίειν, παρὰ τοῖς τῶν ὄχλων κρείττοσι μαθηταῖς τοῦ Ἰησοῦ. ἦσαν δέ οἱ ἐσθίοντες ἀπὸ τῶν πέντε ἄρτων τῶν Πρὸ τῶν περισσευσάντων κοφίνων δώδεκα συγγενεῖς τῷ πέντε ἀριθμῷ μέχρι τῶν αἰσθητῶν φθάσαντες καὶ διὰ τοῦτο πεντακισχίλιοι· ἢ καὶ μέχρι τῶν αἰσθητῶν ἔφθασαν οἱ φαγόντες, ἐπεὶ καὶ οὗτοι ἀπὸ τοῦ ἀναβλέψαντος εἰς οὐρανὸν ἐτράφησαν καὶ εὐλογήσαντος καὶ κλάσαντος αὐτοῦς, καὶ οὐ παῖδες οὐδέ γυναῖκες, ἀλλ᾿ ἄνδρες. εἰσὶ γὰρ καὶ ἐν αἰσθηταῖς (οἶμαι) τροφαῖς διαφοραί, ὠς τινὰς μέ·ν αὐτῶν εἶναι ⟨τῶν⟩ καταργησάντων »τὰ τοῦ νηπίου«, τινὰς δὲ τῶν νηΠίων ἔτι καὶ σαρκίνων »ἐν Χριστῷ«.

11.3Bunları, “Yiyenler, çocuklar ve kadınlar hariç beş bin erkekti” sözü yüzünden söyledik. Bu söz iki anlama gelebilir: Ya yiyenler beş bin erkekti ve yiyenler arasında hiç çocuk ya da kadın yoktu; ya da çocuklar ve kadınlar sayılmadan yalnız erkekler beş bindi. Bazıları, daha önce söylediğimiz gibi, beş ekmekle iki balıktan büyüyüp çoğalan yiyecekleri yiyenler arasında çocuk ve kadın bulunmadığını anlamıştır. Biri ise şöyle diyebilir: Birçok kişi yemiş, kutsanmış ekmeklerden layıkıyla ve güçlerince pay almıştır. Sayılmaya layık olanlar, Sayılar kitabında sayılan yirmi yaşındaki İsrailoğullarına benzer biçimde erkeklerdi; böyle bir değere ve sayıya layık olmayanlar ise çocuklar ve kadınlardı. Benim için çocukları da mecazi olarak yorumla: “Size ruhanî insanlara konuşur gibi değil, bedensel insanlara, Mesih'te çocuklara konuşur gibi konuşabildim” sözüne göre. Kadınları: “Hepinizi temiz bir bakire olarak Mesih'e sunmak istiyorum” sözüne göre. Erkekleri de: “Adam olunca çocukluğa ait şeyleri bıraktım” sözüne göre.

Şu sözü de açıklamadan geçmeyelim: “Halka çimenlere oturmalarını buyurdu; beş ekmekle iki balığı alıp göğe baktı, kutsadı, ekmekleri bölüp öğrencilere verdi, öğrenciler de halka. Hepsi yedi.” “Halka çimenlere oturmalarını buyurdu” sözü ne anlama gelir ve bu yerde İsa'nın buyruğundan neyi anlamak yerinde olur? Bence halka çimenlere oturmalarını, Yeşaya'da söylenen “Bütün beden ottur” sözü yüzünden buyurmuştur; yani bedeni ve “bedenin düşüncesini” alta almalarını buyurmuştur ki kişi İsa'nın kutsadığı ekmeklerden pay alabilsin.

Sonra, İsa'dan gelen yiyeceğe muhtaç olanlar farklı saflara ayrılır, çünkü hepsi aynı sözlerle beslenmez. Sanırım bu yüzden Markos şöyle der: “Hepsine yeşil çimenlere öbek öbek oturmalarını buyurdu. Yüzer ve ellişer kişilik kümeler hâlinde oturdular.” Luka da şöyle der: “Öğrencilerine, ‘Onları ellişer kişilik gruplar hâlinde oturtun’ dedi.” Çünkü İsa'nın yiyecekleriyle dinlenecek olanların ya yüzlük safta bulunması gerekiyordu; yüz sayısı kutsaldır ve birliği sebebiyle Tanrı'ya adanmıştır. Ya da ellilik safta bulunması gerekiyordu; bu sayı, elli yılda bir yapılan Yubile'nin ve Pentekost bayramının gizemine göre bağışlanmayı içerir. Sanırım on iki sepet, kendilerine “On iki taht üzerinde oturup İsrail'in on iki kabilesini yargılayacaksınız” denen öğrencilerin yanındaydı. Ruben kabilesini yargılayanın tahtının, Şimon kabilesini yargılayanın tahtının, Yahuda kabilesini yargılayanın başka bir tahtının ve sırayla ötekilerin bir gizem olduğu söylenebilir. Aynı şekilde Ruben'in yiyecek sepeti, Şimon'un başka bir sepeti, Levi'nin başka bir sepeti de olabilir. Ama şimdiki söz, on iki kabile hakkındakileri toplayıp her biri hakkındakileri ayrı ayrı anlatmak ve İsrail'in her bir kabilesinin ne olduğunu söylemek için konudan bu kadar uzaklaşmaya uygun değildir.

11.3

Καὶ ταῦτα δέ ἡμῖν λέλεκται διὰ τὸ οἱ ἐσθίοντες ἦσαν ἄνδρες πεντακισχίλιοι χωρὶς παιδίων καὶ γυναικῶν· ὅπερ ἀμφίβολόν ἐστιν· ἢ γὰρ οἱ φαγόντες ἦσαν ἄνδρες πεντακισχίλιοι καὶ οὐδεὶς ἦν ἐν τοῖς ἐσθίουσι παιδίον ἢ γυνή, ἢ ὅτι μόνον ἄνδρες πεντακισχίλιοι ἦσαν μὴ ἀριθμουμένων μήτε παίδων μήτε γυναικῶν. τινὲς μέν οὖν, ὡς φθάσαντες εἰρήκαμεν, οὕτως ἐξειλήφασιν, ὅτι οὔτε παιδία οὔτε γυναῖκες παρῆσαν τοῖς ηὐξηκόσι καὶ πεπληθυσμένοις ἀπὸ τῶν πέντε ἄρτων καὶ τῶν δύο ἰχθύων. εἴποι δ’ ἄν τις ὅτι, πολλῶν φαγόντων καὶ κατ᾿ ἀξίαν καὶ δύναμιν μετειληφότων ἀπὸ τῶν τῆς εὐλογίας ἄρτων, οἱ μὲν ἀριθμῶν ἄξιοι ἀνάλογον τοῖς ἐν τῇ βίβλῳ τῶν Ἀριθμῶν ἀριθμηθεῖσιν εἰκοσαετέσιν Ἰσραηλίταις ἄνδρες ἦσαν· οἱ δέ μὴ ἄξιοι τηλικούτου λόγου καὶ ἀριθμοῦ παῖδες ἦσαν καὶ γυναῖκες. τροπολόγει δέ μοι καὶ τοὺς παῖδος κατὰ τὸ οὐκ ἠδυνήθην ὑμῖν λαλῆσαι ὡς πνευματικοῖς ἀλλ᾿ ὡς σαρκίνοις, ὡς νηπίοις ἐν Χριστῷ«, καὶ τἀς γυναῖκας κατὰ τὸ »βούλομαι δέ τοὺς πάντας ὑμᾶς παρθένον ἁγνὴν παραστῆσαι τῷ Χριστῷ«, τοὺς δὲ ἄνδρας κατὰ τὸ »ὅτε γέγονα ἀνήρ, κατήργηκα τὰ τοῦ νηπίου«. μὴ παρέλθωμεν ⟨δὲ⟩ ἀδιήγητον τὸ κελεύσας τοὺς ὄχλους ἀνακλιθῆναι ἐπὶ τοῦ χόρτου, λαβὼν τοὺς πέντε πέντε Λ·αὶ τοὺς δύο ἰχθύας, ἀναβλέψας εἰς τὸν οὐρανὸν ηὐλόγησε, καὶ κλάσας ἔδωκε τοῖς μαθηταῖς τοὺς ἄρτους, οἱ δέ μαθηταὶ τοῖς ὄχλοις. καὶ ἔφαγον πάντες. τι γὰρ σημαίνει τὸ κοὶ κελεύσας πάντας τοὺς ὄχλους ἀνακλιθῆναι ἐπὶ τοῦ χόρτου καὶ τί ἄξιόν ἐστι τῆς κελεύσεως Ἰησοῦ νοῆσαι κατὰ τὸν τόπον; νομίζω δὲ ὅτι τοὺς ὄχλους ἐκέλευσεν ἀνακλιθῆναι ἐν χόρτῳ (διὰ τὸ ἐν Ἡσαΐᾳ λελεγμένον »πᾶσα σὰρξ χόρτος«), τοτέστιν ποιῆσαι τὴν σάρκα καὶ ὑποτάξαι »τὸ φρόνημα τῆς σαρκός«, ἶν’ οὕτω τις δυνηθῇ ὧν εὐλογεῖ ἄρτων ⟨ὁ⟩ Ἰησοῦς μεταλαβεῖν. Εἶτα ἐπεὶ τάγματα διάφορά ἐστι τῶν δεομένων τῆς ἀπὸ Ἰησοῦ τροφῆς, μὴ πόντων τοῖς ἴσοις λόγοις τρεφομένων, διὰ τοῦτο οἶμαι τὸν μὲν Μᾶρκον πεποιηκέναι· » καὶ ἐπέταξεν αὐτοῖς πᾶσιν ἀνακλιθῆναι συμπόσια συμπόσια ἐπὶ τῷ χλωρῷ χόρτῳ. καὶ ἀνέπεσον πρασιαὶ πρασιαὶ ἀνὰ ἑκατὸν κοὶ πεντήκοντα«, τὸν δέ Λουκᾶν· » εἶΠε δὲ πρὸς τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ · κατακλίνατε αὐτοὺς κλισίας ὡσεὶ ἀνὰ πεντήκοντα«. ἔδει γὰρ τοὺς ἀναπαυσομένους ἐπὶ τοῖς Ἰησοῦ τροφαῖς ἤτοι ἐν τάγματι εἶναι τῶν ἑκατόν, 〈ὄντος〉 ἱεροῦ ἀριθμοῦ καὶ τῷ θεῷ διὰ τὴν μονάδα ἀνακειμένου, ἢ ἐν τάγματι τῶν πεντήκοντα, ἀριθμῷ περιέχοντι τὴν ἄφεσιν κατὰ τὸ μυστήριον τοῦ Ἰωβηλαίου, γινομένου διὰ πεντηκονταετίας, καὶ τῆς κατὰ τὴν Πεντηκοστὴν ἑορτῆς. οἶμαι δέ ὅτι οἱ δώδεκα κόφινοι ἦσαν παρὰ τοῖς μαθηταῖς, πρὸς οὕς εἴρηται· »καθήσεσθε ἐπὶ δώδεκα θρόνους κρίνοντες τὰς δώδεκα φυλὰς τοῦ Ἰσραήλ«. καὶ ὥσπερ λέγοιτο ἄν μυστήριον εἶναι θρόνος κρίνοντος φυλὴν Ῥουβεὶμ κοὶ θρόνος κρίνοντος φυλὴν Συμεὼν καὶ ἄλλος φυλὴν Ἰούδα καὶ οὕτω καθεξῆς, οὕτως εἴη ἄν καὶ κόφινος τροφῆς Ῥουβεὶμ καὶ ἄλλος Συμεὼν καὶ ἄλλος Λευΐ. οὐ κατὰ τὸν πορόντα δέ ἐστι λόγον νῦν τοσοῦτον ἐκβῆναι τοῦ προκειμένου, ὡς συναγαγεῖν τὰ περὶ τῶν δώδεκα φυλῶν κοὶ ἰδίᾳ τὰ περὶ ἑκάστης αὐτῶν καὶ εἰπεῖν, τίς ἑκάστη τοῦ Ἰσραὴλ φυλή.

11.4“Hemen öğrencilerini kayığa binmeye ve halkı gönderinceye kadar kendisinden önce karşıya geçmeye zorladı.”

Aynı yerlerde “halk” ve ayrıca “öğrenciler” adının kaç kez geçtiğine dikkat etmeliyiz. Bu gözlem ve bunların bir araya getirilmesi şunu gösterecektir: İncil yazarlarının amacı, İncil anlatısı yoluyla İsa'ya gelenler arasındaki farkları ortaya koymaktı. Bunlardan kimileri halktır ve öğrenci diye anılmaz; öğrenciler ise başkadır ve halktan üstündür. Şimdilik birkaç söz aktarmamız yeterlidir; okuyan bunlardan yola çıkarak İncillerin tamamında aynısını yapsın.

Halkın aşağıda bulunduğu, öğrencilerin ise dağa çıkan İsa'ya, halkın ulaşamadığı yere yaklaşabildiği durumda şöyle yazılmıştır: “Halkı görünce dağa çıktı. Oturunca öğrencileri yanına geldi. Ağzını açıp onlara şöyle öğretti: Ne mutlu ruhta yoksul olanlara” ve devamı. Yine başka bir yerde, halkın iyileşmeye muhtaç olduğu bildirilerek “Büyük bir kalabalık ardından gitti ve onları iyileştirdi” denmiştir. Öğrencilerle ilgili yazılı bir iyileştirme bulmadık; çünkü biri artık İsa'nın öğrencisiyse sağlıklıdır ve iyi durumda olduğundan İsa'ya hekim olarak değil, öteki kudretleri bakımından ihtiyaç duyar.

Başka bir yerde de “O halka konuşurken annesi ve kardeşleri onunla konuşmak isteyip dışarıda bekliyorlardı” denir. Bu ona bildirilince, kendisine bildirene elini halka değil “öğrencilerine uzatarak” cevap verdi ve “İşte annem ve kardeşlerim” dedi. Öğrencilerin göklerdeki Babanın isteğini yaptıklarına, bu yüzden İsa'nın akrabalık ve en yakınlık adlarına layık görüldüklerine tanıklık ederek “İşte annem ve kardeşlerim” sözünün ardından “Göklerdeki Babamın isteğini kim yaparsa o benim kardeşim, kız kardeşim ve annemdir” der.

Başka bir yerde de “Bütün halk kıyıda duruyordu. Onlara paraboller içinde birçok şey söyledi” diye yazılıdır. Sonra tohum benzetmesinden sonra “yanına gelenler” artık halk değil, öğrencilerdir; ve “Bize neden paraboller içinde konuşuyorsun?” değil, “Onlara neden paraboller içinde konuşuyorsun?” dediler. O zaman da halka değil, öğrencilere “Göklerin krallığının sırlarını bilmek size verildi” dedi, “ötekilere ise paraboller içinde.” O hâlde İsa'nın adıyla gelenlerden “göklerin krallığının sırlarını” bilenler öğrenci diye anılabilir; böyle bir şey “verilmeyenler” ise öğrencilerden aşağı olan halk diye anılabilir. Çünkü dikkatle bak: Öğrencilere “Göklerin krallığının sırlarını bilmek size verildi”, halk hakkında ise “Onlara verilmedi” demiştir.

Başka bir yerde de öğrencileri değil, “halkı” bırakır ve “eve” gelir. “Evinde yanına gelenler” halk değil “öğrencileridir; ‘Bize tarladaki deliceler benzetmesini açıkla’ dediler.” Yine başka bir yerde, İsa Yahya'yla ilgili olanları “duyunca kayıkla ıssız bir yere tek başına” çekildiğinde “halk ardından gitti.” O zaman “çıkınca büyük bir kalabalık gördü, onlara merhamet etti ve hastalarını iyileştirdi”; öğrencilerini değil, onların hastalarını. “Akşam olunca yanına gelenler” halk değil, halktan başka olarak “‘Halkı gönder de köylere gidip kendilerine yiyecek alsınlar’ diyen öğrencilerdir.” Üstelik “beş ekmekle iki balığı alıp göğe baktığında, kutsadığında ve ekmekleri böldüğünde” halka değil “öğrencilere verdi”; ta ki öğrenciler “halka” versinler. Çünkü halk kendisinden almaya gücü yetmiyor, İsa'nın kutsamasının ekmeklerini ancak öğrenciler aracılığıyla alıyordu. Bunların hepsini de yemiyorlardı; çünkü doyan halk “artanı” on iki dolu sepette bıraktı [ . . . ]

11.4

Καὶ εὐθέο)ς ἠνάγκασε τοὺς μαθητὰς ἐμβῆναι εἰς πλοῖον καὶ προάγειν αὐτὸν εἰς τὸ πέραν, ἔως οὗ ἀπολύσει τοὺς ὄχλους (14, 22 —36]). Παρατηρητέον ποσάκις εἴρηται κατὰ τοὺς αὐτοὺς τόπους τὸ ὄνομα οἱ ὄχλοι καὶ ἄλλο ὄνομα οἱ μαθηταί, ἵν᾿ ἐκ τῆς παρατηρήσεως καὶ τῆς περὶ τούτου συναγωγῆς θεωρηθῇ, ὅτι τὸ προκείμενον τοῖς εὐαγγελισταῖς ἦν διὰ τῆς εὐαγγελικῆς ἱστορίας παραστῆσαι διαφορὰς τῶν προσερχομένων τῷ Ἰησοῦ· ὦν οἱ μέν εἰσιν ὄχλοι καὶ οὐ χρηματίζουσι μαθηταί, ἕτεροι δὲ οἱ μαθηταὶ κρείττους τυγχάνοντες τῶν ὄχλων. ἀρκεῖ δὲ ἐπὶ τοῦ πορόντος ὀλίγα ῥητὰ ἡμᾶς παραθέσθαι, ἵνα ἀπὸ τούτων κινηθείς τις τὸ ὅμοιον ποιήσῃ ἐπὶ ὅλων τῶν εὐαγγελίων. γέγραπται τοίνυν, ὡς κάτω τῶν ὄχλων τυγχανόντων, τῶν δὲ μαθητῶν ἀναβάντι εἰς τὸ ὄρος τῷ Ἰησοῦ δυναμένων προσελθεῖν ( ἔνθα οὐχ οἶοί τε ἦσαν οἱ ὄχλοι γενέσθαι), τοιαῦτα· »ἰδὼν δὲ τοὺς ὄχλους ἀνέβη εἰς τὸ ὄρος· καὶ καθίσαντος αὐτοῦ προσῆλθον αὐτῷ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ · καὶ ἀνοίξας τὸ στόμα αὐτοῦ ἐδίδασκεν αὐτοὺς λέγων · μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι« καὶ τὰ ἑξῆς. κοὶ πόλιν ἐν ἄλλῳ τόπῳ, ὡς τῶν ὄχλων δεομένων θεραπείας, λέλεκται· » ἠκολούθησαν αὐτῷ ὄχλοι πολλοί, καὶ ἐθεράπευσεν αὐτούς«. οὐχ εὕρομεν δέ περὶ τῶν μαθητῶν ἀναγεγραμμένην θεραπείαν · ἐπεὶ εἴ τίς ἐστιν ἤδη μαθητὴς τοῦ Ἰησοῦ, ὑγιαίνει ἐκεῖνος καὶ καλῶς ἔχων Ἰησοῦ τοῦ Ἰησοῦ οὐχ ᾗ ἰατροῦ, ἀλλὰ κατὰ τὰς ἄλλας αὐτοῦ δυνάμεις. πόλιν ἐν ἄλλῳ τόπῳ · »λαλοῦντος αὐτοῦ τοῖς ὄχλοις, ἡ μήτηρ αὐτοῦ καὶ οἱ ἀδελφοὶ εἱστήκεσαν ἔξω ζητοῦντες λαλῆσαι αὐτῷ« · ὅπερ αὐτῷ ἐδηλώθη, πρὸς ὅν ἀπεκρίνατο »ἐκτείνας τὴν χεῖρα«, οὐκ ἐπὶ τοὺς ὄχλους ἀλλ᾿ » ἐπὶ τοὺς μαθητὰς, καὶ εἶπεν · ἰδοὺ ἡ μήτηρ μου καὶ οἱ ἀδελφοί μου«, καὶ μαρτυρῶν τοῖς μαθηταῖς ὡς ποιοῦσι τὸ θέλημα τοῦ ἐν οὐρανοῖς πατρὸς καὶ διὰ τοῦτο ἀξιωθεῖσι τῶν συγγενῶν καὶ οἰκειοτάτων ὀνομάτων πρὸς τὸν Ἰησοῦν, ἐπιφέρει τῷ » ἰδοὺ ἡ μήτηρ μου καὶ οἱ ἀδελφοί μου«· »ὅστις ἄν ποιήσῃ τὸ θέλημα τοῦ πατρός ⟨μου⟩ τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, αὐτός μου ἀδελφὸς καὶ ἀδελφὴ καὶ μήτηρ ἐστί«. καὶ πόλιν ἐν ἄλλῳ τόπῳ γέγραπται ὅτι »πᾶς ὁ ὄχλος ἐπὶ τὸν αἰγιαλὸν εἱστήκει, κοὶ ἀλάλησεν αὐτοῖς πολλὰ ἐν παραβολαῖς« · εἶτα μετὰ τὴν τοῦ σπόρου παραβολὴν »προσελθόντες«, οὐκέτι οἱ ὄχλοι ἀλλ᾿ οἱ μαθηταί, εἶπον αὐτῷ«, οὐΙχὶ »διὰ τί ἐν παραβολαῖς« ἡμῖν λαλεῖς «ἀλλὰ » διὰ τί ἐν παραβολαῖς λαλεῖς αὐτοῖς;« ὅτε καὶ »ἀποκριθεὶς εἶπεν«, οὐ τοῖς ὄχλοις ἀλλὰ τοῖς μαθηταῖς τὸ »ὑμῖν δέδοται γνῶναι τὰ μυστήρια τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν«, »τοῖς δέ λοιποῖς ἐν οὐκοῦν τῶν προσερχομένων τῷ ὀνόματι τοῦ Ἰησοῦ οἱ μέν γινώσκοντες τὰ μυστήρια τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν« μαθηταὶ χρηματίζοιεν ἄν· οἷς δὲ τὸ τοιοῦτον »οὐ δέδοται«, ὄχλοι οἱ τῶν μαθητῶν ἥττους λέγοιντ᾿ ἄν. πρόσχες γὰρ ἐπιμελῶς ὅτι τοῖς μαθηταῖς εἶπε τὸ »ὕμῖν δέδοται γνῶναι τὰ μυστήρια τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν«, Περὶ δέ τῶν ὄχλων τὸ ἐκείνοις δέ οὐ δέδοται«. καὶ ἐν ἄλλῳ τόπῳ ἀφίησι μὲν »τοὺς ὄχλους«, οὐχὶ δέ τοὺς μαθητάς, καὶ ἔρχεται »εἰς τὴν οἰκίαν« · » εἰς τὴν οἰκίαν« αὐτοῦ »προσῆλθον αὐτῷ«, οὐχὶ οἱ ὄχλοι » οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ λέγοντες· φράσον ἡμῖν τὴν παραβολὴν τῶν ζιζανίων τοῦ ἀγροῦ«. ἀλλὰ καὶ ἐν ἄλλῳ τόπφ, ἡνίκα »ὀκόύσας« τὰ περὶ Ἰωάννου ὁ Ἰησοῦς ἀνεχώρησεν ἐν πλοίῳ εἰς ἔρημον τόπον κατ ἰδίαν«, οἶ ὄχλοι ἠκολούθησαν αὐτῷ«, ὅτε »ἐξελθὼν εἶδε πολὺν ὄχλον, καὶ σπλαγχνισθεὶς ἐπ᾿ αὐτοῖς ἐθεράπευσε τοὺς ἀρρώστους αὐτῶν«, τῶν οὐχὶ τῶν μαθητῶν · »ὀψίας δέ γενομένης προσῆλθον αὐτῷ«, οὐχ οἱ ὄχλοι ἀλλ᾿ » οἱ μαθηταί, λέγοντες« ὡς ἕτεροι τῶν ὄχλων) »ἀπόλυσον τοὺς ὄχλους, ἵνα ἀπελθόντες εἰς τὰς γό)μος ἀγοράσωσιν ἑαυτοῖς βρώματα«. ἀλλὰ καὶ ἡνίκα λαβὼν τοὺς Πέντε ἄρτους καὶ τοὺς δύο ἰχθύας, ἀναβλέψας εἰς τὸν οὐραγὸν εὐλόγησε, καὶ κλάσας τοὺς ἄρτους«, οὐ τοῖς ὄΧλοις ἀλλὰ »τοῖς ἔδωκεν«, ἵνα οἱ μαθηταὶ δῶσι »τοῖς ὄχλοις«, μὴ χωροῦσιν ἀπ᾿ λαβεῖν ἀλλὰ μόγις διὰ τῶν μαθητῶν δεχομένοις τοὺς τῆς εὐλογίας Ἰησοῦ ἄρτους καὶ οὐδὲ τούτους πάντας ἐσθίουσι χορτασθέντες γὰρ οἱ ὄχλοι καταλελοίπασι »τὸ περισσεῦον« ἐν κοφίνοις οὖσι πλήρεσι δώδεκα), ***

11.5Bunları aktarmamızın sebebi elimizdeki sözdür: İsa öğrencileri halktan ayırıp onları kayığa binmeye ve kendisi halkı gönderinceye kadar önünden karşıya geçmeye zorladı. Çünkü halk karşıya geçemiyordu; zira onlar gizemli anlamda İbrani değildi ve İbrani “karşıya geçen” anlamına gelir. Bu, İsa'nın öğrencilerinin işiydi; yani karşıya geçip “geçici” olan “görünür” ve bedensel şeylerin ötesine aşmak, “görünmeyen” ve “ebedî” şeylere ulaşmak. Halk olduğu için karşıya geçemeyen halka, İsa'nın verdiği yeterli iyilik, İsa tarafından gönderilmekti. Bu göndermeyi yalnız Mesih yapabilir; İsa'nın kutsadığı ekmeklerden önce yemeyen hiç kimse gönderilemez. İsa'nın buyurduğunu yapmayan ve açıkladığımız gibi “çimenlere” oturmayan kimse de İsa'nın kutsadığı ekmekleri yiyemez. Ama “ıssız bir yere tek başına çekilen” İsa'nın ardından kendi şehirlerinden gitmeyen halk bunu da yapamaz.

Daha önce öğrenciler “halkı” göndermesini rica ettiklerinde, onları kutsanmış ekmeklerle doyurmadan göndermedi. Şimdi ise önce öğrenciler kayığa binmeye zorlanınca halkı gönderir; onları aşağıda bir yerde bulunurken gönderir, çünkü ıssız yer aşağıdadır. Kendisi ise dua etmek için dağa çıktı. Şuna da dikkat etmeliyiz: İsa, beş binin doyurulmasından hemen sonra öğrencileri kayığa binmeye ve kendisinden önce karşıya geçmeye zorladı. Ancak öğrenciler İsa'dan önce karşıya geçemediler. Denizin ortasına kadar vardılar, rüzgâr karşıdan estiği için kayık dalgalarla boğuşuyordu ve “gecenin dördüncü nöbetinde” İsa yanlarına gelince korktular. İsa kayığa binmeseydi öğrencilere karşı esen rüzgâr dinmez, yolcular “geçip” karşıya varamazlardı. Belki de kendisi olmadan karşıya geçilemeyeceğini onlara tecrübeyle öğretmek isteyerek kayığa binmeye ve önünden karşıya geçmeye zorlamıştır. Denizin ortasından öteye geçemeyince de görünüp yazılı olanları yaparak, karşıya geçenin İsa onunla birlikte yol alırsa oraya vardığını öğretmiştir.

Peki İsa'nın öğrencileri binmeye zorladığı kayık nedir? Belki de sınavların ve sıkıntıların mücadelesidir. Kişi bu mücadeleye Logos tarafından zorlanarak ve adeta istemeyerek girer; çünkü Kurtarıcı öğrencilerini, dalgalar ve karşıdan esen rüzgârla sarsılan bu kayıkta eğitmek ister.

11.5

Οὗ δὲ ἕνεκεν ταῦτα παρειλήφαμεν, ἐστὶ τὸ προκίμενον ὅτι, χωρίσας ὁ Ἰησοῦς τῶν ὄχλων τοὺς μαθητὰς ἠνάγκασεν αὐτοὺς ἐμβῆναι εἰς τὸ πλοῖον καὶ προάγειν αὐτὸν εἰς τὸ πέραν, ἕως οὗ ἀπολύσει αὐτὸς τοὺς ὄχλους. οὐ γὰρ ἠδύναντα οἱ ὄχλοι εἰς τὸ πέραν ἀπελθεῖν, ὡς οὐ μυστικῶς Ἑβραῖοι οἴτινες ἑρμηνεύονται ΠΕΡΑΤΙΚΟΙ) · ἀλλὰ τοῦτο ἔργον ἦν τῶν Ἰησοῦ μαθητῶν, λέγω δέ ⟨τὸ⟩ εἰς τὸ πέραν καὶ ὐπερβῆναι »τὰ βλεπόμενα« καὶ σωματικὰ ὠς »πρόσκαιρα«, φθάσαι δέ ἐπὶ τὰ μὴ βλεπόμεν καὶ αἰώνια«. εὐεργεςσία οὖν αὐτάρκης ἦν τοῖς ὄχλοις ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ ὐτοῖς διδομένη, μὴ δυναμένοις διὰ τὸ ὄχλους εἶναι) ἀπελθεῖν εἰς τὸ πέραν, ἀπολυθῆναι ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ. ἥντινα ἀπόλυσιν οὐδεὶς ἔχει ἐξουσίαν ἀπολύειν ἢ ὁ Χριστὸς μόνος, καὶ οὐχ οἶόν τέ ἐστιν ἀπολυθῆναί τινα μὴ πρότερον φαγόντα ἄρτων ὧν ὁ Ἰησοῦς εὐλογεῖ, οὐχ οἶόν τε δὲ Ε; τῶν ἄρτων τῆς εὐλογίας Ἰησοῦ εἰ μὴ ὡς ἐκέλευσεν ὁ Ἰησοῦς ποιήσοντα κοὶ ἀνακλιθέντα »ἐπὶ τοῦ χόρτου« ὡς ἀποδεδώκαμεν). ἀλλ᾿ οὐδὲ τοῦτο οἷόν τε ποιῆσαι τοὺς ὄχλους μὴ ἀκολουθήσαντας τῷ Ἰησοῦ ἀπὸ τῶν ἰδίων πόλεων »ἀναχωρήσαντι εἰς ἔρημον τόπον κοτ’ ἰδίαν«. καὶ πρότερον μέν ἀξιούμενος ὑπὸ τῶν μαθητῶν ἀπολῦσαι »τοὺς ὄχλους«, οὐκ ἀπέλυσεν, ἕως ἔθρεψε τοῖς ἄρτοις τῆς εὐλογίας · νῦν δὲ ἀπολύει, τῶν μαθητῶν πρότερον ἀναγκασθέντων ἐμβῆναι εἰς τὸ πλοῖον , καὶ ἀπολύει αὐτοὺς κάτω που τυγχάνοντας κάτω γὰρ ἡ ἔρημος) · αὐτὸς δὲ ἀνέβη εἰς τὸ ὄρος προσεύξασθαι. καὶ τοῦτο δὲ παρατηρητέον, ὅτι εὐθέο)ς μετὰ τό τραφῆναι τοὺς πεντακισχιλίους ἠνάγκασεν ὁ Ἰησοῦς τοὺς μαθητὰς ἐμβῆναι εἰς τὸ πλοῖον καὶ προάγειν αὐτὸν εἰς τὸ πέραν. πλὴν οὐ δεδύνηνται οἱ μαθηταὶ προάγειν τὸν Ἰησοῦν εἰς τὸ πέραν, ἀλλὰ μέχρι τοῦ μέσου τῆς θαλάσσης φθάσαντες, βασανιζομένου τοῦ πλοίου τῷ τὸν ἄνεμον αὐτοῖς εἶναι ἐναντίον, ἐφοβήθησαν, »περὶ τετάρτην φυλακὴν« τῆς νυκτὸς ἐλθόντος πρὸς αὐτοὺς τοῦ Ἰησοῦ. καὶ εἰ μὴ ἀναβεβήκει εἰς τὸ πλοῖον ὁ Ἰησοῦς, οὔτ’ ἄν ὁ τοῖς πλέουσι μαθηταῖς ἐναντιούμενος ἐπαύσατο ἄνεμος οὔτ’ ἄν »διαπεράσαντες ἦλθον« εἰς τὸ πέραν οἱ πλέοντες. καὶ τάχα βουλάμενος τῇ πείρᾳ αὐτοὺς διδάξαι, ὅτι οὐχ οἶόν τέ ἐστι χωρὶς αὐτοῦ ἀπελθεῖν εἰς τὸ πέραν, ἠνάγκασε μὲν ἐμβῆναι εἰς τὸ πλοῖον καὶ προάγειν αὐτὸν εἰς τὸ πέραν· μὴ δυνηθεῖσι δ’ αὐτοῖς πλέον τοῦ μέσου τῆς θαλάσσης διελθεῖν ἐπιφανεὶς καὶ ποιήσας τὰ γεγραμ΄μένα, ἔΜεν ὅτι ὁ εἰς τὸ πέραν γιγνόμενος Ἰησοῦ αὐτῷ συμπλέοντος φθάνει ἐκεῖ. τί δὲ τὸ πλοῖον, εἰς ὁ ἠνάγκασεν ἐμβῆναι τοὺς μαθητὰς ὁ Ἰησοῦς, ἤ τάχα ὁ τῶν πειρασμῶν καὶ περιστάσεων ἀγών, εἰς ὅν ἀναγκαζόμενός τις ὑπὸ τοῦ λόγου καὶ οἱονεὶ οὐΧ ἑκὼν ἔρχεται, βουλομένου τοῦ σωτῆρος γυμνάσασθαι τοὺς μαθητὰς ἐν τῷ βασανιζομένῳ τούτῳ πλοίῳ ὑπὸ τῶν κυμάτων καὶ τοῦ ἐναντίου ἀνέμου; Ἐπειδὴ δέ εὐθέως ἠνάγκασε τοὺς μαθητὰς ἐμβῆναι εἰς τὸ πλοῖον καὶ προάγειν αὐτὸν εἰς τὸ πέραν, ὀλίγον ⟨δ᾿⟩ τὴν λέΞιν ἀνέγραψε κοὶ ὀ Μᾶρκος ποιήσας · »καὶ εὐθέως ἠνάγκασε τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ ἐμβῆναι εἰς τὸ πλοῖον καὶ προάγειν αὐτὸν εἰς τὸ πέραν εἰς Βηθσαϊδᾶ«), ἀναγκαῖον ἐπιστῆσαι τῷ ἠνάγκασεν, ἐπὰν πρότερον ἴδωμεν τὰ τῆς παραλλαγῆς Παραλλαγῆς τοῦ Μάρκου, ὡρισμένον πλεῖον ἐμφαίνοντος διὰ τῆς τοῦ ἄρθρου προσθήκης · οὐ γὰρ ταὐτὸν ἐμφαίνεται ἀπὸ τοῦ εὐθέως ἠνάγκασε τοὺς μαθητός, ἔχει δέ τι πλεῖον τὸ »τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ« παρὰ τῷ Μάρκῳ γεγραμμένον παρὰ τὸ ἁπλῶς τοὺς μαθητάς. τάχα οὖν ἕνα καὶ τῇ λέξει Παραστῶμεν, οἱ μέν μαθηταὶ δυσαποσπάστως ἔχοντες τοῦ Ἰησοῦ οὐδὲ κατὰ τὸ τυχὸν αὐτοῦ χωρίζεσθαι δύνανται, βουλόμενοι παρεῖναι αὐτῷ· ὁ δέ κρίνας αὐτοὺς πεῖραν λαβεῖν κυμάτων κοὶ ἐναντίου ἀνέμου, οὐκ ἄν γενομένου εἰ ἦσαν μετὰ τοῦ Ἰησοῦ, ἀνάγκην αὐτοῖς ἐπήρτησε χωρισθεῖσιν αὐτοῦ ἐμβῆναι εἰς πλοῖον. ἀναγκάζει μέν οὖν τοὺς μαθητὰς ἐμβῆναι εἰς τὸ πλοῖον τῶν πειρασμῶν ὁ σωτὴρ καὶ προάγειν αὐτὸν εἰς τὸ πέραν κοὶ ἐπέκεινα τῶν περιστάσεων διὰ τὸ νικᾶν αὐτὰς γενέσθαι. οἱ δὲ εἰς τὸ μέσον τῆς θαλάσσης κοὶ τῶν ἐν πειρασμοῖς γενόμενοι κυμάτων , καὶ τῶν ἐναντίων ἀνἐμων κωλυόντων αὐτοὺς ἀπελθεῖν εἰς τό πέραν, παλαίοντες οὐ δεδύνηνται χωρὶς τοῦ Ἰησοῦ νικῆσαι τὰ κύματα καὶ τὸν ἐναντίον ἄνεμον καὶ φθάσαι εἰς τὸ πέραν. διόΠερ ἐλεήσας αὐτοὺς ὁ λόγος πάντα τὰ παρ’ ἑαυτοῖς πράξαντας, ἔνα εἰς τὸ πέραν γένωνται, ἦλθε πρὸς αὐτοὺς περιπατῶν ἐπὶ τὴν θάλασσαν, αὐτῷ μὴ ἔχουσαν κύματα οὐδέ ἄνεμον ἐναντιοῦσθαι δυνάμενον, εἰ καὶ ἐβούλετο. κοὶ γὰρ οὐ γέγραπται ἦλθε πρὸς αὐτοὺς περιπατῶν ἐπὶ τὰ κύματα, ἀλλ᾿ ἐπὶ τὰ ὕδατα. ὁ δέ Πέτρος εἶπε· κέλευσόν με ἐλθεῖν πρός σε, οὐκ ἐΠὶ τὰ κύματα, ἀλλ᾿ ἐπὶ τὰ ὕδατα· ὅστις κατὰ τὰς ἀρχὰς εἰπόντος αὐτῷ τοῦ Ἰησοῦ ἐλθέ) καταβὰς ἀπὸ τοῦ πλοίου περιεπάτησεν, οὐκ ἐπὶ τὰ κύματα, ἀλλ᾿ ἐπὶ τὰ ὕδατα, ἐλθεῖν πρὸς τὸν Ἰησοῦν, ἐΠεὶ δέ ἐδίστασεν, εἶδεν ἰσχυρὸν τὸν ἄνεμον, οὐκ ὄντα ἰσχυρὸν τῷ ἀποθεμένῳ τὴν ὀλιγοπιστίαν καὶ τὸν δισταγμόν. καὶ ἀναβάντος τοῦ Ἰησοῦ μετὰ Πέτρου εἰς τὸ πλοῖον, ἐκόπασεν ὁ ἄνεμος, μηδὲν ἔτι δυνάμενος ἐνεργεῖν εἰς οὐτὸ ἀναβάντος τοῦ Ἰησοῦ.

11.6“Öğrenciler karşıya geçip Ginnesar topraklarına geldiler.” Bu adın anlamını bilseydik, ondan da elimizdeki sözün açıklaması için bir yarar sağlardık. “Tanrı sadık olduğu” ve halkın gücünün üstünde sınanmasına izin vermediği için Tanrı'nın Oğlu'nun nasıl davrandığına bak: Öğrencileri, daha güçlü oldukları ve denizin ortasına ulaşıp dalgaların işkencesine dayanabilecekleri için kayığa binmeye zorladı. Ta ki ilahî görüşe layık olsunlar, İsa'yı görsünler, konuşmasını duysunlar, o kayığa binince de karşıya geçip Ginnesar topraklarına varsınlar. Halkı ise, daha zayıf oldukları için kayığı, dalgaları ve karşıt rüzgârı tecrübe etmeden gönderdi ve dua etmek üzere tek başına dağa çıktı. Neyin için dua etti? Belki halk için, kutsanmış ekmeklerden sonra gönderildikten sonra İsa'nın göndermesine aykırı bir şey yapmasınlar diye; öğrenciler için de, kayığa binmeye ve önünden karşıya geçmeye zorlananlar denizde kayığı sarsan dalgalardan ve karşıt rüzgârdan zarar görmesinler diye. Cesaretle söyleyebilirim ki İsa'nın Babaya öğrencileri için ettiği dua sayesinde, deniz, dalgalar ve karşıt rüzgâr onlara karşı koysa da hiçbir zarar görmemişlerdir.

Daha basit olan okur anlatıyla yetinsin. Biz ise sınavların zorunluluklarına düştüğümüzde, İsa'nın bizi önünden karşıya geçirmek isteyerek kayığa binmeye zorladığını hatırlayalım. Çünkü dalgaların ve karşıt rüzgârın sınavlarına katlanmayan kişi karşıya ulaşamaz. Sonra çevremizi saran işlerin çok ve zor olduğunu görüp yorularak onları bir dereceye kadar aştığımızda, kayığımızın o an denizin ortasında olduğunu düşünelim; dalgalar onu sarsıyor ve bizi “iman konusunda” ya da aretēlerden birinde batırmak istiyor. Kötü olanın ruhunun işlerimize karşı koyduğunu gördüğümüzde, rüzgârın o zaman bize karşı olduğunu anlayalım. Bunları yaşayarak sınavların karanlığının gecesinde üç nöbet geçirdiğimizde, yani elimizden geldiğince iyi mücadele edip kendimizi “iman konusunda” ya da aretēlerden birinde batmaktan koruyarak, birinci nöbette karanlığın ve kötülüğün babasını, ikinci nöbette onun oğlunu, “Tanrı denen ya da tapınılan her şeye” karşı çıkıp kendini yücelteni, üçüncü nöbette de Kutsal Ruh'a karşı olan ruhu aştığımızda, inanalım ki dördüncü nöbette, “gece ilerleyip gün yaklaştığında” Tanrı'nın Oğlu yanımıza gelecek ve üzerinde yürüyerek denizi bizim için yatıştıracaktır. Logos bize göründüğünde, Kurtarıcı'nın aramıza geldiğini açıkça kavramadan önce hâlâ hayalet gördüğümüzü sanarak telaşlanacak ve korkudan bağıracağız. Ama o hemen bize konuşup “Cesur olun, benim, korkmayın” diyecektir.

“Cesur olun” sözüyle aramızdan daha ateşli bir Petrus çıkarsa, “yetkinliğe” yürüyen ama henüz yetkin olmayan bu kişi, kendisini sarsan sınavın dışına çıkar gibi kayıktan iner ve İsa'ya gitmek isteyerek başta suların üzerinde yürür. Ama imanı hâlâ kıt olduğu ve kuşku duyduğu için rüzgârın şiddetini hissedecek, korkacak ve batmaya başlayacaktır. Ancak batmayacaktır, çünkü yüksek sesle İsa'yı çağırıp “Rabbim, beni kurtar” diyecektir. Sonra böyle bir Petrus “daha konuşurken” ve “Rabbim, beni kurtar” derken, Logos hemen elini uzatıp ona yardım edecek, batmaya başlayan kişiyi tutacak, iman kıtlığını ve kuşkusunu da azarlayacaktır. Ancak dikkat et: “Ey imansız” değil, “Ey imanı kıt” demiştir; “Neden kuşkulandın?” da denmiştir, çünkü imandan bir parçası olduğu hâlde zıttına da eğilim göstermiştir.

11.6

Καὶ τότε οἱ μαθηταὶ διαπεράσαντες ἦλθον εἰς τὴν γῆν Γενησαρέτ , ἧς τὴν ἑρμηνείαν εἰ ἔγνωμεν, καὶ ἀπ᾿ αὐτῆς ὠνάμεθα ἄν τι πρὸς τὴν τῶν προκειμένων διήγησιν. παρατήρει δέ ἐπεὶ »πιστὸς ὁ θεός«, οὐκ ἐῶν πειρασθῆναι τοὺς ὄχλους ὑπέρ ὃ δύνανται), τίνα τρόπον ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ τοὺς μὲν μαθητὰς ἠνάγκασεν ἐμβῆναι εἰς τὸ πλοῖον , ὡς ἰσχυροτέρους καὶ δυναμένους ἐπὶ τὸ μέσον τῆς θαλάσσης φθάσαι καὶ ὑπομεῖναι τὴν ἀπὸ τῶν κυμάτων βάσανον (ἕως ἄξιοι τῆς θείας γένωνται καὶ ἴδωσι τὸν Ἰησοῦν καὶ ἀκούσωσιν <λαλοῦντος αὐτοῦ καὶ ἀναβάντος αὐτοῦ διαπεράσει καὶ ἐλθεῖν εἰς τὴν γῆν Γενησαρέτ), τοὺς δὲ ὄχλους ἀπολύσας , οὐ λαβόντας πεῖραν ὡς ἀσθενεστέρους πλοίου κοὶ κυμάτων καὶ ἐναντιουμένου ἀνέμου, ἀνέβη εἰς τὸ ὄρος κατ᾿ ἰδίον προσεύξασθαι. περὶ τίνος δέ προσεύξασθαι, ἢ τάχα περὶ μὲν τῶν ὄχλων, ἵνα ἀπολυθέντες μετὰ τοὺς τῆς εὐλογίας ἄρτους μηδὲν ἐναντίον τῇ ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ ἀπολύσει πράξωσι, περὶ δέ τῶν μαθητῶν, ἔνα ἀναγκασθέντες ὑπ᾿ αὐτοῦ ἐμβῆναι εἰς τὸ πλοῖον καὶ προάγειν αὐτὸν εἰς τὸ πέραν μηδὲν πάθωσιν ἐν τῇ θαλάσσῃ, μήθ’ ὑπὸ τῶν βασανιζόντων τὸ πλοῖον αὐτῶν κυμάτων μήθ’ ὑπὸ τοῦ ἐναντίου ἀνέμου; καὶ θαρρήσας εἴποιμι ἄν ὅτι ὅτι τὴν τοῦ Ἰησοῦ πρὸς τὸν πατέρα περὶ τῶν μαθητῶν εὐχὴν οὐδὲν πεπόνθασιν οὗτοι, θαλάσσης κοὶ κυμάτων καὶ ἐναντίου ἀνέμου αὐτοῖς ἀντιπρασσόντων. Ὁ μέν οὖν ἁπλούστερος ἀρκείσθω τῇ ἱστορίᾳ· ἡμεῖς δέ, δέ, ποτε ἀνάγκαις πειρασμῶν περιπίπτομεν, ἀναμιμνησκώμεθα ὅτι ἠνάγκασεν ἡμᾶς ὁ Ἰησοῦς ἐμβῆναι εἰς τὸ πλοῖον, αὐτὸν βουλόμενος ἡμᾶς προάγειν εἰς τὸ πέραν. οὐ γὰρ δυνατὸν μὴ πειρασμοὺς ὑπομείναντος κυμάτων καὶ ἀνέμου ἐναντίου εἰς τὸ πέραν φθάσοι. εἶτ᾿ ἐπειδὰν ἴδωμεν πολλὰ τὰ περιεστηκότα ἡμᾶς πράγματα καὶ χαλεπὰ καὶ κάμνοντες μετρίως αὐτὰ ἐπὶ ποσὸν διανηξώμεθα, λογιζώμεθα ὅτι τὸ πλοῖον ἡμῶν μέσον ἐστὶ τῆς θαλάσσης τότε, βασανιζόμενον ὑπὸ τῶν κυμάτων βουλομένων ἡμᾶς ναυαγῆσαι »περὶ τὴν πίστιν« ἤ τινα τῶν ἀρετῶν. ἀλλ᾿ ἐπὰν τὸ πνεῦμα τοῦ πονηροῦ βλέπωμεν ἀντιπρᾶττον ἡμῶν τοῖς πράγμασιν, ἐννοήσωμεν ὅτι τότε ἡμῖν ἐναντίος ἐστὶν ὁ ἄνεεμος. ἐπὸν οὖν ταῦτα πάσχοντες τρεῖς φυλακὰς τῆς νυκτὸς τοῦ ἐν τοῖς πειρασμοῖς σκότους διανύσωμεν, κατὰ τὸ δυνατὸν ἀγωνιζόμενοι καλῶς καὶ τηροῦντες ἑαυτοὺς πρὸς τὸ μὴ ναυαγῆσαι »περὶ τὴν πίστιν« ἤ τινα τῶν ἀρετῶν, πρώτην φυλακὴν τὸν πατέρα τοῦ σκότους καὶ τῆς κακίας, καὶ δευτέραν τὸν υἱὸν αὐτοῦ τὸν ἀντικείμενον καὶ ἐπαιρόμενον »ἐπὶ πάντα λεγόμενον θεὸν ἢ σέβασμα«, καὶ τρίτην τὸ ἐναντίον τῷ ἁγίῳ πνεύματι πνεῦμα, τότε πιστεύωμεν ὅτι τετάρτης φυλακῆς, ὅτε »ἡ νὺξ προέκοψεν ἡ δὲ ἡμέρα ἤγγικεν«, ἐλεύσεται πρὸς ἡμᾶς ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ, ἶν’ εὐτρεπίσῃ ἡμῖν τὴν θάλασσαν περιπατῶν ἐπ αὐτῆς. καὶ ἐπὰν ἴδωμεν τὸν λόγον ἡμῖν ἐπφανιζόμενον, ταραχθησόμεθα μὲν πρὶν τρανῶς καταλαβεῖν ὅτι ὁ σωτὴρ ἡμῖν ἐπιδεδήμηκεν, οἰόμενοι ἔτι φάντασμα θεωρεῖν, καὶ φοβούμενοι κεκραξόμεθα· ἀλλ᾿ αὐτὸς εὐθέως ἡμῖν λαλήσει λέγων· θαρσεῖτε, ἐγώ εἰμι, μὴ φοβεῖσθε. καὶ θερμότερον κινούμενος ἀπὸ τοῦ θαρσεῖτε εἴ τις ἐν ἡμῖν εὑρεθείη Πέτρος, ὁδεύων μέν »ἐπὶ τὴν τελειότητα« οὐδέπω δέ τοιοῦτος γεγενημένος, καταβὰς ἀπὸ τοῦ πλοίου, ὡς ἔξω τοῦ πειρασμοῦ γινόμενος ἐκείνου ἐν ᾧ ἐβασανίζετο, περιπατήσει μέν κατ’ ἀρχὰς βουλόμενος ἐλθεῖν πρὸς τὸν Ἰησοῦν ἐπὶ τὰ ὕδατα, ὡς ἔτι δέ ὀλιγόπιστος καὶ ὡς ἔτι διστάζων ἄψεται ἰσχυρὸν τὸν ἄνεμον καὶ φοβηθήσεται κοὶ ἄρξεται μὲν καταποντίζεσθαι, οὐ πείσεται δέ τοῦτο διὰ τὸ τὸν Ἰησοῦν μεγάλῃ καλεῖν φωνῇ καὶ λέγειν αὐτῷ· κύριε, σῶσόν με. εἶτ᾿ εὐθέως »ἔτι λαλοῦντος« τοῦ τοιούτου Πέτρου καὶ λέγοντος· κύριε, σῶσόν με, ἐκτενεῖ τὴν χεῖρα ὁ λόγος, ὀρέγων τῷ τοιούτῳ βοήθειαν, κοὶ ἐπιλήψεται αὐτοῦ ἀρξαμένου καταποντίζεσθαι καὶ ὀνειδίσει αὐτῷ ἐπὶ τῇ ὀλιγοπιστίᾳ καὶ τῷ δισταγμῷ. πλὴν τήρει ὅτι οὐκ εἶπεν · ἄπιστε, ἀλλά · ὀλιγόπιστε, καὶ ὅτι λέλεκται · εἰς τί ἐδίστασας, ἔχων μέν τι τῆς πίστεως, κλίνων δὲ καὶ πρὸς τὸ ἐναντίον οὐτῇ;

11.7Bundan sonra İsa da Petrus da kayığa binecek, rüzgâr dinecek. Kayıktakiler nasıl tehlikelerden kurtulduklarını düşünüp secde edecek ve yalnızca, cinli iki adam gibi “Sen Tanrı'nın Oğlu'sun” demeyecek, “Sen gerçekten Tanrı'nın Oğlu'sun” diyeceklerdir. Bunu söyleyenler kayıktaki öğrencilerdir; çünkü öğrencilerden başkalarının bunu bulduğunu sanmıyorum.

Bütün bunların içinden geçip karşıya vardığımızda İsa'nın önden gitmemizi buyurduğu toprağa geleceğiz. Belki de şu sözde, İsa'nın kurtardığı bazı kişiler hakkında dile getirilemez, gizli bir sır vardır: “O yerin insanları (yani karşı yakadaki yerin insanları) onu tanıyınca bütün çevreye (karşı yakanın kendisine değil, çevresine) haber gönderdiler ve bütün hastaları ona getirdiler.” Dikkat et: Ona yalnız birçok hastayı değil, o çevredeki bütün hastaları getirdiler. Ona getirilen hastalar “Yalnız giysisinin eteğine dokunalım” diye ona yalvardılar. Ondan bu lütfu istediler, çünkü “on iki yıldır kanaması olan” ve “arkadan yaklaşıp giysisinin eteğine dokunan” kadın gibi değildiler; o kadın içinden “Yalnız giysisine dokunsam kurtulurum” diyordu. Giysisinin eteğiyle ilgili sözlerdeki uyuma dikkat et. Bu yüzden “kanaması hemen durdu.” Ginnesar topraklarının çevresinden gelenler ise, ki İsa ile öğrencileri oraya karşıya geçip gelmişlerdi, İsa'ya kendiliklerinden gelmediler, onları haber gönderenler getirdi; çünkü çok hasta olduklarından kendileri gelemiyorlardı. Kanaması olan kadın gibi eteğe yalnız başlarına da dokunmadılar, onlar yalvardıktan sonra dokundular. Yine de bunlardan dokunanların hepsi kurtuldu. Burada söylenen “tamamen kurtuldular” sözü ile o kadının kurtulması arasında bir fark olup olmadığına (kadına “İmanın seni kurtardı” denmiştir) sen de dikkat edeceksin.

11.7

καὶ ἐπὶ τούτοις γε Λ·οὶ ὁ Ἰησοῦς καὶ ὁ Πέτρος ἀναβήσονται εἰς τὸ πλοῖον καὶ κοπόσει ὁ ἄνεμος καὶ οἱ ἐν τῷ πλοίῳ ἐννοήσαντες ἀφ᾿ οἵων διεσώθησαν κινδύνων, προσκυνήσουσι λέγοντες, οὐκ ἁπλῶς· θεοῦ υἱὸς εἶ (ὡς καὶ οἱ δύο δαιμονιζόμενοι) ἀλλ᾿· ἀληθῶς θεοῦ υἱὸς εἶ· ὅπερ λέγουσιν οἱ ἐν τῷ πλοίῳ μαθηταί, οὐ γὰρ ἄλλους τῶν μαθητῶν νομίζω τοῦτο εὐρηκέναι. Ἐπὰν δὲ ἐν τούτοις ὅλοις γενώμεθα διαπεράσαντες, ἐλευσόμεθα εἰς τὴν γὴς, ἔνθα προάγειν ἡμῖν ἐκέλευσεν ὁ Ἰησοῦς. τάχα δὲ καὶ δηλοῦταί τι ἀπόρρητον καὶ κεκρυμμένον μυστήριον περί τινων σεσωσμένων ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ ἀπὸ τοῦ καὶ ἐπιγνόντες αὐτὸν οἱ ἄνδρες τοῦ τόπου ἐκείνου, δῆλον δ᾿ ὅτι τοῦ ἐν τῷ πέραν, ἀπέστειλαν εἰς ὅλην τὴν περίχωρον ἐκείνην, περίχωρον τοῦ πέραν (οὐκ ἐν αὐτῷ ⟨τῷ⟩ πέραν, ἀλλὰ περὶ αὐτό), καὶ προσήνεγκαν αὐτῷ πάντας τοὺς κακῶς ἔχοντας. ἐν τούτῳ δὲ τήρει ὅτι προσήνεγκαν αὐτῷ οὐ πολλοὺς κακῶς ἔχοντας μόνον, ἀλλὰ πάντας τοὺς ἐν τῇ περιχώρῳ ἐκείνῃ. οἱ δὲ προσενεχθέντες αὐτῷ κακῶς ἔχοντες παρεκάλουν αὐτὸν ἵνα κἂν μόνον ἅψωνται τοῦ κραστέδου τοῦ ἱματίου αὐτοῦ, χάριν ἀπ᾿ αὐτοῦ αἰτοῦντες ταύτην, ἐπεὶ μὴ ἦσαν ὁποία ἡ »αἱμορροοῦσα γυνὴ τὰ δώδεκα ἔτη« καὶ »προσελθοῦσα ὄπισθεν« καὶ ἁψαμένη »τοῦ κρασπέδου τοῦ ἱματίου αὐτοῦ«, ὅτι »ἔλεγεν ἐν ἑαυτῇ·εἰ μόνον ἅψομαι τοῦ ἱματίου αὐτοῦ, σωθῄσομαι« — τήρει γὰρ 〈τὸ σύμφωνον〉 ἐν τοῖς περὶ τοῦ κρασπέδου τοῦ ἱματίου αὐτοῦ—διὸ »παραχρῆμα ἔστη ἡ ῥύσις τοῦ αἵματος αὐτῆς«. οἱ δὲ ἀπὸ τῆς περιχώρου τῆς γῆς Γενησαρέτ, εἰς ἣν διαπεράσαντες ἦλθον ὁ Ἰησοῦς καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, οὐκ ἀφ᾿ ἑαυτῶν προσῆλθον τῷ Ἰησοῦ ἀλλὰ προσήχθησαν ὑπὸ τῶν ἀποστειλάντων, ἅτε μὴ δυνάμενοι διὰ τὸ σφόδρα κακῶς ἔχειν προσελθεῖν ἀφ᾿ ἑαυτῶν, καὶ οὐδὲ μόνοι ἥψαντο τοῦ κρασπέδου, ὡς ἡ αἱμορροοῦσα, ἀλλὰ παρακαλεσάντων ἐκείνων. πλὴν καὶ τούτων ὅσοι ἥψαντο διεσώθησαν. εἰ δὲ ἔστι τις διαφορὰ τοῦ διεσώθησαν ἐπὶ τούτων εἰρημένου πρὸς τὸ σωθῆναι ⟨ἐκείνην⟩ (εἴρηται γὰρ πρὸς τὴν αἱμορροοῦσαν· »ἡ πίστις σου σέσωκέ σε«), καὶ αὐτὸς ἐπιστήσεις.

11.8“O zaman Yeruşalim'den Ferisiler ve yazıcılar İsa'nın yanına gelip ‘Öğrencilerin neden ataların geleneğini çiğniyor? Ekmek yerken ellerini yıkamıyorlar’ dediler.”

Yeruşalim'den Ferisilerin ve yazıcıların hangi zamanda İsa'ya gelip “Öğrencilerin neden ataların geleneğini çiğniyor?” ve devamını söylediklerine dikkat eden, Matta'nın zorunlu olarak yalnızca Yeruşalim'den Ferisilerin ve yazıcıların Kurtarıcı'ya gelip bu soruları sorduğunu yazmakla kalmadığını, “O zaman Yeruşalim'den yanına geldiler” dediğini anlayacaktır. O hâlde “o zaman”ın ne zaman olduğunu düşünmeliyiz. İsa ile öğrencileri kayıkla “karşıya geçip Ginnesar topraklarına geldiklerinde”, İsa kayığa bindiğinden beri rüzgâr dinmişken, “o yerin insanları onu tanıyıp bütün çevreye haber gönderdiklerinde, bütün hastaları ona getirdiklerinde, yalnız giysisinin eteğine dokunmak için yalvardıklarında ve dokunanların hepsi tamamen kurtulduğunda”, işte o zaman Yeruşalim'den Ferisiler ve yazıcılar yanına geldiler. İsa'daki, “giysisinin eteğine” bile dokunanları iyileştiren kudret karşısında hayrete düşmediler; suç bulmaya hevesli olarak öğretmeni suçladılar. Üstelik Tanrı'nın buyruğunu çiğnemekle değil, Yahudi atalarının bir geleneğini çiğnemekle suçladılar. Muhtemelen bu suç bulmaya hevesli kimselerin bu suçlaması bile İsa'nın öğrencilerinin dindarlığını gösterir. Çünkü öğrenciler Ferisilere ve yazıcılara Tanrı'nın buyruklarını çiğnemekle ilgili hiçbir suçlama fırsatı vermiyordu. Suçladıklarını yakalayıp Tanrı'nın buyruğunu çiğnediklerini kanıtlayabilselerdi, İsa'nın öğrencilerine ataların buyruğunu çiğnedikleri suçlamasını yöneltmezlerdi.

Bunun, Musa'nın lafzî kanununa uyulması gerektiğini kanıtladığını sanma; çünkü İsa'nın öğrencileri o zamana kadar kanuna uyuyorlardı. Ölümüyle insanlar uğruna “bizim için lanetli” olan, Çile'den önce “bizi kanunun lanetinden kurtarmamıştı.” Pavlus da “Yahudileri kazanmak için” yerinde olarak “Yahudilere Yahudi” olduğuna göre, Yahudiler arasında yaşayan elçilerin, kanunun ruhanî anlamını kavrasalar bile uyum göstermelerinde garip bir şey var mıdır? Pavlus'un Timoteos'u sünnet etmesi ve Elçilerin İşleri'nde yazıldığı gibi kanuni bir adak gereği kurban sunması da böyledir. Ancak İsa'nın öğrencilerine Tanrı'nın buyruğu konusunda hiçbir suçlamaları olmayıp yalnız ataların tek bir geleneği hakkında suçlamaları olanların suç bulmaya pek hevesli olduğu açıktır. Bu heves, suçlamayı iyileşenlerin önünde yapmalarından özellikle bellidir; görünüşte öğrencilere, gerçekte ise öğretmene iftira etmek istiyorlardı. Ayrıca yıkanmak, dindarlık için zorunlu olan bir ata geleneğiydi. Çünkü ekmek yemeden önce yıkanmayanların ellerinin bayağı ve temiz olmadığını, suyla yıkananlarınkinin ise simgesel olarak değil, Musa'nın kanununa benzer biçimde temiz ve kutsal olduğunu sanıyorlardı. Biz ise onlardaki ataların geleneğine göre değil, akla uygun olarak eylemlerimizi arındırmaya çalışırız. Böylece dostumuz olmak isteyen İsa'dan istediğimiz “üç ekmeği” yiyeceğimiz zaman ruhlarımızın ellerini yıkarız. Çünkü ekmeklerden “bayağı” ve “yıkanmamış”, temiz olmayan ellerle almamalıyız.

11.8

Τότε προσέρχονται αὐτῷ ἀπὸ Ἱεροσολύμων Ξαρισαῖοι καὶ γραμματεῖς λέγοντες· διὰ τί οἱ μαθηταί σου παραβαίνουσι τὴν παράδοσιν τῶν πρεσβυτέρων; οὐ γὰρ νίπονται τὰς χεῖρας ὅταν ἄρτον ἐσθίωσιν (15, 1.2 [ — 9]). Ὁ παρατηρήσας κατὰ ποῖον καιρὸν προσῆλθον τῷ Ἰησοῦ ἀπὸ Ἱεροσολύμων Φαρισαῖον καὶ γραμματεῖς λέγοντες· διὰ τί οἱ μαθηταί σου παραβαίνουσι τὴν παράδοσιν τῶν καὶ τὰ ἑξῆς, εἴσεται ὅτι ἀναγκαίως ὁ Ματθαῖος οὐχ ἁπλῶς ἀνέγραψε προσεληλυθέναι τοὺς ἀπὸ Ἱεροσολύμων Φαρισαίους καὶ γραμματεῖς τῷ σωτῆρι πυνθανομένους αὐτοῦ τὰ ἐκκείμενα, ἀλλὰ πεποίηκε· τότε προσέρχονται αὐτῷ ἀπὸ Ἱεροσολύμων. πότε οὖν τότε, κατανοητέον. ἡνίκα »διαπεράσαντες ἦλθον εἰς τὴν γῆν Γενησαρὲτ« τῷ πλοίῳ ὁ Ἰησοῦς καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, κοπάσαντος τοῦ ἀνέμου ἀφ᾿ οὗ ἐπιβέβηκεν ὁ Ἰησοῦς τῷ πλοίῳ, καὶ ὅτ᾿ ἐπιγνόντες αὐτὸν οἱ ἄνδρες τοῦ τόπου ἐκείνου ἀπέστειλαν εἰς ὅλην τὴν περίχωρον ἐκείνην, καὶ προσήνεγκαν αὐτῷ πάντας τοὺς κακῶς ἔχοντας, καὶ παρεκάλουν ἵνα κἄν μόνον ἅψωνται τοῦ κρασπέδου τοῦ ἱματίου αὐτοῦ· καὶ ὄσοι ἥψαντο διεσώθησαν«, τηνικάδε προσῇλθον αὐτῷ ἀπὸ Ἱεροσολύμων Φαρισαῖοι καὶ γραμματεῖς, μὴ κααπλαγέντες τὴν ἐν τῷ Ἰησοῦ δύναμιν ἰασαμένην τοὺς κἄν »μόνον τοῦ κρασπέδου τοῦ ἱματίου αὐτοῦ« ἁψαμένους, φιλαιτίως δέ ἐγκαλοῦντες ἐπὶ τοῦ διδασκάλου, οὐ περὶ παραβάσεως ἐντολῆς θεοῦ ἀλλὰ παραδόσεως μιᾶς Ἰουδαϊκῶν πρεσβυτέρων. καὶ εἰκὸς ὅτι αὐτὸ τὸ τῶν φιλαιτίων ἔγκλημα παρίστησι τὴν τῶν μαθητῶν Ἰησοῦ εὐλάβειαν, μηδεμίαν ἀφορμὴν διδόντων ἐπιλήψεως ὡς περὶ παραβάσεως ἐντολῶν θεοῦ τοῖς Φαρισαίοις καὶ γραμματεῦσιν, οἵτινες οὐκ ἄν προσήνεγκαν τὸ περὶ παραβάσεως τοῖς μαθηταῖς Ἰησοῦ ἔγκλημα ὡς παραβαίνουσι τὴν ἐντολὴν τῶν πρεσβυτέρων , εἴπερ εἶχον ἐπιλαμβάνεσθαι τῶν ἐγκαλουμένων καὶ ἀποδεικνύναι αὐτοὺς παραβαίνοντας ἐντολὴν θεοῦ. Μὴ νομίσῃς δὲ ταῦτα κατασκευαστικὰ εἶναι τοῦ δεῖν τηρεῖσθαι τὸν κατὰ τὸ γράμμα Μωσέως νόμον, ἐπεὶ οἱ τοῦ Ἰησοῦ μαθηταὶ ἕως τότε αὐτὸν ἐφύλαττον · οὐ γὰρ πρὸ τοῦ παθεῖν »ἐξηγόρασεν ἡμᾶς ἐκ τῆς κατάρας τοῦ νόμου« ὁ ἐν τῷ παθεῖν ὑπέρ ἀνθρώπων γενόμενος ὑπέρ ἡμῶν κατάρα«. ἀλλ’ ὡσπερεὶ καθηκόντως καὶ Παῦλος τοῖς Ἰουδαίοις Ἰουδαῖος« ἐγένετο, »ἵνα Ἰουδαίους κερδήσῃ«, τί ἄτοπον τοὺς ἀποστόλους ἐν Ἰουδαίοις ποιουμένους τὰς διατριβάς, κἂν τὰ πνευματικὰ νοῶσι τοῦ νόμου, χρῆσθαι τῇ συμπεριφορᾷ, ὡς καὶ Παῦλος Τιμόθεον περιτεμὼν καὶ θυσίαν κατά τινα νομικὴν εὐχὴν προσαγαγών, ὡς ἐν ταῖς τῶν ἀποστόλων γέγραπται Πράξεσι πλὴν πάνυ φαίνονται φιλεγκλήμονες οἱ Περὶ μὲν ἐντολῆς θεοῦ μηδέν ἔχοντες ἐγκαλεῖν τοῖς Ἰησοῦ μαθηταῖς, μόνον δέ περὶ πρεσβυτέρων παραδόσεως μιᾶς. καὶ μάλιστα ἐμφαίνεται οὕτως τὸ φιλέγκλημον, ὅτι παρ᾿ αὐτοῖς τοῖς ἰαθεῖσιν ἀπὸ τοῦ κακῶς ἔχειν Προσάγουσι τὸ ἔγκλημα, τῷ μέν δοκεῖν κατὰ τῶν μαθητῶν τό δ’ ἀληθὲς τὸν διδάσκαλον διαβάλλειν προαιρούμενοι · ὅ⟨τι⟩ κοὶ παράδοσις ἦν τῶν πρεσβυτέρων τὸ νίπτεσθαι ὡς ἀναγκαῖον Πρὸς εὐσέβειαν. ᾤοντο γὰρ κοινὰς μέν καὶ ἀκαθάρτους εἶναι χεῖρας τὰς τῶν μὴ νιψαμένων πρὸ τοῦ ἀρτοφαγεῖν, καθαρὰς δέ καὶ ἁγίας γεγονέναι τὰς τῶν ἀποπλυνομένων ὕδατι, οὐ συμβολικῶς, ⟨ἀλλ᾿⟩ ἀνάλογον τῷ κατὰ τὸ Μωσέως νόμῳ. ἡμεῖς δέ οὐ κατὰ τὴν τῶν παρ’ ἐκείνοις πρεσβυτέρων παράδοσιν, ἀλλὰ κατὰ τὸ εὔλογον καθαίρειν πειρ(όμεθα ἑαυτῶν τὰς πράξεις καὶ οὕτως τὰς τῶν ψυχῶν νίπτεσθαι χεῖρας, ὅταν μέλλωμεν ἐσθίειν οὕς αἰτοῦμεν ἀπὸ τοῦ φίλου ἡμῖν θέλοντος εἶναι Ἰησοῦ »τρεῖς ἄρτους« · »κοιναῖς« γὰρ καὶ »ἀνίπτοις« κοὶ οὐ καθαραῖς χερσὶν οὐ χρὴ τῶν ἄρτων μεταλαμβάνειν.

11.9İsa onları Yahudi geleneği hakkında suçlamaz, Tanrı'nın en zorunlu iki buyruğu hakkında suçlar. Bunlardan biri On Söz'ün beşincisidir ve şöyledir: “Annene babana saygı göster ki iyi olasın ve Tanrın RAB'bin sana vereceği toprakta ömrün uzun olsun.” Öteki ise Levililer'de şöyle yazılmıştır: “Biri babasına ve annesine lanet ederse kesinlikle öldürülsün. Babasına ya da annesine lanet ettiği için suçludur.” Ama Matta'nın aktardığı “Babasına ya da annesine söven kesinlikle ölsün” sözünün aynısını görmek istediğimizden, bunun şu yerden alınıp alınmadığına dikkat et: “Babasına ya da annesine vuran kesinlikle öldürülsün” ve “Babasına ya da annesine söven kesinlikle öldürülsün.” Kanundan gelen bu iki buyruğun ifadeleri böyleydi. Matta ise onları kısmen, kısaltarak ve aynı sözcüklerle olmadan aktarmıştır.

Kurtarıcı'nın Yeruşalim'den gelen Ferisileri ve yazıcıları, kendi gelenekleri uğruna Tanrı'nın buyruğunu çiğnemekle suçlarken neyi kastettiğini düşünmeliyiz. Tanrı, “Annene babana saygı göster” demiş ve onlardan doğan kişiye ana babaya gereken saygıyı göstermeyi öğretmiştir. Ana babaya bu saygının bir parçası, yiyecek ve giyecek gibi günlük ihtiyaçlarını paylaşmak ve onlara verebileceği her şeyi vermekti. Ferisiler ve yazıcılar ise kanuna aykırı şöyle bir gelenek çıkarmışlardır; İncil'de pek açık olmayan bu geleneği, İbranilerden biri bize bu yerin durumunu anlatmasaydı biz de kavrayamazdık. Der ki bazen alacaklılar, parası olup da borcunu ödemek istemeyen hileci borçlulara rastlayınca, alacaklarını yoksullar adına Tanrı'ya adıyorlardı; yoksullara yardım etmek isteyen herkesin elinden geldiğince hazine sandığına attığı şeylerin hesabına geçiriyorlardı. Böylece bazen borçlulara kendi dillerinde “Bana olan borcun korban, yani adaktır; çünkü onu Tanrı'ya dindarlık adına yoksullara adadım” diyorlardı. Bunun üzerine borçlu artık insanlara değil, Tanrı'ya ve ona karşı dindarlığa borçlu olduğundan, istemese de borcunu ödemek zorunda kalıyordu; artık alacaklıya değil, alacaklı adına yoksulların hesabına, Tanrı'ya.

Alacaklının borçluya yaptığını, bazen bazı oğullar ana babalarına yapıyor ve onlara “Baba ya da anne, benden faydalanırsan bil ki bunu korbandan, Tanrı'ya adanmış yoksulların hesabından alıyorsun” diyorlardı. Ana babalar kendilerine verilen şeyin Tanrı'ya adanmış korban olduğunu duyunca, çok muhtaç olsalar bile oğullarından almak istemiyorlardı. İşte atalar halka şu geleneği öğretiyordu: Babasına ya da annesine, onlardan birine verilen şeyin korban, yani adak olduğunu söyleyen kişi, artık babasına ya da annesine yaşam ihtiyaçlarını vermekle yükümlü değildir. Kurtarıcı bu geleneği sağlıksız ve Tanrı'nın buyruğuna aykırı olarak çürütür. Çünkü Tanrı “Annene babana saygı göster” diyor, gelenek ise “Ana babasına verilecek şeyi korban olarak Tanrı'ya adayan kişi, onlara vererek saygı göstermekle yükümlü değildir” diyorsa, Tanrı'nın ana babaya saygı buyruğunun Ferisilerin ve yazıcıların geleneğiyle geçersiz kılındığı açıktır. Çünkü bu gelenek, ana babanın alacağı şeyi bir kez Tanrı'ya adayan kişinin onlara artık saygı göstermesi gerekmediğini söylüyordu. Para düşkünü Ferisiler, yoksullar bahanesiyle birinin ana babasına verilecek şeyleri de almak için böyle şeyler öğretiyorlardı. İncil de onların para düşkünlüğüne şöyle tanıklık eder: “Para düşkünü Ferisiler bütün bunları duyuyor ve onunla alay ediyorlardı.”

Bizim aramızda da ihtiyar denenlerden ya da halkın başında bulunanlardan biri, yoksullara, veren kişinin muhtaç yakınlarından daha çok vermek isterse ve verenler ikisini birden yapamazsa, Kurtarıcı'nın kendi gelenekleri uğruna Tanrı'nın sözünü geçersiz kıldıkları için azarladığı ikiyüzlü Ferisilerin kardeşi sayılır. Yoksulların hesabından hevesle bir şey almaktan, “başkalarının dindarlığını kazanç kapısı” saymaktan insanı caydıran yalnız bu sözler değildir; hain Yahuda hakkında yazılanlar da caydırır. O görünüşte yoksulları savunup öfkeyle “Bu koku üç yüz dinara satılıp yoksullara verilebilirdi” diyordu, gerçekte ise “hırsızdı ve para kutusu kendisindeydi, konulanları alıyordu.” Şimdi de kilisenin para kutusunu elinde tutup Yahuda gibi yoksullar lehine konuşan ve konulanları alan kişi, bunu yapan Yahuda'yla aynı payı kendine ayırsın. Şeytan, bu kötülükler ruhunda kangren gibi yayılınca, “Kurtarıcı'yı ele verme” düşüncesini “yüreğine koydu.” O bu konudaki “alevli oku” kabul edince, sonra şeytan bizzat ruhuna girerek onu doldurdu. Belki de Elçi “Bütün kötülüklerin kökü para sevgisidir” derken Yahuda'nın para sevgisini kastediyordu; çünkü bu, İsa'ya karşı yapılan bütün kötülüklerin köküdür.

11.9

Ὁ δέ Ἰησοῦς οὐκ ἐγκαλεῖ περὶ παραδόσεως αὐτοῖς Ἰουδαίων, ἀλλὰ περὶ τῶν ἐντολῶν θεοῦ ἀναγκαιοτάτων δύο, ὧν ἡ μέν ἑτέρα πέμπτη ἦν τῆς δεκαλόγου οὕτο)ς ἔχουσα · » τίμα τὸν πατέρα σου καὶ τὴν μητέρα σου, ἵν’ εὖ σοι γένηται, καὶ γένη μακροχρόνιος ἐπὶ τῆς γῆς ἧς κύριος ὁ θεός σου δίδωσί σοι«, ἡ δέ λοιπὴ ἐν τῷ Λευϊτικῷ τοῦτον ἐγέγραπτο τὸν τρόπον » ἐὰν ἄνθρωπος κακῶς εἴπῃ τὸν πατέρα αὐτοῦ κοὶ τὴν αὐτοῦ, θανάτῳ θανατούσθω · πατέρα αὐτοῦ ἢ μητέρα κακῶς εἶΠεν, ἔνοχος ἔσται«. ἀλλ᾿ ἐπεὶ αὐτὴν θέλομεν ἰδεῖν τὴν λέξιν, ἥν ἐξέθετο ὀ Ματθαῖος, ὅτι ὁ κακολογῶν πατέρα ἢ μητέρα θανάτῳ τελευτάτω, ἐπίστησον μήποτε ἐλήφθη ἀπὸ τοῦ τόπου ἔνθα γέγραπται · »ὅς τύπτει πατέρα αὐτοῦ ἢ μητέρα αὐτοῦ, θανάτῳ τελευτάτω« κοὶ ὁ κακολογῶν Μέρα αὐτοῦ ἢ μητέρα αὐτοῦ, θανάτῳ τελευτάτω«. οὕτως μέν οὖν εἶχον αἱ ἀπὸ τοῦ νόμου λέξεις περὶ τῶν δύο ἐντολῶν. ὁ δὲ Ματθαῖος ἐκ μέρους καὶ ἐπιτετμημένως αὐτὰς ἐξέθετο καὶ οὐκ αὐταῖς λέξεσι. Τί δὲ ἐγκαλεῖ τοῖς ἀπὸ Ἱεροσολύμων Φαρισαίοις καὶ γραμματεῦσιν ὁ σωτήρ, λέγων αὐτοὺς παραβαίνειν τὴν ἐντολὴν τοῦ θεοῦ διὰ τὴν ἑαυτῶν παράδοσιν , κατανοητέον. κοὶ ὁ μὲν θεὸς εἶπε· »τίμα τὸν πατέρα σου καὶ τὴν μητέρα σου«, διδάσκων τὴν δέουσαν τιμὴν ἀπονέμειν γονεῦσι τὸν ἐξ αὐτῶν γεννώμενον. ταύτης τῆς πρὸς τοὺς γονεῖς τιμῆς μέρος ἦν καὶ τὸ κοινωνεῖν αὐτοῖς τῶν βιωτικῶν χρειῶν εἰς διατροφὰς καὶ σκεπάσματα, καὶ εἴ τι ἄλλο οἶός τε ἦν χαρίζεσθαί ⟨τις⟩ τοῖς ἑαυτοῦ γονεῦσιν. οἱ δὲ Φαρισαῖοι καὶ οἱ γραμματεῖς τοιαύτην ἐναντιουμένην τῷ νόμῳ παράδοσιν ἐκδεδώκασιν, ἀσαφέστερον ἐν τῷ εὐαγγελίῳ κειμένην, ᾗ οὐδ᾿ αὐτοὶ ἐπιβεβλήκειμεν ἄν, εἰ μὴ τῶν Ἑβραίων τις ἐπιδέδωκεν ἡμῖν τὰ κατὰ τὸν τόπον οὕτως ἔχοντα. ἔσθ᾿ ὅτε, φησίν, οἱ δανεισταὶ δυστραπέλοις περιπίπτοντες χρεώσταις καὶ δυναμένοις μὲν μὴ βουλομένοις δὲ ἀποδιδόναι τὸ χρέος, ἀνετίθεσαν τὸ ὀφειλόμενον εἰς τὸν τῶν πενήτων λόγον, οἶς ἐβάλλετο εἰς τὸ γαζοφυλάκιον ὑπὸ ἑκάστου (ὡς ἐδύνατο) τῶν βουλομένων αὐτοῖς κοινωνεῖν. ἔλεγον οὖν ἔσθ᾿ ὅτε τοῖς ὀφείλουσι κατὰ τὴν οἰκείαν διάλεκτον· κορβᾶν ἐστιν ὃ ὀφείλεις μοι, τουτέστι δῶρον· ἀνέθηκα γὰρ αὐτὸ εἰς λόγον τῆς εἰς θεὸν εὐσεβείας τοῖς πένησιν. εἶτα ὁ χρεώστης, ὡς μηκέτι ἀνθρώποις, ἀλλὰ τῷ θεῷ ὀφείλων καὶ τῇ εἰς αὐτὸν εὐσεβείᾳ, οἱονεὶ συνεκλείετο πρὸς τὸ καὶ μὴ βουλόμενος ἀποδοῦναι τὸ χρέος, οὐκέτι μέν τῷ δανειστῇ, ἤδη δὲ εἰς τὸν λόγον τῶν πενήτων τῷ θεῷ ἐξ ὀνόματος τοῦ δανειστοῦ. ὅπερ οὖν ὁ δανειστὴς ἐποίει τῷ χρεώστῃ, τοῦτό ποτέ τινες τῶν υἱῶν τοῖς γονεῦσιν, καὶ ἔλεγον αὐτοῖς ὅτι, ἄν ἐξ ἐμοῦ ἐμοῦ ὠφεληθῇς, πάτερ ἢ μῆτερ, τοῦτο ἴσθι ἀπὸ τοῦ κορβᾶν λαμβάνειν, ἐκ τοῦ λόγου τῶν θεῷ ἀνακειμένων πενήτων. εἶτα ἀκούοντες οἱ γονεῖς ὅτι κορβᾶν ἐστιν ἀνακείμενον τῷ θεῷ τὸ διδόμενον αὐτοῖς, οὐκέτι ἐβούλοντο λαμβάνειν, εἰ καὶ πάνυ ἔχρῃζον τῶν ἀναγκαίων, ἀπὸ τῶν υἱέων. οἱ οὖν πρεσβύτεροι τοιαύτην παράδοσιν εἰς τοὺς ἀπὸ τοῦ λαοῦ ἔλεγον ὅτι, ὅστις ἄν τῷ πατρὶ ἢ τῇ μητρὶ εἴπῃ τὸ διδόμενόν τινι αὐτῶν κορβᾶν εἶναι καὶ δῶρον, οὗτος οὐκέτι ὀφειλέτης ἐστὶ πρὸς τὸν πατέρα ἢ τὴν μητέρα ἐν δόσει τῶν πρὸς τὰς τοῦ βίου χρείας. τούτην οὖν ἐλέγχει ὡς οὐχ ὑγιῶς ἔχουσαν παράδοσιν ὁ σωτήρ, ἀλλὰ ἐναντιουμένην τῇ ἐντολῇ τοῦ θεοῦ. εἰ γὰρ ὁ μέν θεὸς λέγει τὸ τίμα τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα, ἡ δέ παράδοσις ἔλεγεν· οὐκ ὀφείλει τιμᾶν τὸν πατέρα ἢ τὴν μητέρα τῇ δόσει ὁ ἀναθεὶς τῷ θεῷ ὡς κορβᾶν τὸ δοθησόμενον ἄν τοῖς γεγεννηκόσι, δῆλον ὅτι ἠκυροῦτο ἡ τοῦ θεοῦ Περὶ τιμῆς γονέων ἐντολὴ ὑπὸ τῆς τῶν Φαρισαίων καὶ γραμματέων παραδόσεως, λεγούσης μηκέτι δεῖν τιμᾶν τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρ(ι τὸν ἅπαξ ἀνατεθεικότα τῷ θεῷ ὅ ἔλαβον ἄν οἱ γεγεννηκότες. καὶ ὡς φιλάργυροί γε οἱ Φαρισαῖοι, ἶνα τῇ προφάσει τῶν πενήτων λαμβάνωσι καὶ τὰ δοθησόμενα ἄν τοῖς γονεῦσί τινος, τὰ τοιαῦτα ἐδίδασκον. καὶ μαρτυρεῖ γε αὐτῶν τῇ φιλαργυρίᾳ τὸ εὐαγγέλιον λέγον · »ἤκουον δὲ ταῦτα πάντα οἱ Φαρισαῖοι φιλάργυροι ὄντες, κοὶ ἐξεμυκτήριζον αὐτόν«. Εἴ τις οὖν καὶ τῶν λεγομένων ἐν ἡμῖν πρεσβυτέρων ἢ ὅπως ποτέ ἀρχόντων τοῦ λαοῦ μᾶλλον τῷ ὀνόματι τοῦ κοινοῦ βούλεται διδόναι τοῖς πένησιν ἤπερ τοῖς οἰκείοις τῶν διδόντων, εἰ τύχοιεν τῶν ἀναγκαίων χρῄζοντες καὶ μὴ δύναιντο οἱ διδόντες ἀμφότερα ποιεῖν, ἀδελφὸς ἄν οὗτος ἐνδίκως λέγοιτο τῶν ἀκυρωσάντων τὸν λόγον τοῦ θεοῦ διὰ τὴν παράδοσιν ἑαυτῶν Φαρισαίων κοὶ ἐλεγχθέντων ὑπὸ τοῦ σωτῆρος ὑποκριτῶν. καὶ σφόδρα γε ἀποτρεπτικά ἐστιν ἐκ τοῦ λόγου τῶν πενήτων λαμβάνειν τινὰ προθύμως καὶ νομίζειν »πορισμὸν εἶναι τὴν ἑτέρων εὐσέβειαν«, οὐ μόνα ⟨δὲ⟩ ταῦτα, ἀλλὰ καὶ τὰ περὶ τοῦ προδότου Ἰούδα γεγραμμένα, ὅς μὲν δοκεῖν ἐπρέσβευε περὶ τῶν πενήτων καὶ ἀγανακτῶν ἔλεγεν · »ἠδύνατο τὸ μύρον πραθῆναι δηναρίων τριακοσίων καὶ δοθῆναι πτωχοῖς«, τὸ δ’ ἀληθὲς »κλέπτης ἦν κοὶ τὸ γλωσσόκομον ἔχων τὰ βαλλόμενα ἐβάσταζεν«. εἴ τις οὖν καὶ νῦν τὸ τῆς ἐκκλησίας ἔχων γλωσσόκομον λέγει μέν ὡς καὶ ὁ Ἰούδας) ὑπέρ πενήτων, τὰ δέ βαλλόμενα βαστάζει, τὴν μερίδα ἑαυτῷ τιθείη μετὰ τοῦ ταῦτα πράξαντος᾿ Ἰούδα. δι᾿ ἅ ὡς γάγγραινα) νομὴν ἐσχηκότα ἐν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ ὁ διόβολος ἔβαλεν αὐτοῦ »εἰς τὴν καρδίαν« τὸν σωτῆρα παραδοῦναι, καὶ παραδεξάμενον »τὸ πεπυρωμένον« περὶ τούτου »βέλος« ὕστερον αὐτὸς εἰσελθὼν εἰς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ) ἐπλήρωσεν αὐτόν. καὶ τάχα ἐπὰν λέγη ὁ ἀπόστολος · »ῥίζα πάντων τῶν κακῶν ἐστιν ἡ φιλαργυρία«, διὰ τὴν Ἰούδα λέγει φιλαργυρίαν , ἥτις ῥίζα πόντων τῶν κακῶν ἐστι τῶν κατὰ τοῦ Ἰησοῦ.

11.10Ama elimizdeki söze dönelim. Kurtarıcı burada kanundan iki buyruğu kısaltarak aktarmıştır: Birini On Söz'den, yani Çıkış'tan, ötekini Levililer'den ya da Beş Kitap'ın başka bir yerinden. Sonra “Annene babana saygı göster” diyen Tanrı sözünü, “Babasına ya da annesine ‘Benden faydalanacağın şey adaktır’ diyen kimse babasına ya da annesine saygı göstermeyecek” diyerek nasıl geçersiz kıldıklarını açıkladığımıza göre, biri “Babasına ya da annesine söven kesinlikle ölsün” sözünün nasıl boşuna olmadığını sorabilir. Diyelim ki kişi, baba ve annesine saygı için verilecek şeyleri korban denen hazineye adayarak ana babasına saygı göstermiyor; peki Ferisilerin geleneği “Babasına ya da annesine söven kesinlikle ölsün” diyen buyruğu nasıl geçersiz kılar? Acaba babasına ya da annesine “Benden faydalanacağın şey adaktır” diyen kişi, onlara bir tür hakaret mi eder? Yani korban için adanmış şeyleri adayandan alan ana babasını tapınak hırsızı mı sayar?

Yahudiler, babasına ya da annesine söven kimseler olarak, babasına ya da annesine “Benden faydalanacağın şey adaktır” diyen oğulları kanuna göre cezalandırırlar. Siz ise tek geleneğinizle Tanrı'nın iki buyruğunu geçersiz kılıyorsunuz. Sonra da öğrencilerimi suçlamaktan utanmıyorsunuz. Onlar hiçbir buyruğu çiğnemiyorlar (“Rab'bin bütün buyruklarında ve kurallarında kusursuz yürüyorlar”), Tanrı'nın buyruğunu çiğnememek için dindarlıkla ataların geleneğini çiğniyorlar. Sizin de amacınız bu olsaydı, baba ve anneye saygı buyruğunu ve “Babasına ya da annesine söven kesinlikle ölsün” buyruğunu tutar, bu buyruklara aykırı olan ataların geleneğini tutmazdınız.

11.10

Ἀλλὰ γὰρ ἐπανέλθωμεν ἐπὶ τὰ προκείμενα, ἐν οἷς ὁ σωτὴρ δύο ἀπὸ τοῦ νόμου ἐπιτεμόμενος ἐντολὰς ἐξέθετο, τὴν μέν ἀπὸ τῆς δεκαλόγου ἀπὸ τῆς Ἐξόδου, τὴν δέ ἀπὸ τοῦ Λευϊτικοῦ ἢ τῶν ἄλλων ἀπό τινος τῶν ἐν τῇ Πεντατεύχῳ. εἶτα ἐπεὶ διηγησάμεθα πῶς ἠκύρωσαν τὸν λόγον τοῦ θεοῦ (φάσκοντα· τίμα τὸν πατέρα σου καὶ τὴν μητέρα σου) λέγοντες· οὐ τιμήσει τὸν πατέρα ἢ τὴν μητέρα αὐτοῦ, ὅς ἄν εἴπῃ τῷ πατρὶ ἢ τῇ μητρὶ αὐτοῦ· δῶρον ὅ ἐὰν ἐξ ἐμοῦ ὠφεληθῇς, ζητήσαι τις ἄν, πῶς οὐ παρέλκει τὸ ὁ κακολογῶν πατέρα ἢ μητέρα θανάτῳ τελευτάτω. ἔστω γάρ, οὐ τιμᾷ τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα τῷ καλουμένῳ κορβᾶν ἀνατιθεὶς τὰ δοθησόμενα ἂν εἰς τιμὴν πατρὸς κοὶ μητρός, πῶς οὖν ἡ τῶν Φαρισαίων παράδοσις ἀκυροῖ κοὶ τὸν λέγοντα· ὁ κακολογῶν πατέρα ἢ μητέρα θανάτῳ τελευτάτω; ἀλλὰ μήΠοτε ὅς ἐὰν εἴπῃ τῷ πατρὶ ἢ τῇ μητρί· δῶρον ὅ ἄν ἐξ ἐμοῦ ὠφεληθῇς ὡσπερεὶ λοιδορίαν ἐπιφέρει τῷ πατρὶ ἢ τῇ μητρί οἷον ἱεροσύλους λέγων τοὺς γονεῖς λαμβάνοντας τὰ ἀνακείμενα τῷ κορβᾶν ἀπὸ τοῦ ἀνατεθεικότος αὐτὰ αὐτῷ. Ἰουδαῖοι οὖν υἰοὺς ὡς κακολογοῦντας πατέρα ἢ μητέρα τοὺς λέγοντας τῷ πατρὶ ἢ τῇ μητρί· δῶρον, ὅ ἐὰν ἐξ ἐμοῦ ὠφεληθῇς κολάζουσι κατὰ τὸν νόμον· ὑμεῖς δέ τῇ ὑιᾷ ὑμῶν παραδόσει δύο ἐντολὰς τοῦ θεοῦ ἀκυροῦτε. εἶτα οὐκ αἰδεῖσθε ἐγκαλοῦντες τοῖς ἐμοῖς μαθηταῖς οὐδεμίαν μέν ἐντολὴν παραβαίνουσι πορεύονται γὰρ »ἐν πάσαις ταῖς ἐντολαῖς αὐτοῦ καὶ δικαιώμασιν ἀμέμπτως«), παραβαίνουσι δέ πρεσβυτέρων παράδοσιν εὐλαβείᾳ τοῦ μὴ παραβῆναι ἐντολὴν θεοῦ. ὅπερ εἰ καὶ ὑμῖν προέκειτο, τὴν μέν Περὶ τιμῆς πατρὸς κοὶ μητρὸς ἐντολὴν ἐφυλάξατε ἄν καὶ τὴν λέγουσαν ὁ κακολογῶν πατέρα ἢ μητέρα θανάτῳ τελευτάτω , τὴν δὲ ἐναντιουμένην ταῖς ἐντολαῖς ταύταις τῶν πρεσβυτέρων παράδοσιν οὐκ ἄν ἐφυλάξατε.

11.11Sonra, Yahudilerdeki ataların bütün geleneklerini peygamber sözleriyle kötülemek isteyerek Yeşaya'dan bir söz aktarmıştır. Bu söz aynen şöyledir: “RAB dedi ki: Bu halk ağzıyla bana yaklaşıyor” ve devamı. Daha önce söylediğimiz gibi Matta peygamberlik sözünü aynı kelimelerle yazmamıştır. İncil onu kullandığı için, elimizden geldiğince açıklamamız gerekiyorsa, daha yukarıdaki metni de alalım; sanırım bu metin, peygamberden alınıp İncil'e geçen sözü açıklamamız için bize yararlı biçimde korunmuştur. Yeşaya'daki söz başından itibaren şöyledir: “Gevşeyin ve kendinizden geçin. Şarapla ya da içkiyle olmadan sarhoş olun. Çünkü RAB size uyuşukluk ruhu içirdi; onların, peygamberlerinin ve gizli şeyleri gören önderlerinin gözlerini kapayacak. Bütün bu sözler size mühürlü bir kitabın sözleri gibi olacak. Onu okuma bilen birine verip ‘Bunu oku’ derlerse ‘Okuyamam, çünkü mühürlü’ diyecek. Bu kitap okuma bilmeyen birinin eline verilecek ve ona ‘Bunu oku’ diyecek; o da ‘Okuma bilmiyorum’ diyecek. RAB dedi ki: Bu halk bana yaklaşıyor” ve devamı, “Vay gizlice tasarı kuranlara! İşleri karanlıkta olacak” sözüne kadar.

İncil'deki metni alıp ondan önceki ve sonraki sözlerden bazılarını aktardım ki sözün, kendinden geçmiş, sarhoş olmuş ve “uyuşukluk ruhu” içirilmiş halkın “gözlerini” nasıl kapatmakla, aynı şekilde onların peygamberlerini ve “gizli şeyleri gördüğünü” iddia eden önderlerini nasıl kapatmakla tehdit ettiğini gösterelim. Sanırım Kurtarıcı'nın gelişinden sonra o halkta bu gerçekleşmiştir: Bütün Yazıların, Yeşaya'nın da bütün sözleri onlar için “mühürlü bir kitabın sözleri gibi” olmuştur. “Mühürlü” denmesi, sanki kapalılıkla kilitlenmiş, açıklıkla açılmamış olduğu içindir. Bu kitap, okuma bilmediği için hiç okuyamayanlar için de, okuma bildiğini iddia eden ama yazılı olanların anlamını kavramayanlar için de aynı derecede kapalıdır. Peygamber bunlara şunu yerinde olarak ekler: Halk günahlarla gevşeyip kendinden geçerek çılgına döndüğünde, RAB'bin içireceği “uyuşukluk ruhuyla” sarhoş olduğunda, onun gözlerini, gördükleri için layık olmadıklarından, ilahî Yazılardaki sırların gizli yanlarını gördüğünü iddia eden peygamberlerinin ve önderlerinin gözlerini de kapattığında, gözleri kapanınca peygamberlik sözleri onlar için mühürlü ve gizli olacaktır. İsa'ya Mesih olarak inanmayan halkın başına gelen de budur. Peygamberlik sözleri onlar için “mühürlü bir kitabın sözleri gibi” olduğunda, yani yalnız okuma bilmeyenler için değil okuma bildiğini iddia edenler için de öyle olduğunda, Rab Yahudi halkının Tanrı'ya yalnız “ağzıyla” yaklaştığını söyledi. Onu “dudaklarıyla” onurlandırdıklarını söyler, çünkü İsa'ya inanmamaları yüzünden “yürekleri” Rab'den uzaktır.

Şimdi, Kurtarıcımızı reddettiklerinden beri, Tanrı onlar hakkında en çok şöyle diyebilir: “Bana boşuna tapıyorlar”; çünkü artık Tanrı'nın buyruklarını değil, insan buyruklarını ve Ruh'un bilgeliğinden gelen öğretileri değil, insan öğretilerini öğretiyorlar. Bunlar başlarına geldiği için Tanrı Yahudi halkını yerinden etti ve aralarındaki bilgelerin “bilgeliğini yok etti”; çünkü peygamberlik gibi bilgelik de artık onlarda yoktur. Halkın “anlayışlılarının anlayışını” da Tanrı bir yere gömüp gizlemiştir; artık parlak ve belli değildir. Bu yüzden “derinlere” dayanan bir tasarı yapıyor görünseler bile, onu Rab aracılığıyla yapmadıkları için perişandırlar. İlahî tasarının gizli yanlarını bildiklerini iddia etseler bile yalan söylerler, çünkü işleri ışığın ve gündüzün değil, karanlığın işleridir. Matta bu peygamberliği andığından onu ve bir ölçüde açıklamasını kısaca aktarmayı uygun gördük. Markos da onu anmıştır; ondan, Yahudilerin ekmek yerken ellerini yıkamalarını uygun gören atalara karşı yapılan çiğnemeyle ilgili olarak o yerdeki sözü yararlı biçimde aktaracağız: “Ferisiler ve bütün Yahudiler, ataların geleneğine bağlı kalarak ellerini iyice yıkamadan yemek yemezler. Çarşıdan gelince de yıkanmadan yemezler. Bağlı kalmak üzere benimsedikleri başka şeyler de vardır: Kâseleri, testileri, bakır kapları ve yatakları yıkamak gibi.”

11.11

Μετὰ δὲ ταῦτα ὅλας τὰς παρὰ Ἰουδαίοις τῶν πρεσβυτέρων παραδόσεις ἀπὸ τῶν προφητικῶν βουλόμενος διαβάλλειν λόγων, παρέθετο ῥητὸν ἀπὸ τοῦ Ἡσαΐου, ὅπερ αὐταῖς λέξεσιν οὕτως ἔχει· »καὶ εἶπε κύριος· ἐγγίζει μοι ὁ λαὸς οὗτος ἐν τῷ στόματι αὐτῶν« καὶ τὰ ἑξῆς. κοὶ προείπομέν γε, ὅτι οὐκ αὐταῖς λέξεσιν ἀνέγραψεν ὁ Ματθαῖος τὸ προφητικόν. εἰ δέ δεῖ διὰ τὸ εὐαγγέλιον χρησάμενον αὐτῷ) κατὰ τὸ δυνατὸν αὐτὸ διηγήσασθαι, προσληψόμεθα τὴν ἀνωτέρω λέξιν, χρησίμως οἶμαι) ἡμῖν τετηρημένην εἰς διήγησιν τῆς ἐν τῷ εὐαγγελίῳ ἀπὸ τοῦ προφήτου εἰλημμένης. ἔχει δέ οὕτως ἀπ᾿ ἀρχῆς τὸ ἐν τῷ Ἡσαΐᾳ ῥητόν· »ἐκλύθητε καὶ ἔκστητε. κραιπαλήσατε οὐκ ἀπὸ σίκερα οὐδ’ ἀπὸ οἴνου· ὅτι πεπότικεν ὑμᾶς κύριος πνεῦμα κατανύξεως, κοὶ καμμύσει τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν κοὶ τῶν προφητῶν αὐτῶν καὶ τῶν ἀρχόντων αὐτῶν, οἱ ὁρῶντες τὰ κρυπτά. καὶ ἔσται ὑμῖν τὰ ῥήματα ταῦτα πάντα ὡς οἱ λόγοι τοῦ βιβλίου τοῦ ἐσφραγισμένου, ὅ ἐὰν δῶσιν αὐτὸ ἀνθρώπῳ ἐπισταμένῳ γράμματα λέγοντες· ἀνάγνωθι ταῦτα · κοὶ ἐρεῖ· οὐ δύναμαι ἀναγνῶναι, ἐσφράγισται γάρ. καὶ δοθήσεται τὸ βιβλίον τοῦτο εἰς χεῖρας ἀνθρώπου μὴ ἐπισταμένου γράμματα, καὶ ἐρεῖ αὐτῷ · ἀνάγνωθι τοῦτο· κοὶ ἐρεῖ· οὐκ ἐπίσταμαι γράμματα. καὶ εἶπε κύριος· ἐγγίζει μοι ὁ λαὸς οὗτος« καὶ τὰ ἑξῆς ἕως τοῦ »οὐαὶ οἱ ἐν κρυφῆ βουλὴν ποιοῦντες καὶ ἔσται ἐν σκότει τὰ ἔργα αὐτῶν«. Προσλαβὼν τοίνυν τὴν προκειμένην ἐν τῷ εὐαγγελίῳ λέξιν ἐθέμην τινὰ τῶν πρὸ αὐτῆς καί τινα τῶν ἑξῆς αὐτῆς, ἵνα παραστήσωμεν τίνα τρόπον ἀπειλεῖ καμμύσειν »τοὺς ὀφθαλμοὺς« τῶν ἀπὸ τοῦ λαοῦ ὁ λόγος ἐκστάντων καὶ κραιπαλησάντων καὶ πεποτισμένων »πνεύματι κατανύξεως«, ἐπειλεῖ δὲ καμμύσαι καὶ τοὺς προφήτας αὐτῶν καὶ τοὺς ἐπαγγελλομένους ὁρᾶν τὰ κρυπτὰ« ἄρχοντας αὐτῶν. ἅπερ οἶμοι) γεγένηται μετὰ τὴν τοῦ σωτῆρος ἐπιδημίαν ἐν τῷ λαῷ ἐκείνῳ · γέγονε γὰρ αὐτοῖς πάντα τὰ ῥήματα ὅλο)ν μὲν τῶν γραφῶν, καὶ τοῦ Ἡσαΐου δέ, »ὡς λόγοι βιβλίου ἐσφραγισμένου«. τὸ δέ »ἐσφραγισμένου« εἴρηται οἱονεὶ κεκλεισμένου τῇ ἀσαφείᾳ κοὶ μὴ ἠνοιγμένου τῇ σαφηνείᾳ· ὅπερ ἐπίσης τοῖς μηδὲ τὴν ἀρχὴν διὰ τὸ μὴ εἰδέναι γράμματα) ἀναγνῶναι αὐτὸ δυναμένοις κοὶ τοῖς ἐπαγγελλομένοις εἰδέναι γράμματά ἐστιν ἀσαφές, οὐ γινώσκουσι τὸν ἐν τοῖς γεγραμμένοις νοῦν. καλῶς οὖν ἐπιφέρει 〈τού〉τοις ὅτι, ἐπὰν ἐκλυθεὶς ἀπὸ τῶν ἁμαρτημάτων ὁ λαὸς καὶ ἐκστλὰς μανῇ κοτ’ αὐτοῦ, οἶς καὶ κραιπαλήσει κατ᾿ αὐτοῦ »πνεύματι κατανύξεως«, ὅ ποτισθήσεται ὑπὸ τοῦ κυρίου καμμύοντος αὐτῶν τοὺς ὀφθαλμοὺς ὡς ἀνξίους τοῦ βλέπειν) κοὶ τῶν προφητῶν αὐτῶν καὶ τᾶ)ν ἀρχόντων αὐτῶν τῶν ἐπαγγελλομένων βλέπειν τὰ κρυπτὰ τῶν ἐν ταῖς θείαις γραφαῖς μυστηρίων, καὶ ἐπὰν καμμύσωσιν αὐτῶν οἱ ὀφθαλμοί, τότε αὐτοῖς ἔσται τὰ προφητικὰ ῥήματα ἐσφραγισμένα καὶ ἐπικεκρυμμένα· ὅπερ πεπόνθασιν ὁ λαὸς ὁ τῶν μὴ πιστευόντων εἰς τὸν Ἰησοῦν ὡς Χριστόν. ἐΠὰν δέ γέ- νηται τὰ προφητικὰ αὐτοῖς «ὡς λόγοι βιβλίου ἐσφραγισμένου«, οὐ τοῖς μὴ εἰδόσιν ἀλλὰ καὶ τοῖς ἐπαγγελλομένοις εἰδέναι γράμματα, τότε εἶπεν ὁ κύριος μόνῳ »τῷ στόματι« ἐγγίζειν τὸν λαὸν τῶν Ἰουδαίων θεῷ · καὶ »τοῖς χείλεσι« τιμᾶν αὐτόν φησι, διότι »ἡ καρδία αὐτῶν« διὰ τὴν εἰς τὸν Ἰησοῦν ἀπιστίαν πόρρω ἐστὶν ἀπὸ κυρίου. Καὶ νῦν μάλιστα, ἐξ οὗ τὸν σωτῆρα ἡμῶν ἠρνήσαντο, λεχθείη ἄν ὑπὸ τοῦ θεοῦ περὶ αὐτῶν τὸ μάτην δέ σέβονταί με· οὐκέτι γὰρ διδάσκουσιν ἐντάλματα θεοῦ. ἀλλὰ ἀνθρώπων καὶ διδασκαλίας οὐκέτι τὰς ἀπὸ τῆς τοῦ πνεύματος σοφίας, ἀλλὰ τὰς ἀνθρωπίνας. ὅθεν τούτων αὐτοῖς συμβαινόντων, μετέθηκεν ὁ θεὸς τὸν τῶν Ἰουδαίων λαὸν καὶ ἀπώλεσε τὴν σοφίαν« αὐτῶν τῶν παρ’ αὐτοῖς σοφῶν οὐκέτι γάρ ἐστι σοφία παρ᾿ αὐτοῖς ὡς οὐδέ προφητεία), ἀλλὰ κοὶ »τὴν σύνεσιν τῶν συνετῶν« τοῦ λαοῦ κατορώρυχέ που κοὶ ἔκρυφεν ὁ θεός, καὶ οὐκέτι ἐστὶ λαμπρὰ καὶ ἐπιφανής. διὸ κἄν δοκῶσι βουλήν τινα »βαθέως« ποιεῖν, οὐ διὰ τοῦ κυρίου αὐτὴν ποιοῦντες ταλανίζονται · κἄν κρυπτά τινα ἐπαγγέλλωνται βουλῆς θείας, ψεύδονται, ἐπεὶ τὰ ἔργα αὐτῶν οὐ φωτός ἐστιν ⟨καὶ ἡμέρας⟩, ἀλλὰ σκότους διὰ βραχέων δέ ἔδοξεν ἡμῖν ἐκθέσθαι τὴν προφητείαν καὶ τὴν ἐπὶ ποσὸν σαφήνειαν αὐτῆς, ἐπείπερ ἐμνήσθη αὐτῆς ὁ Ματθαῖος. ἐμνήσθη ⟨δὲ⟩ καὶ Μᾶρκος, ἀφ᾿ οὗ χρησίμως παραστησόμεθα περὶ τῆς παραβάσεως τῶν πρεσβυτέρων δοξάντων νίπτειν τὰς χεῖρας, ὅταν ἄρτον ἐσθίωσιν οἱ Ἰουδαῖοι, τὰ κατὰ τὸν τόπον οὕτως ἔχοντα· »οἱ γὰρ Φαρισαῖοι καὶ πάντες οἱ Ἰουδαῖοι ἐὰν μὴ Πυγμῇ νίψωνται τὰς χεῖρας οὐκ ἐσθίουσι, κρατοῦντες τὴν παράδοσιν τῶν πρεσβυτέρων, καὶ ἀπ᾿ ἀγορᾶς ἐὰν μὴ βαπτίσωνται οὐκ ἐσθίουσι, κοὶ ἄλλα τινά ἐστιν ἅ παρέλαβον κρατεῖν, βαΠτισμοὺς ποτηρίων καὶ ξεστῶν κοὶ χαλκείων καὶ κλινῶν«.

11.12“Halkı yanına çağırıp onlara ‘Dinleyin ve anlayın’ dedi” ve devamı.

Kurtarıcı bu sözlerle bize bilgece şunu öğretir: Levililer'de ve Tesniye'de temiz ve temiz olmayan yiyecekler hakkındakileri okuduğumuzda, Yazının amacının bu konudaki yüzeysel anlam olduğunu sanmayalım. Bu konuda bedensel düşünen Yahudiler ve onlardan az farklı olan Ebionîler bizi kanuna aykırı davranmakla suçlarlar. Oysa insanı bayağılaştıran ağza giren değil, ağızdan çıkan ise ve özellikle Markos'a göre İncil'de Kurtarıcı bunu “bütün yiyecekleri temiz sayarak” söylediyse, lafza kulluk etmek isteyen Yahudilerin temiz olmayan dediği şeyleri yemekle bayağılaşmayız. Bayağılaşmamız, dudaklarımızın “sağduyuyla” bağlanması ve söylediklerimize “tartı ve ölçü” koymamız gerekirken ağzımıza geleni söylediğimizde ve olmaması gereken şeyleri düşündüğümüzde olur; günahlarımızın kaynağı bunlardır. Tanrı'nın kanununa yakışan da kötülükten gelenleri yasaklamak, aretēye uygun olanları buyurmak, kendi başına ilgisiz olan bu şeyleri ise yerinde bırakmaktır. Çünkü bunlar prohairesis ve içimizdeki logos sayesinde, yanlış yapılırsa kötü, doğru yapılırsa iyi olurlar. Bunu dikkatle düşünen kişi, iyi sayılan şeyleri bile kötü bir biçimde ve bir tutkuyla alarak günah işlenebileceğini, temiz olmayan denen şeylerin de bizim kullanımımızda logosa uygun olarak temiz sayılabileceğini görür. Günah işleyen Yahudinin sünneti sünnetsizliğe, âdetlerinde doğru davrananın sünnetsizliği de sünnete sayılacağı gibi, temiz sayılan şeyler de onları gerektiği gibi, gerektiği zamanda, gerektiği ölçüde ve gerektiği kaynaktan kullanmayana temiz olmayan sayılacaktır. Temiz olmayan denen şeylerin ise “hepsi” temizler için temizdir. Çünkü “kirlenmiş ve imansız olanlar için hiçbir şey temiz değildir; zira hem zihinleri hem vicdanları kirlenmiştir.” Bunlar kirli olduklarından dokundukları her şeyi kirletir; tersine temiz zihin ve temiz vicdan da temiz olmayan görünse bile her şeyi temiz kılar. Çünkü adiller yiyecek ve içecekleri ne ölçüsüzlükle, ne haz düşkünlüğüyle, ne de onları iki yöne çeken bir kuşkuyla kullanırlar; “İster yiyin, ister için, ister başka bir şey yapın, her şeyi Tanrı'nın yüceliği için yapın” sözünü hatırlarlar.

İncil'e göre temiz olmayan yiyecekleri tarif etmek gerekirse şöyle diyebiliriz: Bunlar açgözlülükle edinilmiş, kötü kazançla elde edilmiş, haz düşkünlüğüyle alınmış ve mideyi tanrılaştırıp onurlandırmak için alınmış olanlardır; yani bizi onun ve ona bağlı isteklerin yönettiği, logosun yönetmediği zamanlarda. Ayrıca bazı şeylerin cinlere sunulduğunu bilerek ya da bilmesek bile tahmin ederek bu konuda kuşku duyup onları kullanırsak “Tanrı'nın yüceliği için” ve Mesih'in adına kullanmış olmayız. Yiyeni yalnız putlara sunulmuş olduğu yolundaki kanı değil, bu konudaki kuşku da suçlar. Çünkü Elçi'ye göre “kuşku duyan yerse suçlu çıkar, çünkü bu imandan değildir. İmandan olmayan her şey günahtır.” Yediği şeyin put evlerinde kurban edilmediğine, boğulmuş olmadığına ve kan olmadığına inanan “imandan” yer; bunlardan biri hakkında kuşku duyan ise “imandan” yemez. Bunların “cinlere” sunulduğunu bilip yine de, cinlerin kurbana katıldığı hayaliyle kirlenmiş olarak kullanan kişi “cinlerin ortağı” olur. Elçi, yiyen için zararın ve kaçınan için yararın sebebinin yiyeceklerin tabiatı değil, öğretiler ve içteki logos olduğunu bildiğinden şöyle demiştir: “Yiyecek bizi Tanrı'ya yaklaştırmaz. Yemezsek eksik kalmayız, yersek de üstün olmayız.” Temizin ve temiz olmayanın ne olduğunu kanuna göre daha yüce düşünenlerin, temiz ve temiz olmayan olarak kullanma ayrımından, sanırım ilgisiz şeylerdeki batıl korkudan vazgeçip yiyecekleri ayırt etmeden kullandıklarını, bu yüzden Yahudiler tarafından kanunsuz sayıldıklarını bildiği için bir yerde şöyle demiştir: “Kimse sizi yiyecek ya da içecek konusunda yargılamasın” ve devamı. Böylece bize, lafza göre olanların gölge olduğunu, bunların içindeki kanunun gerçek düşüncelerinin ise gelecek iyilikler olduğunu öğretir. Bu düşüncelerde ruhun temiz ruhanî yiyeceklerinin neler olduğunu, temiz olmayanların ise yanlış ve karşıt sözlerde yer alıp onlarla beslenene zarar verenler olduğunu bulabiliriz. “Çünkü kanun gelecek iyiliklerin gölgesine sahipti.”

11.12

Καὶ προσκαλεσάμενος τὸν ὄχλον, εἶπεν αὐτοῖς· ἀκούετε καὶ συνίετε καὶ τὰ ἑξῆς (15, 10 — 20). Σοφῶς διὰ τούτων ὑπὸ τοῦ σωτῆρος διδασκόμεθα, ἀναγινώσκοντες ἐν τῷ Λευϊτικῷ καὶ ἐν τῷ Δευτερονομίῳ τὰ περὶ καθαρῶν καὶ ἀκαθάρτων βρωμάτων, ἐφ’ οἷς ὡς παρανομοῦσιν ἐγκαλοῦσιν ἡμῖν οἱ σωματικοὶ Ἰουδαῖοι καὶ οἱ ὀλίγῳ διαφέροντες αὐτῶν Ἐβιωναῖοι, μὴ νομίζειν τὸν σκοπὸν εἶναι τῇ γραφῇ τὸν πρόχειρον περὶ τούτων νοῦν. εἰ γὰρ οὐ τὸ εἰσερχόμενον εἰς τὸ στόμα κοινοῖ τὸν ἄνθρωπον, ἀλλὰ τὸ ἐξερχόμενον ἐκ τοῦ στόματος , καὶ μάλιστα ἐΠεὶ καὶ ἐν τῷ κατὰ τὸν Μᾶρκον ταῦτα ἔλεγεν ὁ σωτὴρ »καθαρίζων πάντα τὰ βρώματα«, δῆλον ὅτι οὐ κοινούμεθα μέν ἐσθίοντες ἅ Ἰουδαῖοί φασι τῷ γράμματι τοῦ νόμου δουλεύειν ἐθέλοντες) εἶναι ἀκάθαρτα, τότε δέ κοινούμεθα ὅτε, δέον τὰ χείλη ἡμῶν δεδέσθαι »αἰσθήσει« καὶ ποιεῖν ἡμᾶς οἶς λέγομεν »ζυγὸν καὶ σταθμόν«, λέγομεν μὲν τὰ παρατυχόντα διαλογιζόμεθα δέ τὰ μὴ δέοντο, ἀφ᾿ ὧν ἡ πηγὴ ἡμῖν ἔρχεται τῶν ἁμαρτημάτων. καὶ πρέπον γέ ἐστι θεοῦ νόμῳ ἀπαγορεύειν τὰ ἀπὸ κακίας καὶ προστάσσειν τὰ κατ᾿ ἀρετήν, τὰ δέ τῷ ἰδίῳ λόγῳ ἀδιάφορα ταῦτα ἐᾶν ἐπὶ χώρας, δυνάμεν διὰ τὴν προαίρεσιν καὶ τὸν ἐν ἡμῖν λόγον ὁμαρτανόμενα μέν κακῶς πράττεσθαι, κατορθού μενα δὲ γίγνεσθαι καλῶς. ταῦτα δέ τις ἐπιπελῶς νοήσας, ὄψεται ὅτι καὶ τὰ νομιζόμενα ἀγαθὰ οἶόν τέ ἐστι κακῶς καὶ ἀπὸ πάθους λαβόντα ἁμαρτάνειν, καὶ τὰ λεγόμενα ἀκάθαρτα δυνατὸν κατὰ λόγον ἐν χρήσει ἡμῖν γινόμενα λογίζεσθαι καθαρά. ὥσπερ γὰρ τοῦ ⟨μὲν⟩ ἁμαρτάνοντος Ἰουδαίου ἡ εἰς ἀκροβυστίαν λογισθήσεται τοῦ δὲ κατορθοῦντος ἀπὸ τῶν ἐθῶν ἡ ἀκροβυστία εἰς περιτομήν, οὕτως τὰ μὲν νομιζόμενα καθαρὰ λογισθήσεται εἰς ἀκάθαρτα τῷ μὴ δεόντως αὐτοῖς μηδέ ὅτε δεῖ μηδέ ὅσον δεῖ μηδὲ ὅθεν δεῖ χρωμένῳ, τὰ δέ λεγόμενα ἀκάθαρτα »πάντα« γίνεται καθαρὰ τοῖς καθαροῖς· τοῖς γὰρ μεμιασμένοις καὶ ἀπίστοις οὐδέν καθαρόν, ἐπεὶ μεμίανται αὐτῶν καὶ ὁ νοῦς κοὶ ἡ συνείδησις«· καὶ ταῦτα, μεμιασμένα, ἅπαντα ποιεῖ μιαρὰ ὧν ἄν ἅψηται, ὡς πόλιν ἐκ τοῦ ἐναντίου ὁ καθαρὸς νοῦς κοὶ ἡ καθαρὰ συνείδησις πάντα ποιεῖ καθαρά, κἂν δοκῇ ἀκάθαρτα τυγχάνειν · οὐδὲ γὰρ ἀπὸ ἀκολασίας οὐδὲ ἀπὸ φιληδονίας οὐδὲ μετὰ διακρίσεως περιελκούσης εἰς ἑκάτερα οἱ δίκαιοι χρῶνται τοῖς βρώμασιν ἢ πόμασι, μεμνημένοι τοῦ »εἴτε ἐσθίετε εἴτε πίνετε ἕτε τι ἄλλο ποιεῖτε, εἰς δόξαν θεοῦ ποιεῖτε«. Εἰ δέ χρὴ ὑπογράψαι τὰ κατὰ τὸ εὐαγγέλιον ἀκάθαρτα βρώματα, φήσομεν ὅτι τοιαῦτά ἐστι τὰ ἀπὸ πλεονεξίας πεπορισμένα καὶ ἀπὸ αἰσχροκερδείας περιγεγενημένα καὶ ἀπὸ φιληδονίας λαμβανόμενα καὶ ἁπὸ τοῦ θεοποιεῖσθαι τιμωμένην τὴν γαστέρα, ὅταν αὐτὴ καὶ αἱ κοτ’ αὐτὴν ὀρέξεις καὶ μὴ ὁ λόγος ἄρχῃ τῆς ἡμῶν. ἡμῶν. ἀλλὰ καὶ γινώσκοντες δαιμονίοις κεχρῆσθαί τινα ἢ μὴ γινώσκοντες μέν, ὑπονοοῦντες δέ) καὶ διακρινόμενοι περὶ τούτου, εἰ χρησαίμεθα τοῖς τοιούτοις, οὐκ »εἰς δόξαν θεοῦ« αὐτοῖς κεχρήμεθα οὐδὲ ἐν ὀνόματι Χριστοῦ, οὐ μόνον τῆς περὶ τοῦ εἰδωλόθυτα εἶναι ὑπολήψεως κατακρινούσης τὸν ἐσθίοντα, ἀλλὰ καὶ τῆς περὶ τούτου διακρίσεως. »ὁ γὰρ διακρινόμενος κατὰ τὸν ἀπόστολον) ἐὰν φάγῃ κατακέκριται, ὅτι οὐκ ἐκ πίστεως · πᾶν δὲ ὅ οὐκ ἐκ πίστεως ἁμαρτία ἐστίν«. »ἐν πίστεως« μὲν οὖν ἐσθίει ὁ πεπιστευκὼς μὴ ἐν εἰδωλείοις τεθύσθαι τὸ ἐσθιόμενον μηδέ πνικτὸν αὐτὸ εἶναι ἢ αἶμα, οὐκ »ἐκ πίστεως« δέ ὁ περὶ τούτων τινὸς διακρινόμενος · καὶ κοινωνὸς δέ τῶν δαιμονίων« γίνεται ὁ καὶ αὐτὰ εἰδὼς »δαιμονίοις« τεθύσθαι καὶ οὐδὲν ἧττον χρώμενος μετὰ μεμολυσμένης τῆς περὶ τῶν δαιμονίων κοινωνησάντων τῷ θύματι φαντασίας. καὶ ὁ ἀπόστολος μέντοι ἐπιστάμενος μὴ τὴν φύσιν τῶν βρωμάτων αἰτίαν εἶναι βλάβη( τῷ χρωμένῳ ἢ ὠφελείας τῷ ἀπεχομένῳ, ἀλλὰ τὰ δόγματα καὶ τὸν ἐνυπάρχοντα λόγον, εἶπε · »βρῶμα δὲ ἡμᾶς οὐ παρίστησι τῷ θεῷ · οὔτε γὰρ ἐὰν φάγωμεν περισσευόμεθα, οὔτε ἐὰν μὴ φάγωμεν ὑστερούμεθα«. καὶ ἐπείΠερ ἠπίστατο τοὺς μεγαλοφυέστερον νοοῦντας κατὰ τὸν νόμον, τίνα τὰ καθαρὰ καὶ τίνα τὰ ἀκάθαρτα, ἀποστάντας τῆς περὶ τοῦ χρῆσθαι ὡς καθαροῖς καὶ ἀκαθάρτοις διαφορᾶς καὶ δεισιδαιμονίας οἶμαι) ἐν διαφόροις, ἀδιαφορῖν τῇ χρήσει τῶν βρωμάτων καὶ διὰ τοῦτο ὑπὸ Ἰουδαίων ὡς παρανόμους κρίνεσθαι, διὰ τοῦτο εἶπέ που· μὴ οὖν κρινέτω τις ὑμᾶς ἐν βρώσει ἢ ἐν πόσει« καὶ τὰ ἑξῆς, διδάσκων ἡμᾶς ὅτι τὰ μέν κατὰ τὸ γράμμα σκιά ἐστι τὰ δ’ ἀληθῆ τοῦ νόμου ἐναποκείμενα τούτοις νοήματα μέλλοντό ἐστιν ἀγαθά, ἐν οἷς ἔστιν εὑρεῖν, τίνα τὰ καθαρὰ τῆς ψυχῆς πνευματικὰ βρώματα καὶ τίνα τὰ ἀκάθαρτα ἐν λόγοις ψευδέσι καὶ ἐναντίοις βλάπτοντα τὸν τρεφόμενον ἐν αὐτοῖς· »σκιὰν γὰρ εἶχεν ὁ νόμος τῶν μελλόντων ἀγαθῶν«.

11.13Yahudilerin Kurtarıcı'nın sözlerinde hayran kaldıkları şeyi, yani bunların yetkiyle söylenmesini, birçok yerde olduğu gibi bu yerde de görmek gerekir. Halkı yanına çağırıp onlara “Dinleyin ve anlayın” ve devamını söylemiştir. Bunu Ferisiler bu söze tökezlerken söylüyordu. Çünkü onlar fena öğretileri ve kanun hakkındaki kötü anlayışları yüzünden göklerdeki Babasının dikimi değildiler ve bu yüzden kökünden sökülüyorlardı. Baba tarafından yetiştirilen gerçek asma olan İsa Mesih'i kabul etmedikleri için kökünden sökülmüşlerdir. İsa'nın sözlerine tökezleyenler nasıl Babanın dikimi olabilirlerdi? Bu sözler insanı “elleme, tatma, dokunma” gibi, “hepsi kullanılınca yok olan, insanların buyruk ve öğretilerine dayanan” kurallardan uzaklaştırır, anlayışlı dinleyicisini de bu konularda “yeryüzündekini” değil, “yukarıdakileri” aramaya götürür.

Ferisiler fena öğretileri yüzünden göklerdeki Babanın dikimi olmadıkları için Kurtarıcı öğrencilerine, tedavisi olmayan kimselerden söz eder gibi “Onları bırakın” der. “Bırakın” der, çünkü onlar kör olduklarından körlüklerini hissedip kılavuz aramaları gerekirken, kendi körlüklerini hissetmeden körlere kılavuzluk etmeyi iddia ederler ve Mezmurlar'da yazılı olan çukura düşeceklerini düşünmezler: “Kuyu kazdı, onu derinleştirdi; yaptığı çukura düşecek.” Başka bir yerde “Halkı görünce dağa çıktı; oturunca öğrencileri yanına geldi” diye yazılıdır. Burada ise halka elini uzatır, onu yanına çağırıp kanunla ilgili sorunların lafzî anlayışından uzaklaştırır. Önce onlara “Dinleyin ve anlayın” dedi, oysa dinlediklerini henüz anlamıyorlardı. Sonra parabol gibi onlara “İnsanı bayağılaştıran ağza giren değil, ağızdan çıkandır” dedi.

11.13

Ὥσπερ δὲ ἐν πολλοῖς κατανοητέον τὸ θαυμαζόμενον παρὰ Ἰουδαίοις ἐπὶ τοῖς τοῦ σωτῆρος λόγοις ὅτι ἐν ἐξουσίᾳ ἐλέγοντο, οὕτως καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ τὸν τόπον. τόν ὄχλον γοῦν προσκαλεσάμενος εἶπεν αὐτοῖς· ἀκούετε καὶ συνίετε καὶ τὰ ἑξῆς, καὶ τοῦτ’ ἔλεγε Φαρισαίων σκανδαλιζομένων ἐπὶ τούτῳ τῷ λόγῳ, ὡς διὰ τὰ μοχθηρὰ δόγματα καὶ τὴν φαύλην περὶ τοῦ νόμου ἐκδοχὴν οὐκ ὄντων φυτείας τοῦ ἐν οὐρανοῖς ἑαυτοῦ πατρὸς καὶ διὰ τοῦτο ἐκριζουμένων · ἐξερριζώθησαν γὰρ μὴ παραδεξάμενοι τὴν ἀπὸ τοῦ πατρὸς γεωργουμένην ἄμπελον ἀληθινὴν Ἰησοῦν Χριστόν. πῶς γὰρ ἠδύναντο εἶναι φυτεία τοῦ πατρὸς οἱ ἐπὶ τοῖς Ἰησοῦ σκανδαλισθέντες λόγοις, ἀφιστᾶσι μέν τοῦ μὴ »μὴ μηδέ γεύσῃ μηδέ θίγῆς, ἅ ἦν πάντα εἰς φθορὰν τῇ ἀποχρήσει, κοτὰ τὰ ἐντάλματα καὶ διδασκαλίας τῶν ἀνθρώπων«, προσάγουσι δέ τὸν συνετὸν ἑαυτῶν ἀκροατὴν τῷ »τὰ ἄνω« περὶ τούτων ζητεῖν κοὶ »μὴ ⟨τὰ⟩ ἐπὶ γῆς«, ὡς οἱ καὶ ἐπεὶ διὰ τὰ μοχθηρὰ δόγματα οὐ φυτεία ἦσαν τοῦ ἐν οὐρανοῖς πατρὸς οἱ Φαρισαῖοι, διὰ τοῦτο ὡς Περὶ ἀνιάτων αὐτῶν λέγει τοῖς μαθηταῖς τὸ ἄφετε αὐτούς· ἄφετε διὰ τοῦτο ὅτι τυφλοὶ ὄντες, δέον αὐτοὺς αἰσθάνεσθαι τῆς τυφλότητος καὶ ζητεῖν ὁδηγούς, οἱ δὲ καὶ ἐπαγγέλλονται ἀναισθητοῦντες τῆς ἑαυτῶν τυφλότητος ὁδηγεῖν τυφλούς, οὐ λογιζόμενοι ἐμπεσεῖσθαι εἰς βόθυνον, περὶ οὗ ἐν Ψαλμοῖς γέγραπται· »λάκκον ὤρυξε καὶ ἀνέσκαψεν αὐτόν, καὶ ἐμπεσεῖται εἰς βόθρον ὅν εἰργάσατο«. ἀλλαχοῦ μέν οὖν γέγραπται ὅτι ἰδὼν τοὺς ὄχλους ἀνέβη εἰς τὸ ὄρος · καὶ καθίσαντος αὐτοῦ προσῆλθον αὐτῷ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ«, ἐνταῦθα δὲ ὀρέγει χεῖρα τῷ ὄχλῳ, προσκαλεσόμενος αὐτὸν καὶ ἀφιστὰς τῆς ῥητῆς τῶν κατὰ νόμον ἐρωτημάτων ἐκδοχῆς, ὅτε πρῶτον μέν ἔλεγεν αὐτοῖς· ἀκούετε καὶ συνίετε, οὐδέπω συνιεῖσιν ὧν ἤκουον, ἑξῆς δέ ὡς ἐν παραβολαῖς ἔλεγεν αὐτοῖς· οὐ τὸ εἰσερχόμενον εἰς τὸ στόμα κοινοῖ τὸν ἄνθρωπον , ἀλλὰ τὸ ἐκπορευόμενον.

11.14Bundan sonra, kanunun Tanrısı ile İsa Mesih'in İncili'nin Tanrısının aynı olmadığını söyleyenlerin çarpıttığı sözü görmek yerinde olur. Bunlar, İsa Mesih'in göksel Babasının, Musa'nın kanununa göre Tanrı'ya saygı gösterdiğini sananların çiftçisi olmadığını söylerler. İsa bizzat, dünyayı ve kanunu yaratan Tanrı'ya kulluk eden Ferisilerin göksel Babasının dikmediği bir dikim olduğunu ve bu yüzden kökünden söküldüğünü söylemiştir, derler. Şunu da diyebilirler: Mısır'dan çıkan halkı “mirasının dağına”, “hazırladığı yerleşim yerine” “götürüp” diken, İsa'nın Babası olsaydı, İsa Ferisiler için “Göksel Babamın dikmediği her dikim kökünden sökülecektir” demezdi. Biz buna şöyle cevap vereceğiz: Kanundaki şeyler hakkındaki fena anlayışları yüzünden göklerdeki Babanın dikimi olmayanlar, gerçeğe inanmayıp haksızlıktan hoşlandıkları için “zihinleri” kör edilmiş kimselerdir.

11.14

Μετὰ ταῦτα ἄξιον ἰδεῖν λέξιν συκοφαντουμένην ὑπὸ τῶν φασκόντων οὐ τὸν αὐτὸν εἶναι νόμου καὶ εὐαγγελίου Ἰησοῦ Χριστοῦ θεόν· οἵτινές φασιν ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ Ἰησοῦ Χριστοῦ οὐράνιος πατὴρ γεωργὸς τῶν κατὰ τόν Μωσέως νόμον οἰομένων θεὸν εὐσεβεῖν. αὐτὸς εἶπεν ὁ Ἰησοῦς τοὺς Φαρισαίους, οἵ ἦσαν λατρεύοντες τῷ κτίσαντι τόν κόσμον καὶ τὸν νόμον θεῷ, οὐκ] εἶναι φυτείαν ἥν οὐκ ἐφύτευσεν ὁ οὐράνιος αὐτοῦ πατήρ, καὶ διὰ τοῦτο αὐτὴν ἐκριζοῦσθαι. εἴποιεν δ’ ἄν καὶ ταῦτα ὅτι οὐκ ἄν, εἴπερ πατὴρ ἦν τοῦ Ἰησοῦ ὁ »εἰσαγαγῶν« καὶ φυτεύσας τὸν ἀπὸ Αἰγύπτου ἐκκξελθόντα λαὸν »εἰς ὄρος κληρονομίας« ἑαυτοῦ, εἰς ἕτοιμον κατοικητήριον« ἑαυτοῦ, εἶπεν ἄν ὁ Ἰησοῦς ἐπὶ τοῖς Φαρισαίοις ὅτι ππασα φυτεία ἥν οὐκ ἐφύτευσεν ὁ πατήρ μου ὁ οὐράνιος ἐκριζωθήσεται. πρὸς ταῦτα δὲ φήσομεν, ὅτι ὅσοι διὰ τὴν μοχθηρὰν περὶ τῶν κατὰ τὸν νόμον ἐκδοχὴν οὐκ ἦσαν φυτεία τοῦ ἐν οὐρανοῖς πατρός, οὗτοι τετύφλωντο »τὰ νοήματα«, ὡς μὴ πιστεύοντες τῇ ἀληθείᾳ ἀλλὰ εὐδοκοῦντες τῇ ἀδι-

s56Onları kör eden, bu çağın oğullarının tanrılaştırdığı ve bu yüzden Pavlus'ta “bu çağın tanrısı” diye anılan kişidir. Pavlus'umuzun onun gerçekten Tanrı olduğunu söylediğini sanma. Tanrı olmadığı hâlde, hazzı Tanrı'dan daha çok seven haz düşkünlerinin “midesi” Pavlus tarafından “tanrıları” diye anıldığı gibi, Tanrı olmadığı hâlde Kurtarıcı'nın “Şimdi bu dünyanın önderi yargılandı” dediği bu çağın önderi de, “ölümden dirilmenin ve o çağın oğulları” olmak için “oğulluk ruhunu” almak istemeyenlerin ve bu yüzden bu çağın oğulluğunda kalanların tanrısı diye anılır. Bu söz konudan sapma olsa da, bana “Kör kılavuzlardır” sözü yüzünden aktarılması zorunlu göründü. Bunlar kimdir? Ferisilerdir; İsa Mesih'e inanmadıkları için “imansız” olanların “zihinlerini” bu çağın tanrısı kör etmiştir ve “Mesih'in yüzündeki Tanrı yüceliğinin müjdesinin aydınlığı üzerlerine parlamasın” diye kör etmiştir.

Yalnız onların kılavuzluğundan kaçınmamalıyız. Kendi başına görme gücünü henüz elde edemediği için kılavuza ihtiyacı olduğunu hisseden biri olarak, sağlıklı öğretide kılavuzluk etmeyi iddia eden herkesi dikkatle dinlemeli ve söylenenleri sağlıklı bir yargıyla sınamalıyız. Yoksa bilmeden, sağlıklı öğretinin konularını görmeyen körlerin kılavuzluğuna girer, Yazıların anlamını görmediğimiz için kendimiz de kör çıkabilir ve hem kılavuz hem izleyen, yukarıda söz ettiğimiz çukura düşebiliriz.

Bundan sonra Petrus'un, “İnsanı bayağılaştıran ağza giren değil, ağızdan çıkandır” sözünü anlamadığı için Kurtarıcı'ya “Bize bu benzetmeyi açıkla” dediği yazılmıştır. Kurtarıcı ona “Siz de hâlâ anlamıyor musunuz?” der; yani “Bu kadar zamandır benimle olduğunuz hâlde söylenenlerin amacını hâlâ anlamıyorsunuz. Ağza girenin mideye geçip oradan helaya atıldığı için insanı bayağılaştırmadığını da hâlâ kavramıyorsunuz.” Ferisiler, inandıklarını sandıkları kanun yüzünden İsa'nın Babasının dikimi olmamışlardır; kanun ve onda yazılanlar hakkındaki fena anlayışları yüzünden olmamışlardır. Çünkü kanunda iki hizmet düşünülür:

s56

κίᾳ« ὑπὸ τοῦ θεοποιηθέντος ἀπὸ τῶν υἱῶν τοῦ αἰῶνος τούτου καὶ διὰ τοῦτο λεγομένου παρὰ τῷ Παύλῳ θεοῦ »τοῦ αἰῶνος τούτου«. καὶ μὴ νομίσῃς Παῦλον ἡμῶν ἀληθῶς εἶναι λέγειν αὐτὸν θεόν · ὡς γὰρ μὴ οὖσα θεὸς »ἡ κοιλία« τῶν ὑπερτιμώντων τὴν ἡδονὴν φιληδόνων μᾶλλον ἤ φιλοθέων λέγεται ὑπὸ Παύλου εἶναι »θεὸς« αὐτῶν, οὕτως μὴ ὢν θεὸς ὁ ἄρχων τοῦ αἰῶνος τούτου, περὶ οὗ φησιν ὁ σωτήρ · »νῦν ὁ ὄρχων τοῦ κόσμου τούτου κέκριται«, θεὸς εἶναι λέγεται τῶν μὴ βουληθέντων τὸ »πνεῦμα τῆς υἰοθεσίας« λαβεῖν, ἴνα γένωνται υἱοὶ τοῦ αἰῶνος ἐκείνου καὶ τῆς ἀναστάσεως τῆς ἐκ νεκρῶν«, καὶ διὰ τοῦτο μεινάντων ἐν τῇ υἱότητι τοῦ αἰῶνος τούτου. ταῦτα δέ μοι ἔδοξεν, εἰ καὶ παρεκβατικῶς εἴρηται, ἀναγκαίως παρειλῆφθαι διὰ τὸ τυφλοί εἰσιν ὁδηγοὶ τυφλῶν. τίνες δή; οἱ Φαρισαῖοι, ὧν ὁ θεὸς τοῦ αἰῶνος τούτου ἐτύφλωσε τὰ νοήματα«, ὄντων »ἀπίστων« παρὰ τὸ μὴ πεπιστευκέναι εἰς Ἰησοῦν Χριστόν, καὶ ἐτύφλωσεν εἰς τὸ μὴ αὐγάσαι αὐτοῖς τὸν φωτισμὸν τοῦ εὐαγγελίου τῆς δόξης τοῦ θεοῦ ἐν προσώπῳ τοῦ Χριστοῦ«. οὐ μόνον δὲ ἀπ᾿ ἐκείνων φευκτέον ὀδηγεῖσθαι τυφλῶν τῶν αἰσθανομένων δεῖσθαι ὁδηγῶν, παρὰ τὸ μηδέπω αὐτοὺς ἀπειληφέναι τὴν δύναμιν τοῦ δι᾿ αὑτῶν βλέπειν · ἀλλὰ γὰρ καὶ ἐπὶ πόντ(ον τῶν ἐπαγγελλομένων ὁδηγεῖν ἐν ὑγιεῖ διδασκαλίᾳ ἐπιμελῶς ἀκουστέον, καὶ κρίσιν ὑγιῆ τοῖς λεγομένοις προσακτέον, μήποτε κατ ἄγνοιαν τυφλῶν καὶ μὴ βλεΠόντων τὰ π[ράγματα τῆς ὑγιοῦς διδασκαλίας ὁδηγούμενοι, τυφλοὶ καὶ αὐτοὶ διὰ τὸ μὴ βλέπειν τὸν νοῦν τῶν γραφῶν τυγχάνοντες φανῶμεν, ὡς ἀμφοτέρους, τόν τε ὁδηγοῦντα καὶ ⟨τὸν⟩ ἐμπεσεῖν εἰς τὸν βόθυνον, περὶ οὗ προειρήκαμεν. Ἑξῆς δέ τούτοις γέγραπται τίνα τρόπον ὁ Πέτρος ἀποκριθεὶς εἶπε τῷ σωτῆρι ὡς μὴ νοήσας τὸ οὐ τὸ εἰσερχόμενον εἰς τὸ στόμα κοινοῖ τὸν ἄνθρωπον , ἀλλὰ τὸ ἐκΠορευόμενον ἐκ τοῦ στόματος) τὸ φράσον ἡμῖν τὴν παραβολήν. πρὸς ὁ ὁ σωτήρ φησι τὸ ἀκμὴν κοὶ ὑμεῖς ἀσύνετοί ἐστε, οἱονεὶ τοσούτῳ μοι συνόντες χρόνῳ ἔτι οὐ συνίετε τοῦ βουλήματος τῶν λεγομένων, κοὶ ἔτι οὐ νοεῖτε ὅτι διὰ τοῦτο οὐ κοινοῖ τὸν ἄνθρωπον , ἐπεὶ τὸ εἰσερχόμενον αὐτοῦ εἰς τὸ στόμα εἰς τὴν κοιλίαν χωρεῖ κοὶ προχωροῦν ἀπ᾿ αὐτῆς εἰς ἀφεδρῶνα βάλλεται. οὐ παρὰ τὸν νόμον, ᾧ πιστεύειν ἐδόκουν, οὐκ ἦσαν φυτεία τοῦ πατρὸς Ἰησοῦ Φαρισαῖοι, ἀλλὰ παρὰ τὴν μοχθηρὰν περὶ τοῦ γόμου κοὶ τῶν ἐν αὐτῷ γεγραμμένων ἐκδοχήν. δύο γὰρ νοουμένων

s57“Harflerle” kazınmış olan, ruhla bir ilgisi bulunmayan “ölüm” hizmeti ile ruhanî kanunda anlaşılan hayat hizmeti. Gerçek bir yürek hâliyle “Kanunun ruhanî olduğunu biliyoruz” ve bu yüzden “Kanun kutsaldır, buyruk da kutsal, adil ve iyidir” diyebilenler, göksel Babanın diktiği dikimdi. Böyle olmayıp yalnız öldüren “lafza” sarılanlar ise Tanrı'nın dikimi değil, yüreklerini nasırlaştırıp üstüne peçe çeken kişinin dikimiydi. Bu peçe, Rab'be dönmedikleri sürece onlarda güçlüdür. Çünkü “kişi Rab'be dönerse peçe kaldırılır. Rab ise Ruh'tur.”

Bu yere gelen biri şöyle diyebilir: Yahudiler tarafından bayağı sayılsa da insanı bayağılaştıran ağza giren olmadığı gibi, daha saf olanlar tarafından kutsadığı sanılsa da Rab'bin ekmeği denen şey de insanı kutsayan ağza giren değildir. Sanırım bu söz küçümsenecek gibi değildir ve bu yüzden açık bir açıklamaya muhtaçtır. Bana göre durum şöyledir: Yiyen kişiyi bayağılaştıran yiyecek değil, kuşkuyla yiyenin vicdanıdır (“Kuşku duyan yerse suçlu çıkar, çünkü bu imandan değildir”). Kirlenmiş ve imansız olana hiçbir şeyin temiz olmaması da o şeyin kendisinden değil, onun kirliliğinden ve imansızlığından kaynaklanır. Aynı şekilde “Tanrı sözü ve dua ile” kutsanan şey de onu kullananı kendi başına kutsamaz. Böyle olsaydı Rab'bin ekmeğini “layık olmadan” yiyeni de kutsardı ve bu yiyecek yüzünden kimse zayıflamaz, hastalanmaz ya da uyumazdı. Pavlus “Bu yüzden aranızda birçok zayıf, hasta var, birçoğu da uyumaktadır” derken buna benzer bir şey anlatmıştır. Demek ki Rab'bin ekmeğinde kullanan için yarar, ekmekten lekesiz bir zihin ve temiz bir vicdanla pay aldığında vardır. Böylece Tanrı sözü ve duayla kutsanan ekmekten yememekle, salt yememiş olmaktan dolayı bir iyilikten “eksik kalmayız”, yemekle de bir iyilikte “üstün olmayız.” Çünkü eksikliğin sebebi kötülük ve günahlar, üstünlüğün sebebi adalet ve doğru eylemlerdir. Pavlus'un “Yemezsek eksik kalmayız, yersek de üstün olmayız” sözü bunu anlatır.

s57

κατὰ τὸν νόμον, διακονίας τε »θανάτου« τῆς ἐντετυπωμένης »γράμμασι« καὶ οὐδὲν οἰκεῖον ἐχούσης πρὸς τὸ πνεῦμα, καὶ διακονίας ζωῆς τῆς νοουμένης ἐν τῷ πνευματικῷ νόμῳ, οἱ μέν δυνάμενοι ἀπὸ διαθέσεως ἀληθευούσης λέγειν τὸ »οἴδαμεν γὰρ ὅτι ὁ νόμος πνευματικός ἐστι«, κοὶ διὰ τοῦτο ὁ νόμος ἅγιος, καὶ ἡ ἐντολὴ ἁγία καὶ δικαία καὶ ἀγαθή«, οὗτοι ἦσαν φυτεία ἥν ἐφύτευσεν ὁ οὐράνιος πατήρ· οἱ δέ μὴ τοιοῦτοι ἀλλὰ τὸ ἀποκτεῖνον »γράμμα« περιέποντες μόνον οὐκ ἦσαν φυτεία τοῦ θεοῦ, ἀλλὰ τοῦ πωρώσαντος αὐτῶν τὴν καρδίαν καὶ κάλυμμα ἐπιθέντος αὐτῇ, ἰσχύον ἐν ἐκείνοις ὅσον οὐκ ἐπέστρεφον πρὸς τὸν κύριον · »ἐὰν γάρ τις ἐπιστρέψῃ πρὸς τὸν κύριον, περιαιρεῖται τὸ κάλυμα · ὁ δέ κύριος τὸ πνεῦμά ἐστιν«. Εἴποι δ’ ἄν τις κατὰ τὸν τόπον γενόμενος ὅτι, ὥσπερ οὐ τὸ εἰσερχόμενον εἰς τὸ στόμα κοινοῖ τὸν ἄνθρωπον, κἄν νομίζηται εἶναι ὑπὸ Ἰουδαίων κοινόν· οὕτως οὐ τὸ εἰσερχόμενον εἰς τὸ στόμα ἁγιάζει τὸν ἄνθρωπον, κἄν ὑπὸ τῶν ἀκεραιοτέρων νομίζηται ἁγιάζειν ὁ ὀνομαζόμενος ἄρτος τοῦ κυρίου. καὶ ἔστιν οἶμαι) ὁ λόγος οὐκ εὐκαταφρόνητος καὶ διὰ τοῦτο δεόμενος σαφοῦς διηγήσεως, οὕτο)ς ἐμοὶ δοκούσης ἔχειν. ὥσπερ οὐ τὸ βρῶμα, ἀλλ᾿ ἡ συνείδησις τοῦ μετὰ διακρίσεως ἐσθίοντος κοινοῖ τὸν φαγόντα (»ὁ« γὰρ »διακρινόμενος ἐὰν φάγῃ κατακέκριται, ὅτι οὐκ ἐκ πίστεως«), καὶ ὥσπερ οὐδέν καθαρὸν οὐ παρ’ αὐτό ἐστι τῷ μεμιασμένῳ κοὶ ἀπίστῳ, ἀλλὰ παρὰ τὸν μιασμὸν αὐτοῦ καὶ τὴν ἀπιστίαν, οὕτως τὸ ἁγιαζόμενον »διὰ λόγου θεοῦ καὶ ἐντεύξεως« οὐ τῷ ἰδίῳ λόγῳ ἁγιάζει τὸν χρώμενον. εἰ γὰρ τοῦτο, ἡγίαζεν ἄν καὶ τόν ἐσθίοντα »ἀναξίως« τοῦ κυρίου, καὶ οὐδεὶς ἄν διὰ τὸ βρῶμα τοῦτο ἀσθενὴς ἢ ἄρρωστος ἐγίνετο ἢ ἐκοιμᾶτο τοιοῦτον γάρ τι ὁ Παῦλος παρέστησεν ἐν τῷ »διὰ τοῦτο ἐν ὑμῖν πολλοὶ ἀσθενεῖς καὶ ἄρρωστοι καὶ κοιμῶνται ἱκανοί«). καὶ ἐπὶ τοῦ ἄρτου τοίνυν τοῦ κυρίου ἡ ὠφέλεια τῷ χρωμένῳ ἐστίν, ἐπὰν ἀμιάντῳ τῷ νῷ καὶ καθαρᾷ τῇ συνειδήσει μεταλαμβάνῃ τοῦ ἄρτου. οὕτω δέ οὔτε ἐκ τοῦ μὴ φαγεῖν, παρ’ αὐτὸ τὸ μὴ φαγεῖν ἀπὸ τοῦ ἁγιασθέντος λόγῳ θεοῦ καὶ ἐντεύξει ἄρτου, »ὑστερούμεθα« ἀγαθοῦ τινος οὔτε ἐκ τοῦ φαγεῖν »περισσεύομεν« ἀγαθῷ τινι. τὸ γὰρ αἴτιον τῆς ὑστερήσεως ἡ κακία ἐστὶ καὶ τὰ ἁμαρτήματα, καὶ τὸ αἴτιον τῆς περισσεύσεως ἡ δικαιοσύνη ἐστὶ καὶ τὰ κατορθώματα · ὡς τοιοῦτο εἶναι τὸ πορὰ τῷ Παύλῳ λεγόμενον ἐν τῷ »οὔτε ἐὰν φάγωμεν περισσεύομεν, οὔτε ἐὰν μὴ φάγωμεν ὑστερούμεθα«.

s58Ağza giren her şey mideye gidip helaya atılıyorsa, “Tanrı sözü ve dua ile” kutsanan yiyecek de maddesi bakımından mideye gider ve helaya atılır. Ama üzerine edilen dua sayesinde, “imanın ölçüsüne göre” yararlı olur ve zihnin keskin görmesine, yararlı olanı görmesine sebep olur. Rab'bin ekmeğini “layık olmadan” yemeyene yarar sağlayan ekmeğin maddesi değil, üzerine söylenen sözdür. Örneksel ve simgesel beden hakkında bunlar söylenebilir. “Beden” olan ve “gerçek yiyecek” olan Logos'un kendisi hakkında da çok şey söylenebilir. Onu yiyen kişi kesinlikle “sonsuza dek yaşayacaktır”; hiçbir kötü de onu yiyemez. Çünkü kötü kalan biri, beden olan ve hayat ekmeği olan Logos'u yiyebilseydi, “Bu ekmeği yiyen herkes sonsuza dek yaşayacak” diye yazılmazdı.

s58

εἰ δέ πᾶν τὸ εἰσπορευόμενον εἰς τὸ στόμα εἰς τὴν κοιλίαν χωρεῖ καὶ εἰς ἀφεδρῶνα ἐκβάλλεται, καὶ τὸ ἁγιαζόμενον βρῶμα διὰ λόγου θεοῦ καὶ ἐντεύξεως« κατ’ αὐτὸ μέν τὸ ὑλικὸν εἰς τὴν κοιλίαν χωρεῖ καὶ εἰς ἀφεδρῶνα ἐκβάλλεται. κατὰ δέ τὴν ἐπιγενομένην αὐτῷ εὐχὴν »κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς πίστεως« ὡφέλιμον γίνεται καὶ τῆς τοῦ νοῦ αἴτιον διαβλέψεως, ὁρῶντος ἐπὶ τὸ ὠφελοῦν · καὶ οὐχ ἡ ὕλη τοῦ ἄρτου ἀλλ᾿ ὁ ἐπ᾿ αὐτῷ εἰρημένος λόγος ἐστὶν ὁ ὠφελῶν τὸν μὴ »ἀναξίως« τοῦ κυρίου ἐσθίοντα αὐτόν. καὶ ταῦτα μέν περὶ τοῦ τυπικοῦ καὶ συμβολικοῦ σώματος. πολλὰ δ’ ἄν καὶ περὶ αὐτοῦ λέγοιτο τοῦ λόγου, ὅς γέγονε »σὰρξ« καὶ »ἀληθινὴ βρῶσις«, ἥντινα ὁ φαγὸ)ν πόντο)ς »ζήσεται εἰς τὸν αἰῶνα«, οὐδενὸς δυνομένου φαύλου ἐοθίειν αὐτήν · εἰ γὰρ οἶόν τε ἦν ἔτι φαῦλον μένοντα ἐσθίειν τὸν γενόμενον σάρκα λόγον, ὄντα καὶ ἄρτον ζῶντα, οὐκ ἂν ἐγέγραΠτο ὅτι »πᾶς ὁ φαγὸ)ν τὸν ἄρτον τοῦτον ζήσεται εἰς τὸν αἰῶνα«.

11.15Bundan sonra görelim: Çıkıp insanı bayağılaştıran şeyler onu ağızdan çıktıkları için bayağılaştırmaz, bayağılaşmanın sebebi yürektedir. Çünkü yürekten, ağızdan çıkanlardan önce kötü düşünceler çıkar; cinayetler, zinalar, fuhuşlar, hırsızlıklar, yalan tanıklıklar, küfürler onların türleridir. Bunlar yürekten çıktıklarında ve oradan çıkıp ağızdan geçtiklerinde insanı bayağılaştırır. Yürekten dışarı çıkmasalar, yüreğin çevresinde tutulup ağızdan söylenmelerine izin verilmeseydi, çabucak yok olurlardı ve insan artık bayağılaşmazdı. Demek ki her günahın kaynağı ve ilkesi kötü düşüncelerdir; bunlar egemen olmazsa ne cinayet, ne zina, ne de böyle başka bir şey olur. Bu yüzden herkes yüreğini her türlü dikkatle korumalıdır. Çünkü yargı gününde Rab gelip “karanlığın gizlediklerini aydınlatacak ve yüreklerin niyetlerini açığa çıkaracak”; o zaman insanların “düşünceleri birbirini suçlayacak ya da savunacak”, kendi tasarıları onları kuşatacaktır.

Kötü düşünceler öyledir ki bazen iyi görünen ve çoğunluğun yargısına göre övülen şeyleri bile kınanacak hâle getirir. Örneğin insanların önünde “sadaka” verirken düşüncelerimizde insansever olarak “görünmeyi” ve insanseverlik için övülmeyi amaçlıyorsak, “ödülümüzü” insanlardan almış oluruz. Kısacası, “insanların övgüsünü” kazanmak için, yapanın bilinciyle yapılan her iş, “gizlide görenden” ve gizlide temiz olanlara ödül verenden bir sonuç almaz. Aynı şekilde iffet gibi görünen şey, boş şan ya da kazanç düşkünlüğü düşünceleri taşıyorsa, kilise öğretisi sayılan şey de bir dalkavukluk sözüyle, açgözlülük bahanesiyle ya da öğretim için insanlardan şan arayarak yapılıyorsa, Tanrı'nın “kilisede” koyduğu önce elçiler, ikinci olarak peygamberler, üçüncü olarak öğretmenler arasında sayılmaz. Aynısını, insanlardan şan ya da dalkavukluk görmek veya söze yaklaşanların dindarlık bahanesiyle verdiklerinden kazanç sağlamak için “gözetmenliğe” heves eden kişi için de söyleyeceksin. Böyle bir gözetmen “iyi bir iş arzulamaz”; suçlanamaz da değildir, ayık da değildir, ölçülü de değildir, çünkü şan ile sarhoş olmuş ve ölçüsüzce ona doymuştur. Aynısını ihtiyarlar ve hizmetliler için de söyleyeceksin.

Bazılarına konudan sapmış görünsek de, bunun zorunlu olarak söylenip söylenmediğine bak; çünkü kötü düşünceler bütün günahların kaynağıdır ve kendileri olmadan yapılsalar yapanı aklayacak şeyleri bile kirletebilirler. İnsanı bayağılaştıran şeylerin neler olduğunu elimizden geldiğince inceledik. “Yıkanmamış ellerle yemek insanı bayağılaştırmaz.” Cesaretle söylemek gerekirse, insanı bayağılaştıran, yönetici yanımızın yemesi tabiatında olan her şeyi yıkanmamış yürekle yemektir.

11.15

Ἑξῆς τούτῳ ἴδωμεν πῶς τὰ ἐκπορευόμενα καὶ κοινοῦντα τὸν ἄνθρωπον οὐ παρὰ τὸ ἐκ τοῦ στόματος ἐκπορεύεσθαι κοινοῖ τὸν ἄνθρωπον , ἀλλὰ τὴν αἰτίαν ἔχει τῆς κοινώσεως ἐν τῇ καρδίᾳ, ὅτε ἐξέρχονται ἀπ᾿ αὐτῆς πρὸ τῶν ἐκπορευομένων διὰ τοῦ στόματος) διαλογισμοὶ πονηροί, ὧν ἐν εἴδει εἰσὶ φόνοι, μοιχεῖαι, πορνεῖαι, κλοπαί, ψευδομαρτυρίαι, βλασφημίαι· ταῦτα γάρ ἐστι τὰ κοινοῦντα τὸν ἄνθρωπον , ὅτε ἐξέρχεται ἀπὸ τῆς καρδίας καὶ ἐξελθόντα ἀπ᾿ αὐτῆς διαπορεύεται διὰ τοῦ στόματος — ὡς εἰ ἔξω τῆς καρδίας μὴ ἐγίνετο ἀλλ᾿ αὐτοῦ που περὶ τὴν καρδίαν κατείχετο, οὐκ ἐπιτρεπόμενα διὰ τοῦ στόματος λαλεῖσθαι, τάχιστα ἄν ἠφάνιστο καὶ οὐκέτι ἄνθρωπος ἐκοινοῦτο. πηγὴ οὖν καὶ ἀρχὴ πόσης ἁμαρτίας διαλογισμοὶ πονηρί· μὴ γὰρ ἐπικρατησάντων τούτων, οὔτε φόνοι οὔτε μοιχεῖαι οὔτ᾿ ἄλλο τι τῶν τοιούτων ἔσονται. διὰ τοῦτο πάσῃ φυλακῇ τηρητέον ἑκάστῳ τὴν ἑαυτοῦ καρδίαν· κοὶ γὰρ ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως ἐλθὼν ὁ κύριος« »φωτίσει τὰ κρυπτὰ τοῦ σκότους καὶ φανερώσει τὰς βουλὰς τῶν καρδιῶν«, »μεταξὺ« Πόντων »τῶν λογισμῶν« ἀνθρώπων »κατηγορούντων ἢ καὶ ἀπολογουμένων«, ἡνίκα ἐὰν κυκλώσῃ αὐτοὺς τὰ διαβούλια ἑαυτῶν. τοιοῦτοι δ’ εἰαὶν οἱ πονηροὶ διαλογισμοί, ὡς ἔσθ᾿ ὅτε καὶ τὰ δοκοῦντα ἀγαθὰ καὶ ( ὅσον ἐΠὶ τῇ κρίσει τῶν πολλῶν) ἐπαινετὰ ψεκτὰ ποιεῖν. ἐὰν γοῦν ποιῶμεν »ἐλεημοσύνη« ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων«, ἐν τοῖς διαλογισμοῖς ἡμῶν σκοποῦντες »τὸ θεαθῆναι« τοῖς ἀνθρώποις φιλάνθρωποι κοὶ ἐπὶ φιλανθρωπίᾳ δοξασθῆναι, ἀπέχομεν »τὸν« ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων »μισθόν«· καὶ ἁπαξαπλπῶς πᾶν τὸ γινόμενον μετὰ τοῦ ἔν τῷ πράττοντι συνειδότος ἐπὶ τῷ δοξασθῆναι ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων« οὐκ ἔχει τέλος ἀπὸ τοῦ βλέποντος ἐν τῷ κρυπτῷ« κοὶ ἀποδιδόντος τὸν μισθὸν τοῖς έν τῷ κρυπτῷ καθαροῖς. οὕτως οὖν καὶ ἡ δοκοῦσα ἁγνείαν, ἐὰν διαλογισμοὺς ἔχη̣ τοὺς ἐπὶ κενοδοξίᾳ ἢ φιλοκερδίᾳ, καὶ ἡ νομιζομένη ἐκκλησιαστικὴ διδασκαλία, ἐὰν ἐν λόγῳ κολακείας ἀνελευθερία γίνηται ἢ προφάσει πλεονεξίας ἢ ζητοῦντός τινος τὴν ἀπὸ ἀνθρώπων ἐπὶ διδασκαλίᾳ δόξαν, οὐκ ἔοτι λελογισμένη ὑπὸ τῶν τεθέντων ἀπὸ τοῦ θεοῦ »ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ« πρῶτον ἀποστόλων, δεύτερον προφητῶν, κοὶ τρίτον διδασκάλων. τὸ δ’ ὅμοιον ἐρεῖς κοὶ ἐΠὶ τοῦ ὀρεγομένου »ἐπισκοπῆς« διὰ τὴν παρὰ ἀνθρώποις δόξαν ἢ τὴν ἀπὸ ἀνθρώπων κολακείαν ἢ τὸν ἀπὸ τῶν προσιόντων τῷ λόγῳ πορισμὸν ( διδόντων προφάσει εὐσεβείας). ὁ γοῦν τοιοῦτος ἐπίσκοπος οὐ »καλοῦ ἔργου ἐπιθυμεῖ« οὐδέ δύναται εἶναι ἀνεπίληπτος οὐδὲ νηφάλιος οὐδέ σώφρων, μεθύων ὑπὸ δόξης καὶ ἀκολάστως αὐτῆς ἐμφορούμενος. τὸ δέ αὐτὸ κοὶ περὶ πρεσβυτέρων καὶ διακόνων ἐρεῖς. ταῦτα δέ, εἰ καὶ δόξομέν τισιν ἐν παρεκβάσει εἰρηκέναι, ὅρα εἰ μὴ ἀναγκαίως λέλεκται διὰ τὸ πηγὴν εἶναι πόντων τῶν ἁμαρτημάτων τοὺς πονηροὺς διαλογισμούς, δυναμένους μολῦναι καὶ τὰ εἰ χωρὶς αὐτῶν πράττοιντο) δικαιώσαντα ἄν τὸν ποιήσαντα. τίνα μέν οὖν τὰ κοινοῦντα, κατὰ δύναμιν ἡμῖν ἐξήτασται. τὸ δέ ἀνίπτοις χερσὶ φαγεῖν οὐ κοινοῖ τὸν ἄνθρωπον· ἄνθρωπον· ἀλλ᾿, εἰ δεῖ τολμήσαντα εἰπεῖν, κοινοῖ τὸ ἀνίπτῳ καρδίᾳ ὁτιποτοῦν φαγεῖν, ὅ πέφυκε τὸ ἡγεμονικὸν ἡμῶν ἐσθίειν.

11.16“Ve İsa oradan çıkıp Sur ve Sayda kısımlarına çekildi. Ve işte Kenanlı bir kadın” (Matta 15, 21–22 vd.).

“Oradan” neresidir? Elbette Ginnesar toprağından; nitekim daha önce “Karşıya geçip Ginnesar toprağına geldiler” denmişti. Belki de insanı bayağılaştıranın içeri giren değil dışarı çıkan şey olduğunu duyup gücenen Ferisiler yüzünden çekilmişti. Kendisine tuzak kurduğundan kuşkulanılan kimseler yüzünden zaman zaman çekildiği, “Yahya'nın tutuklandığını duyunca Celile'ye çekildi” sözünden bellidir. Belki Markos da bu yeri anlatırken bu sebeple “Kalkıp Sur sınırlarına geldi. Bir eve girdi ve kimsenin bilmesini istemedi” der. Öğretisine gücenen Ferisilerden uzak durduğunu, acı çekmeye daha elverişli olan, önceden iyice belirlenmiş vakti beklediğini düşünmek akla yakındır.

Şöyle de denebilir: Sur ve Sayda, uluslar yerine söylenmiştir; demek ki İsa İsrail'den çekilip ulusların kısımlarına gelmektedir. İbranilerin Sor dediği Sur “sıkıntı” diye çevrilir; İbranicede de böyle anılan Sayda ise “avlayanlar” diye çevrilir. Ulusların arasında avlayanlar da vardır, yani kötü kuvvetler, kötülüğün ve tutkuların içinde büyük bir sıkıntı da. Öyleyse İsa Ginnesar'dan çıkınca İsrail'den çekilmiş, ama Sur'a ve Sayda'ya değil, Sur ve Sayda kısımlarına gelmiştir; çünkü uluslardan gelenler şimdilik kısmen iman etmektedir. Sur'un ve Sayda'nın tamamına gitmiş olsaydı, orada iman etmeyen tek kişi kalmazdı. Markos'a göre ise “İsa kalkıp Sur sınırlarına geldi”, yani ulusların sıkıntısının sınırlarına; öyle ki iman edenler bu sınırlardan çıktıklarında kurtulabilsinler. Şu söze dikkat et: “Ve işte o sınırlardan çıkan Kenanlı bir kadın, ‘Acı bana ya Rab, Davut Oğlu! Kızım korkunç biçimde cine tutuldu’ diye haykırdı.” Sanırım kadın o sınırlardan çıkmasaydı, kendisine tanıklık edilen o büyük imanla İsa'ya haykıramazdı. İnsan da “imanının ölçüsüne göre” uluslar arasındaki sınırlardan çıkar; bu, “Yüce Olan ulusları bölüştürdüğünde İsrail oğullarının sayısına göre” koyduğu ve onların daha ileri sürüklenmesini engellediği sınırlardır.

Burada Sur'un ve Sayda'nın bazı sınırlarından söz ediliyor, Mısır'dan Çıkış'ta ise Firavun'un sınırlarından; Mısırlılara vurulan belaların bu sınırlarda gerçekleştiği söylenir. Her birimizin, günah işlerken Sur'un, Sayda'nın, Firavun'un ve Mısır'ın ya da Tanrı'nın miras payının dışındaki başka birinin sınırlarında bulunduğunu; kötülükten aretē'ye dönerken ise kötü şeylerin sınırlarından çıkıp Tanrı'nın payının sınırlarına ulaştığını düşünmek gerekir. Bu payın sınırları arasında da farklar vardır; bunlar, İsrail'in bölüşülmesine ve miras dağıtımına dair anlatılanları ruhani kanuna uygun biçimde ortaya koyabilenlere görünecektir.

İsa ile Kenanlı kadının adeta birbirini karşılamasına da dikkat et: O Sur ve Sayda kısımlarına doğru gelmekte, kadın ise o sınırlardan çıkıp “Acı bana ya Rab, Davut Oğlu!” diye haykırmaktadır. Kadın Kenanlıydı; bu ad “alçaltılmaya hazırlanmış” diye çevrilir. Adiller göklerin krallığına ve Tanrı'nın krallığındaki yüceltilmeye hazırlanmıştır; günahkârlar ise içlerindeki kötülüğün, ondan doğan eylemlerin ve “ölümlü bedenlerinde hüküm süren” günahın kendilerini alçaltmasına hazırlanmıştır. Ama Kenanlı kadın o sınırlardan çıkarken alçaltılmaya hazırlanmış olmaktan da çıkıyor, haykırıp “Acı bana ya Rab, Davut Oğlu!” diyordu.

11.16

Καὶ ἐξελθὼν ἐκεῖθεν ὁ Ἰησοῦς ἀνεχώρησεν εἰς τὰ μέρη Τύρου κοὶ Σιδῶνος. καὶ ἰδοὺ γυνὴ Χαναναία (15, 21. 22 [ — 28]). Πόθεν ἐκεῖθεν ἢ ἀπὸ γῆς Γενησαρέτ, περὶ ἧς προείρητο · »καὶ διαπεράσαντες ἦλθον εἰς τὴν γῆν Γενησαρέτ« ; ἀνεχώρησε δὲ τάχα διὰ τὸ σκανδαλίζεσθαι τοὺς Φαρισαίους ἀκούσαντας ὅτι οὐ τὸ εἰσερχόμενον, ἀλλὰ τὸ ἐκπορευόμενον κοινοῖ τὸν ἄνθρωπον«. ὅτι δέ διὰ τοὺς ὑπονοουμένους ἐπιβουλεύειν , εἴ ποτε, ἀνεχώρησε, δῆλον ἐκ τοῦ »ἀκούσας δέ ὅτι Ἰωάννης παρεδόθη ἀνεχώρησεν εἰς τὴν Γαλιλαίαν«. τάχα διὰ τοῦτο καὶ ὁ Μᾶρκος ἀναγράφων τὰ κατὰ τὸν τόπον φησὶν ὅτι »ἀναστὰς ἦλθεν εἰς τὰ ὅρια Τύρου. καὶ εἰσελθὼν εἰς τὴν οἰκίαν οὐδένα ἠθέλησε γνῶναι«· ⟨καὶ⟩ εἰκὸς ὅτι τοὺς σκανδαλισθέντας ἐπὶ τῇ διδασκαλίᾳ αὐτοῦ Φαρισαίους περίστατο, περιμένων τὸν ἐπιτηδειότερον εἰς τὸ παθεῖν καὶ καλῶς ὡρισμένον καιρόν. εἴποι δ’ ἄν τις ὅτι Τύρος καὶ Σδὼν ἀντὶ τῶν ἐθνῶν λέλεκται · ἀναχωρήσας οὖν ἀπὸ τοῦ Ἰσραὴν εἰς τὰ μέρη τῶν ἐθνῶν παραγίνεται. Τύρος μὲν οὖν πορ’ Ἐβραίοις ὀνομαζομένη μεταλαμβάνεται Σόρ, ἥτις ἑρμηνεύεται ΣΓΝΟΧΗ · Σιδὼν δὲ οὕτως καὶ παρ’ Ἑβραίοις ὀνομαζομένη μεταλαμβάνεται εἰς τὸ ΘΗΡΩΝΤΕΣ. ἐν δέ τοῖς ἔθνεσι κοὶ οἱ θηρῶντές εἰσιν οἱ πονηραὶ δυνάμεις, καὶ πολλὴ συνοχὴ παρ’ αὐτοῖς ἡ ἐν τῇ κακίᾳ καὶ τοῖς πάθεσιν. ἐξελθὼν οὖν ἀπὸ τῆς Γενησαρὲτ ὁ Ἰησοῦς ἀνεχώρησε μέν ἀπὸ τοῦ Ἰσραήλ, ἦλθε δέ οὐκ εἰς Τύρον καὶ Σιδῶνα ἀλλ᾿ εἰς τὰ μέρη Τύρου καὶ Σιδῶνος, τῷ ἐκ μέρους νῦν πιστεύειν τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν — ὡς εἰ εἰς πᾶσαν Τύρον κοὶ Σιδῶνα ἐπεδήμησεν, οὐδεὶς ἄπιστος ἐν αὐτῇ κατελείφθη. κατὰ δὲ τὸν Μᾶρκον »ἀναστὰς ὁ Ἰησοῦς ἦλθεν εἰς τὰ Τύρου«, Τύρου«, τῆς συνοχῆς τῶν ἐθνῶν, ἶνα καὶ ἀπὸ τῶν ὁρίων ἐκείνων οἱ πιστεύοντες σωθῆναι δυνηθῶσιν, ἐπὰν ἐξέλθωσιν αὐτά. πρόσχες γὰρ τῷ καὶ ἰδοὺ γυνὴ Χαναναία ἀπὸ τῶν ὁρίων ἐκείνων ἐξελθοῦσα ἔκραξε λέγουσα· ἐλέησόν με, 〈κύριε〉 υἱὲ Δαυίδ· ἡ θυγάτηρ μου δεινῶς δαιμονίζεται«. κοὶ οἶμαι ὅτι οὐκ ἄν μὴ ἐξελθοῦσα ἀπὸ τῶν ὁρίων ἐκείνων κράζειν πρὸς Ἰησοῦν ἐδύνατο ἀπὸ μεγάλης ὡς ἐμαρτυρήθη) πίστεως. καὶ »κατὰ τὴν ἀναλογίαν γε τῆς πίστεως« ἐξέρχεταί τις ἀπὸ τῶν ἐν τοῖς ἔθνεσιν ὁρίων, » ὅτε διεμέριζεν ἔθνη ὁ ὑψιστος, ἔστησε κατὰ ἀριθμὸν υἱῶν Ἰσραὴλ« καὶ τὴν ἐπὶ πλεῖον φορὰν αὐτῶν ἐκώλυσεν. Ἐνταῦθα μέν οὖν ὅρια εἴρηταί τινα Τύρου καὶ Σιδῶνος , ἐν δὲ τῇ Ἐξόδῳ ὅρια τοῦ Φαραώ, ἐν οἶς φασὶ) γίνονται αἱ κατὰ τῶν Αἰγυπτίων μάστιγες. καὶ νομιστέον γε ἔχαστον ἡμῶν ἁμαρτάνοντα μὲν ἐν τοῖς ὁρίοις εἶναι Τύρου ἤ Σιδῶνος ἤ Φαραὼ κοὶ τῆς Αἰγύπτου ἤ τινος τῶν ἔξω τῆς τοῦ θεοῦ κληροδοσίας, μεταβάλλοντα δὲ ἀπὸ τῆς κακίας εἰς ἀρετὴν ἐξέρχεσθαι μὲν ἀπὸ τῶν κατὰ τὰ φαῦλα ὁρίων. φθάνειν δέ ἐπὶ τὰ ὅρια τῆς μερίδος τοῦ θεοῦ κοὶ ἐν τούτοις οὔσης διαφορὰς, ἥτις φανεῖται τοῖς τὰ τοῦ μερισμοῦ κοὶ τῆς κληροδοσίας τοῦ Ἰσραὴλ δυναμένοις ἀνάλογον τῷ πνευματικῷ συνιστάναι νόμῳ). πρόσχες δὲ καὶ τῇ οἱονεὶ ἀπαντήσει γενομένῃ τοῦ Ἰησοῦ πρὸς τὴν Χαναναίαν γυναῖκα· ὁ μὲν γὰρ ἔρχεται ὡς ἐπὶ τὰ μέρη Τύρου καὶ Σιδῶνος, ἡ δὲ ἐξελθοῦσα τῶν ὁρίων ἐκείνων κέκραγε λέγουσα· ἐλέησόν με, κύριε υἱέ Δαυίδ. Χαναναία δὲ ἦν ἡ γυνή, ὅπερ μεταλαμβάνται εἰς τό ΗΤΟΙΜΑΣΜΕΝΗ ΤΑΠΕΙΝΩΣΕΙ. οἱ μὲν δίκαιοι ἡτοιμασμένοι εἰσὶν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν καὶ τῇ ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ θεοῦ ὑψώσει· οἱ δέ ἁμαρτωλοὶ ἡτοιμασμένοι ταπεινώσει τῆς ἐν αὐτοῖς κακίας καὶ τῶν κατ᾿ αὐτὴν πράξεων αὐτοὺς αὐτῇ) καὶ τῆς βασιλευούσης »ἐν τῷ θνητῷ αὐτῶν σώματι ἁμαρτίας. πλὴν ἡ Χαναναία ἐξελθοῦσα ἀπὸ τῶν ὁρίων ἐκείνων ἐξῄει ἀπὸ τοῦ ἡτοιμάσθαι τῇ ταπεινώσει, κεκραγυῖα κοὶ λέγουσα· ἐλέησόν με, κύριε υἱέ Δαυίδ«.

11.17İncillerden şunu derle: Onu kimler Davut Oğlu diye çağırıyor (bu kadın ve Eriha'daki körler gibi), kimler Tanrı'nın Oğlu diye? Bunların kimi “gerçekten” sözünü eklemeden çağırır (“Ey Tanrı'nın Oğlu, bizden ne istiyorsun?” diyen cinliler gibi), kimi bu sözü ekleyerek (teknede ona secde edip “Sen gerçekten Tanrı'nın Oğlusun” diyenler gibi). Sanırım bu derleme, ona yaklaşanlar arasındaki farkı görmen için yararlı olacaktır: Kimi, deyim yerindeyse, “beden bakımından Davut'un soyundan” gelene yaklaşır; kimi de “kutsallık ruhu bakımından kudretle Tanrı'nın Oğlu olarak belirlenmiş” olana; bunların da kimi “gerçekten” diyerek, kimi demeden. Sonra şuna dikkat et: Kenanlı kadın bir oğul için değil (hiç oğlu olmamış görünüyor), korkunç biçimde cine tutulmuş kızı için yalvarır;

11.17

Συνάγαγε δέ ἀπὸ τῶν εὐαγγελίων, τίνες μὲν αὐτὸν καλοῦσιν υἱὸν Δαυίδ, ὡς αὕτη καὶ οἱ ἐν Ἰεριχοῖ τυφλοί, τίνες δέ υἱὸν θεοῦ καὶ ἤτοι χωρὶς τῆς ἀληθῶς προσθήκης, ὡς οἱ δαιμονιζόμενοι λέγοντες · »τί ἡμῖν καὶ σοι. υἱὲ τοῦ θεοῦ«, τίνες δέ μετὰ τῆς ἀληθῶς προσθήκης, ὡς οἱ ἐν τῷ πλοίῳ προσκυνοῦντες, » ἀληθῶς θεοῦ υἱὸς εἶ« λέγοντες αὐτῷ. καὶ γὰρ χρήσιμος οἶμοι) ἔσται σοι ἡ τούτων συναγωγὴ πρὸς τὸ ἰδεῖν τὴν διαφορὰν τῶν προσιόντων, τίνες μέν οἱονεὶ τῷ γενομένῳ »ἐκ σπέρματος Δαυὶδ κατὰ σάρκα« προσίασι, τίνες δέ τῷ ὁρισθέντι υἰῷ θεοῦ ἐν δυνάμει κατὰ πνεῦμα ἁγιωσύνης«, καὶ τούτων τίνες μὲν μετὰ τοῦ ἀληθῶς τίνες δέ χωρὶς τούτου. εἶτα πρόσχες ὅτι ἡ Χαναναία μὲν οὐ περὶ υἱοῦ ὅν οὐδὲ τὴν ἀρχὴν γεγεννηκέναι φαίνεται) ἀλλὰ περὶ θυγατρὸς παρακαλεῖ δεινῶς δαιμονιζομένης,

s62 başka bir anne ise ölü olarak götürülmekte olan oğlunu diri olarak geri alır. Sonra sinagog başkanı, on iki yaşındaki kızı ölmüş olduğu için rica eder; saray görevlisi ise henüz hasta olan ve ölmek üzere bulunan oğlu için. Demek ki iki annenin biri cine tutulmuş kızı, öbürü ölü oğlu; iki babanın, yani sinagog başkanıyla saray görevlisinin de biri kızı, öbürü ölümcül hasta oğlu vardı. Bunların, psykhē'ler arasındaki farklı türlere dair anlamlar taşıdığına inanıyorum; İsa bu psykhē'lere hayat vererek onları iyileştirir. Halk arasında iyileştirdiği ve özellikle müjdecilerin kaydettiği her şey, “alametler ve harikalar” görmedikçe başka türlü iman etmeyecek olanlar iman etsin diye o zaman gerçekleşmişti; ama o zaman olanlar, İsa'nın kudretiyle her zaman gerçekleşen şeylerin simgeleriydi. Çünkü yazılanların her birinin, herkesin değerine göre İsa'nın kudretiyle gerçekleşmediği bir an yoktur.

Soyuna bakılırsa Kenanlı kadın İsa'dan bir cevap almaya bile layık değildi; çünkü İsa, Baba tarafından yalnızca İsrail evinin yitik koyunlarına, yani keskin görüşlü psykhē'lerden oluşan yitik soya gönderildiğini söylüyordu. Ama prohairesis'i sayesinde ve Tanrı'nın Oğlu İsa'ya secde ettiği için cevap alır. Bu cevap soyunun düşüklüğünü yüzüne vurur ve onun ne değerde olduğunu gösterir: Ekmeğe değil, bir köpek yavrusu gibi kırıntıya layıktı. Fakat kadın prohairesis'ini daha da pekiştirip İsa'nın sözünü kabul edince, köpek yavrusu olarak da olsa kırıntı almayı talep edip soyca üstün olanların efendi olduğunu kabul edince, ikinci bir cevap alır; bu cevap imanının büyüklüğüne tanıklık eder ve dilediğinin olacağını vaat eder. Sanırım korkunç biçimde cine tutulmuş kızın annesi olan Kenanlı kadını, Pavlus'un ve ona benzeyenlerin annesi olan özgür “yukarıdaki Yeruşalim”e benzeterek anlamak gerekecek: O, böyle bir psykhē'nin annesinin simgesidir. Şunu da düşün: Çok sayıda baba ve çok sayıda anne bulunması makul değil midir? Ata İbrahim'in yanına gittiği babalara ve Pavlus'un kendisi ve kendisine benzeyenler için söylediği gibi anne olan Yeruşalim'e karşılık gelen babalar ve anneler.

s62

ἄλλη δὲ μήτηρ υἱὸν ἐκκομιζόμενον νεκρὸν ἀπολαμβάνει ζῶντα. κοὶ πόλιν ὁ μέν ἀρχισυνάγωγος περὶ δωδεκαετοῦς θυγατρὸς ἀξιοῖ ὡς ἀποτεθνηκυίας, ὁ δέ βασιλικὸς περὶ υἱοῦ ὡς ἔτι νοσοῦντος κοὶ ἀποθνῄσκειν μέλλοντος. δαιμονῶσα τοίνυν θυγάτηρ καὶ υἱὸς νεκρὸς δύο ἦσαν μητέρων, κοὶ θυγάτηρ κοὶ υἱὸς Πρὸς θάνατον ἀσθενῶν τῶν δύο πατέρων, ὧν ὁ μὲν ἀρχισυνάγωγος ὁ δέ βασιλικὸς ἦν. ἔχειν δέ ταῦτα πείθομαι λόγους περὶ γενῶν ἐν ψυχῖς διαφόρων, ἅστινας ὁ Ἰησοῦς ζωοποιῶν ἐᾶται. καὶ πάντα δέ, ὅσα θεραπεύει ἐν τῷ λαῷ, μάλιστα ὑπὸ τῶν εὐαγγελιστῶν ἀναγεγραμμένα γέγονε μέν τοτε, ἵνα οἱ μὴ ἄλλως πιστεύοντες, ἐὰν μὴ ἔδωσι »σημεῖα καὶ τέρατα«, πιστεύσωσι· σύμβολα δέ ἦν τὰ τότε τῶν ἀεὶ ὑπὸ τῆς δυνάμεως Ἰησοῦ ἐπιτελουμένων. οὐκ ἔστι γὰρ ὅτε ἕκαστον τῶν γεγραμμένων ὑπὸ τῆς δυνάμεως Ἰησοῦ κατὰ τὴν ἑκάστου ἀξίαν οὐ γίνεται. Γένους μέν οὖν χάριν ἡ Χαναναία οὐδὲ ἀποκρίσεως ἀξία ἦν τῆς ἀπὸ Ἰησοῦ τυχεῖν, ὁμολογοῦντος οὐκ ἐπ᾿ ἄλλο τι ἀπεστάλθαι παρὰ τοῦ πατρὸς ἢ πρὸς τὰ πρόβατα τὰ ἀπολωλότα οἴκου Ἰσραήλ, γένος ψυχῶν διορατικῶν ἀΠολωλός. προαιρέσεως δὲ ἕνεκα καὶ τοῦ προσκεκυνηκέναι Ἰησοῦ υἱῷ τοῦ θεοῦ ἀποκρίσεως τυγχάνει, ἐλεγχούσης αὐτῆς τὴν δυσγένειαν καὶ τὴν ἀξίαν αὐτῆς παριστάσης, ὅτι ψιχίων ὡς κυνίδιον καὶ οὐκ ἄρτων ἦν ἀξία. ὡς δέ ἐπιτείνασα τὴν προαίρεσιν καὶ παραδεξαμένη τὸν Ἰησοῦ λόγον ἐπιδικάζεται, κἄν ὡς κυνίδιον τυχεῖν ψιχίων, καὶ ὁμολογξεῖ κυρίους τοὺς εὐγενεστέρους, τότε τυγχάνει ἀποκρίσεως δευτέρας μαρτυρούσης αὐτῆς τῇ πίστει ὡς μεγάλῃ καὶ ἐπαγγελλομένης ἔσεσθαι αὐτῇ ὅ βούλεται. ἀνάλογον δ’ οἶμαι τῇ »ἄνω Ἱερουσαλὴμ« ἐλευθέρᾳ, μητρὶ Παύλου καὶ τῶν παραπλησίων αὐτῷ, δεήσει νοῆσαι τὴν Χαναναίαν, μητέρα τῆς δεινῶς δαιμονιζομένης, σύμβολον τυγχάνουσαν μητρὸς τοιᾶσδε ψυχῆς. καὶ ἐπίστησον εἰ μὴ εὔλογόν ἐστιν εἶναι καὶ πολλοὺς πατέρος κοὶ πολλὰς μητέρας, ἀναλογον τοῖς πατράσιν Ἀβραάμ, Πρὸς οὕς ἀπῄει ὁ πατριάρχης, καὶ τῇ Ἱερουσαλὴμ μητρὶ ὡς Παῦλός φησι περὶ ἑαυτοῦ) καὶ τῶν ὁμοίων

s63 Simgesi Kenanlı kadın olan bu annenin, yeryüzündeki yerleri birer örneği olan Sur ve Sayda sınırlarından çıkıp Kurtarıcı'ya gelmesi, ona yalvarmış olması ve hâlâ yalvarıp “Acı bana ya Rab, Davut Oğlu! Kızım korkunç biçimde cine tutuldu” demesi akla yakındır.

Sonra hem dışarıdakilere hem de gerektiğinde öğrencilerine cevap veren İsa “Yalnızca İsrail evinin yitik koyunlarına gönderildim” dedi ve şunu öğretti: Önde gelen, akıllı ve keskin görüşlü bazı psykhē'ler yitmiştir; mecazen İsrail evinin koyunları denen bunlardır. Daha basit olanlar ise sanırım bu sözün “beden bakımından” İsrail için söylendiğini sanacak, ister istemez Kurtarıcımızın Baba tarafından o yitik Yahudilerden başka kimseye gönderilmediğini kabul edeceklerdir. Biz ise, “Mesih'i bir zamanlar beden bakımından tanımış olsak da artık böyle tanımıyoruz” sözünü gerçekten söyleyebilmek için dua edenler olarak, Logos'un asıl işinin daha anlayışlı olanları kurtarmak olduğunu biliriz; çünkü onlar Logos'a, anlayışı kıt olanlardan daha yakındır. Ama İsrail evinin yitik koyunları, “lütufla seçilmiş bir kalıntı” dışında Logos'a itaat etmediği için, Tanrı “dünyanın akılsız saydıklarını” (İsrail olmayanı, keskin görüşlü olmayanı) seçti ki (İsrail'in) “bilgelerini utandırsın”. “Hiç olanları”, yani anlayışlı olmayan ulusu da çağırdı, onlara kavrayabilecekleri şeyi, “vaazın akılsızlığını” verdi ve buna “iman edenleri kurtarmayı” uygun gördü; öyle ki hakikate düşman kesilen “olanları”, “bebeklerin ve süt emenlerin ağzından” kendisine övgü hazırlayarak suçlu çıkarsın.

Kenanlı kadın gelip Tanrı'ya secde eder gibi İsa'ya secde etti ve “Ya Rab, bana yardım et” dedi. O da “Çocukların ekmeğini alıp köpek yavrularına atmak caiz değildir” diye cevap verdi. Bu sözün de ne demek istediği sorulabilir. Ekmek, hem çocukların hem de evin köpek yavrularının yiyemeyeceği kadar az olsaydı ya da ekmekler öyle güzel yapılmış olsaydı ki çocukların bu güzel ekmeğini köpek yavrularına yem etmek makul olmasaydı, anlaşılırdı. Ama İsa'nın kudretinde böyle bir şey görünmüyor;

s63

αὐτῷ. εἰκὸς δέ ἐξεληλυθυῖαν ταύτην, ἧς σύμβολον ἡ Χαναναία, ἀπὸ τῶν ὁρίων Τύρου καὶ Σιδῶνος, ὧν τύποι ἦσ(ιν οἱ ἐΠὶ γῆς τόποι προσεληλυθυῖαν τῷ σωτῆρι ἠξιωκέναι αὐτὸν καὶ ἔτι νῦν ἀξιοῦν λέγουσαν · ἐλέησόν με, κύριε υἱὲ Δαυίδ· ἡ θυγάτηρ μου δεινῶς δαιμονίζεται. εἶτα ὁ καὶ τοῖς ἔξωθεν κοὶ τοῖς μαθηταῖς, ὅτε δεῖ, ἀποκρινόμενος εἶπε τὸ οὐκ ἀπεστάλην , διδάσκων ὅτι εἰσί τινες προηγούμεναι ψυχαὶ νοεραὶ καὶ διορατικαὶ ἀπολωλυῖαι, τροπικῶς λεγόμεναι πρόβατα οἴκου Ἰσραήλ, ἅπερ οἶμαι) οἱ ἁπλούστεροι, ἐπὶ τοῦ »κατὰ σάρκα« Ἰσραὴλ νομίζοντες λελέχθαι, ἀναγκαίως προσήσονται ὅτι ὁ σωτὴρ ἡμῶν ἀπεστάλη ὑπὸ τοῦ πατρὸς οὐχὶ πρὸς ἄλλους ἢ τοὺς Ἰουδαίους ἐκείνους ἀπολωλότας. ἡμεῖς δὲ οἱ εὐχόμενοι ἐξ ἀληθείας λέγειν · »εἰ καὶ Χριστόν ποτε κατὰ σάρκα ἐγνώκαμεν, ἀλλὰ νῦν οὐκέτι γινώσκομεν«, ἴσμεν τοῦ λόγου προηγούμενον εἶναι ἔργον σώζειν τοὺς συνετωτέρους · οἰκειότεροι γὰρ οὗτοι παρὰ τοὺς ἀμβλυτέρους αὐτῷ τυγχάνουσιν. ἀλλ᾿ ἐπεὶ τὰ ἀπολωλότα πρόβατα οἴκου Ἰσραὴλ παρὰ τὸ »κατ᾿ ἐκλογὴν χάριτος λεῖμμα« ἠπείθησαν τῷ λόγῳ, διὰ τοῦτο »ἐξελέξατο τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου τὸν μὴ Ἰσρὴλ μηδέ διορατικόν), ἵνα καταισχύνῃ τοὺς σοφοὺς« (τοῦ Ἰσράαήλ) καὶ ἐκάλεσε »τὰ μὴ ὄντα« συνετὸν ἔθνος), παραδοὺς αὐτοῖς ὁ ἠδύναντο χωρῆσαι, »τὴν μωρίαν τοῦ κηρύγματος«, καὶ εὐδοκήσας »σῶσαι« τοὺς εἰς τοῦτο »πιστεύοντας«, ἵνα διελέγξῃ τὰ ὄντα« ἐκ τοῦ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων« καταρτισάμενος αὐτῷ αὐτῷ ἐπεὶ γέγονεν ἐχθρὰ τῇ ἀληθείᾳ. Ἐλθοῦσα δὲ ἡ Χαναναία προσεκύνει ὡς θεῷ τῷ Ἰησοῦ λέγουσα· κύριε, βοήθησόν μοι. ὁ δὲ ἀποκριθεὶς εἶπεν· οὐκ ἔξεστι λαβεῖν τὸν ἄρτον τῶν τέκνων καὶ βαλεῖν τοῖς κυναρίοις. ζητήσαι δ’ ἄν τις τὸ βούλημα καὶ ταύτης τῆς λέξεως, ἐπεὶ μέτρου μὲν παρόντος ἄρτων, ὡς μὴ δύνασθαι καὶ τὰ κέκνα ἐσθίειν ἄρτους κοὶ κυνίδια τῆς οἰκίας, ἢ κάλλους ἄρτων εὖ εἰργασμένων, ⟨ὡς⟩ οὐχ οἶόν κατὰ τὸ εὔλογον κυνιδίοις δίδοσθαι τροφὴν τὸν καλῶς εἰργασμένον τῶν τέκνων ἄρτον, οὐδὲν δὴ τοιοῦτον φαίνεται ἐπὶ τῆς Ἰησοῦ δυνάμεως, ἀφ᾿

s64 ondan hem çocuklar hem de köpek yavrusu denenler pay alabilirdi. Öyleyse “Çocukların ekmeğini almak caiz değildir” sözü üzerine şöyle denmesi gerekmez mi, bir bak: “Kul sureti”ni alarak kendini boşaltan İsa, dünyadaki şeylerin alabileceği ölçüde bir kudret getirmişti. Bu kudretten belli bir miktarın kendisinden çıktığını da hissediyordu; “Biri bana dokundu, çünkü benden kudret çıktığını anladım” sözünden bu bellidir. İşte kudretin bu ölçüsünden idareli biçimde dağıtıyordu: Önde gelenlere, oğul diye çağrılanlara daha çok, öyle olmayanlara, köpek yavrularına ise daha az veriyordu. Ama böyle olsa bile, büyük imanın bulunduğu yerde, Kenanlı olmanın soy düşüklüğü yüzünden köpek yavrusu olan kadına, sanki çocukmuş gibi çocukların ekmeğini verdi.

İsa'nın sözleri arasında da belki bazı ekmekler vardır ki onları yalnızca daha akıllı olanlara, çocuklara verir gibi vermek caizdir; başka sözler ise adeta soylu efendilerin büyük ocağından ve sofrasından gelen kırıntılar gibidir, bazı psykhē'ler köpekler gibi bunlardan yararlanır. Musa'nın kanununda da bazı şeylerin “köpeğe” atılması yazılmıştır ve Kutsal Ruh bazı yiyeceklerin köpeklere bırakılmasını buyurmaya özen göstermiştir.

Kilisenin öğretisine yabancı olan başkaları, psykhē'lerin kötülüğün türüne göre insan bedenlerinden köpek bedenlerine geçtiğini varsaysın. Biz ise bunu ilahi Yazı'nın hiçbir yerinde bulamadığımızdan şöyle deriz: Daha akıllı bir hâl, büyük bir gevşeklik ve ihmal yüzünden daha akılsız bir hâle dönüşür. Aynı şekilde daha akılsız bir prohairesis de, logos'u ihmal etmiş olsa bile bir gün daha akıllı olana döner; öyle ki bir zamanlar köpek yavrusu olan, efendilerinin sofrasından düşen kırıntıları yemekle yetinen kimse çocuk hâline gelir. Çünkü aretē birini Tanrı'nın çocuğu yapmaya çok katkıda bulunur; kötülük, hakaret dolu sözlerdeki kudurganlık ve utanmazlık ise onun, Yazı'nın diliyle, köpek diye anılmasına. Akılsız hayvanlardan alınan öteki adlar için de aynısını düşüneceksin. Yine de köpek olduğu yüzüne vurulup çocukların ekmeğine layık olmadığı söylendiğinde öfkelenmeyen ve büyük bir sabırla o Kenanlı kadının “Evet ya Rab, çünkü köpek yavruları da efendilerinin sofrasından düşen kırıntıları yer” sözünü söyleyen kimse, İsa'nın en yumuşak cevabını alacaktır. Böyle büyük bir imana ulaştığında İsa ona “İmanın büyüktür” ve “Dilediğin gibi olsun” diyecek; öyle ki hem kendisi şifa bulsun, hem de şifaya muhtaç bir meyve verdiyse o da iyileşsin.

s64

ἧς δυνατὸν ἦν καὶ τὰ τέκνα μεταλαμβάνειν καὶ τὰ λεγόμενα κυνίδια. ὅρa οὖν μήπως πρὸς τὸ οὐκ ἔξεστι λαβεῖν τὸν ἄρτον τῶν τέκνων λεκτέον ὅτι ὁ κενώσας ἑαυτὸν τῷ »μορφὴν δούλου« ἀνειληφέναι μέτρον δυνάμεως, καθ᾿ ὅ ἐχώρει τὰ ἐν κόσμῳ πράγματα, ἐκόμισεν· ἀφ᾿ ἧς δυνάμεως κοὶ ᾐσθάνετό τινα ἐξέρχεσθαι ποσότητα ἀπ᾿ αὐτοῦ, ὡς δῆλον ἐκ τοῦ »ἥψατό μού τις · ἐγὼ γὰρ ἔγνο)ν δύναμιν ἐξεληλυθυῖαν ἀπ᾿ ἐμοῦ«. ἀπὸ τούτου οὖν τοῦ μέτρου τῆς δυνάμεως ἐταμιεύετο, τοῖς μὲν προηγουμένοις καὶ καλουμένοις υἱοῖς πλείονα ἐπιδιδούς, τοῖς δὲ μὴ τοιούτοις ἐλάττονα, ὡς τοῖς κυνιδίοις. ἀλλ᾿ εἰ καὶ ταῦτα οὕτως ἐγίνετο, οὐδὲν ἧττον, ὅπου μεγάλη πίστις, ἔδωκε τὸν ἄρτον τῶν τέκνων ὡς τέκνῳ τῇ διὰ τὴν ἐν Χαναναίᾳ δυσγένειαν κυνιδίῳ τυγχανούσῃ. τάχα δὲ καὶ τῶν λόγων Ἰησοῦ εἰσί τινες ἄρτοι, οὕς τοῖς λογικωτέροις ὡς τέκνοις ἔξεστι διδόναι μόνοις, καὶ ἄλλοι λόγοι οἱονεὶ ψιχία ἀπὸ τῆς μεγάλης ἑστίας καὶ τραπέζης τῶν εὐγενεστέρων κοὶ κυρίων, οἷς χρήσαιντ’ ἄν τινες ψυχαί ὡς κύνες. καὶ κατὰ τὸν Μωσέως δὲ νόμον περί τινων γέγραπται »τῷ κυνὶ« ἀπορρίψαι αὐτό καὶ ἐμέλησε τῷ ὁγίῳ πνεύματι ἐντείλασθαι περί τινων βρωμάτων, ἔνα κυσὶ παραλειφθῇ. Ἀλλοι μέν οὖν ὑπολαμβανέτωσαν , ξένοι τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ λόγου, μεταβαίνειν τὰς ψυχὰς ἀπὸ σωμάτων ἀνθρωπίνων ἐπὶ σώματα κύνεια κατὰ τὴν διάφορον κακίον. ἡμεῖς δέ μηδαμῶς τοῦτο εὑρίσκοντες ἐν τῇ θείᾳ γραφῇ, φαμέν ὅτι κατάστασις λογικωτέρα μεταβάλλει εἰς ἀλογωτέραν, ἐκ πολλῆς ῥᾳθυμίας καὶ ἀμελείας τὸ τοιοῦτον πάσχουσα · ὁμοίως δὲ καὶ ἀλογωτέρα προαίρεσις παρὰ τὸ τοῦ λόγου ἠμεληκέναι ἐπιστρέφει ποτὲ εἰς τὸ λογικὴ τέρα ὡς τό ποτε κυνίδιον τὸ ἀγαπῶν ἐσθίειν ἀπὸ τῶν ψιχίων τῶν πιπτόντων ἀπὸ τῆς τραπέζης τῶν κυρίων αὐτοῦ, ἥκειν εἰς κατάστασιν τέκνου. μέγα γὰρ συμβάλλεται ἀρετὴ μὲν πρὸς τὸ ποιῆσαι τέκνον θεοῦ, κακία δέ καὶ τὸ λυσσῶδες ἐν λόγοις ὑβριστικοῖς καὶ τὸ ἀναιδὲς πρὸς τὸ ποιῆσαί τινα χρηματίσαι κατὰ τὸν τῆς γραφῆς λόγον) κύνα. τὸ δ’ ὅμοιον νοήσεις καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν ὀνομάτων τῶν κατὰ τὰ ἄλογα ζῶα. πλὴν ὁ ἐλεγχθεὶς ὡς κύων καὶ μὴ ἀγανακτήσας ἐπὶ τῷ ἀνάξιος εἶναι λέγεσθαι ἄρτου τέκνων κοὶ μετὰ πόσης ἀνεξικακίας εἰπὼν τὸν τῆς Χαναναίας ἐκείνης λόγον τὸν φήσαντα· ναί , κύριε· καὶ γὰρ τὰ κυνάρια ἐσθίει

s65

ἀπὸ τῶν ψιχίων τῶν πιπτόντων ἀπὸ τῆς τραπέζης τῶν κυρίων αὐτῶν τεύξεται τῆς προσηνεστάτης ἀποκρίσεως Ἰησοῦ λέγοντος αὐτῷ· μεγάλη σου ἡ πίστις, ἐπὰν τηλικαύτην ἀναλάλβῃ πίστιν, καὶ λέγοντος· γενέσθω σοι ὡς θέλεις, ἵνα καὶ αὐτὸς ἰαθῇ καί, εἴ τινα καρπὸν ἐγέννησε δεόμενον ἰάσεως, κοὶ οὗτος θεραπευθῇ.

11.18“Ve İsa oradan geçip” (daha önce söylenenlerden bellidir ki Sur ve Sayda kısımlarından) “Celile Denizi'nin kıyısına” (buna genellikle Ginnesar Gölü denir) “geldi ve yine dağa çıktı” (15, 29–31).

Şöyle denebilir: İsa'nın oturduğu bu dağa yalnızca sağlıklı olanlar çıkmaz, sağlıklılarla birlikte türlü illetlere tutulmuş olanlar da çıkar. Belki İsa'nın çıkıp oturduğu bu dağ, yaygın olarak kilise denen şeydir; Tanrı'nın logos'u sayesinde yeryüzünün geri kalanından ve oradakilerden yukarıda yükselir. Buraya, mutluluk sözlerinde olduğu gibi kalabalıkları bırakıp gelen öğrenciler değil, büyük kalabalıklar gelir. Bu kalabalıkların kendisi sağır olmakla ya da başka bir illetle suçlanmaz, ama yanlarında böyle kimseleri getirirler. Nitekim Tanrı'nın Oğlu'nun oturduğu bu dağa gelen kalabalıkların arasında, vaat edilenlere kulakları tıkalı olan bazılarını, psykhē'si kör olup “gerçek ışığı” görmeyen başkalarını, logos'a uygun yürüyemeyen topalları, logos'a uygun iş göremeyen çolakları görmek mümkündür. Psykhē'lerinde bu illetleri taşıyan ve kalabalıklarla birlikte İsa'nın bulunduğu dağa çıkan bu kimseler, İsa'nın ayaklarının dışında kaldıkları sürece onun tarafından iyileştirilmezler. Ama böyle illetlere tutulmuş kimseler olarak kalabalıklar tarafından onun ayaklarının dibine, yani Mesih'in bedeninin en son üyelerinin yanına atıldıklarında, kendi hâlleriyle bunlara bile layık olmasalar da, işte o zaman onun tarafından iyileştirilirler.

Yaygın olarak kilise denen toplulukta, en sondakilerin de ardına, adeta İsa'nın bedeninin, yani kilisenin ayaklarının dibine atılmış olan, kendi sağırlıkları, körlükleri, topallıkları ve çolaklıklarıyla gelip zamanla logos'a uygun biçimde iyileşen vaftiz adaylarını görürsen, şöyle demekle yanılmış olmazsın: Bunlar kilisenin kalabalıklarıyla birlikte İsa'nın bulunduğu dağa çıkmış, onun ayaklarının dibine atılmış ve iyileştirilmiştir. Öyle ki kilisenin kalabalığı, böyle büyük kötülüklerden daha iyiye geçişleri görerek hayran kalır ve şöyle diyebilir: Önceleri sağır olanlar şimdi Tanrı'nın sözünü konuşuyor, “topallar yürüyor”. Böylece Yeşaya'nın “O zaman topal geyik gibi sıçrayacak, pelteklerin dili açılacak” diyen kehaneti yalnız bedensel şeylerde değil ruhani şeylerde de gerçekleşir. Orada da “topal geyik gibi sıçrayacak” sözü gelişigüzel söylenmemişse şöyle diyeceğiz: Önceden topal olup İsa sayesinde geyik gibi sıçrayanların, temiz bir hayvan olan, yılanlarla savaşan ve zehirlerinden hiç zarar görmeyen geyiğe benzetilmesi boşuna değildir. Sağırların konuştuğunun görülmesiyle “pelteklerin dili açılacak” kehaneti, daha doğrusu “Ey sağırlar, dinleyin” diyen kehanet de gerçekleşir. Körler de, “Ey sağırlar, dinleyin” sözünün ardından gelen “ve ey körler, gözlerinizi açıp görün” kehanetine göre görürler. Körler, dünyaya bakıp “yaratılanların büyüklüğünden ve güzelliğinden kıyas yoluyla” Yaradan'ı seyrettiklerinde ve onun (Tanrı'nın) “görünmeyen niteliklerini, dünyanın yaratılışından beri yapıtlarında akılla kavranır olarak” temaşa ettiklerinde, yani dikkatle ve açıkça görüp anladıklarında görürler.

Bunları gören kalabalıklar İsrail'in Tanrısını yücelttiler; sözü edilen kimseleri iyileştirenin Babası olan Tanrı'nın İsrail'in Tanrısı ile aynı olduğuna inanarak yine yüceltirler. Çünkü Tanrı “yalnızca Yahudilerin” değil, “ulusların da” Tanrısıdır. Öyleyse İsa'nın oturduğu dağa, yani onun kilisesine, bizimle birlikte çıkmak isteyenleri, sağırları, körleri, topalları, çolakları ve başka birçoklarını yanımızda çıkaralım ve onları İsa'nın ayaklarının dibine bırakalım ki onları iyileştirsin, kalabalıklar da iyileşmelerine hayran kalsın. Çünkü öğrencilerin böyle şeylere hayran kaldığı yazılı değildir; oysa o sırada da İsa'nın yanındaydılar, “İsa öğrencilerini yanına çağırıp ‘Kalabalığa acıyorum’ dedi” ve devamındaki sözlerden anlaşıldığı gibi. “Yanına büyük kalabalıklar geldi” sözüne dikkatle bakarsan, belki şunu bulursun: Öğrenciler o sırada onun yanına gelmemişlerdi, çünkü çoktan onun ardından gitmeye başlamışlardı ve dağa da peşinden gitmişlerdi. Yanına gelenler ise öğrencilerden daha aşağıda olan, o zaman ilk kez ona yaklaşan ve birlikte çıktıkları kimselerin illetlerinden muzdarip olmayanlardı. İncil'de şunları gözle: Kimlerin İsa'nın ardından gittiği, kimlerin yanına geldiği, kimlerin yanına getirildiği, kimlerin önden gidenler ve arkadan gelenler diye ayrıldığı yazılıdır; yanına gelenlerden de kimlerin evde, kimlerin başka bir yerde bulunurken ona geldiği. “Ruhani şeyleri ruhani şeylerle” karşılaştırarak yapacağın bu incelemeden, İncillerdeki titiz bilgeliğe yaraşır pek çok şey bulabilirsin.

11.18

Καὶ μεταβὰς ἐκεῖθεν ὁ Ἰησοῦς δῆλον δέ ἐκ τῶν προειρημένων, ὅτι ἀπὸ τῶν μερῶν Τύρου »Τύρου Σιδῶνος«) ἦλθε παρὰ τὴν θάλασσαν τῆς Γαλιλαίας ἥτις ἥτις ἡ συνήθως ὀνομαζομενη Γενησαρῖτις λίμνη), Λ·αὶ πάλιν ἀνέβη εἰς τὸ ὄρος (ἔνθα ἀναβὰς (15, 29 [ —31]). Ἔστιν οὖν εἰπεῖν ὅτι εἰς τὸ ὄρος τοῦτο, ὅΠου καθέζεται ὁ Ἰησοῦς. οὐχ ὑγιαίνοντες ἀναβαίνουσι μόνον, ἀλλὰ μετὰ τῶν ὑγιαινόντων καὶ οἱ διάφορα πάθη πεπονθότες. καὶ τάχα τοῦτο τὸ ὄρος, ἔνθα ἀναβὰς καθέζεται ὁ Ἰησοῦς, ἡ κοινοτέρως ἐστὶν ὀνομαζομένη ἐκκλησία, ἀνεστηκυῖα διὰ τὸν λόγον τοῦ θεοῦ παρὰ τὴν λοιπὴν γῆν καὶ τοὺς ἐπ᾿ αὐτῆς· ὅπου προσέρχονται οὐχ οἱ μαθηταὶ καταλιπόντες τοὺς ὄχλους ὡς ἐπὶ τῶν μακαρισμῶν) ἀλλὰ πολλοὶ ὄχλοι, οἵτινες αὐτοὶ μέν οὐ κατηγοροῦνται ὡς κωφοὶ ἤ τι πεπονθότες, ἔχουσι δὲ μεθ’ ἐαυτῶν τοὺς τοιούτους. καὶ γὰρ ἔστιν ἰδεῖν μετὰ τῶν προσερχομένων ὄχλων εἰς τοῦτο τὸ ὄρος, ἔνθα ὁ υἱὸς καθέζεται τοῦ θεοῦ, τινὰς μὲν κεκωφωμένους πρὸς τὰ ἐπαγγελλόμενα, ἄλλους δέ τυφλοὺς τὴν ψυχὴν κοὶ μὴ βλέποντος »τὸ ἀληθινὸν φῶς«, καὶ ἄλλους χωλοὺς καὶ μὴ δυναμένους κατὰ λόγον πορεύεσθαι, καὶ ἄλλους κυλλοὺς καὶ μὴ δυναμένους κατὰ λόγον ἐργάζεσθαι. οὗτοι τοίνυν οἱ ταῦτα κατὰ ψυχὴν πεπονθότες, οἱ μετὰ τῶν ὄχλων εἰς τὸ ὄρος ἀναβάντες, ἔνθα ἦν ὁ Ἰησοῦς, ὅσον μέν ἔξω τῶν ποδῶν εἰσι τοῦ Ἰησοῦ, οὐ θεραπεύονται ὑπ᾿ αὐτοῦ· ἐπὰν δέ, ὡς τοιαῦτα πεπονθότες, ῥιφῶσιν ὑπὸ τῶν ὄχλων παρὰ τοὺς Πόδας οὐτοῦ καὶ τὰ τελευταῖα τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, οὐδὲ τούτων ἄξιοι τὸ ὅσον ἐφ’ ἑαυτοῖς) τυγχάνοντες, τότε ὑπ αὐτοῦ θεραπεύονται. Καὶ ἐπὰν ἴδης ἐν τῷ τῆς κοινότερον ἐκκλησίας λεγομένης ἀθροίσματι ἐρριμμένους μετὰ τοὺς τελευταίους αὐτῆς, οἱονεὶ καὶ παρὰ τοὺς πόδας τοῦ Ἰησοῦ σώματος, τῆς ἐκκλησίας, τοὺς κατηχουμένους προσελθόντας μετὰ τῆς ἰδίας κωφότητος κοὶ τυφλότητος χωλότητός τε λαὶ κυλλότητος, καὶ τῷ χρόνῳ θεραπευομένους κατὰ τὸν λόγον, οὐκ ἄν ἁμάρτοις τοὺς τοιούτους λέγων ἀναβάντας μετὰ τῶν ὄχλων τῆς ἐκκλησίας εἰς τὸ ὄρος, ὅπου ὀ Ἰησοῦς, ἐρρίφθαι παρὰ τοὺς πόδας αὐτοῦ καὶ τεθεραπεῦ ⟨σ⟩θαι αὐτούς, ὥστε τὸν ὄχλον τῆς ἐκκλησίας θαυμάζειν βλέποντας ἀπὸ τηλικούτων κακῶν μεταβολὰς ἐπὶ τὸ βέλτιον γενομένας, ὥστ’ ἄν εἰπεῖν · οἱ πρότερον κωφοὶ ὕστερον λαλοῦσι τὸν λόγον τοῦ θεοῦ καὶ οἱ »χωλοὶ περιπατοῦσι«, πληρουμένης καὶ τῆς τοῦ Ἡσαΐου οὐ μόνον ἐν σωματικοῖς ἀλλὰ κοὶ ἐν πνευματικοῖς προφητείας, λέγοντος · »τότε ἁλεῖται ὡς ἔλαφος ὁ χωλός, καὶ τρανὴ ἔσται γλῶσσα μογγιλάλων«. κἀκεῖ δέ, εἰ μὴ ἀποκληρωτικῶς εἴρηται τὸ »ὡς ἔλαφος ἁλεῖται ὁ χωλός«, φήσομεν μὴ μάτην ἐλάφῳ καθαρῷ ζώῳ καὶ πολεμίῳ τῶν ὄφεων καὶ μηδέν βλάπτεσθαι ὑπὸ ἰοῦ αὐτῶν δυναμένῳ παραβεβλῆσθαι τοὺς πρότερον χωλοὺς καὶ διὰ τὸν Ἰησοῦν ἁλλομένους ὡς ἔλλαφον. πληροῦται δὲ καὶ κατὰ τὸ βλέπεσθαι κωφοὺς λαλοῦντας ἡ λέγουσα προφητεία· »καὶ τρανὴ ἔσται γλῶσσα μογγιλάλων« ἢ μᾶλλον ἡ φάσκουσα · »οἱ κωφοὶ ἀκούσατε«. κοὶ οἱ τυφλοὶ δὲ βλέπουσι κατὰ τὴν λέγουσαν προφητείαν ἑξῆς τῷ »οἱ κωφοὶ ἀκούσατε« καὶ οἱ τυφλοὶ ἀναβλέψατε ἰδεῖν«. οἱ τυφλοὶ δὲ βλἐπουσιν, ὅτε βλέποντες τὸν κόσμον »ἐκ μεγέθους τοῦ κάλλους τῶν κτισμάτων ἀναλόγως« αὐτοις τὸν γενεσιουργὸν θεωροῦσι, καὶ ὅτε »τὰ ἀόρατα αὐτοῦ τοῦ θεοῦ) ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα« καθορῶσι, τουτέστιν ἐπιμελῶς καὶ σαφῶς ὁρῶσι καὶ νοοῦσι. Ταῦτα δέ βλέποντες οἱ ὅχλοι ἐδόξαζον τὸν θεὸν Ἰσραήλ, καὶ δοξάζουσι πειθόμενοι ὅτι ὁ αὐτὸς θεὸς πατήρ ἐστι τοῦ θεραπεύσαντος τοὺς προειρημένους καὶ θεὸς τοῦ Ἰσραήλ· οὐ γὰρ »Ἰουδαίων μόνον ὁ θεός« ἐστιν, ἀλλὰ »καὶ ἐθνῶν«. ἀναβιβάζωμεν οὖν μεθ’ ἑαυτῶν ἐπὶ τὸ ὄρος, ἔνθα καθέζεται ὁ Ἰησοῦς, τὴν ἐκκλησίαν αὐτοῦ, τοὺς βουλομένους ἀναβαίνειν ἐπ᾿ αὐτὸ μεθ’ ἡμῶν κωφούς, τυφλούς, χωλούς , κυλλούς , καὶ ἑτέρους πολλούς, καὶ ῥίπτωμεν αὐτοὺς παρὰ τοὺς πόδας τοῦ Ἰησοῦ, ἵνα θεραπεύσῃ αὐτούς, ὥστε θαυμάσαι ἐπὶ τῇ τούτων θεραπείᾳ τοὺς ὄχλους. οἱ γὰρ μαθηταὶ οὐκ ἀναγεγραμμένοι εἰσὶ τὰ τοιαῦτα θαυμάζειν, καίτοιγε παρόντες τῷ Ἰησοῦ καὶ τότε, ὡς δῆλον ἐκ τοῦ »ὁ δὲ Ἰησοῦς προσκαλεσάμενος τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ εἶπε· σπλαγχνίζομαι επὶ τὸν ὄχλον« καὶ τὰ ἑξῆς. τάχα δὲ εἰ ἐπιμελῶς προσέχοις τῷ προσῆλθον αὐτῷ ὄχλοι πολλοί, εὔροις ἂν ὄτι οἱ μαθηταὶ τότε οὐ προςῆλθον αὐτῷ, ἀλλὰ πάλαι ἀρξάμενοι ἀκολουθεῖν καὶ εἰς τὸ ὄρος ἠκολούθησαν αὐτῷ. προσῆλθον δὲ αὐτῷ οἱ τῶν μαθητῶν ἐλάττους καὶ τότε πρῶτον αὐτῷ προσιόντες, ⟨οἵτινες⟩οὐ τὰ ὅμοια τοῖς μετ᾿ αὐτῶν ἀναβεβηκόσι πεπόνθασι. παρατήρει δὲ ἐν τῷ εὐαγγελίῳ, τίνες μὲν ἀναγεγραμμένοι εἰσὶν ἠκολουθηκέναι τῷ Ἰησοῦ, τίνες δὲ προσεληλυθέναι, τίνες δὲ προσῆχθαι, καὶ τίνες διῃρῆσθαι εἰς προάγοντας καὶ εἰς ἀκολουθοῦντας, καὶ τῶν προσεληλυθότων τίνες αὐτῷ ἐν τῇ οἰκίᾳ προσῆλθον, καὶ τίνες ἀλλαχοῦ τυγχάνοντι. πολλὰ γὰρ ἂν εὕροις ἐκ τῆς παρατηρήσσεως »πνευματικοῖς πνευματικὰ« συγκρίνων ἄξια τῆς ἐν τοῖς εὐαγγελίοις ἀκριβοῦς σοφίας.

11.19“İsa öğrencilerini yanına çağırıp dedi ki” (15, 32–39).

Yukarıda, buna benzeyen ekmek anlatısında, ekmeklerden önce şöyle deniyordu: “(İsa) çıkıp büyük bir kalabalık gördü, onlara acıdı ve hastalarını iyileştirdi. Akşam olunca öğrencileri yanına gelip ‘Burası ıssız bir yer, vakit de geçti; onları salıver’ dediler.” Burada ise sağırların ve ötekilerin iyileştirilmesinden sonra, üç gündür yanında kalan ve yiyecek bir şeyi olmayan kalabalığa acır. Orada öğrenciler beş bin kişi için rica eder, burada ise kendiliğinden dört bin kişiden söz eder. Onlar gün boyu yanında kaldıktan sonra akşam doyurulur; bunlar ise üç gün yanında kaldıklarına tanıklık edilerek, yolda bitkin düşmesinler diye ekmekten pay alırlar. Orada öğrenciler, o sormadan yalnızca “beş ekmek ve iki balık” bulunduğunu söyler; burada ise sorduğu için yedi ekmek ve birkaç küçük balık olduğunu cevap verirler. Orada “kalabalıklara çimenlerin üzerine” yaslanmalarını emreder, yere oturmalarını değil (Luka da “Onları yaslandırın” diye yazmıştır, Markos da “Hepsini yaslandırmalarını buyurdu” der); burada ise emretmez, kalabalığa yere oturmasını söyler. Yine orada üç müjdeci aynı sözlerle “ekmekleri ve iki balığı alıp göğe baktı ve bereket diledi” der; burada ise (Matta ve Markos'un yazdığına göre) İsa şükredip ekmekleri böldü. Orada “çimenlerin üzerine” yaslanırlar, burada toprağa otururlar. Bu yerlerde Yuhanna'daki farkı da araştıracaksın: O, ilk olayda İsa'nın “İnsanları yere oturtun” dediğini ve “şükredip yaslananlara” ekmeklerden verdiğini yazmış, bu olaydan ise hiç söz etmemiştir.

Bu yerlerde ekmekler hakkında yazılanlar arasındaki farka dikkat ederek, bunların ötekilerden farklı bir mertebede olduğunu düşünüyorum. Bu yüzden bunlar dağda, ötekiler ıssız bir yerde doyurulur; bunlar İsa'nın yanında üç gün kalır, ötekiler bir gün, ki o günün akşamında doyurulurlar. Ayrıca İsa'nın bir şeyi kendiliğinden yapması ile öğrencilerden duyup yapması aynı şey değilse, bak: İsa'nın sırf iyilik etmek için kendiliğinden doyurduğu kimseler farklı değil midir? Yuhanna'ya göre arta kalan on iki sepetin geldiği ekmekler arpa ekmeğiydi, bunlar hakkında ise böyle bir şey söylenmiyorsa, bunlar öncekilerden nasıl üstün olmaz? Onların “hastalarını iyileştirdi”; burada ise kalabalıkla birlikte olanlardan hastaları değil, körleri, topalları, sağırları ve çolakları iyileştirir. Bu yüzden dört bin kişi bunlara hayran kalır; hastalar için böyle bir şey söylenmemiştir. Sanırım şükredilmiş yedi ekmekten yiyenler, bereketlenmiş beş ekmekten yiyenlerden; birkaç küçük balıktan yiyenler iki balıktan yiyenlerden; belki toprağa oturanlar da “çimenlerin üzerine” yaslananlardan üstündür. Onlar daha az ekmekten “on iki sepet” artırır, bunlar ise daha çok ekmekten yedi küfe, çünkü daha büyük şeyleri alabilecek durumdadırlar. Belki de bunlar bütün dünyevi şeylerin üzerine basıp onların üstüne otururken, “çimenlerin üzerindekiler” yalnızca kendi bedenlerinin üstündedir; çünkü “her beden çimendir”.

Bundan sonra şuna da dikkat et: İsa bunları aç olarak salıvermek istemez; İsa'nın ekmeklerinden yoksun oldukları için bitkin düşmesinler, evlerine giden yolda zarar görmesinler diye. İsa'nın birini salıverdiği yazılı olan yerleri not et ki onun doyurduktan sonra salıverdikleriyle başka türlü salıverdikleri arasındaki farkı göresin. Başka türlü salıverilmeye örnek: “Kadın, hastalığından salıverildin.” Ayrıca İsa'nın yanından ayrılmayan öğrenciler ondan salıverilmez; kalabalıklar ise yedikten sonra salıverilir. Yine Kenanlı kadın hakkında hiç yüksek düşünmeyen öğrenciler “Onu salıver, çünkü arkamızdan bağırıyor” derler, ama Kurtarıcı onu hiçbir biçimde salıverir görünmüyor: “Ey kadın, imanın büyük; dilediğin gibi olsun” diyerek kızını “o saatten itibaren” iyileştirdi, ama onu salıverdiği yazılı değildir. Önümüzdeki söz hakkında şimdilik inceleyip görebildiklerimiz bu kadardır.

11.19

Ὁ δὲ Ἰησοῦς προσκαλεσάμενος τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ εἶπεν (15, 32 [-39]). Ἀνωτέρω μὲν ἐπὶ τῆς ὁμοίας ταύτῃ περὶ τῶν ἄρτων ἱστορίας πρὸ τῶν ἄρτων »ἐξελθὼν (ὁ Ἰησοῦς) εἶδε πολὺν ὄχλον, καὶ ἐσπλαγχνίσθη ἐπ᾿ αὐτὸν καὶ ἐθεράπευσε τοὺς ἀρρώστους αὐτὼν. καὶ ὀψίας δὲ γενομένης προσῆλθον αὐτῷ οἱ μαθηταὶ λέγοντες· ἔρημός ἐστιν ὁ τόπος καὶ ἡ ὥρα παρῆλθεν ἤδη· ἀπόλυσον αὐτοὺς« καὶ τὰ ἑξῆς· νῦν δὲ μετὰ τὴν θεραπείαν τῶν κωφῶν καὶ τῶν λοιπῶν σπλαγχνίζεται ἐπὶ τὸν ὄχλον τρεῖς ἤδη ἡμέρας προσμένοντα αὐτῷ καὶ μὴ ἔχοντα φαγεῖν. καὶ ἐκεὶ μὲν οἱ μαθηταὶ περὶ τῶν πεντακισχιλιων ἀξιοῦσιν, ἐνθάδε δὲ ἀφ᾿ ἑαυτοῦ περὶ τῶν τετρακισχιλιων λέγει. κἀκεῖνοι μὲν ὀψίας τρέφονται ἠμέραν αὐτῷ συνδιατοίψαντες. οὗτοι δὲ μαρτυρηθέντες ὅτι αὐτῷ τρεῖς ἡμέρας προσέμειναν μεταλαμβάνουσι τῶν ἄρτων, ἵνα μὴ ἐκλυθῶσιν ἐν τῇ ὁδῷ. κἀκεὶ μὲν »πέντε δρτους καὶ δύο ἰχθύας« φοσὶν οἱ μοθηταὶ ἔχειν μόνους οὐ πυ- θομένῳ, ἐνθάδε δὲ πυθομένῳ ἀποκρίνονται περὶ ἑπτὰ ἄρτων καὶ ἀλίγων ἰχθυδίων. κἀκεῖ μὲν κελεύει »τοὺς ὄχλους ἀνακλιθῆναι« οὐκ ἀναπεσεῖν » ἐπὶ τοῦ χόρτου« καὶ γὰρ ὁ Λουκᾶς »κατακλίνατε αὐτοὺς« ἀνέγραψε · καὶ ὁ Μᾶρκος »ἐπέταξε« φησὶν »αὐτοῖς πάντας ἀνακλῖναι«) , ἐνθάδε δὲ οὐ κελεύει ἀλλὰ παραγγέλλει τῷ ὄχλῳ ἀναπεσεῖν. πόλιν ἐκεῖ μὲν ⟨ταῖς⟩ αὐταῖς λέξεσιν οἱ τρεῖς εὐαγγελισταί φασιν ὅτι »λαβὼν τοὺς ἄρτους καὶ τοὺς δύο ἰχθύας, ἀναβλέψας εἰς τὸν οὐρανὸν ηὐλόγησεν«, ἐνθάδε δὲ ὡς ὁ Ματθαῖς καὶ Μᾶρκος ἀνέγραψαν) εὐχαριστήσας ὁ Ἰησοῦς ἔκλασε. κἀκεῖ μέν ἐπὶ τοῦ χόρτου« ἀνακλίνονται, ἐνθάδε δὲ ἐπὶ τὴν γῆν ἀναπίπτουσι. ζητήσεις δέ ἐν τοῖς κατὰ τοὺς τόπους τὸ τοῦ Ἰωάννου παρηλλαγμένον , ὅς ἐπ᾿ ἐκείνης μέν τῆς πράξεως ἀνέγραψεν ὅτι εἶπεν ὁ Ἰησοῦς· »ποιήσατε τοὺς ἀνθρώπους ἀναπεσεῖν« καὶ ὅτι »εὐχαριστήσας ἔδωκε τοῖς ἀνακειμένοις« ἀπὸ τῶν ἄρτων, ταύτης δέ οὐδέ τὴν ἀρχὴν ἐμνημόνευσε. Προσέχων οὖν τῇ διαφορᾷ τῶν κατὰ τοὺς τόπους ἐπὶ τοῖς ἄρτοις γεγραμμένων, τούτους νομίζω τάγματος εἶναι διαφέροντος παρ’ ἐκείνους· διόπερ οὗτοι μὲν ἐν ὄρει τρέφονται ἐκεῖνοι δέ ἐν ἐρήμῳ τόπῳ, καὶ οὗτοι μὲν τρεῖς παραμείναντες τῷ Ἰησοῦ ἡμέρας ἐκεῖνοι δὲ μίαν, ἧς ἐν τῇ ἑσπέρᾳ ἐτράφησαν. ἔτι δὲ εἰ μὴ ταὐτόν ἐστι τὸ ἀφ᾿ ἑαυτοῦ ποιῆσαι τὸν Ἰησοῦν τῷ ἀπὸ τῶν μαθητῶν ἀκούσαντα πρᾶξαι, ὅρα εἰ μὴ διαφέρουσιν οἱ εὐεργετηθέντες ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ αὐτόθεν ἐΠὶ τῶ εὐεργετῆσαι θρέψαντος αὐτοὺς***. εἰ δὲ κατὰ τὸν Ἰωάννην κρίθινοι ἦσαν οἱ ἄρτοι, ἀφ᾿ ὧν »ἐπερίσσευσαν« οἱ δώδεκα κόφινοι, οὐδὲν δέ τοιοῦτον Περὶ τούτων λέγεται, πῶς οὐ βελτίους οὗτοι παρὰ τοὺς προτέρους; κἀκείνων μέν »τοὺς ἀρρώστους ἐθεράπευσεν«, ἐνταῦθα δέ τοὺς μετὰ τῶν ὄχλων οὐκ ἀρρώστους θεραπεύει, ἀλλὰ τυφλοὺς καὶ χωλοὺς καὶ κωφοὺς καὶ κυλλούς · διὸ καὶ ἐπὶ τούτοις μὲν θαυμάζουσιν οἱ τετρακισχίλιοι, ἐπὶ δέ τοῖς ἀρρώστοις ουδεν τοιοῦτον λέλεκται. κρείττους δέ εἰσιν ( οἶμαι) οἱ φαγόντες ἀπὸ τῶν ἑπτὰ εὐχαριστηθέντων ἄρτων τῶν φαγόντων ἀπὸ τῶν πέντε εὐλογηθέντων, καὶ οἱ φαγόντες ἀπὸ τῶν ὀλίγων ἰχθυδίων παρὰ τοὺς φαγόντος ἀπὸ τῶν δύο · τάχα δὲ κοὶ οἱ ἀναπεσόντες ἐπὶ τὴν γῆν <παρὰ τοὺς ἀνακλιθέντας »ἐπὶ ἐΠὶ τοῦ του«>. κοὶ ἐκεῖνοι μέν ἀπὸ ὀλιγωτέρων ἄρτων »δώδεκα κοφίνους« οὗτοι δὲ ἀπὸ πλειόνων ἑπτὰ σπυρίδας , τῷ χωρητικώτεροι εἶναι μειζόνων. καὶ τάχα οὗτοι μέν ἐπιβαίνουσι πάντων τῶν γηΐνων καὶ ἀναπίπτουσιν ἐπ᾿ αὐτῶν, οἱ δ’ ἐπὶ τοῦ χόρτου« ἐπὶ μόνης τῆς σαρκὸς αὐτῶν · »πᾶσα« γὰρ »σὰρξ χόρτος«. πρόσχες καὶ μετὰ τοῦτα ὅτι τούτους ἀπολῦσαι ὁ Ἰησοῦς νήστεις οὐ θέλει, ἶνα μὴ ἐκλυθῶσιν ὡς κενοὶ τῶν ἄρτων Ἰησοῦ, καὶ ἔτι ἐν τῇ ὁδῷ τυγχάνοντες τῇ ἐπὶ τὰ οἰκεῖα βλαβῶσι. σημείωσαι δὲ εἴ που ἀναγέγραπται ὁ Ἰησοῦς ἀπολελυκέναι, ἶν’ ἴδῃς διαφορὰν τῶν μετὰ τὸ τραφῆναι ὑπ᾿ αὐτοῦ ἀπολυθέντων καὶ τῶν ἄλλως ἀπολυθέντων· παράδειγμα δέ ἄλλως ἀπολυθέντος τὸ »γύναι, ἀπολέλυσαι τῆς ἀσθενείας σου«. πρὸς δὲ τούτοις οἱ μὲν ἀεὶ συνόντες τῷ Ἰησοῦ μαθηταὶ οὐκ ἀπολύονται ἀπ᾿ αὐτοῦ, οἱ δέ ὄχλοι φαγόντες ἀπολύονται. καθὰ πόλιν οἱ μαθηταὶ μηδέν μέγα φρονοῦντες περὶ τῆς Χαναναίας φασίν · »ἀπόλυσον αὐτήν, ὅτι κράζει ὄπισθεν ἡμῶν«, ὀ δὲ σωτὴρ οὐδαμῶς αὐτὴν ἀπολύων φαίνεται· εἰπῶν γὰρ αὐτῇ· »ὦ γύναι, μεγάλη σου ἡ πίστις· γενηθήτω σοι ὡς θέλεις« ἰάσατο μέν τὴν θυγατέρα αὐτῆς »ἀπὸ τῆς ὥρας ἐκείνης«, οὐ μέντοι γέγραπται ὅτι ἀπέλυσεν αὐτήν. τοσαῦτα καὶ εἰς τὸ ἐκκείμενον ῥητὸν ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐξετάσαι καὶ ἰδεῖν δεδυνήμεθα.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…