İçeriğe geç
Yeremya Üzerine Vaazlar 1–11

Origenes · Yeremya Üzerine Vaazlar 1–11

1. Vaaz

1.1Yeremya ne zaman peygamberlik etmeye başladı, hangi krallar zamanında peygamberlik etti ve ona Rab tarafından sonra neler söylendi

Tanrı iyilik etmeye her an hazırdır, cezayı hak edenleri cezalandırmakta ise ağır davranır. Mahkûm ettiği kişilere cezayı sessizce, önceden uyarmadan da verebilirdi, ama bunu hiçbir şekilde yapmaz. Mahkûm ederken bile konuşur; konuşmasının amacı da mahkûm edilecek kişiyi mahkûmiyetten döndürmektir. Kutsal Yazılar'dan bunun pek çok örneği alınabilir, ama sıradaki okumaların amacına geçebilmek için aklımıza gelen birkaçı yeter. Ninovalılar günaha girmiş ve Tanrı tarafından mahkûm edilmişlerdi; üç gün sonra Ninova yıkılacaktı. Tanrı onu sessizce mahkûm etmek istemedi, tövbe edip dönmeleri için onlara fırsat vererek bir peygamber gönderdi. Peygamber “Üç gün sonra Ninova yıkılacak” deyince, mahkûm edilmiş olanlar mahkûmiyete uğramasın, tövbe ederek Tanrı'nın merhametine kavuşsun diye. Sodom ve Gomorra'daki insanlar da mahkûm edilmişti; bu, Tanrı'nın İbrahim'e söylediği sözlerden bellidir. Yine de melekler kendilerine düşeni yaptılar, kurtulmak istemeyenleri kurtarmak isteyerek Lut'a “Burada damatların, oğulların ya da kızların var mı?” dediler. Onların Lut'un peşinden gitmeyeceğini bilmiyor değillerdi; ama hem kendi iyilikleri hem de kendilerini göndermiş olanın iyiliği ve insan sevgisi gereğince davranıyorlardı.

1.1

Ὁ θεὸς εἰς ἀγαθοποιίαν πρόχειρός ἐστιν, εἰς δὲ τὸ κολάσαι τοὺς ἀξίους κολάσεως μελλητής. δυνάμενος γοῦν ἐπαγαγεῖν τὴν κόλασιν τοῖς ὑπ᾿ αὐτοῦ καταδικαζομένοις μετὰ σιωπῆς, μετὰ τοῦ μὴ προόιαμαρτύρασθαι, οὐδαμῶς τοῦτο ποιεῖ· ἀλλὰ κἂν καταδικάζῃ λέrει, τοῦ λέγειν αὐτῷ προκειμένου ἐπὶ τῷ ἐπιστρέψαι ἀπὸ τῆς καταδίδκης τὸν καταδικασθησόμενον. τούτων μὲν παραδείγματα ἔστιν ἀπὸ τῶν γραφῶν λαβεῖν πολλά, ὀλίγα δὲ ⟨ἀρκεῖ⟩ τὰ ἐπὶ τοῦ ὑποπίπτοντα, ἕνα ἔλθωμεν καὶ ἐπὶ τὸν σκοπὸν τῶν προκειμένων ἀναγνωσμάτων. οἱ Νινευῖται γὰρ ἁμαρτωλοὶ ἐγεγόνεισαν καὶ κατεδικάσθησαν κάσθησαν ὑπὸ τοῦ θεοῦ· ἔτι τρεῖς ἡμέραι καὶ ἔμελλε Νινευὴ >. οὐκ ἠθέλησε σιωπῶν ὁ θεὸς καταδικάσαι αὐτήν, ἀλλὰ διδοὺς αὐτοῖς τόπον μετανοίας< καὶ ἐπιστροφῆς ἔπεμψεν προφήτην, ἴνα εἰπόντος αὐτοῦ· ἔτι τρεῖς ἡμέραι καὶ Νινευὴ καταστραφήσεται«, οἱ καταδεδικασμένοι μὴ καταδικασθῶσιν, ἀλλὰ μετανοήσαντες τύχωσι τοῦ ἐλέους τοῦ θεοῦ. οἱ ἐν Σοδόμοις καὶ Γομόρροις ἠσαν καταδεδικασμένοι, ὡς δῆλον ἐκ τῶν λόγων τοῦ θεοῦ τῶν πρὸς τὸν Ἀβραάμ· ἀλλ᾿ ὅμως τὰ αὑτῶν πεποιήκασιν οἱ ἄγγελοι, θέλοντες σῴζεσθαι τοὺς μὴ θέλοντας σῴζεσθαι, λέγοντες τῷ Λώτ· »εἰσί τινές σοι ὡδε γαμβροὶ ἢ υἱοὶ ἢ θυγατέρες«; οὐκ ἀγνοοῦντες ὅτι οὐχ ἕπονται ἐκεῖνοι τῷ Λώτ, ἀλλὰ ποιοῦντες τὰ τῆς ⟨ἑαυτῶν ἅμα καὶ⟩ τοῦ πέμψαντος αὐτοὺς χρηστότητος καὶ φιλανθρωπίας.

1.2Aynı şeyi Yeremya'nın durumunda da bulacaksınız. Onun peygamberliğinin zamanı, ne zaman başlayıp ne zamana kadar sürdüğü yazılmıştır. Okuyan kişi okumaya dikkat etmez, yazılanların maksadını araştırmazsa şöyle diyecektir: Bu bir tarih anlatısıdır; Yeremya'nın ne zaman peygamberliğe başladığı ve ne kadar süre peygamberlik ettikten sonra bıraktığı kaydedilmiştir. Bu tarih bana ne kazandırır? Okudum ve öğrendim ki Yahuda kralı Amon oğlu Yoşiya'nın günlerinde, krallığının on üçüncü yılında peygamberlik etmeye başlamış, sonra Yahuda kralı Yoşiya oğlu Yehoyakim'in günlerinde, Yahuda kralı Yoşiya oğlu Sidkiya'nın on birinci yılının sonuna kadar peygamberlik etmiş. Peygamberliğinin üç kral boyunca, beşinci ayda Yeruşalim'in esir alınmasına kadar sürdüğünü de öğrendim. Peki, okumaya dikkat edersek bunlardan ne öğreniriz?

1.2

Τὸ ὅμοιον εὑρήσετε καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ τὸν Ἱερεμίαν. ἀναγέγραπται ὁ χρόνος τῆς προφητείας αὐτοῦ, πότε ἤρξατο καὶ μέχρι πότε προεφήτευσεν. εἶτα ὁ ἐντυγχάνων, ἐὰν μὴ προσέχῃ τῇ ἀναγνώσει μηδὲ ἐζετάςῃ τὸ βούλημα τῶν γεγραμμένων ἀναγνωσμάτων, ἐρεῖ ὅτι ἱστορία ἐστὶν καὶ ἀναγέγραπται, πότε ἤρξατο προφητεύειν Ἱερεμίας καὶ μέχρι πόσου προφητεύσας χρόνου κατέληζε προφητεύων. τί οὖν πρὸς ἐμὲ αὕτη ἡ ἱστορία; ἀνέγνων, ἔμαθον ὅτι ἤρξατο προφητεύειν »ἐν ἡμέραις Ἰωσίου τοῦ υἱοῦ Ἀμὼς βασιλέως Ἰούδα ἕως] ἔτους τρισκαιδεκάτου ἐν τῇ βασιλείᾳ αὐτοῦ«· εἶτα »ἐγένετο ἐν ταῖς ἡμέραις Ἰωακεὶμ υἱοῦ Ἰωσίου βασιλέως Ιοδυδα« προφητεύων »ἕως τῆς συντελείας τοῦ ἑνδεκάτου ἔτους Σεδεκίου υἱοῦ Ἰωσίου βασιλέως Ἰούδα«. καὶ ἔμαθον ὅτι κατὰ τρεῖς βασιλεῖς ἡ προφητεία αὐτοῦ συνεξέτεινεν »ἕως τῆς αἰχμαλωσίας Ἱερουσαλὴμ ἐν τῷ πέμπτῳ μηνί«. τί οὖν διὰ τούτων διδασκόμεθα, ἐὰν προσέχωμεν τῇ ἀναγνώσει;

1.3Tanrı günahları yüzünden Yeruşalim'i mahkûm etmişti; halk, esarete terk edilmeye hükmedilmişti. Yine de insanı seven Tanrı, vakit gelip çattığında bu peygamberi de esaret zamanındaki krallıktan üç krallık önce gönderir ki isteyenler peygamberlik sözlerini anlayıp tövbe etsin. Peygamberi birinci kraldan sonra ikincisinin zamanında da üçüncüsünün zamanında da, esaretin geldiği vakte kadar peygamberlik etmesi için göndermiştir. Çünkü sabırlı Tanrı, deyim yerindeyse esaretten bir gün öncesine kadar süre tanıyor, esaretin acıları son bulsun diye dinleyenleri tövbeye çağırıyordu. Bu yüzden “Yeremya beşinci aya, Yeruşalim'in esaretine kadar peygamberlik etti” diye yazılmıştır. Esaret başlamıştı ve o hâlâ peygamberlik ediyor, adeta şöyle diyordu: Esir oldunuz, hiç olmazsa şimdi tövbe edin; çünkü tövbe ederseniz esaretin acıları ilerlemeyecek, Tanrı'nın merhameti üzerinize gelecektir. Öyleyse peygamberliğin zamanlarını veren bu kayıttan şu yararı elde ederiz: Tanrı, insan sevgisiyle dinleyenleri esaretin acılarına uğramamaya çağırır.

Bizim durumumuz da böyledir. Günah işlersek biz de esir olacağız. Çünkü “böyle birini şeytana teslim etmek” ile Yeruşalimlileri Nebukadnetsar'a teslim etmek arasında hiçbir fark yoktur. Onlar günahları yüzünden ona teslim edildikleri gibi, biz de günahlarımız yüzünden Nebukadnetsar olan şeytana teslim ediliriz. Elçi başka günahkârlar için de “Küfretmemeyi öğrensinler diye onları şeytana teslim ettim” der.

1.3

κατεδίκασεν ὁ θεὸς τὴν Ἱερουσαλὴμ διὰ τὰ ἁμαρτήματα αὐτῆς, καὶ ἦσαν κριθέντες εἰς Αχμαλωσίαν ἐγκαταλειφθῆναι. ὅμως ὁ φιλάνθρωπος θεὸς ἐνεστηκότος τοῦ καιροῦ πέμπει καὶ τοῦτον τὸν προφήτην ἀνωτέρω τρίτης βασιλείας τῆς ἐπὶ τῆς αἐχμαλωσίας, ἵν᾿ οἱ βουλόμενοι κατανοήσαντες μετανοήσωοι διὰ τοὺς προφητικοὺς λόrους. ἐζαπέσταλκε προφήτην προφητεύειν καὶ ἐπὶ τοῦ δευτέρου μετὰ τὸν πρῶτον βασιλέα καὶ έπὶ τοῦ τρίτου μέχρι τῶν χρόνων αὐτῆς τῆς αἰχμαλωσίας. ἐδίδου γὰρ ἀνοχὴν ὁ μακρόθυμος θεὸς καὶ πρὸ μιᾶς ἡμέρας, ὡς ἔστιν εἰπεῖν, τῆς αἰχμαλωσίας, προτρέπων μετανοεῖν τοὺς ἀκούοντας, ἵνα παύσηται τὰ τῆς αἰχμαλωσίας σκυθρωπά· ὅθεν γέγραπται ὅτι »ἕως τῆς αἰχμαλωσίας Ἱερουσαλὴμ προεφήτευοεν Ἱερεμίας ἕως τοῦ πέμπτου μηνός<. ἤρξατο ἡ καὶ ἔτι προεφήτευεν οἱονεὶ λέγων· αἰχμάλωτοι γεγόνατε, κἂν οὕτω μετανοήσατε· μετανοησáντων γὰρ ὑμῶν οὐ προκόφει τὰ τῆς αἰχμαλωσίας, ἀλλὰ τὸ ἔλεος τοῦ θεοῦ ἐπισταθήσεται ὑμῖν. ἔχομεν οὖν χρήσιμον ἀπὸ τῆς ἀναγραφῆς ἐχούσης τοὺς χρόνους τῆς προφη- τείας, ὅτι προτρέπει κατὰ φιλανθρωπίαν ἑαυτοῦ ὁ θεὸς τοὺς ἀκούοντας μὴ παθεῖν τὰ τῆς αἰχμαλωσίας. Τοιαῦτα καὶ περὶ ἡμᾶς ἐστιν. ἐὰν ἁμαρτάνωμεν, αἰχμάλωτοι καὶ ἡμεῖς μέλλομεν γίνεσθαι. τὸ γὰρ »παραδοῦναι τὸν τοιοῦτον τῷ σατανᾷ« οὐδὲν διαφέρει τοῦ παραόοῦναι τοὺς ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ τῷ Ναβουχοδονόσορ· ὡς γάρ ἐκείνῳ παρεδίδοντο διὰ τὰς ἁμαρτίας, οὕτω τῷ σατανᾷ παραδιδόμεθα διὰ τὰς ἁμαρτίας ὅντι Ναβουχοδονόσορ. καὶ »οὓς παρέόωκα τῷ σατανᾷ, ἵνα παιδευθῶσι μὴ βλασφημεῖν‘ φησὶ περὶ ἄλλων ἁμαρτωλῶν ὁ ἀπόστολος.

1.4Bakın, günah işlemek ne büyük bir kötülüktür: İnsanlar, Tanrı'nın terk ettiği kişilerin psykhēlerini esir alan şeytana bununla teslim edilir. Tanrı da terk ettiklerini sebepsiz ve hükümsüz terk etmez. Bağa yağmur gönderir, bağ da üzüm yerine diken verirse, Tanrı ne yapacaktır? “Bağın üzerine yağmur yağdırmamalarını bulutlara buyuracaktır.” Günahlarımız yüzünden esaret bizim de başımızın üzerindedir; tövbe etmezsek akılla kavranan Babilliler bizi parçalasın diye Nebukadnetsar'a ve Babillilere teslim edileceğiz. Bu tehlike başımızın üzerindeyken peygamberlerin sözleri, kanunun sözleri, elçilerin sözleri, Rabbimiz ve Kurtarıcımız İsa Mesih'in sözleri bize tövbeden söz ediyor, bizi dönmeye çağırıyor. Dinlersek, “Onlara yapacağımı söylediğim bütün kötülüklerden ben de vazgeçeceğim” diyene inanalım. Giriş için bu kadarı yeter.

1.4

ὅρα οὖν πηλίκον κακόν ἐστι τὸ ἁμαρτάνειν, ἵνα παραόοθῶσι τῷ σατανᾷ αἰχμαλωτίζοντι τὰς ψυχὰς τῶν ἐγκαταλειπομένων μένων ὑπὸ θεοῦ, οὐκ ἀναιτίως δὲ οὐδὲ ἀκρίτως ἐγκαταλιπόντος θεοῦ, οὓς ἐγκατέλιπε· ἐπὰν γὰρ πέμψῃ τὸν ὑετὸν ἐπὶ τὸν ἀμπελῶνα, ὁ δὲ ἀμπελὼν φέρῃ ἀντὶ σταφυλῆς ἀκάνθας, τί ποιήσει ὁ θεὸς ἢ >ταῖς νεφέλαις ἐντελεῖται τοῦ μὴ βρέξαι ὑετὸν> ἐπὶ τὸν ἀμπελῶνα; ἐπίκειται διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν καὶ ἡμῖν αἰχμαλωσία καὶ μέλλομεν παραδίδοσθαι, ἐὰν μὴ μετανοῶμεν, τῷ Ναβουχοδονόσορ καὶ τοῖς Βαβυλωνίοις, ἵνα ἡμᾶς σπαράξωσιν οἱ νοητοὶ Βαβυλώνιοι. ἐπικειμένων τούτων οἱ λόγοι τῶν προφητῶν, οἱ λόγοι τοῦ νόμου, οἱ λόγοι τῶν ἀποστόλων, οἱ λόrοι τοῦ κυρίου καὶ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ λέγουσιν ἡμῖν περὶ μετανοίας, παρακαλοῦσιν ἡμᾶς εἰς ἐπιστροφήν· ἐὰν ἀκούσωμεν, πιστεύωμεν τῷ εἰρηκότι· »μετανοήσω κἀγὼ περὶ πάντων τῶν κακῶν ὡν ἐλάλησα τοῦ ποιῆσαι αὐτοῖς«. ταῦτα μὲν εἰς τὸ προοίμιον.

1.5Girişten sonra “Rabbin sözü ona geldi” diye yazılmıştır; “ona” yani Yeremya'ya. Rabbin sözü ona ne der? Öteki peygamberlere söylenenlerden farklı bir şey. Bunun peygamberlerden hiçbirine söylendiğini görmüyoruz. İbrahim, “O bir peygamberdir ve senin için dua edecektir” sözünde peygamber diye anılmıştır, ama Tanrı ona “Seni karında biçimlendirmeden önce tanıyorum, rahimden çıkmadan önce seni kutsadım” dememiştir. İbrahim sonradan, ülkesinden, akrabalarının ve baba evinin arasından çıktığında kutsanmıştır. [İshak] vaat üzerine doğmuştur, ama bu sözün ona da söylendiğini görmüyoruz. Sonrakileri saymama ne gerek var? Yeremya benzersiz bir lütfa erişmiştir: “Seni karında biçimlendirmeden önce tanıyorum, rahimden çıkmadan önce seni kutsadım.”

1.5

Μετὰ δὲ τὸ προοίμιον γέγραπται ὅτι ἐγένετο λόγος κυρίου πρὸς αὐτόν«, δῆλον ὅτι τὸν Ἱερεμίαν. τί δὲ λέγει ὁ λόγος τοῦ κυρίου πρὸς αὐτόν; ἐξαίρετον παρὰ τὸ εἰρημένον πρὸς τοὺς λοιποὺς προφήτας. τοῦτο γὰρ πρὸς οὐδένα εὕρομεν τῶν προφητῶν εἰρημένον. Ἀβραὰμ προφήτης ἐχρημάτισεν ἐν τῷ »προφήτης ἐστὶ καὶ προσεύξεται περὶ σοῦ«, καὶ οὐκ εἶπεν πρὸς αὐτὸν ὁ θεός· »πρὸ τοῦ με πλάσαι σε ἐν κοιλίᾳ ἐπίσταμαί σε, καὶ πρὸ τοῦ σε ἐξελθεῖν ἐκ μήτρας ἡγίακά σε«. ἀλλὰ ὑστερόν ποτε ἡγιάσθη ὁ Ἀβραάμ, ὅτε ἐξῆλθεν ἐκ τῆς γῆς αὐτοῦ καὶ ἐκ τῆς συrγενείας αὐτοῦ καὶ ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ πατρὸς αὐτοῦ< ἐξ ἐπαγγελίας γεγέννηται ὁ καὶ οὐχ εὕρομεν οὐδὲ πρὸς αὐτὸν τοῦτον λεγόμενον τὸν λόγον. καὶ τί με δεῖ καταλέγειν περὶ τῶν ὲξῆς; Ἱερεμίας ἐξαιρέτου ἔτυχε δωρεᾶς, τῆς »πρὸ τοῦ με πλάσαι σε ἐν κοιλίᾳ ἐπίσταμαί σε, καὶ πρὸ τοῦ σε ἐξελθεῖν ἐκ μήτρας ἡγίακά σε«.

1.6Bazılarının bu sözleri Yeremya'yı aştıkları için Kurtarıcımıza ve Rabbimize yorduğunu bilmiyor değiliz. Şunu da bilmek gerekir: Çoğu ona uyar ve Kurtarıcı'ya yorulabilir; bunları aktaracağım. Ama Yeremya'ya söylenenlerin birkaçı, öteki çoğunluğun aksine, Kurtarıcı'ya uymadığı için yorumu sıkıştırır. Kurtarıcı'ya uyanlar hangileridir? “Seni göndereceğim herkese gideceksin, sana buyuracağım her şeyi söyleyeceksin. Onlardan korkma, çünkü seni kurtarmak için seninleyim, diyor Rab.” Bunlar henüz Kurtarıcı'ya yorulacak gibi görünmeyebilir; ama devamı Yeremya'ya dair yorumu sıkıştırır: “Rab elini bana uzatıp ağzıma dokundu ve bana dedi ki: İşte sözlerimi ağzına koydum. İşte bugün seni uluslar ve krallıklar üzerine koydum, kökünden sökesin ve yıkasın diye.” Yeremya hangi ulusları kökünden söktü, hangi krallıkları yıktı? Yeremya'ya “yok etmek için” dendiğine göre, onun yok etmek için ne yetkisi vardı? Yeremya kimleri bu kadar çok bina etti ki ona “bina etmek için” densin? Yeremya “Ne ben yarar sağladım, ne de kimse bana yarar sağladı” der. O hâlde ona “bina etmek ve dikmek” nasıl verilmiş olabilir? “Dikmek” Yeremya'ya nasıl uyar? Bunlar Kurtarıcı'ya yorulursa yorumcuyu sıkıştırmaz, çünkü Yeremya burada Kurtarıcı'nın simgesidir. Ama aktaracaklarım, bunların Kurtarıcı'ya da uyabileceğini göstermek isteyen en zeki kişiyi bile çok sıkıştırır: “Dedim ki: Ey Efendim Rab, işte ben konuşmayı bilmiyorum.” Bilgelik olan, kudret olan, “tanrılığın bütün doluluğu” kendisinde bedensel olarak yerleşmiş bulunan kişi hakkında “konuşmayı bilmiyorum” sözü nasıl uygun düşebilir? Dahası, “Ben çok gencim” sözü Kurtarıcı'ya yasaklanmış olur, yani onun doğru söylemediği anlamına gelir. Çünkü Rab ona “Bunu söyleme” diyorsa, söylenen doğru olmadığı için yasakladığı açıktır.

Demek ki bunlar Kurtarıcı'ya uymaz; ötekilerin ise Kurtarıcı'ya yorulmasında bir sıkıntı görünmüyor. “Bunlar Yeremya'ya, ötekiler Kurtarıcı'ya aittir” demek zor değil. Ama sağduyulu kişi burada çok sıkıntıya düşecektir. Çünkü görür ki ister Yeremya'ya ister Kurtarıcı'ya söylenmiş olsun, sözlerin akışını kesmek, “Şunlar Mesih için fazla küçük olduğundan Yeremya'ya uyar, bunlar da Yeremya'yı aştığından Yeremya'ya değil Mesih'e uyar” demek sağduyudan yoksun kişilerin işidir. Öyleyse metnin tamamı Yeremya'ya yorulsun ve Yeremya'yı aşar gibi görünen bu sözler de buna göre açıklansın.

1.6

Οὐκ ἀγνοοῦμεν ὅτι ταῦτα ἀναφέρουσί τινες ὡς μείζονα Ἱερεμίου ἐπὶ τὸν σωτῆρα καὶ κύριον ἡμῶν· καὶ ἰστέον ὅτι τὰ μὲν πολλὰ αὐτῷ συνᾴδει καὶ δύναται ἀναφέρεσθαι ἐπὶ τὸν σωτῆρα, ἃ παραθήσομαι· ὀλίγα δέ τινα τῶν εἰρημένων πρὸς τὸν Ἱερεμίαν θλίβει τὸν λόγον, οὐ δυνάμενα ὡς πρὸς τοὺς πολλοὺς ἐφαρμόσαι τῷ σωτῆρι. τίνα οὐν ἐστι τὰ ἐφαρμόζοντα τῷ σωτῆρι; »πρὸς πάντας οὓς ἐὰν ἐξαποστείλω σε πορεύσῃ, καὶ κατὰ πάντα ὅσα ἐὰν ἐντείλωμαί οοι λαλήσεις. μὴ φοβηθῇς ἀπὸ προσώπου αὐτῶν, ὅτι μετὰ σοῦ εἰμι τοῦ ἐζαιρεῖοθαί σε, λέγει κύριος«. οὔπω ταῦτα ⟨ἂν⟩ πρὸς τὸν σωτῆρα δόξειαν ἀναφέφεσθαι, τά ἑξῆς δὲ »καὶ ἐξέτεινε κύριος τὴν χεῖρα αὐτοῦ πρός με καὶ ἥφατο τοῦ στόματός μου, καὶ εἶπεν κύριος πρός με· ἰδοὺ δέδωκα τοὺς λόγους μου εἰς τὸ στόμα σου. ἰδοὺ καθέστακά σε σήμερον ἐπὶ ἔθνη καὶ βασιλείας, ἐκριζοῦν καὶ κατασκάπτειν« ⟨θλίβει τὴν περὶ τοῦ Ἱερεμίου ἑρμηνείαν⟩ ποῖα ἔθνη ἐξερρίζωσε, ποίας κατέστρεψε βασιλείας; γέγραπται γάρ’ »ἰδοὺ καθέστακά σε σήμερον έπὶ ἔθνη καὶ βασιλείας, ἐκριζοῦν καὶ κατασκάπτειν«. ποίαν δὲ εἶχεν ἐξουσίαν ὁ Ἱερεμίας εἰς τὸ »ἀπολλύειν«, ὅπερ εἴρηται ὡς πρὸς Ἱερεμίαν έν τῷ »καὶ ἀπολλύειν«; τίνας δὲ τοσούτους ᾠκοδόμησεν Ἱερεμίας, ἴνα λέγηται »καὶ οἰκοδομεῖν«; Ἱερεμίας φησίν· »οὐκ ὠφέλησα, οὐδὲ ὠφέλησέ με οὐδείας«. πῶς οὐν δέδοται αὐτῷ τὸ »οἰκοδομεῖν καὶ καταφυτεύειν‘; πῶς ἐπὶ τὸν Ἱερεμίαν ἐφαρμόσει τὸ »καταφυτεύειν«; ταῦτα ἐπὶ τὸν σωτῆρα ἀναφερόμενα οὐ θλίβει τὸν ἑρημνεύοντα, ὅτι ὁ Ἱερεμίας ἐν τούτοις σύμβολον τοῦ σωτῆρός ἐστιν. τὰ δὲ παρατεθηοόμενα πάνυ θλίβει καὶ τὸν πάνυ συνετώτατον βουλόμενον δεῖξαι, πῶς καὶ ταῦτα δύναται ἁρμόζειν ἐπὶ τὸν σωτῆρα· »καὶ εἶπα· ὁ ὢν δέσποτα κύριε, ἰδοὺ οὐκ ἐπίσταμαι λαλεῖν«. ὅστις ἐ⟨στὶ⟩ν σοφία, ὅστις ἐστὶ δύναμις ἤνεγκεν ἡμῖν >τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος, ὃ κατῴκησεν ἐν σωματικῶς< — πῶς οὖν δύναται ἁρμόζειν τὸ »οὐκ τῷ σωτῆρι; ἀλλὰ καὶ τὸ »νεώτερος ἐγώ εἰμι« ἀπαγορεύεται τὸν σωτῆρα, ὡς λέγοντα αὐτὸν οὐ καλῶς. εἰ γὰρ αὐτῷ λέγει ὁ κύριος· μὴ λέγε τόδε, δῆλον ὅτι οὐ καλῶς λεγόμενον ἀπαγορεύει αὐτό. Οὐχ ἁρμόζει οὖν ταῦτα ἐπὶ τὸν σωτῆρα. ἐκεῖνα ⟨δ᾿ οὐ⟩ δοκεῖ δυσωπεῖν ἐπὶ τὸν σωτῆρα. εἰπεῖν δὲ ὅτι ταῦτα μὲν ἐπὶ τὸν Ἱερεμίαν ἀναφέρεται, ἐκεῖνα δὲ ἐπὶ τὸν σωτῆρα, οὐ χαλεπόν. ὁ μέντοι εὐγνώμων πάνυ θλιβήσεται ἐν τῷ τόπῳ, ορῶν ὅτι τὸ διακόψαι ἐν εἱρμῶ λόγων λόγους εἰρημένους εἴτε πρὸς τὸν Ἰερεμίαν εἴτε πρὸς τὸν σωτῆρα, καὶ λέγειν ταῦτα, <ἐπεὶ ἐλάττονά ἐστι τῷ Χριστῷ ἀλλὰ τῷ Ἱερεμίᾳ ἁρμόζειν, καὶ ταῦτα, ἐπεὶ μείζονά ἐστιν Ἱερεμίου, οὐ τῷ Ἱερεμίᾳ ἀλλὰ τῷ Χριστῷ ἁρμόζειν, ἀγνωμόνων ἐστίν. ὅλος οὖν ἐπὶ τὸν Ἱερεμίαν ἀναφερέσθω ; καὶ ταῦτα τὰ δοκοῦντα εἶναι μείζονα Ἱερεμίου ἑρμηνευέσθω.

1.7Tanrı'dan sözler alan ve göksel sözlerin lütfuna sahip olan herkes, onları “ulusları ve krallıkları kökünden sökmek ve yıkmak” için almıştır. Ama Tanrı'dan sözler alan herkesin “ulusları ve krallıkları” kökünden söktüğü söyleniyorsa, bu ulusları ve krallıkları bedensel anlamda düşünme. İnsan psykhēlerinin, Elçi'nin “Öyleyse günah ölümlü bedeninizde krallık sürmesin” sözüne göre, günahın krallığı altında olduğunu anla. Günahların türlü biçimlerini de gör ve ulusları ve krallıkları mecazla, insanların psykhēlerindeki kötülükler olarak yorumla; bunlar ister Yeremya'ya ister başka birine verilmiş olan Tanrı sözleriyle kökünden sökülür ve yıkılır. Böylece Kurtarıcı için sıkıntı yaratan ilk bölüm Yeremya'ya uyar, ikinci bölüm de mecazlı yorumu bilene göre yine Yeremya'ya uyar.

Dinleyenlerden biri bana şöyle diyecek: Öteki yorumu da sına ve yazılanların tamamının Kurtarıcı'ya uyduğunu göstermeye çalış. İkinci bölüm için kaygılanma; çünkü Kurtarıcı'nın iblisin krallıklarını kökünden söktüğü ve putperest yaşayışı ortadan kaldırarak ulusları yıktığı açıktır. Burada, Kurtarıcı hakkında küfür gibi görünen yerde sözü sına: Kurtarıcı nasıl “Konuşmayı bilmiyorum, çünkü çok gencim” diyebilir? Sözün nasıl daraldığını görüyor musun? Kurtarıcı'nın Rab olduğunu biliyoruz. Bunları sözün değerine ve hakikate uygun biçimde Kurtarıcı'ya nasıl yorabileceğimizi arıyoruz. Yazıları tanık olarak almak gerekir; çünkü tanıksız yorum denemelerimiz ve açıklamalarımız güvenilir değildir. “Her söz iki ya da üç tanığın ağzıyla sabit olacaktır” buyruğu insanlardan çok yorumlara uyar: Yorumumun sözlerini Yeni ve Eski Ahit'ten iki tanık, İncil'den, peygamberden ve elçiden üç tanık alarak sabit kılayım. Her söz böyle sabit olacaktır. Öyleyse bunları Kurtarıcı'ya nasıl yorabiliriz? Eski Ahit'i tanık getir: “Çünkü çocuk iyiyi ya da kötüyü tanımadan önce, iyiyi seçmek için kötülüğe boyun eğmez.” Bu sözler Yeşaya'da açıkça Kurtarıcı hakkında söylenmiştir: “İşte kız hamile kalacak ve bir oğul doğuracak, adını İmmanuel koyacaklar.” Hemen ardından da “Çocuk tanımadan önce” diye eklenir. İncil'den de bir örnek almak gerekirse, İsa daha adam olmamışken, hâlâ çocukken, “kendini boşalttığı” için ilerliyordu. Çünkü tamamlanmış kimse ilerlemez; ilerlemeye muhtaç olan ilerler. Demek ki “yaşça ilerliyor, bilgelikçe ilerliyor, Tanrı ve insanlar katında lütufça ilerliyordu.” Buraya inerken kendini boşaltmış, boşalttıklarını yeniden almaktaydı, çünkü kendini isteyerek boşaltmıştı. Öyleyse onun “bilgelikte, yaşta, Tanrı ve insanlar katında lütufta” ilerlemiş olmasında, Yeşaya'dan aktardığım üzere “iyiyi ya da kötüyü tanımadan önce iyiyi seçecek ve kötülüğe boyun eğmeyecek” sözünün onun hakkında doğru olmasında ne tuhaflık var?

1.7

πᾶς ὁ λαβὼν λόγους ἀπὸ θεοῦ καὶ ἔχων τὴν χάριν τῶν οὐρανίων λόγων, ἔλαβεν αὐτοὺς ἐπὶ τῷ »ἔθνη καὶ βασιλείας ἐκριζοῦν καὶ κατασκάπτειν«. ἀλλὰ »ἔθνη καὶ βασιλείας‘ ἐὰν λέγηται »ἐκριζοῦν« πᾶς ὁ λαβὼν λόγους ἀπὸ θεοῦ, μὴ σωματικῶς μοι νόει τὰ ἔθνη καὶ τὰς βασιλείας, ἀλλὰ κατανοήσας τὰς ἀνθρωπίνας ψυχὰς βασιλευομένας ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας κατὰ τὸ εἰρημένον παρὰ τῷ ἀποστόλῳ· »μὴ οὐν βασιλευέτω ἡ ἁμαρτία έν τῷ θνητῷ ἡμῶν σώματι«, βλέπων δὲ καὶ τὰ πολλὰ εἴδη τῶν ἁμαρτημάτων, τροπολόγει καὶ τὰ ἔθνη καὶ τὰς βασιλείας, τὰ φαῦλα τὰ ἐν ταῖς ψυχαῖς τῶν ἀνθρώπων ὄντα, ἅτινα ἐκριζοῦται καὶ κατασκάπτεται ὑπὸ τῶν δεδομένων ειτε Ἱερεμίᾳ εἴτε ᾡτινιοῦν λόγων τοῦ θεοῦ. καὶ δύναται καὶ τὰ πρῶτα, τὰ θλίβοντα ὡς πρὸς τὸν σωτῆρα, ἐφαρμόσαι τῷ Ἱερεμίᾳ καὶ τὰ δεύτερα τῷ εἰδότι τροπολογεῖν ἐφαρμόσαι τῷ Ἱερεμία. Ἐρεῖ μοί τις τῶν ἀκουόντων· γύμνασον καὶ τὸν ἄλλον λόγον καὶ ὅλα πειράθητι παραστῆσαι τὰ γεγραμμένα ἀρμόζοντα τῷ σωτῆρι. περὶ τῶν δευτέρων μὴ ἀγωνία· φαίνεται γὰρ ὅτι ὁ σωτὴρ ἐξερρίζωσε τὰς τοῦ διαβόλου βασιλείας καὶ τὰ ἔθνη κατέσκαψε τὸν ἐθνικὸν βίον καθελών. ἐνταῦθα, κατὰ τὸ δοκοῦν δύσφημον ὡς πρὸς τὸν σωτῆρα, γύμνασόν πως τὸν λόγον, πῶς δύναται λέγειν ὁ σωτήρ· »οὐκ ἐπίσταμαι λαλεῖν, ὅτι νεώτερος ἐγώ εἰμι« καὶ τὰ ὁρᾷς ὅτι ὁ λόγος στενοχωρεῖται; τὸν σωτῆρα οἴδαμεν κύριον. ζητοῦμεν κατὰ τὴν ἀξίαν τοῦ λόγου καὶ κατὰ τὴν ἀλήθειαν ταῦτα ἐπὶ τὸν σωτῆρα, ἀναγαεῖν. μάρτυρας δεῖ λαβεῖν τὰς γραφάς· ἀμάρτυροι γὰρ αἱ ἐπιβολαὶ ἠμῶν καὶ αἰ ἐξηγήσεις ἄπιστοί εἰσιν. ⟨καὶ τὸ⟩ »ἐπὶ στόματι δύο καὶ τριῶν μαρτύρων σταθήσεται πᾶν ῥῆμα« μᾶλλον ἁρμόζει ἐπὶ τῶν διηγήσεων ἢ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων, ἕνα στήσω τὰ ῥήματα τῆς ἑρμηνείας λαβὼν μάρτυρας δύο ἀπὸ καινῆς καὶ παλαιᾶς διαθήκης, λαβὼν μάρτυρας τρεῖς ἀπὸ εὐαγγελίου, ἀπὸ προφήτου, ἀπὸ ἀποστόλου· οὕτως γὰρ σταθήσεται πᾶν ῥῆμα( πῶς οὖν δυνάμεθα ταῦτα ἐπὶ τὸν σωτῆρα ἀναγαγεῖν; φέρε μάρτυρα παλαιὰν διαθήκην· »διότι πρὶν ἢ γνῶναι τὸ παιδίον ἀγαθὸν ἢ κακόν, ἀπειθεῖ πονηρίᾳ τοῦ ἐκλέξασθαι τὸ ἀγαθόν«. καὶ ἄντικρυς ταῦτα περὶ τοῦ σωτῆρος ἐν τῷ Ἡσαΐᾳ λέλεκται· »ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὸ ἕξει καὶ τέξεται υἱόν, καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ«. καὶ ἐκεῖ ἐπιφέρεται· »πρὶν ἢ γνῶναι τὸ παιδίον.« εἰ δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ εὐαγγελίου δεῖ λαμβάνειν παράδειγμα, Ἰησοῦς οὐκ ἀνὴρ γενόμενος, ἀλλ᾿ ἔτι παιδίον ὢν, ἐπεὶ »ἐκένωσεν ἑαυτόν«, προέκοπτεν οὐδεὶς γὰρ προκόπτει τετελειωμένος, ἀλλὰ προκόπτει δεόμενος προκοπῆς)· οὐκοῦν >προέκοπτεν ἡλικίᾳ, προέκοπτε σοφίᾳ, χάριτι παρὰ θεῷ καὶ ἀνθρώποις καταβαίνων ἐνταῦθα, καὶ κενώσας ἑαυτὸν ἐλάμβανε πάλιν ἀφ᾿ ὧν »ἐκένωσεν ἑαυτὸν« ἑκὼν κενώσας ἑαυτόν, τί ἄτοπον αὐτὸν καὶ προκεκοφέναι »σοφίᾳ καὶ ἠλικίᾳ καὶ χάριτι παρὰ θεῷ καὶ ἀνθρώποις« καὶ ἀληθεύεσθαι περὶ αὐτοῦ τὸ πρὶν ἢ γνῶναι αὐτὸν καλὸν ἢ πονηρὸν ἐκλέξεται τὸ ἀγαθὸν καὶ ἀπειθεῖ πονηρίᾳ< ⟨καὶ ἃ⟩ παρεθέμην ἀπὸ τοῦ Ἡσαΐου;

1.8Ama biri şöyle diyecek: “Bilmemeyi” Kurtarıcı'ya yorabilsen bile, biricik Oğul, bütün yaratılmışların ilk doğanı, daha ana rahmine düşmeden “Kutsal Ruh üzerine gelecek, Yüce Olan'ın kudreti sana gölge salacak” diye müjdelenen hakkında böyle konuşmak seni rahatsız etmiyor mu? “Konuşmayı bilmiyor” mu diyorsun? Bak bakalım burada Kurtarıcı hakkında değerli ve büyük bir şey görebiliyor musun: Bazı şeyleri bilmemesi, onları bilmesinden daha büyük bir şeydir. Bazı şeyleri bilmediğine dair kendi sözünü tanık gösteriyorum. Kendisine “Senin adınla yemedik mi, senin adınla içmedik mi, senin adınla daimōnları kovmadık mı, pek çok kudretli işler yapmadık mı?” diyenlere şöyle der: “Benden uzaklaşın, sizi hiç tanımadım.” Kurtarıcı'nın orada söylediği “Sizi hiç tanımadım” sözü, onun kudretini daha mı küçük gösterir, yoksa daha büyük ve hayranlık verici mi, çünkü kötüleri ve helâk olanları tanımamıştır? O üstün ve daha iyi olanları tanımıştır; “Rab kendisinin olanları tanır” ve “Biri bilmezse bilinmez.” Demek ki günahkâr Tanrı tarafından bilinmez. Dinleyenlerden biri bana diyecek ki: Günahkârları bilmediğini gösterdin, kanunsuzluk yapanları bilmediğini gösterdin; çünkü onlar onun bilgisine layık değildir. Peki, Kurtarıcı'nın ağzından “Konuşmayı bilmiyorum” sözünün büyük ve yüce olduğunu nasıl göstereceksin? Konuşmak insana özgüdür; konuşmak bir dili, örneğin İbranicede, Yunancada ya da başka bir dilde sözü kullanmaktır. Kurtarıcı'ya yükselir ve onun “başlangıçta Tanrı'nın yanında” olan logos olduğunu bilirsen, konuşmayı bilmediğini görürsün; çünkü konuşmak insana özgüdür, o ise konuşmaktan daha büyük bir şey bilir. Meleklerin dillerini insanların dilleriyle karşılaştırır ve Elçi'nin İbranilere Mektup'ta tanıklık ettiği gibi onun meleklerden de büyük olduğunu bilirsen, Baba'nın yanında Tanrı logos iken meleklerin dilinden de büyük olduğunu söylersin. Demek ki büyük şeylerin değil, daha aşağı ve daha küçük şeylerin bilgisini öğrenir, adeta üstlenir. Ben çocuklarla konuşurken kendimi zorlayıp nasıl pepeleme konuşmayı öğreniyorsam (çünkü çocukça konuşmayı bilmem, olgun bir adam olarak çocuklarla konuşmak için kendimi zorlarım), Kurtarıcı da aynı şekilde Baba'da, Tanrı'nın görkeminin yüceliğinde iken insanca konuşmaz, aşağıdakilere ses vermeyi bilmez. İnsan bedenine geldiğinde ise başlangıçta “Konuşmayı bilmiyorum, çünkü çok gencim” der. Bedensel doğumu yüzünden gençtir, “bütün yaratılmışların ilk doğanı” olarak yaşlıdır; “çağların sonunda” ve hayata en son geldiği için gençtir. Şunu der: “Konuşmayı bilmiyorum”; konuşmaktan daha büyük şeyler biliyorum, bu insan sesinden daha büyük şeyler biliyorum. İnsanlarla konuşmamı mı istiyorsun? Henüz insan dilini üstlenmedim. Sana ait dile sahibim; ben senin, Tanrı'nın logosuyum; seninle konuşmayı bilirim, insanlarla konuşmayı bilmem, çok gencim.

1.8

Ἀλλ᾿ ἐρεῖ τις· εἰ καὶ δύνασαι ἐπὶ τὸν σωτῆρα αναγαγεῖν τὸ >οὐκ οἶδεν< αὐτὸν λαμβάνειν, οὐ προσκόπτει σοι ταῦτα λέγειν περὶ τοῦ μονογενοῦς, περὶ τοῦ πρωτοτόκου πάσης κτίσεως, περὶ τοῦ πρὶν συλλήψεως εὐαγγελισθέντος κατὰ κατὰ τὸ »πνεῦμα ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σέ, καὶ δύναμις ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι«· καὶ λέγεις· οὐκ ἐπίσταται λαλεῖν; ὅρα εἰ δύνασαί τι ἀξιόλογον καὶ μέγα περὶ τὸν σωτῆρα ἐν τῷ τόπῳ ἰδεῖν· ὅτι τινὰ μὴ ἐπιστάμενος, μείζων ἐστὶ μὴ ἀπιστάμενος ἢ ἐπιστάμενος αὐτά. καὶ χρῶμαι αὐτοῦ τῇ φωνῇ μαρτυροῦντος, ὅτι τινὰ οὐκ ἐπίσταται. λέγει γοῦν τοῖς φάσκουσιν αὐτῷ· »οὐ τῷ ὀνόματί σου ἐφάγομεν, καὶ τῷ ὀνόματί σου ἐπίομεν, καὶ τῷ ὀνόματί σου δαιμόνια ἐξαβάλομεν, καὶ δυνάμεις πολλὰς ἐποιήσαμεν; ἀποχωρεῖτα ἀπ᾿ ἐμοῦ, οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς«. ἀρα τὸ »οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς« ἐκεῖ λεγόμενον ὑπὸ τοῦ σωτῆρος ἐλάττονα τὴν δύναμιν αὐτοῦ παρίστησιν ἢ μείζονα καὶ θαυμασιωτέραν, διότι τοὺς χείρονας καὶ τοὺς ἀπολλυμένους οὐκ ἔγνω; ἔγνω γὰρ τά διαφέροντα καὶ κρείττονα, καὶ »ἔγνω κύριος τοὺς ὄντας αὐτοῦ«, καὶ »εἴ τις ἀγνοεῖ, ἀγνοεῖται«. οὐκοῦν ὀ ἁμαρτωλὸς ἀγνοεῖται ὑπὸ τοῦ θεοῦ. Ἐρεῖ μοί τις τῶν ἀκροατῶν· ἔδειξας ὅτι οὐκ οἶδε τοὺς ἁμαρτωλούς, ἔδειξας ὅτι οὐκ οἶδε τοὺς ἐργαζομένους τὴν ἀνομίαν· οὐ γὰρ ἄξιοί εἰσι τῆς γνώσεως αὐτοῦ. πῶς [γὰρ] παραστήσεις μέγα ἔνδοξον εἶναι τὸ »οὐκ ἐπίσταμαι λαλεῖν‘ λεγόμενον ὑπὸ τοῦ σωτῆρος; τὸ λαλεῖν ἀνθρώπινόν ἐστι· τὸ λαλεῖν διαλέκτῳ χρήσαθαί ἐστιν, ὥστε εἰπεῖν Ἑβραίων, φέρε εἰπεῖν, φωνὴν ἢ Ἑλλήνων ⟨ἢ ἄλλων⟩τινῶν. ἐὰν ἐὰν ἀναβῇς ἐπὶ τὸν σωτῆρα καὶ εἰδῇς αὐτὸν λόγον »ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν θεόν«, ὄφει ὅτι οὐκ ἐπίσταται λαλεῖν ἀνθρωπίνου ὄντος τοῦ λαλεῖν, ἀλλ᾿ ⟨οὐκ ἐπίσταται⟩ ἐπεί ἐστι μεῖζον ὃ ἐπίσταται τοῦ λαλεῖν. ἐὰν δὲ καὶ ἀγγέλων γλώσσας συγκρίνῃς ἀνθρώπων γλώσσαις, καὶ εἰδῇς ὅτι οὑτος μείζων ἐστὶ καὶ ἀγγέλων, ὡς ἐμαρτύρησεν ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους ὁ ἀπόστολος ἐπιστολῇ ἐρεῖς ὅτι καὶ τῆς ἀγγέλων γλώσσης μείζων ἦν, ὅτε θεὸς ἦν λόγος πρὸς τὸν πατέρα<. μανθάνει οὖν καὶ οἱονεὶ ἀναλαμβάνει ἐπιστήμην οὐ μεγάλων, ἀλλ᾿ ὑποδεεστέρων καὶ μικροτέρων. καὶ ὥσπερ μανθάνω βιαζόμενος ἐμαυτὸν ψελλίζειν, ὅ ε παιδίοις διαλέγομαι (οὐ γὰρ ἐπιστάμενος παιδιστί, ἵν οὕτως εἴπ(??), λαλεῖν, βιάζομαι τέλειος ὢν διαλέγεσθαι παιδίοις), τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ σωτήρ, ὢν μὲν »ἐν τῷ πατρὶ« καὶ ἐν τῇ μεγαλειότητι τῆς δόξης τοῦ θεοῦ τυγχάνων, οὐ λαλεῖ ἀνθρώπινα, οὐκ οἶδε φθέγγεσθαι τοῖς κάτω. ὅτε δὲ ἔρχεται εἰς σῶμα ἀνθρώπινον, λέγει κατὰ τὰς ἀρχάς· »οὐκ ἐπίσταμαι λαλεῖν, ὅτι νεώτερος ἐγώ εἰμι«· νεώτερος δὲ διὰ τὴν γένεσιν τὴν σωματικήν, πρεσβύτερος δὲ κατὰ τὸ »πρωτότοκος πάσης κτίσεως«, νεώτερος, ὅτι ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων‘ ⟨καὶ⟩ ὕστερον τῷ βίῳ ἐπιδεδήμηκε. λέγει οὐν τὸ »οὐκ λαλεῖν«, οἶδά τινα μείζονα τοῦ λαλεῖν, οἶδά τινα μείζονα τοῦ φθόγγου τούτου τοῦ ἀνθρωπίνου. θέλεις με λαλεῖν ἀνθρώποις; οὔπω διάλεκτον ἀνθρωπίνην ἀνείληφα, ἔχω διάλεκτον σοῦ, τοῦ Μοῦ, λόγος εἰμὶ σοῦ, τοῦ θεοῦ, σοὶ οἶδα προσδιαλέγεσθαι, ἀνθρώποις οὐκ ἐπίσταμαι λαλεῖν,« »νεώτερός εἰμι«.

1.9“Ben çok gencim deme, çünkü seni göndereceğim herkese gideceksin.” Böylece elini uzatır, ağzına dokunur, ona sözler verir; krallıklar için, onları kökünden söksün diye verir. Baba'da iken kökünden söken sözlere de, kötü şeyleri yıkıp indiren sözlere de ihtiyacı yoktu; çünkü orada yıkılmaya ya da kökünden sökülmeye değer hiçbir şey yoktu. “Sizi tanımıyorum, çünkü kanunsuzluk yapanlarsınız” sözü gibi, Kurtarıcı'nın ağzından görkeminin aşkın büyüklüğü yüzünden söylenen “Konuşmayı bilmiyorum” sözü de büyüktür; “insanca konuşmayı bilmiyorum” demekle birdir.

1.9

⟨»μὴ λέγε ὅτι νεώτερος ἐγώ εἰμι⟩ ὅτι πρὸς πάντας οὓς ἐὰν ἐξαποστείλω σε πορεύσῃ‘. οὕτως ἐκτείνει τὴν χεῖρα, ἅπτεται τοῦ στόματος αὐτοῦ, δίδωσιν αὐτῷ λόγους, καὶ δίδωσιν αὐτῷ λόγους διὰ τὰς βασιλείας, ἵν᾿ ἐκριζώσῃ χρείαν δὲ εἶχεν ἐκριζούντων λόγων, ὅτε ἦν »ἐν ⟨τῷ⟩ πατρί«, οὐ εἶχε κατασκαπτόντων λόγων καὶ καθαιρούντων τὰ χείρονα· οὐδὲν γὰρ ἠν ἄξιον κατασκαφῆς ἐκεῖ, οὐδὲν ἦν ἄξιον ἐκριζώσεως. μέγα ἐστιν, ὡς τὸ οὐκ οἶδα ὑμᾶς, ὅτι ἐργάται ἐστὲ ἀνομίας«, οὕτως ὑπὸ τοῦ σωτῆρος λεγόμενον διὰ τὸ ὑπερβάλλον μέγεθος τῆς δόξης αὐτοῦ, ἴσον δυνάμενον τῷ οὐκ ἐπίσταμαι λαλεῖν ἀνθρώπινα τὸ »οὐκ ἐπίσταμαι λαλεῖν«.

1.10“Seni karında biçimlendirmeden önce tanıyorum” sözü ister Yeremya'ya ister Kurtarıcı'ya söylenmiş olsun, Tekvin'i okur ve dünyanın yaratılışı hakkında söylenenlere dikkat edersen, Yazı'nın büyük bir ince ayrımla “Seni karında yapmadan önce tanıyorum” demediğini görürsün. “Suret üzere” olan yaratılırken Tanrı “Suretimize ve benzerliğimize göre insan yapalım” demiş, “biçimlendirelim” dememiştir. “Yerden toprak” aldığında ise insanı yapmamış, “insanı biçimlendirmiş” ve biçimlendirdiği insanı işlesin ve korusun diye cennete koymuştur. Yapmak ile biçimlendirmek arasındaki farkı görüyorsun: Rab ister Yeremya'ya ister Kurtarıcı'ya “Seni karında yapmadan önce” dememiştir; çünkü “yerin toprağından” biçimlendirilmiş olan, karında yaratılır.

“Seni karında biçimlendirmeden önce tanıyorum.” Rab herkesi tanısaydı, Yeremya'ya bunu ayrıcalıklı bir şey gibi “Seni tanıyorum” diye söylemezdi. Demek ki Tanrı üstün olanları, kendi bilgisine layık olanları tanır; “Rab kendisinin olanları tanır.” Layık olmayanları ise tanımaz; Kurtarıcı'nın “Sizi hiç tanımadım” demesi gibi. Biz insanlar da ilerledikçe bazı şeyleri bilmeye değer buluruz; bazılarını ise bilmeyelim, öğrenmeyelim diye duymak bile istemeyiz, bazılarını ise bilmek isteriz. Peki, her şeyin Tanrı'sı? Firavun'u tanımak ister mi, Mısırlıları tanımak ister mi? Onlar Tanrı'nın bilgisine layık değildir; Musa ise layıktır, peygamberlerin her biri de öyle büyüktür. Tanrı'nın seni tanımaya başlaması için birçok iyi işi başarman gerekir. Yeremya'yı daha karında biçimlendirmeden önce tanıyordu; bir başkasını otuz yaşındayken, bir başkasını kırk yaşındayken tanımaya başlar.

Burada sırlı açıklamalar vardır; Kurtarıcı için bunlar aranmaz, ama Yeremya için kulağı olanların üzerinde durması gerekir.

1.10

Εἴτε δὲ πρὸς τὸν Ἱερεμίαν εἴτε πρὸς τὸν σωτῆρα λέγεται· »πρὸ τοῦ με πλάσαι σε ἐν κοιλίᾳ ἐπίσταμαί σε«, ἀναγνοὺς τὴν Γένεσιν καὶ τηρήσας τὰ εἰρημένα περὶ τῆς κτίσεως τοῦ κόσμου εὑρήσεις, ὅτι ἡ γραφὴ πάνυ διαλεκτικώτατα οὐκ εἶπεν ὅτι πρὸ τοῦ με ποιῆσαί σε ἐν κοιλίᾳ ἐπίσταμαί σε. ὅτε μὲν γάρ ὁ »καὶ εἰκόνα« ἐκτίζετο, »εἶπεν ό θεός· ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν ἡμετέραν«, οὐκ εἰπεν· πλάσωμεν. ὅτε δὲ ἔλαβε »χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς«, οὐ πεποίηκε τὸν ἄνθρωπον, ἀλλ' »ἔπλασε τὸν ἄνθρωπον« καὶ >ἔθετο ἐν τῷ παραδείσῳ τὸν ἄνθρωπον ὄν ἔπλασεν, ζεσθαι αὐτὸν καὶ φυλάσσειν ⟨καὶ πλάσεως⟩ , ὅτι ὁ κύριος εἴτε πρὸς τὸν Ἱερεμίαν εἴτε πρὸς τὸν σωτῆρα οὐκ εἶπεν· >πρὸ τοῦ με ποιῆσαί σε ἐν κοιλίᾳ σε ἀπὸ τοῦ χοῦ τῆς γῆς τοῦτο ἐν κοιλίᾳ κτίζεται. »Πρὸ τοῦ με πλάσαι σε ἐν κοιλίᾳ ἐπίσταμαί οε«. εἰ πάντας ἠπίστατο ὁ κύριος [†πρὸς τὸ »οὐκ ἐπίσταμαι λαλεῖν« ἐπεὶ πάντας ὁ κύριος λεκτέον γάρ], οὐκ ἂν ὡς ἐξαίρετον ἔλεγε τῷ Ἱερεμίᾳ τὸ καὶ ἐπίσταμαί οε«. οὐκοῦν τοὺς διαφέροντας ἐπίσταται ό θεός, τοὺς ἀξίους τῆς γνώσεως αὐτοῦ ἐπίσταται ό θεός, καὶ »ἔγνω κύριος τοὺς ὄντας αὐτοῦ«, τοὺς δὲ ἀναξίους οὐκ ἐπίσταται ό θεὸς, ὡς οὐδὲ ό σωτὴρ γέγων· »οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς«. ἡμεῖς ἄνθρωποι ὄντες, ὅσον προκόπτομεν, κρίνομέν τινα ἄξια ὄντα τοῦ ἐπίστασθαι ἡμᾶς αὐτά· καί τινα οὐδὲ ἀκούειν θέλομεν, ἵνα μὴ αὐτὰ ἐπιστώμεθα μηδὲ εἰδῶμεν, τινὰ δὲ θέλομεν ἐπίστασθαι. τί δὲ ὁ τῶν ὅλων θεός; θέλει ἐπίστασθαι τὸν φαραώ, θέλει ἐπίστασθαι τοὺς Αἰrυπτίους, οὐκ εἰσὶ δὲ ἄξιοι τῆς ἐπιστήμης τοῦ θεοῦ· Μωσῆς δὲ ἄξιος, καὶ ἕκαστος τῶν προφητῶν τηλικοῦτος. πολλά σε δεῖ κατορθῶσαι, ἵνα ὁ θεὸς ἄρξηταί σε ἐπίστασθαι. τὸν μὲν γὰρ Ἱερεμίαν πρὸ τοῦ πλάσαι ἐν καοιλίᾳ< ἠπίστατο· ἄλλον δὲ ἄρχεται ἐπίστασθαι τριάκοντα ἔτη γεγονότα, ⟨ἄλλον⟩ τεσσάρακοντα ἔτη γεγονότα. Λόγοι εἰσὶν ἀπόρρητοι, περὶ μὲν οὖν τοῦ σωτῆρος οὐ ζητούμενοι, περὶ δὲ τοῦ Ἱερεμίου τοῖς ὦτα ἔχουσιν ἐπιστάσεως δεόμενοι.

1.11“Seni karında biçimlendirmeden önce tanıyorum, rahimden çıkmadan önce seni kutsadım” sözünü nasıl söyler? Tanrı bazı kişileri kendisi için kutsar. Bu kişiyi, doğuma gelsin de kutsayayım diye beklemedi; rahimden çıkmadan önce kutsadı. Kurtarıcı'ya yorarsan, rahimden çıkmadan önce kutsandığını söylemek güç değildir: Yalnız çıkmadan önce değil, ondan da önce kutsanmıştır. Yeremya ise rahimden çıkmadan önce kutsanmıştır.

1.11

πῶς λέγει· »πρὸ τοῦ με πλάσαι σε ἐν κοιλίᾳ ἐπίσταμαί σε, καὶ πρὸ τοῦ σε ἐξελθεῖν ἐκ μήτρας ἡλιακά δε«; ὁ θεὸς ἐαυτῷ ἁγιάζει τινάς. τοῦτον οὐ περιέμεινεν, ἵνα ἐλθόντα εἰς γένεσιν ἁγιάσῃ, ἀλλὰ πρὶν ἐξελθεῖν ἐκ μήτρας ἤδη ἡγίασεν. ἐὰν ἐπὶ τὸν σωτῆρα ἀναφέρῃς, οὐ χαλεπὸν εἰπεῖν, ὅτι πρὶν ἐξελθεῖν ἐκ μήτρας ἡγίασται. ἐπὶ τὸν σωτῆρα ἐὰν ἀναφέρῃς, οὐ ·μόνον πρὶν ἐξελθεῖν ἡγίασται, ἀλλὰ καὶ ἔτι πρότερον ἡγίασται. οὑτος δὲ ὁ Ἱερεμίας πρὶν ἐξελθεῖν ἐκ μήτρας ἡγίασται.

1.12“Seni uluslara peygamber koydum.” “Seni uluslara peygamber koydum” sözünü Yeremya için araştırırsan, ileride “bütün uluslara” peygamberlik etmesinin buyrulduğuna bak. Bir de şu başlık vardır: “Yeremya'nın bütün uluslara peygamberlik ettikleri”: Elam'a, Şam'a, Moav'a. Böylece “bütün uluslara peygamberlik ettiğini” görüyoruz; “Seni uluslara peygamber koydum” sözü lafzen ona yöneliktir. Daha yüksek anlama gelince, Yeremya için bunu daha önce söyledik; Kurtarıcı için ise söylemeye bile gerek var mı? O gerçekten bütün uluslara peygamberlik etmiştir; çünkü sayısız başka şey olduğu gibi peygamberdir de. Başkâhin olduğu, kurtarıcı olduğu, hekim olduğu gibi peygamberdir de. Nitekim Musa, onun hakkında peygamberlik ederken onu ayrıcalıklı bir biçimde peygamber diye adlandırmış, şöyle demiştir: “Rab Tanrı size kardeşleriniz arasından benim gibi bir peygamber çıkaracak; onu dinleyin. O peygamberi dinlemeyen, halkının arasından yok edilecektir.” “Uluslara” peygamber konan işte budur. O, Tanrı'dan dudaklarına dökülen lütfu aldı; öyle ki yalnız bedence hazır bulunduğu zaman değil, şimdi kudreti ve ruhuyla hazır bulunurken de bütün uluslara peygamberlik etsin, bütün uluslar arasında peygamberliğini gerçekleştirip insanları kurtuluşa çeksin.

1.12

»προφήτην εἰς ἔθνη τέθεικά σε«. ἐπὶ τοῦ Ἱερεμίου ἐὰν ἀναζητήσῃς τὸ »προφήτην εἰς ἔθνη τέθεικά σε«, τήρησον ἐν τοῖς ἑξῆς, ὅτι κελεύεται προφητεῦσαι »ἐπὶ πάντα τὰ ἔθνη«, καὶ ἔστι προγραφή· »Ἃ προεφήτευσεν Ἱερεμίας ἐπὶ πάντα τὰ ἔθνη« τῇ »Αἰλὰμ«, »τῇ Δαμασκῷ«, »τῇ Μωάβ«. καὶ ἔχομεν, ὅτι »προεφήτευσεν ἐπὶ πάντα τά ἔθνη«, ὡς πρὸς τὸ ῥητὸν ὅτι »προφήτην εἰς ἔθνη τέθεικά σε« πρὸς ἐκεῖνον. ἐὰν δὲ πρὸς ἀναγωγήν , ἐὰν μὲν ἐπὶ τοῦ Ἱερεμίου, προειρήκαμεν, ἐὰν δὲ ἐπὶ τοῦ σωτῆρος, τί δεῖ καὶ λέγειν; οὑτος ἀληθῶς ἐπὶ πάντα τὰ ἔθνη προεφήτευσεν· ἔστι γὰρ ὥσπερ ἄλλα μυρία οὕτως καὶ προφήτης. ὥς ἐστιν ἀρχιερεύς, ὥς ἐστι σωτήρ, ὥς έστιν ἰατρός, οὕτως καὶ προφήτης. Μωσῆς γοῦν προφητεύων περὶ αὐτοῦ οὐχὶ προφήτην μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐξαιρέτως εἶπεν εἰπών· »προξήτην ἐκ τῶν ἀδελφῶν ⟨ὑμῶν⟩ ἀναστήσει ὑμῖν κύριος ό θεὸς ὡς ἐμέ, αὐτοῦ καὶ ἔσται, ὃς ἂν μὴ ἀκούσῃ τοῦ προφήτου ἐκείνου ἐξολοθρευθήσεται ἐκ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ«. οὑτος οὖν έστιν ὁ καὶ προφήτης »εἰς ἔθνη« τεθειμένος καὶ ἔλαβε χάριν ἀπὸ θεοῦ ἐκχυθεῖσαν ἐν τοῖς χείλεσιν αὐτοῦ, ἴνα μὴ μόνον, ὅτε παρῆν τῷ οώματι, ἀλλὰ καὶ νῦν, ὅτε πάρεστι δυνάμει καὶ τῷ πνεύματι, προφητεύῃ »ἐπὶ πάντα τὰ ἔθνη«, ὥστε ἀπὸ πάντων τῶν Μνῶν ἀνύειν αὐτοῦ τὴν προφητείαν καὶ ἕλκειν ἀνθρώπους ἐπὶ σωτηρίαν.

1.13“Dedim ki: Ey Efendim Rab, işte konuşmayı bilmiyorum, çünkü çok gencim. Rab bana dedi ki: Çok gencim deme, çünkü seni göndereceğim herkese gideceksin.” Sık sık söyledik: Bedence yaşlı olsa bile iç insan bakımından çocuk olmak mümkündür; bazen de dış insan bakımından çocuk, iç insan bakımından adam olmak mümkündür. Yeremya böyleydi: Bedence hâlâ çocuk yaşındayken Tanrı'dan gelen lütfa sahipti. Bu yüzden Rab ona “Çok gencim deme” der. Onun genç değil “olgun bir adam” olduğunun işareti şudur: “Seni göndereceğim herkese gideceksin, sana buyuracağım her şeyi söyleyeceksin. Onlardan korkma.” Tanrı'nın logosu bilir ki sözün elçiliğini yapanlar, dinleyenler arasında tehlikeye girer; çünkü azarlanan onlardan nefret eder, kınanan onlara zulmeder. Peygamberler her şeye katlanır: “Peygamber yalnız kendi memleketinde ve kendi evinde itibarsızdır.” Bunu geçen gün de anmıştık. Tanrı, peygamberi gönderirken onun ne kadar tehlike göze alacağını bilir ve ona “Onlardan korkma, çünkü seni kurtarmak için seninleyim, diyor Rab” der. Yeremya'nın çektikleri yazılıdır: Çamur dolu sarnıca atılmış, orada günde bir ekmek yiyip yalnız su içerek kalmıştır; çektiği sayısız başka şeyi de peygamberliği gösterir. “Babalarınız hangi peygambere zulmetmedi?” sözü Yahudilere söylenmiştir. “Mesih İsa'da dindarca yaşamak isteyenlerin” karşıt güçlerin, buldukları kaplar aracılığıyla, mutlaka zulme uğraması kaçınılmazdır. Bu yüzden zulüm görenler buna şaşırmadan her şeyi yapsın, yalnız şunun için dua etsin: Haksız yere zulüm görsünler, hak ederek değil; haksızlık, günah ya da açgözlülük yüzünden değil. Biri adalet uğruna zulüm görürse şu sözü dinlesin: “Sizi benim yüzümden aşağıladıklarında, size zulmettiklerinde ve aleyhinizde yalan yere her türlü kötü sözü söylediklerinde ne mutlu size! Sevinin, coşun, çünkü göklerde ödülünüz büyüktür. Sizden önceki peygamberlere de böyle zulmettiler.”

1.13

»Καὶ εἶπα· ὁ ὤν δέσποτα κύριε, ἰδοὺ οὐκ ἐπίσταμαι λαλεῖν ὅτι νεώτερος ἐηώ εἰμι. καὶ εἶπε κύριος πρός με· μὴ λέγε ὅτι νεώτερος ἐγώ εἰμι, ὅτι πρὸς πάντας οὓς ⟨ἐὰν⟩ ἐξαποστείλω σε πολλάκις εἴπομεν, ὅτι ἔστι κατὰ τὸν ἔσω ἄνθρωπον εἶναι παιδίον, κἂν ἐν γεροντικῇ τις ᾖ ἡλικίᾳ σώματος· ἔστι δέ ποτε κατὰ τὸν ἔξω ἄνθρωπον εἶναι παιδίον, κατὰ δὲ τὸν ἔσω ἄνδρα. τοιοῦτος ἦν ὁ Ἱερεμίας, ἤδη ἔχων τὴν χάριν ἀπὸ θεοῦ ἔτι ὢν ἐν τῇ τοῦ παιδίου ἡλικίᾳ κατὰ τὸ σῶμα. διό φησιν αὐτῷ ὁ κύριος· »μὴ λέγε ὅτι νεώτερος ἐγώ εἰμι«. σημεῖον δὲ τοῦ μῆ εἶναι αὐτὸν νεώτερον, ἀλλ᾿ »ἄνδρα τέλειον«, τὸ »πρὸς πάντας οὃς ἐὰν ἐξαποστείλω σε πορεύσῃ, καὶ κατὰ πάντα ὅσα ἐὰν ἐντείλωμαί σοι λαλήσεις. μὴ φοβηθῇς ἀπὸ προσώπου αὐτῶν«. οὖδεν ὁ τοῦ θεοῦ λόγος ὅτι οἱ πρεσβεύοντες τὸν λόγον κινδυνεύουσιν ἐν τοῖς ἀκούουσιν· ἐλεγχόμενοι γὰρ μισοῦσιν αὐτούς, ἐπιπλησσόμενοι διώκουσι. πᾶν ὁτιοῦν πάσχουσιν οἱ προφῆται· »οὐκ ἔστι προφήτης ἄτιμος εἰ μὴ ἐν τῇ ἰδίᾳ πατρίδι καὶ τῇ οἰκίᾳ αὐτοῦ«. ⟨οὗ⟩ καὶ πρώην ἐμνημονεύομεν. οἶδεν οὖν ὁ θεὸς πέμπων τὸν προφήτην, ὅσους κινδύνους ἀναδέξεται, καὶ λέγει αὐτῷ· »μὴ φοβηθῇς ἀπὸ προσώπου αὐτῶν, ὅτι μετὰ σοῦ εἰμι τοῦ ἐξαιρεῖσθαί σε, λέγει κύριος«. ἃ πέπονθεν Ἱερεμίας, ἀναγέγραπται· εἰς λάκκον βορβόρου βέβληται, ἔμεινεν ἐκεῖ >ἕνα ἄρτον ἐσθίων τῆς ἡμέρας< καὶ ὕδωρ μόνον πίνων, καὶ ἄλλα δὲ μυρία ἃ πέπονθεν ἡ προφητεία αὐτοῦ δεδήλωκεν. »τίνα τῶν προφητῶν οὐκ ἐδίωξαν οἱ πατέρες ὑμῶν«; εἴρηται πρὸς τοὺς Ἰουδαίους. καὶ ἀναγκαῖόν ἐστι >τοὺς θέλοντας ζῆν εὐσεβῶς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ πάντως ὑπὸ δυνάμεων ἀντικειμένων δι᾿ ὧν εὑρίσκουσι σκεῦῶν διώκεσθαι<. διὰ τοῦτο μὴ ξενιζόμενοι οἱ διωκόμενοι πάντα πραττέτωσαν, μόνον εὐχόμενοι, ἵνα ἀδίκως διώκωνται καὶ μὴ δικαίως, μὴ δι᾿ ἀδικίαν, μὴ δι᾿ ἁμαρτίαν, μὴ διὰ πλεονεξίαν. ἐὰν δὲ διώκηταί ποτέ τις διὰ δικαιοσύνην, καὶ ἀκουέτω τοῦ »μακάριοί ἐστε ὅταν ὀνειδίζωσιν ὑμᾶς καὶ διώκωσι καὶ εἴπωσι πᾶν πονηρὸν ῥῆμα καθ᾿ ὑμῶν ψευδόμενοι ἕνεκεν ἐμοῦ. χαίρετε καὶ ἀγαλλιᾶσθε, ὅτι ὁ μισθὸς ὑμῶν πολὺς ἐν τοῖς οὐρανοῖς· οὕτως γὰρ ἐδίωξαν τοὺς προφήτας τοὺς πρὸ ὑμῶν«.

1.14“Çünkü seni kurtarmak için seninleyim, diyor Rab. Rab elini bana uzattı, ağzıma dokundu ve Rab bana dedi.” Yeremya ile Yeşaya arasındaki farklara dikkat et. Yeşaya şöyle der: “Kirli dudaklı biriyim, kirli dudaklı bir halkın arasında oturuyorum, ve Kral'ı, Orduların Rabbini gözlerimle gördüm.” Kirli işleri olduğunu değil, yalnız kirli sözleri olduğunu itiraf ettiği için (günahkârlığı bu kadardı), “Rab elini uzatmadı”; Serafimlerden biri eliyle dudaklarına dokundu ve “İşte kanunsuzluklarını giderdim” dedi. Yeremya ise rahimden kutsandığı için ona ne maşa ne de “sunaktan” kor gönderilir, çünkü onda ateşe layık hiçbir şey yoktu; Rabbin kendi eli ona dokundu. Bu yüzden der ki: “Rab elini bana uzatıp ağzıma dokundu ve bana dedi ki: İşte sözlerimi ağzına koydum. İşte bugün seni uluslar ve krallıklar üzerine koydum, kökünden sökesin diye.”

İblisin gösterdiği, sayıca çok olan krallıkları, karşıt güçlerin krallıklarını, günahlara göre kurulan krallıkları Tanrı'nın verdiği sözlerle kökünden sökebilecek kadar mesut kimdir? Krallıklar olduğu gibi uluslar da vardır; zaten altında uluslar bulunmayana krallık denemez. Örneğin zinanın bir krallığı vardır, her bir zina eylemi de onun ulusudur. Açgözlülük ve haksız mal edinme günahının kendisi bir krallıktır; birçok günah türü olanlarda birçok krallık vardır. Sonra her günahkârda krallığın altındaki ulusları düşün; şöyle ki: Filanca zina krallığından birçok ulusa, filanca haksız kazanç, iftira ya da öfke krallığından birçok ulusa sahiptir. Tanrı'nın “uluslar ve krallıklar üzerine” gönderilen sözlerinin işi “kökünden sökmek ve yıkmak”tır. Neyi kökünden sökmek? Kurtarıcı bunu şöyle öğretmiştir: “Göksel Babamın dikmediği her fidan kökünden sökülecektir.” Psykhēlerin içinde “göksel Baba'nın dikmediği” şeyler vardır. Çünkü bütün “kötü düşünceler, cinayetler, zina, fuhuş, hırsızlık, yalan tanıklık, küfürler” göksel Baba'nın dikmediği fidanlardır. Bu düşüncelerin kimin fidanı olduğunu görmek istersen, “buğdayın arasına” deliceleri ekenin, yani “bunu bir düşmanın yaptığını” dinle. Tohumlarıyla Tanrı da bekler, iblis de. “İblise yer” verirsek “düşman”, Baba'nın dikmediği ve mutlaka kökünden sökülecek olan fidanı eker; “iblise yer” vermez de Tanrı'ya yer verirsek, Tanrı sevinçle tohumlarını yönetici yanımıza eker. Öyleyse “uluslar ve krallıklar üzerine kökünden sökmek için” konuldu diye Yeremya'nın Tanrı'dan iç karartıcı bir armağan aldığını sanma. Tanrı iyidir; sözleriyle kötü şeyleri, göklerin krallığına düşman krallıkları, Tanrı'nın ulusuna düşman olan savaşçı ulusları kökünden söker.

“Kökünden sökmek ve yıkmak.”

1.14

»Ὅτι μετὰ σοῦ εἰμι τοῦ ἐξαιρεῖσθαί σε, λέγει κύριος. καὶ ἐξέτεινε κύριος τὴν χεῖρα αὐτοῦ πρός με, καὶ ἥψατο τοῦ στόματός μου, καὶ εἶπε κύριος πρός με«. τήρει διαφορὰς Ἱερεμίου καὶ Ἡσαΐου. ὁ Ἡσαΐας φησίν· »ἀκάθαρτα χείλη ἔχων ἐν μέσῳ λαοῦ ἀκάθαρτα χείλη ἔχοντος ἐγὼ οἰκῶ, καὶ τὸν βασιλέα κύριον σαβαὼθ εἶδον τοῖς ὀφθαλμοῖς μου«. καὶ ἐπεὶ ἐξωμολογήσατο οὐκ ἔχων ἔργα ἀκάθαρτα, ἀλλὰ μόνον ῥημάτια (μέχρι γὰρ τούτου ἁμαρτωλὸς ἦν), οὐκ »ἐξέτεινε κύριος τὴν χεῖρα αὐτοῦ«, τὸ δὲ >ἓν τῶν Σεραφὶμ ἥψατο τῇ χειρὶ αὐτοῦ τῶν χειλέων αὐτοῦ, καὶ εἶπεν· ἰδοὺ ἀφῄρηκα τὰς ἀνομίας σου<. ἐπεὶ δὲ οὗτος ἡγιάσθη »ἐκ μήτρας«, οὐ λαβὶς αὐτῷ πέμπεται οὐδὲ »ἀπὸ τοῦ θυσιαστηρίου« ἄνθραξ (οὐκ εἶχεν οὐδὲν ἄξιον τοῦ πυρός), ἀλλ᾿ αὐτὴ ἡ χεὶρ τοῦ κυρίου ἥψατο αὐτοῦ. διὸ λέγει· »ἐξέτεινε κύριος τὴν χεῖρα αὐτοῦ πρός με καὶ ἥψατο τοῦ στόματός μου, καὶ εἶπεν κύριος πρός με· ἰδοὺ δέδωκα τοὺς λόγους μμου εἰς τὸ στόμα σου. ἰδοὺ καθέστακά σε σήμερον ἐπὶ ἔθνη καὶ βασιλείας, ἐκριζοῦν«. Τίς οὕτως μακάριός ἐστιν ὡς τὰς βασιλείας πολλὰς οὔσας, ἃς >δείκνυσιν ὁ διάβολος<, βασιλείας οὔσας δυνάμεων ἀντικειμένων, βασιλείας κατὰ τὰς ἁμαρτίας, ἐκριζοῦν τοῖς διδομένοις ὑπὸ τοῦ θεοῦ λόγοις; γέγραπται γάρ· »ἰδοὺ δέδωκα τοὺς λόγους μου εἰς τὸ στόμα σου. ἰδοὺ καθέστακά σε σήμερον ἐπὶ ἔθνη καὶ βασιλείας, ⟨ἐκριζοῦν⟩«. ὥσπερ δὲ βασιλεῖαί εἰσιν, οὕτως καὶ ἔθνη ⟨οὐδὲ δύναται λέγεσθαι βασιλεία εἰ μὴ ἡ ἔχουσα ὑφ᾿ ἑαυτὴν ἔθνη⟩. οἷον, βασιλεία ἐστὶ τῆς πορνείας, ἔθνη τῆς πορνείας ἑκάστη πορνεία†. μία βασιλεία ἐστὶ αὐτὸ ⟨τὸ⟩ γενικὸν ἁμάρτημα τῆς πλεονεξίας καὶ τῆς ἀποστερήσεως, καὶ εἰσὶ πολλαὶ βασιλεῖαι ἐν τοῖς πολλὰ εἴδη ἔχουσιν ἁμαρτημάτων. εἶτα καθ᾿ ἕκαστον τῶν ἁμαρτωλῶν νόει μοι τὰ ἔθνη τὰ ὑπὸ τὴν βασιλείαν, ὡς εἰπεῖν, ὅτι ὁ δεῖνα ἔχει ἔθνη πολλὰ τῆς βασιλείας τῆς κατὰ τὴν πορνείαν, ὁ δεῖνα ἔχει ἔθνη πολλὰ τῆς βασιλείας τῆς κατὰ τὴν ἀποστέρησιν, τῆς κατὰ τὴν καταλαλιάν, τῆς κατὰ τὴν ὀργήν. ἔργον ἐστὶ τῶν λόγων τοῦ θεοῦ ἐπὶ »ἔθνη καὶ βασιλείας« ἐξαποσταλέντων »ἐκριζοῦν καὶ κατασκάπτειν«. ἐκριζοῦν τίνα; ἐδίδαξεν ὁ σωτὴρ λέγων· »πᾶσα φυτεία ἣν οὐκ ἐφύτευσεν ὁ πατήρ μου ὁ οὐράνιος ἐκριζωθήσεται«. ἔστι τινὰ ἔνδον ⟨ἐν⟩ ταῖς ψυχαῖς, ἃ »οὐκ ἐφύτευσεν ὁ πατὴρ ὁ οὐράνιος«· πάντες γὰρ οἱ >διαλογισμοὶ οἱ πονηροί, φόνοι, μοιχεῖαι, ⟨πορνεῖαι⟩, κλοπαὶ, ψευδομαρτυρίαι, βλασφημίαι<, φυτεῖαί εἰσι πεφυτευμέναι οὐχ ὑπὸ τοῦ οὐρανίου πατρός. εἰ θέλεις δὲ ἰδεῖν, τίνος εἰσὶ φυτεῖαι οἱ τοιοῦτοι διαλογισμοί, ἄκουε ὅτι ὁ »ἐχθρὸς ἄνθρωπος τοῦτο ἐποίησεν«, ὁ ἐπισπείρας τὰ »ζιζάνια ⟨ἀνὰ⟩ μέσον τοῦ σίτου«. ἐφέστηκεν οὖν ὁ θεὸς ἔχων τὰ σπέρματα, καὶ ὁ διάβολος. ἐὰν διδῶμεν »τόπον τῷ διαβόλῳ«, »ὁ ἐχθρὸς« ἐπισπείρει φυτείαν, »ἣν οὐκ ἐφύτευσεν ὁ πατὴρ διαβόλῳ«, πάντως ἐκριζωθησομένην· ἐὰν μὴ διδῶμεν »τόπον τῷ διαβόλῳ«, ἀλλὰ διδῶμεν τόπον τῷ θεῷ, χαίρων ὁ θεὸς σπείρει τὰ σπέρματα αὐτοῦ ἐπὶ τὸ ἡγεμονικὸν ἡμῶν. μὴ νόμιζε τοίνυν τὸν Ἱερεμίαν σκυθρωπόν τι εἰληφέναι δῶρον ἀπὸ τοῦ θεοῦ, ὅτι καθίσταται »ἐπὶ ἔθνη καὶ ἐπὶ βασιλείας, ἐκριζοῦν«. ἀγαθὸς ὁ θεός ἐστι διὰ τῶν λόγων ἐκριζῶν τὰ φαῦλα, τὰς ἐχθρὰς βασιλείας τῶν οὐρανῶν τῇ βασιλείᾳ, τὰ πολεμικὰ ἔθνη τῷ ἔθνει τῷ τοῦ θεοῦ. »Ἐκριζοῦν καὶ κατασκάπτειν«.

1.15İblisin bir binası vardır, Tanrı'nın da bir binası vardır. “Kum üzerindeki” bina iblisindir, çünkü sağlam, güvenli, bütün hiçbir şeye dayanmaz; “kaya üzerindeki” bina ise Tanrı'nındır. Tanrı'nın olanlara ne dendiğine bak: “Siz Tanrı'nın tarlası, Tanrı'nın binasısınız.” Tanrı'nın sözleri de “uluslar ve krallıklar üzerine” “kökünden sökmek, yıkmak ve yok etmek” için verilmiştir. Bir şey kökünden sökülür ama sökülen yok edilmezse, sökülen varlığını sürdürür. Yıkılır ama yıkıntının taşları yok edilmezse, yıkılan varlığını sürdürür. Öyleyse kökünden söktükten sonra sökülmüş olanı, yıktıktan sonra yıkılmış olanı yok etmek Tanrı'nın iyiliğinin işidir. Yok edilen ve kökünden sökülenler hakkında okurken dikkatle bak, bunlar nasıl yok edilir: “Samanı sönmez ateşle yakın” ve “Delicelerin demetlerini bağlayıp ateşe verin.” Kökünden söküldükten sonra böyle yok edilir. Yıkıldıktan sonra da kötü malzemeden yapılan binanın nasıl yok edildiğini görmek istersen: Cüzam yüzünden yıkılan ev toprak olur ve toprak olarak “şehrin dışına” atılır, tek bir taş bile kalmasın diye. Bu, “Onları sokakların çamuru gibi ezeceğim” sözüne benzer; çünkü kötü olan hiçbir şekilde ayakta kalmamalıdır. Bir şey yıkıldı mı, taşları kötü olanın kurabileceği başka bir bina için işe yaramamalıdır. Kökünden söküldü mü, kötü olan sökülenlerden yeniden delice ekmek için tohum bulamamalıdır; çünkü delicelerin tohumuna sahip olduğu için onları ekmiştir. Bu yüzden deliceleri bağlayıp ateşte yakın ki kökünden söküldükten sonra yok olsunlar, yıkıldıktan sonra iblisin binası yok olsun.

1.15

ἔστι τις οἰκοδομὴ ⟨τοῦ⟩ διαβόλου, ἔστι τις οἰκοδομὴ τοῦ θεοῦ. ἡ »ἐπὶ τὴν ἄμμον« οἰκοδομὴ τοῦ διαβόλου ἐστίν, ἐπ᾿ οὐδενὶ γὰρ ἐστήρικται ἑδραίῳ καὶ βεβαίῳ καὶ ἡνωμένῳ· ἡ δὲ οἰκοδομὴ ἡ »ἐπὶ τὴν πέτραν« τοῦ θεοῦ ἐστιν. ὅρα τί λέγεται τοῖς τοῦ θεοῦ· »θεοῦ γεώργιον, θεοῦ οἰκοδομή ἐστε«. οἱ λόγοι τοίνυν τοῦ θεοῦ »ἐπὶ ἔθνη καὶ βασιλείας« εἰσίν, »ἐκριζοῦν καὶ κατασκάπτειν καὶ ἀπολλύειν«. ἐὰν ἐκριζωθῇ μέν, μὴ ἀπόληται δὲ τὸ ἐκριζωθέν, ⟨ἔστι τὸ ἐκριζωθέν⟩. ἐὰν κατασκαφῇ μέν, οἱ λίθοι δὲ τῆς κατασκαφῆς μὴ ἀπόλωνται, ἔστι τὸ κατασκαφέν. ἔργον οὐν ἐστι τῆς ἀγαθότητος τοῦ θεοῦ, μετὰ τὸ ἐκριζῶσαι ἀπολέομαι τὸ ἐξερριζωμένον, μετὰ τὸ καθελεῖν ἀπολέσαι τὸ καθῃρημένον. ἀνάγνωθι ἐπιμελῶς ἐπὶ μὲν τῶν ἀπολλυμένων καὶ ἐκριζουμένων, πῶς ἀπόλλυνται τὰ τοιαῦτα· >τὸ δὲ ἄχυρον κατακαύσατε πυρὶ ἁσβέστῳ< καί δήσατε δέσμας ζιζάνια καὶ παράδοτε αὐτὰ πυρί< οὕτως μετὰ τὸ ἐκριζοῦσθαι ἀπόλλυται. εἰ θέλεις ἰδεῖν καὶ μετὰ καθαίρεσιν τὰ ἀπολλύμενα τῆς οἰκοδομῆς τῆς ὕλης τῆς φαύλης· χοῦς γίνεται ἡ οἰκία ἐκείνη ἡ διὰ τὴν λέπραν καθῃρημένη καὶ ἐκβάλλεται χοῦς γενομένη »ἔξω τῆς πόλεως«, ἵνα μηδὲ λίθος ᾖ μένων, ὁμοίως τῷ »ὡς πηλὸν πλατειῶν λεανῶ αύτούς«· δεῖ γὰρ μηδαμῶς συνεστάναι τὰ χείρονα. κατεσκάφη τι, ⟨μὴ⟩ οἱ λίθοι ἔστωσαν χρήσιμοι πρὸς [τὴν] ἄλλην οἰκοδομήν, ἣν δύναται οἰκοδομεῖν ὁ πονηρός· ἐξερριζώθη, μὴ πόλιν ἐκ τῶν ἐξερριζωμένων εὕρῃ σπέρματα, ἕνα ἐπισπείρῃ πάλιν τὰ ζιζάνια, πάντως γὰρ ἔχων τὰ σπέρματα τῶν ζιζανίων, ἐπέσπειρεν αὐτά. διὰ τοῦτο δήσατε τὰ ζιζάνια καὶ κατακαώσατε αὐτὰ πυρί< ἵνα μετὰ τὸ ἐκριζωθῆναι ἀπόληται, καὶ μετὰ τὸ κατασκαφῆναι ἡ τοῦ διαβόλου οἱκοδομὴ ἀπόληται.

1.16Ama Tanrı'nın sözleri “kökünden sökmek, yıkmak ve yok etmek” ile kalmaz. Diyelim ki kötü şeyler benden kökünden söküldü, kötülükler yıkıldı. Sökülenlerin yerine daha iyi şeyler dikilmezse bana ne yararı var? Bunların yerine üstün şeyler bina edilmezse bana ne yararı var? Bu yüzden Tanrı'nın sözleri zorunlu olarak önce “kökünden sökmek, yıkmak ve yok etmek” işini yapar, ardından “bina etmek ve dikmek” gelir. Kutsal Yazı'da hep şunu gözlemledik: İç karartıcı görünenler, tabir caizse, önce anılır; sevindirici görünenler ikinci sırada söylenir. “Ben öldüreceğim ve yaşatacağım.” “Ben yaşatacağım, sonra öldüreceğim” dememiştir; çünkü Tanrı'nın yaşattığını kendisinin ya da bir başkasının öldürmesi imkânsızdır. Ama “öldüreceğim ve yaşatacağım.” Kimi öldüreceğim? Haini, zalimi, Pavlus'u; “ve yaşatacağım” ki “İsa Mesih'in elçisi Pavlus” olsun. Sapkın fırkalardan gelen zavallılar bunu anlasalardı, durmadan karşımıza şunu çıkarmazlardı: Kanunun Tanrısının ne kadar vahşi ve insanlıktan uzak olduğunu görüyor musun? “Ben öldüreceğim ve yaşatacağım” diyor. Kutsal Yazılar'da ölülerin dirilişi vaadini görmüyor musun? Ölülerin dirilişinin her birimizde şimdiden başladığını görmüyor musun? “Vaftizle” Mesih'le birlikte gömüldük ve onunla birlikte dirildik.

Öyleyse daha iç karartıcı ama zorunlu sözlerle başlar: “Öldüreceğim”, sonra öldürdükten sonra “yaşatacağım. Vuracağım ve iyileştireceğim.” “Çünkü Rab sevdiğini terbiye eder, kabul ettiği her oğlu kamçılar.” Önce vurur, sonra iyileştirir; “çünkü acı veren odur, eski hâline getiren de odur.” Burada da böyledir: “Bugün seni uluslar ve krallıklar üzerine koydum, kökünden sökmek, yıkmak, yok etmek, bina etmek ve dikmek için.” Ama önce o kötü şeylerin bizden alınması gerekir. Tanrı kötü binanın yerine bina kuramaz. “Adaletle kanunsuzluğun ne ortaklığı olabilir? Işığın karanlıkla ne bağı olabilir?” Kötülüğün temelinden kökünün sökülmesi, kötülüğün binasının psykhēmizden tümüyle yok edilmesi gerekir ki Tanrı'nın sözleri ardından bina etsin ve diksin. Çünkü “İşte sözlerimi ağzına koydum” yazısını başka türlü anlayamam. Sözler ne yapar? “Kökünden söker, yıkar, yok eder.” Sözler “ulusları” kökünden söker, sözler “krallıkları” yıkar; ama bu dünyevi krallıkları değil. Yıkan ve kökünden söken sözlere yakışır biçimde, sözlerin kökünden söktüğü ve yıktığı şeyleri düşün. Tanrı verirse (“Rab müjdeleyenlere büyük kudretle söz verecektir” denildiği gibi), şu an söylenenlerde de bir kudret yok mu? İnançsızlık, ikiyüzlülük, kötülük, ölçüsüzlük varsa onları kökünden söken bir kudret? Yürekte bir put tapınağı kurulmuşsa onu yıkan bir kudret yok mu? Öyle ki o yıkılsın, Tanrı'nın tapınağı inşa edilsin, Tanrı'nın görkemi yeniden yapılan tapınakta bulunsun; orası korulukta değil, Tanrı'nın cennet bahçesinin fidanlığı olsun; Tanrı'nın tapınağı olan yer, Mesih İsa'da. Görkem ve kudret çağlar boyunca ona olsun. Âmin.

1.16

Ἀλλ’ οὐκ ἐν τούτοις ἵστανται οἱ λόγοι τοῦ θεοῦ, ἐπὶ τῷ »ἐκριζοῦν καὶ κατασκάπτειν καὶ ἀπολλύειν«. ἔστω γὰρ ἐκρεριζωμένα ἀπ' ἐμοῦ τὰ φαῦλα, κατασκαφέντα τὰ χείρονα, τί μοι ὄφελος, ἐὰν μὴ ἀντὶ τῶν ἐκριζωθέντων καταφυτευθῇ τὰ κρείττονα; τί μοι ὄφελος, ἐὰν μὴ ἀντὶ τούτων ἀνοικοδομηθῇ τὰ διαφέροντα; διὰ τοῦτο οἱ τοῦ θεοῦ λόγοι ποιοῦσι πρῶτον ἀναγκαίως τὸ »ἐκριζοῦν καὶ κατασκάπτειν καὶ ἀπολλύειν, μεθ’ ἃ ⟨τὸ »οἰκοδομεῖν⟩ καὶ καταφυτεύειν«. καὶ ἀεὶ ἐν τῇ γραφῇ τετηρήκαμεν τὰ σκυθρωποφανῆ, ἵν' οὕτως όνομάσω, Πρῶτα ὀνομαζόμενα, εἶτα τὰ δοκοῦντα εἶναι ἱλαρὰ δεύτερα λεγόμενα. »ἐγὼ ἀποκτενῶ καὶ ζῆν ποιήσω«. ⟨οὐκ εἶπεν· »ἐγὼ ζῆν ποιήσω«, μετὰ τοῦτο· »ἀποκτενῶ«⟩ · ἀμήχανον γάρ, ὃ πεποίηκε ζῆν ὁ θεός, ὑπ' αὐτοῦ ἢ ὑπ' ἄλλου τινός. ἀλλ’ ἀλλ' ἀποκτενῶ καὶ ζῆν ποιήσω«. τίνα ἀποκτενῶ; Παῦλον τὸν προδότην, Παῦλον τὸν διώκτην· »καὶ ζῆν ποιήσω«, ἵνα γένηται »Παῦλος ἀπόστολος Ἰησοῦ χρι- στοῦ«. ταῦτα εἰ νενοήκεισαν οἱ ταλαίπωροι οἱ ἀπὸ τῶν αἱρέσεων, οὐκ ἂν αὐτὰ συνεχῶς προέφερον ἡμῖν λέγοντες· ὁρᾷς ⟨τὸν⟩ θεὸν τὸν τοῦ νόμου πῶς ἐστιν ἄγριος καὶ ἀπάνθρωπος καὶ λέγει· »ἐγὼ ἀποκτενῶ, καὶ ζῆν ποιήσω«; οὐ βλέπεις ἐν ταῖς γραφαῖς ἐπαγγελίαν ἀναστάσεως νεκρῶν; ἢ οὐχ ὁρᾷς τὴν ἀνάστασιν τῶν νεκρῶν ἤδη προοιμιαζομένην καθ’ ἕκαστον; »συνετάφημεν« τῷ Χριστῷ »διὰ τοῦ βαπτίσματος« καὶ συνανέστημεν αὐτῷ. Οὐκοῦν ἀπὸ σκυθρωποτέρων μὲν φωνῶν, ἀναγκαίων δὲ ἄρχεται οἶον »ἀποκτενῶ« εἶτα ἀποκτείνας »καὶ ζῆν ποιήσω· πατάξω, κἀγὼ ἰάσομαι«· »ὅν γὰρ ἀγαπᾷ κύριος παιδεύει, μαστιγοῖ δὲ πάντα υἱὸν ὃν παραδέχεται«. πρῶτον πατάσσει καὶ μετὰ τοῦτο ἰᾶται· »αὐτὸς γὰρ ἀλγεῖν ποιεῖ καὶ πάλιν ἀποκαθίστησιν«. οὕτω δὲ καὶ ἐνθάδε· »καθέστακά σε σήμερον ἐπὶ ἔθνη καὶ βασιλείας, ἐκριζοῦν καὶ κατασκάπτειν καὶ ἀπολλύειν καὶ ἀνοικοδομεῖν καὶ καταφυτεύειν«. πλὴν πρῶτόν ἐστιν ἐκεῖνα τὰ φαῦλα ⟨ἀφαι⟩ρεθῆναι ἀφ’ ἡμῶν. οὐ δύναται εἰς τόπον τῆς οἰκοδομῆς τῆς φαύλης οἰκοδομεῖν ὁ θεός. »τίς γὰρ μετοχὴ δικαιοσύνῃ καὶ ἀνομίᾳ; τίς κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος«; δεῖ τὴν κακίαν ἐκ βάθρων ἐκριζωθῆναι, δεῖ τὴν οἰκοδομὴν τῆς κακίας καταναλωθῆναι ἀπὸ τῆς ψυχῆς ἡμῶν, ἵνα μετὰ ταῦτα οἱ λόγοι ⟨τοῦ θεοῦ⟩ οἰκοδομῶσι ⟨καὶ φυτεύωσι⟩· οὐ δύναμαι γὰρ ἄλλως νοῆσαι τὰ γεγραμμένα· »ἰδοὺ δέδωκα τοὺς λόγους μου εἰς τὸ στόμα σου«. τί ποιοῦσιν οἱ λόγοι; »ἐκριζοῦν καὶ κατασκάπτειν καὶ ἀπολλύειν«. λόγοι ἐκριζοῦσιν »ἔθνη«, λόγοι κατασκάπτουσι βασιλείας‘ « < ἀλλ᾿ οὐ τὰς x003E; ταύτας ταύτας τὰς καὶ κοσμικάς. ἀξίως λόγων κατασκαπτόντων, ἀξίως λόγων ἐκριζούντων νόει τὰ ἐκριζούμενα ὑπὸ λόηων, τὰ κατασκαπτόμενα ὑπὸ λόγων. ἆρα ἄρτι ἐν τοῖς λεγομένοις οὐκ ἔστι δύναμις, ἐὰν ὁ θεὸς διδῷ (κατὰ τὸ »κύριος δώσει ῥῆμα τοῖς εὐαγγελιζομένοις πολλῇ«), δύναμις ἐκριζοῦσα, εἴ τις ἀπιστία, εἴ τις ὑπόκρισις, εἴ τις πονηρία, εἴ τις ἀκολασία; οὐκ ἔστι κατασκάπτουσα, εἴ που εἰδωλεῖον ᾠκοδόμηται εἰς τὴν καρδίαν; ἵνα ἐκείνου κατασκαφέντος οἰκοδομηθῇ ναὸς τοῦ θεοῦ, καὶ δόξα τοῦ θεοῦ εὑρεθῇ ἐν τῷ ἀνοικοδομηθέντι ναῷ, καὶ γένηται οὐκ ἄλσος, ἀλλὰ φυτεία παράδεισος τοῦ θεοῦ, ὅπου ὁ ναὸς τοῦ θεοῦ έν Χριστῷ Ἰησοῦ· ᾦ ἐστιν ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…