Seçki › 26. Bölüm – 27. Bölüm
2.26.126. Bölüm
XXVI.
İyi şeylerin ve kötü şeylerin neler olduğu hakkında; Mesih'in öğretisine göre bunların prohairesis'e bağlı olanlarda ve prohairesis'e bağlı olmayanlarda nasıl bulunduğu, Aristoteles'in sandığı gibi değil. Dördüncü Mezmur Şerhi'nin cildinden, "Birçokları, 'Bize iyi şeyleri kim gösterecek?' diyor" sözü üzerine.
- İnsanlar arasında iyi şeylerin ve kötü şeylerin neler olduğu konusunda çok araştırma yapılır. Bazıları iyi ve kötü şeylerin prohairesis'e bağlı olmadığını söyler, söz gelişi hazzı iyi, ıstırabı kötü sayar. Başkaları iyi ve kötü şeyleri yalnız prohairesis'e bağlı olanlarla sınırlar; yalnız aretē'leri ve onlara uygun eylemleri iyi, kusurları ve kusurdan doğan fiilleri kötü sayarlar. Üçüncü bir grup da ikisini karıştırır ve iyi ve kötü şeylerin hem prohairesis'e bağlı olanlarda hem de bağlı olmayanlarda bulunduğunu söyler. Bu yüzden inananların çoğu, öğrenmeye hevesli oldukları hâlde bu inandırıcı görüşler arasında oradan oraya çekildikleri için, iyi şeyler konusunda haklı olarak "Bize iyi şeyleri kim gösterecek?" diyebilir. İyi şeylerin tabiatının prohairesis'e bağlı olanlarda bulunduğunu, yargı öğretisini kabul eden herkes tereddütsüz kabul eder. Çünkü bu öğreti, karşılığında kişinin "Aferin, iyi ve sadık kul! Az şeyde sadık kaldın, seni çok şeyin başına koyacağım; efendinin sevincine katıl" sözünü işiteceği şeyin iyi olduğunu söyler. İyi insanın yüreğinden çıkardığı şey de iyidir, Kurtarıcı'nın dediği gibi: "İyi insan yüreğinin iyi hazinesinden iyi şeyler çıkarır." Kısacası iyi ağacın her meyvesi, prohairesis'e bağlı olduğu için iyidir: sevgi, esenlik, sevinç, sabır, nezaket, iyilik, iman, yumuşak huyluluk ve kendine hâkim olma; bunların zıtları ise kötüdür. Mesih'in öğretisine göre iyi ve kötü bir şey varsa, prohairesis'e bağlı olmayan şeylerde de aranmalıdır; prohairesis'e bağlı olmayanlarda da iyi ya da kötü bir şey bulunabilir, bunu belki ileride inceleyip göstereceğiz. Ama prohairesis'e bağlı olmayanları bağlı olanlarla karıştıranların iyi ve kötü dedikleri şeyler, gerçekten iyi ve kötü olmaz. Çünkü onlar iyi şeylerin bir kısmının ruhla, bir kısmının bedenle ilgili olduğunu, bir kısmının da dışarıda bulunduğunu sanırlar; kötü şeyler için de aynısını söylerler. Ruhla ilgili olanlar aretē ve ona uygun eylemler ya da kusur ve ona uygun eylemlerdir; bedenle ilgili olanlar sağlık, iyi beden durumu ve güzellik ya da hastalık, kötü beden durumu ve çirkinlik; dışarıdakiler ise zenginlik, soyluluk ve şöhret ya da yoksulluk, soysuzluk ve itibarsızlık.2.26.1
Πcρὶ το τίνα τά ἀγαθά καὶ τινα τά καὰ καὶ ὅτι ἐκ πρααπετικοῖ U+03F2 ταῦτα καὶ ἐ ἀπραιρέτῳ, καὶ κατὰ τήν το χρι U+03F2τοῦ διδα U+03F2καλιαν, ἀλλ ὀύχ ὡc Ἀρι U+03F2τοτέληο οιεται. ἐκ το τόΜοι το εἰ U+03F2 τὸκ Δ΄ ψαλμὸν, εἰ U+03F2 Πολλοὶ λέγου U+03F2ι· τί U+03F2 δείξει ὴμῖν τά ἀγαθά; 1. Πολλῆς παρὰ τοῖς ἀνθρώποις ζητήσεως τυγχανούσης περὶ τοῦ τίνα τά ἀγαθά καὶ τίνα τὰ κακά· καί τινων μὲν ἀπροαίρετα λεγόυτων εἶναι τά ἀγαθά καὶ τὰ κακὰ, ώσπερεὶ τήν τδοντν ἀγαθόν ἀποφαινομένων, κακὸν δὲ τὼ πονηρόν· ἑτέρων δὲ ἐν μόνοις προαιρετικοῖς κατακλειόντων τὰ ἀγαθὰ καὶ τὰ κακὰ, καὶ τὰς μὲν ἀρετὰς καὶ τὰς κατʼ αὐτὰς πράξεις μόνας ἀγαθὰ λεγόντων, τὰς δὲ κακίας καὶ τὰς κατὰ κακίαν ἐνεργείας κακά τρίτων δὲ ὄντων τῶν μιγνύντων, καὶ ἄμα ἐν προαιρετικοῖς καὶ ἀπροαιρέτοις λεγόντων εἶναι τά ἀγαθὰ καὶ τὰ κακά· εἰκότως ὑπό τῶν πιθανοτήτων περιελκόμενοι οἱ πολλοὶ τῶν πιστευόντων φιλομαθοῦντες εἰς τὸν περὶ ἀγαθῶν τόπον λέγοιεν ἅν τό· Τίς δείξει ἡμῖν τὰ ἀγαθά; ὅτι μὲν οὖν ἐν προαιρετικοῖς ἐστὶν ἠ τῶν ἀγαθῶν φύσις, πᾶς ὁστισοῦν ἀποδεχόμενος τὸν περὶ κρίσεως τόπον ἀδιστάκτως ὁμολογήσαι ἄν· ἀγαθὸν γάρ φησιν εἶναι ἐφʼ ᾧ ἀκούσεταί τις τό· Εὖγε, ἀγαθὲ δοῦλε καὶ πιστέ· ἐπὶ ὀλίγα ἤς πιστὸς, ἐπὶ πολλῶν σε καταστήσω· εἴσελθε εἰς τὴν χαρὰν τοῦ κυρίου σου· ἀγαθὸν δὲ καὶ τὸ ἀπὸ τοῦ ἀγαθοῦ ἀνθρώπου ἐκ τῆς καρδίας αὐτοῦ προφερόμενον, ώς ὀ σωτήρ φησιν· Ὁ ἀγαθὸς ἄνθρωπος ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ θησαυροῦ τῆς καρδίας αὐτοῦ προφέρει τὰ ἀγαθά. καὶ ἀπαξαπλῶς πᾶς καρπὸς δένδρου ἀγαθοῦ προαιρετικός ὥν ἀγαθόν ἐστιν· ὡς ἀγάπη καὶ εἰρήνη καὶ χαρὰ καὶ μακροθυμία, χρηστότης τε καὶ ἀγαθωσύνη καὶ πίστις καὶ πραύτης καὶ ἐγκράτεια· τὰ δὲ ἐναντία τούτοις κακά. εἰ δὲ καὶ κατὰ τὴν τοῦ χριστοῦ διδασκαλίαν ἔστι τι ἀγαθὸν καὶ κακὸν, καὶ ἐν ἀπροαιρέτοις ζητητέον· κᾶν ἢ δέ τι ἀγαθὸν ἢ κακὸν ἐν ἀπροαιρέτοις, ὡς ὑστερον ἐξετάσαντες τάχα δείξομεν. ἀλλʼ οὔτι γε τὰ ἀπὸ τῶν μιγνύντων τοῖς προαιρετικοῖς τὰ ἀπροαίρετα λεγόμενα ἀγαθά ἂν εἶη καὶ κακά· ἐκεῖνοι γὰρ οἶονται τῶν ἀγαθῶν τὰ μὲν εἶναι περὶ φυχῆν, τὰ δὲ περὶ σῶμα, τὰ δὲ ἐκτός· ὁμοίως δὲ καὶ τῶν κακῶν· καὶ περὶ φυχὴν μὲν, ἀρετὴν καὶ τάς κατʼ ἀρετήν πράξεις. κακίαν καὶ τὰς κατὰ κακίαν πράξεις· περὶ σῶμα δὲ, ὑγείαν καὶ εὐεξίαν καὶ κάλλος, ἢ νόσον καὶ καχεξίαν καὶ αἶσχος· περὶ τὰ ἐκτὸς δὲ, πλοῦτον καὶ εὐγένειαν καὶ δόξαν, ἦ πενίαν καὶ δυσγένειαν καὶ ἀδοξίαν.
- Bazıları Kutsal Yazılara göre de aynı şekilde üç tür iyi ve üç tür kötü bulunduğunu düşünecektir. Aretē'lerin ve kusurların iyi ve kötü olduğunu kabul ettikten sonra —aretē, kusur ve bunlara uygun eylemler konusunda bizim de kabul ettiğimiz şeylerden sonra—, bedensel ve dışarıdaki şeylerin de güya iyi ya da kötü olduğunu bildiren sözlere başvuracaklardır. Aretē'ler ve kusurlar hakkında söze ne gerek var? Ahlak konuları bize adaleti, itidali, phronēsis'i, cesareti ve bunlara uygun eylemleri seçmemiz, bunların zıtlarından ise kaçınmamız gerektiğini öğretir. Bu yüzden prohairesis'e bağlı iyi şeyler için örneğe gerek yoktur. Bedensel ve dışarıdaki iyi şeyleri ise sözlerin lafzi anlamına dayanarak birçok yerden göstereceklerdir. Şimdilik Mısır'dan Çıkış'ta, Levililer'de ve Tesniye'de bulunan, emirleri tutanlara vaat olarak, onları çiğneyenlere ise tehdit ve lanet olarak söylenmiş bazı yerleri aktarmak yeter. Söz gelişi sağlığın iyi, hastalığın kötü olduğunu göstermek için Mısır'dan Çıkış'tan şu sözü getirecektir: "Emirlerimi ve buyruklarımı tutarsan, Mısırlılara getirdiğim hastalıkların hiçbirini sana getirmeyeceğim; çünkü seni iyileştiren Rab benim." Tesniye'de günah işleyenlere söylenen sözün de bedensel belaları ve hastalıkları kötü, sağlığı ve bedenin gücünü ise elbette iyi olarak gösterdiği düşünülebilir. Söz şöyledir: "Bu kitapta yazılı olan bu kanunun bütün sözlerini yerine getirmeye, Tanrın Rab'bin bu yüce ve harika adından korkmaya kulak vermezseniz, Rab senin ve soyunun belalarını görülmedik kılacak: büyük ve şaşılacak belalar, kötü ve pek çok hastalık. Önünden ürktüğün Mısır'ın bütün kötü belalarını üzerine geri döndürecek, bunlar sana yapışacak. Bu kanun kitabında yazılı olmayan her hastalığı ve her belayı da Rab, seni yok edinceye kadar üzerine getirecek." Yine emirleri çiğneyenlere şöyle denir: "Üzerinize ateşli hastalık, sarılık, gözlerinizi çürüten ve canınızı eriten hastalık göndereceğim." Bunlara ek olarak Tesniye'de söz, Tanrı'ya bağlılıktan uzaklaşanları iyileşmez bir sırt kasılmasıyla da tehdit eder.2.26.2
- Οἰήσονται δέ τινες καὶ κατὰ τὰς γραφὰς ὁμοίως τρία γένη εἶναι τῶν ἀγαθῶν, καὶ τρία γένη τῶν κακῶν· τὰς γὰρ ἀρετὰς καὶ τὰς κακίας προσιέμενοι εἶναι ἀγαθά καὶ κακὰ, μετὰ τὰ ὁμολογούμενα καὶ ὑφʼ ἡμῶν ἐν ἀρετῇ καὶ κακίᾳ καὶ ταῖς κατʼ αὐτὰς πράξεσι, χρήσονται ῥητοῖς καὶ τὰ σωματικὰ καὶ τὰ ἐκτός δῆθεν ἀποφαινομένοις ἀγαθά ἢ κακὰ τυγχάνειν. καὶ περὶ μὲν ἀρετῶν καὶ κακιῶν τί δεῖ καὶ λέγειν; τῶν ἠθικῶν πραγμάτων διδασκόντων δεῖν τμᾶς μὲν αἱρεῖσθαι δικαιοσύνην καὶ σωφροσύνην καὶ φρόνησιν καὶ ἀνδρείαν καὶ τὰς κατʼ αὐτάς πράξεις, ἐκκλίνειν δὲ τὰ τούτοις ἐναντία. διόπερ οὐ χρεία παραδειγμάτων εἰς τὰ παρὰ τῶν προαιρετικῶν ἀγαθά· σωματικά δὲ καὶ ἐκτός ἀγαθὰ ἐκ τῆς κατὰ τὸ ῥητόν ἐκδοχῆς πολλαχόθεν δείξουσι. πλὴν ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀρκεῖ παραθέσθαι τινὰ ἐκ τῶν ἐν Ἐξόδῳ καὶ Λευιτικῷ καὶ Δευτερονομίῳ κειμένων, ώς ἐν ἐπαγγελίᾳ πρὸς τοὺς τηροῦντας τάς ἐντολάς, καὶ ας ἐν ἀπειλῇ καὶ κατάραις πρὶς τοὺς παραβαίνοντας αὐτάς· οἶον ὅτι ἡ ὑγεία ἀγαθόν ἐστι καὶ ἡ νόσος κακὸν, ἀπὸ τῆς Ἐξόδου δείξει ταῦτα προσάγεσθαι Ἐὰν τηρήσῃς τὸς ἐντολάς μου καὶ τὰ προστάγματά μου, πᾶσαν νόσον ἥν ἐπήγαγον τοῖς Αἰγυπτίοις οὐκ ἐπάξω ἐπὶ σέ· ἐγὼ γάρ εἰμι κύριος ὀ ἰώμενός σε. καὶ τὸ ἀπό τοῦ Δευτερονομίου δὲ πρὸς τοὺς ἁμαρτάνοντας λεγόμενον ὑπονοηθείη ἄν κακὸν μὲν παριστάνειν τάς σωματικάς πληγάς καὶ τὰς νόσους, ἀγαθὸν δὲ δηλονότι τὴν ὑγείαν καὶ τὴν τοῦ σώματος ῥῶσιν. ἔχει δὲ οὕτως ἡ λέξις· Ἐὰν μὴ ἀκούσητε ποιεῖν πάντα τὰ ῥήματα τοῦ νόμου τούτου τὰ γεγραμμένα ἐν τῷ βιβλίῳ τούτῳ, φοβεῖσθαι τὸ ὄνομα τὸ ἔντιμον καὶ τὸ θαυμαστὸν τοῦτο, Κύριον τὸν θεόν· καὶ παραδοξάσει κύριος τὰς πληγάς σου καὶ τὰς πληγὰς τοῦ σπέρματός σου, πληγάς μεγάλας καὶ θαυμαστάς, καὶ νόσους πονηράς καὶ πλείστας. καὶ ἐπιστρέφει ἐπὶ σὲ πᾶσαν τὴν πληγὴν Αἰγύπτου τήν πονηρὰν, ἣν διευλαβοῦ ἀπὸ προσώπου αὐτῶν, καὶ κολληθήσεταί σοι· καὶ πᾶσαν μαλακίαν καὶ πᾶσαν πληγὴν τὴν μὴ γεγραμμένην ἐν τῷ βιβλίῳ τοῦ νόμου τούτου ἐπάξει κύριος ἐπὶ σὲ, ἕως ἄν ἐξολοθρεύσῃ σε. καὶ πάλιν τοῖς παραβαίνουσι τὰς ἐντολάς λέγεται τό· Ἐπιπέμψω ὑμῖν πυρετὸν καὶ ἱκτερον καὶ σφακελίζοντας τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν καὶ τὴν ψυχήν ὑμῶν ἐκτήκουσαν. πρὸς τούτοις καὶ ἐν τῷ Δευτερονομίῳ τοῖς ἀφισταμένοις τῆς θεοσεβείας ἀπειλεῖ ὁ λόγος ὀπισθότουον ἀνίατον.
- Dışarıdaki şeylerin ilahî sözde iyi şeyler olarak vaat edildiğini savunmak isteyenler Levililer'den şu yerleri kullanacaklardır: "Buyruklarıma göre yürür, emirlerimi tutar ve onları yerine getirirseniz, yağmurunuzu mevsiminde vereceğim; toprak ürününü, kır ağaçları meyvesini verecek; harmanınız bağ bozumuna, bağ bozumunuz ekim zamanına yetişecek; ekmeğinizi doyasıya yiyecek, ülkenizde güven içinde yaşayacaksınız" ve devamı. Tesniye'den de şu yerleri kullanacaklardır: "Tanrınız Rab'bin size vereceği ülkeye girmek için Şeria'yı geçtiğinizde, bugün sana buyurduğum bütün emirlerini yerine getirmeye özen gösterirseniz, Tanrın Rab seni her şeyin üstüne çıkaracak; Tanrın Rab'bin sesine kulak verirsen bütün bu bereketler gelip sana erişecek. Şehirde kutlu olacaksın, kırda kutlu olacaksın; rahminin ürünü, toprağının ürünü, sığır sürülerin ve koyun sürülerin kutlu olacak; ambarların ve artıkların kutlu olacak" ve devamı. Tersine, dinsizlere de şu söylenir: "Şehirde lanetli olacaksın, kırda lanetli olacaksın; ambarların ve artıkların lanetli olacak; rahminin çocukları ve toprağının ürünleri lanetli olacak; sığır sürülerin ve koyun sürülerin lanetli olacak." İyi ve kötü şeylerin bedensel ve dışarıdaki şeylerde de bulunduğunu savunmak isteyenler, sayılması güç başka yerler de getireceklerdir. İncillere de başvurup şunu söyleyeceklerdir: Kurtarıcı gelince, bedensel körlüğü, sağırlığı ve uzuvların felcini kötülük olarak insanlardan kaldırdı, her hastalığı ve her rahatsızlığı iyileştirdi; önceden yerleşmiş kötülüklerin yerine bedensel görmeyi, işitmeyi, başka bakımlardan da sağlığı ve gücü iyi şeyler olarak bağışladı. Seni de şöyle diyerek sıkıştıracaklardır: Cine tutulmanın ve sara nöbetlerinin kötü, buna karşılık bunlardan kurtulmanın iyi olduğunu biz de kabul etmeyecek miyiz? Havariler de iyileştirme armağanlarını ve kudretli işleri gerçekleştirirken tam bu etkiyle insanlara iyilik ediyor ve onları kötülüklerden kurtarıyorlardı. Böyle konuşanlar gelecek çağa da geçecek ve ıstırap kötü olduğu için günahkârların sonsuz ateşe teslim edildiğini söyleyeceklerdir; ıstırap kötüyse hazzın da iyi olması zorunludur.2.26.3
- Γὰ δὲ ἐκτός οἱ βουλόμενοι ἀγαθὰ κατὰ τὸν θεῖου ἐπαγγέλλεσθαι λόγον τοῖς μὲν ἀπό τοῦ Λευιτικοῦ, τούτοις χρήσονται· Ἐὰν ἐν τοῖς προστάγμασί μου πορεύησθε, καὶ τὰς ἐντολάς μου φυλάσσησθε καὶ ποιήσητε αὐτάς, δώσω τὰν ὑετὸν ὑμῖν ἐν καιρῷ αὐτοῦ, καὶ ἡ γῆ δώσει τὰ γενήματα αὐτῆς, καὶ τὰ ξύλα τῶν πεδίων δώσει τόν καρπόν αὐτῶν· καὶ καταλήψεται ὑμῖν ὀ ἀλοητός τὸν τρυγητόν, καὶ ὀ τρυγητὸς καταλήφεται τὸν σπόρον, καὶ φάγεσθε τὸν ἄρτον μῶν εἰς πλησμονήν, καὶ κατοικήσετε μετὰ ἀσφαλείας ἐπὶ τῆς γῆς ὑμῶν· καὶ τὰ ἐξῆς. ἐκ δὲ τοῦ Δευτερονομίου τούτοις χρήσονται· Καὶ ἔσται ὡς ἄυ διαβῆτε τὸν ορδάνην εἰς τὴν γῆν ἥν κύριος ὁ θεὸς δίδωσιν ὑμῖν, καὶ φυλάσσεσθε ποιεῖν πάσας τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ ἅς ἐγὼ ἐντέλλομαί σοι σήμερον, καὶ δώσει σε κύριος ὀ θεός σου ὑπεράνω πάντων, καὶ ἥξουσιν ἐπὶ σὲ πᾶσαι αἱ εὐλογίαι αὗται καὶ εὑρήσουσί σε, ἐάν ἀκούσῃς τῆς φωνῆς κυρίου τοῦ θεοῦ σου. εὐλογημένος σὺ ἐν πόλει, καὶ εὐλογημένος σὺ ἐν ἀγρῷ· εὐλογημένα τὰ ἔγγονα τῆς κοιλίας σου καὶ τὰ γενήματα τῆς γῆς σου καὶ τὰ βουκόλια τῶν βοῶυ σου καὶ τὰ ποίμνια τῶν προβάτων σου· εὐλογημέναι αἱ ἀποθῆκαί σου καὶ τὰ ἐγκαταλίμματά σου· καὶ τὰ ἑξῆς. ὡς πάλιν ἐκ τῶν ἐναντίων τοῖς ἀσεβοῦσι λέγεται τό· Ἐπικατάρατος σὺ ἐν πόλει, καὶ ἐπικατάρατος σὺ ἐν ἀγρῷ· ἐπικατάρατοι αἱ ἀποθῆκαί σου καὶ τὰ ἐγκαταλίμματά σου· ἐπικατάρατα τά τέκνα τῆς κοιλίας σου καὶ τὰ γενήματα τῆς γῆς σου· ἐπικατάρατα τὰ βουκόλια τῶν βοῶν σου καὶ τὰ ποίμνια τῶν προβάτων σου. καὶ ἄλλα δὲ δυσεξαρίθμητα ἐνεγκοῦσιν οἱ βουλόμενοι ἐν σωματικοῖς καὶ τοῖς ἐκτός εἶναι ἀγαθά καὶ κακά· ἐφἀφονταί τε καὶ τῶν εὐαγγελίων, λέγοντες τόν σωτῆρα ἐληλυθότα ὡς κακὰ ἀφῃρηκέναι ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων τὴν τυφλότητα τὴν σωματικὴν καὶ τὴν κωφότητα καὶ τὴν πάρεσιν τῶν μελῶν, καὶ πάσαν νόσον καὶ πᾶσαν μαλακίαν τεθεραπευκέναι, ἀγαθά ἀντὶ τῶν προκατειληφότων κακῶν δωρούμενον τό τε διορατικὸν τὸ σωματικὸν καὶ τὸ ἀκουστικόν καὶ τὴν ἄλλην ὑγείαν καὶ ῥῶσιν· καὶ δυσωπήσουσί σε φάσκοντες, εἰ μή καὶ ἡμεῖς ὁμολογήσομεν κακὸν εἶναι τὸ δαιμονιζν καὶ τὸ σεληνιάζεσθαι, ὡς πάλιν ἐκ τοῦ ἐναντίου ἀγαθόν τὸ τούτων ἀπηλλάχθαι. ἀλλά καὶ οἱ ἀπόστολοι χαρίσματα ἰαμάτων καὶ ἐνεργήματα δυνάμεων ἐπιτελοῦντες κατʼ αὐτί τό ἐνεργεῖν ἀγαθά ἐποίουν τοῖς ἀνθρώποις καὶ κακῶν αὐτοὺς ἀπήλλαττον. διαβήσονται δὲ οἱ τὰ τοιαῦτα λέγοντες καὶ ἐπὶ τὸν μέλλοντα αἰῶνα, φάσκοντες τῷ κακὸν εἶναι τὸν πόνον τοὺς ἁμαρτωλοὺς πυρὶ αἰωνίῳ παραδίδοσθαι· εἰ δὲ κακόυ ὁ πόνος, ἀνάγκη τὴν ἡδονὴν ἀγαθόν εἶναι.
- Söylenenlerden, Kutsal Yazıların sözüne göre üç tür iyi ve üç tür kötü bulunduğu yolunda getirilen delilleri çözemeyenleri epeyce sıkıştırabilecek şeyler açıkça görülüyor. Bu aldanışa yalnız inananlar arasındaki besbelli saf olanlar düşmemiştir; Mesih'e göre bilgeliğe sahip olduğunu iddia edenlerden bazıları da düşmüştür. Bunlar yaratıcının vaatlerinin bu türden olduğunu, tehditlerde de lafzın gösterdiğinin ötesinde hiçbir şey kastedilmediğini sanırlar. Kutsal Yazılardan böyle anlam çıkaran herkese şunu sormalıyız: Hiçbir günahı suçlanmayan peygamberler kanunu tutmuş mudur? Söz gelişi hiçbir şeyi olmayan, öyle ki yanında yiyecek ekmeği bile bulunmadığı için Sidon topraklarındaki Sarepta'da bir kadına gönderilen İlyas; Şunemli kadının yanında pek küçük bir oda, bir döşek ve değersiz bir kandil bulan, hastalanıp ölen Elişa; üç yıl çıplak ve yalınayak dolaşan İşaya; çamurlu bir çukura atılan ve hep alay konusu olan, öyle ki çölde yaşamayı dileyen Yeremya; çöllerde yaşayan, çekirge ve yaban balından başka bir şey yemeyen, belini deri kuşakla kuşanmış, deve kılından giyinmiş Yahya. Bunların kanunu tuttuğunu kabul edeceklerdir. O zaman soracağız: İyi saydıkları şeyler, kanunu tutmuş olan bu kişilere verilmiş midir? Bunu gösteremeyince, ya dindarlara verildiği söylenen vaatlerin yalan olduğunu ya da doğruysalar bir üst anlama yükseltilmeleri gerektiğini kabul etmek zorunda kalacaklardır. Zorlanıp alegoriye başvururlarsa, kanunun dinsizleri bedensel hastalıkla ve dışarıdaki kötü sayılan şeylerle tehdit ettiği ya da Tanrı'nın ardından gidenlere sağlıklı bedenler ve bolluk vaat ettiği yolundaki kanaatleri çürümüş olacaktır.2.26.4
- Σαφῆ μὲν οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων τὰ δυνάμενα ἐπὶ πλεῖον δυσωπῆσαι τοὺς οὐχ οἶους τε λῦσαι τὰ προσαγόμενα περὶ τοῦ τρία γένη τῶν ἀγαθῶν εἶναι καὶ τρία τῶν κακῶν κατὰ τ ν λόγον τῶν γραφῶν. ταύτην τοίνυν τήν ἀπάτην οὐ μόνον οἱ ὁμολογουμένως ἀκέραιοι τῶν πεπιστευκότων ήπάτηνται, ἀλλά καί τινες τῶν ἐπαγγελλομένων σοφίαν τὴν κατὰ Χριστὸν, οἰόμενοι τοῦ δημιουργοῦ τοιάσδε τινὰς εἶναι ἐπαγγελίας, καὶ πέρα τῶν ἀπὸ τῆς λέξεως δηλουμένων μηδὲν σημαίνεσθαι κατὰ τὰς ἀπειλάς. πρὸς πάντας τοίνυν τοὺς τὰ τοιαῦτα ἐκ τῶν γραφῶν τὑπολαμβάνοντας ἐπαπορητέον, εἰ τετηρήκασι τὸν νόμον οἱ προφῆται, ὡν ἁμαρτήματα οὐ κατηγορεῖται· οἶον Ἠλίας ὁ ἀκτημονέστατος, ὡς μηδὲ ὥρτον ἔχειν παρʼ ἑαυτῷ φαγεῖν καὶ διὰ τοῦτο πέμπεσθαι πρὸς γυναῖκα εἰς Σάρεπτα τῆς Σιδωνίας· καὶ λισσαῖος, ὅς παρὰ τῇ Σουμανίτιδι βραχυτάτην ἔλαβε κατάλυσιν καὶ σκιμπάδιον καὶ λυχνίαν εὐτελῆ, ὅς καὶ ἀρρωστήσας ἐτελεύτησε· καὶ Ἠσαΐας ὁ πορευθεὶς γυμνὸς καὶ ἀνυπόδετος τρισὶν ἔτεσι· καὶ Ἱερεμίας ὁ ἐμβληθεὶς εἰς λάκκον βορβόρου καὶ ἀεὶ μυκτηρισθεὶς, ὥστε καὶ ἐρημίας οἰκῆσαι εὔξασθαι· καὶ ὁ Ἰωάννης ὁ ἐν ταῖς ἐρημίαις διατρίβων καὶ πλήν ἀκρίδων καὶ μέλιτος ἀγρίου μηδενὸς μεταλαμβάνων, δέρματι περιεζωσμένος τὴν ὀσφὺν καὶ ἀπό τριχῶν καμήλου ἠμφιεσμένος. ὁμολογήσουσι γὰρ αὐτοὺς τετηρηκέναι τὸν νόμον. καὶ ἀπαιτήσομεν εἰ ἅ νοοῦσιν ἀγαθὰ τοῖς τετηρηκόσι τούτοις ὑπῆρκται. οὐκ ἔχοντες δὲ δεῖξαι, περικλεισθήσονται εἰς τὸ ἤτοι φευδεῖς εἶναι τὰς ἐπαγγελίας τὰς λεγομένας δίδοσθαι τοῖς θεοσεβέσιν ἥ ἀληθεῖς τυγχανούσας ἀναγωγῆς δεῖσθαι· εἰ δʼ ἐπʼ ἀλληγορίαν ἀναγκασθέντες ἔλθωσιν, ἀθετηθήσεται αὐτῶν ἡ ὑπόληψις ἡ περὶ τοῦ τὸν νόμον ἀπειλεῖν νόσον σωματικὴν καὶ τὰ ἐκτός νομιζόμενα κακὰ τοῖς τσεβηκόσιν, ἢ ἐπαγγέλλεσθαι ὑγιαίνοντα εἶναι τὰ σώματα καὶ περιουσίαν ἔσεσθαι τοῖς τῷ θεῷ κατηκολουθηκόσι.
- Kötülüklerle büyüklenmek, onların içinde bulunanların bununla övünmesi nasıl ahmaklık olmasın? Sıkıntılar kötüyse ve havari sıkıntılarla övündüğünü söylüyorsa, kötülüklerle övündüğü açıktır; bu ise ahmaklıktır, havari de ahmak değildir. Demek ki kutsal kişinin bu tür sınavları kötü değildir: O her yönden sıkıştırıldığı hâlde bunalmaz, çaresiz kaldığı hâlde terk edilmez, sınandığı hâlde ölüme verilmez, yoksul sanıldığı hâlde birçoklarını zengin eder, hiçbir şeyi yokmuş gibi görünürken her şeye sahiptir. Çünkü bütün bir mal dünyası imanlınındır, imansızınsa bir obolosu bile yoktur. Ayrıca Kutsal Yazılara göre üç tür iyi —açıktır ki üç tür kötü de— bulunduğunu düşünenler için şu sonuç çıkar: Adiller her zaman birçok kötülük içindedir; çünkü "Adillerin sıkıntıları çoktur" diyen peygamberlik sözü doğrudur. Bu tür şeylerin kötü olduğunu sananlara Eyüp'ün başına gelenleri hatırlatmak da yersiz olmaz. Etrafını saran mücadelelere pek yiğitçe dayandıktan sonra ona gelen ilahî söz şöyle der: "Sana, adil olduğun ortaya çıksın diye değil de başka bir sebeple mi seslendiğimi sanıyorsun?" Eyüp'ün adil olduğu ancak başına şu şu felaketlerin gelmesiyle ortaya çıkıyorsa, onun adaletinin ortaya çıkmasına sebep olan şeylere nasıl onun için kötülük diyebiliriz? Bunun ardından şu da gelir: İblis bile kutsal kişi için kötü değildir. Nitekim İblis Eyüp için kötü değildi; çünkü Tanrı'yı sevenler, yani O'nun amacı uyarınca çağrılmış olanlar için Tanrı her şeyi birlikte iyiliğe doğru işletir. Buna ek olarak, adilin, Kutsal Yazılarda geçen ve iyi sayılan şeylerin lafzi anlamdaki kutsamaları içinde olacağını söylemenin apaçık olana aykırı olduğunu söylüyoruz; çünkü kutsal kişi hakkında incelenen pek çok anlatı bu tür yorumlarla çelişir. Kutsal kişinin tefeci olacağını, şehir şehir birçok millete banka masaları açacağını, verip almakla uğraşacağını ve yasak işler yapacağını sanmak akılsızlıktır: "Çünkü adil parasını faize vermedi, suçsuza karşı rüşvet almadı" ve "Bunları yapan sonsuza dek sarsılmaz." Hezekiel'e göre de kutsal kişi parasını faize ve tefeciliğe vermedi. Sıtmanın da günahlar yüzünden geldiğini düşünmek son derece terbiyesiz kişilerin öğretisidir; çünkü bu tür bir hastalığın sebepleri çoğu kez apaçıktır: Ya çevredeki hava ya şu tür sular ya da şu tür yiyecekler. Sağlık ve zenginlik adillerin ödülü olsaydı, dinsizlerden hiçbirinin sağlıklı ve zengin olmaması gerekirdi. Sağlık olarak ruhun belli bir durumunu aramak gerekir; zenginlik olarak da Süleyman'ın dediği gibi ruhun fidyesi olan zenginliği: "İnsanın canının fidyesi kendi zenginliğidir." Kaçınılması gereken yoksulluk da şu sözde kaydedilen yoksulluktur: "Yoksul tehdide dayanamaz." Yaraları, bereleri ve hastalıkları da, dikkatsiz ruhların kusur yüzünden uğradıkları şeyler olarak anlamak gerekir; peygamber de bunların içinde bulunanları kınayarak şöyle der: "Ayak tabanından başa kadar yara, bere, iltihaplı darbe; üzerine konacak ne merhem var, ne yağ, ne de sargı."2.26.5
- Πῶς δὲ οὐκ ἠλίθιον ἐπὶ τοῖς κακοῖς μέγα φρονεῖν καὶ αὐχεῖν τοὺς ὄντας ἐν αὐτοῖς; εἰ γάρ κακαὶ αἱ θλίφεις, φησὶ δὲ ὁ ἀπόστολος καυχᾶσθαι ἐν ταῖς θλίφεσι, δῆλον ὅτι καυχᾶται ἐν κακοῖς· τοῦτο δὲ ἠλίθιον, καὶ ὁ ἀπόστολος οὐκ ἠλίθιος· οὐκ ἄρα κακὰ τὰ τοιάδε γυμνάσματα τοῦ ἁγίου, ὅστις ἐν παντὶ θλιβόμενος οὐ στενοχωρεῖται, ἀπορούμενος οὐκ ἐγκαταλείπεται, πειραζόμενος οὐ θανατοῦται, oμιζόμενος εἶναι πτωχὸς πολλοὺς πλουτίζει, καὶ ὑπολαμβανόμενος μηδὲν κεκτῆσθαι πάντα κατέχει· τοῦ γὰρ πιστοῦ ὅλος ὁ κόσμος τῶν χρημάτων, τοῦ δὲ ἀπίστου οὐδὲ ὀβολός. ἔτι δὲ ἕπεται τοῖς ὑπολαμβάνουσι κατὰ τὴν γραφὴν τρία γένη τῶν ἀγαθῶν εἶναι, δῆλον δὲ ὅτι καὶ τῶν κακῶν, τοὺς δικαίους ἀεὶ ἐν πολλοῖς κακοῖς εἶναι· ἀληθευούσης τῆς λεγούσης προφητείας· Πολλαὶ αἱ θλίφεις τῶν δικαίων. οὐκ ἄκαιρον δὲ καὶ τῶν τῷ Ἰὼβ συμβεβηκότων ὑπομνῆσαι τοὺς οἰομένους τάδε τινὰ κακὰ εἶναι· ᾦ ὁ χρηματισμὸς μετὰ τὸ ἐνεγκεῖν γενναιότατα τοὺς περιστάντας ἀγῶνάς φησιν· Οἴει δέ με ἅλλως σοι κεχρηματικέναι ἢ ἵνα ἀναφανῇς δίκαιος; εἰ γὰρ οὐκ ἄλλως ἀναφαίνεται ἁ Ἰὼβ δίκαιος ἢ ἐκ τοῦ τάδε τινὰ καὶ τάδε αὐτῷ συμπτώματα γεγονέναι, πῶς ἄν αὐτῷ κακά λέγοιμεν ὑπάρχειν τὰ αἴτια τοῦ ἀναφῆναι αὐτοῦ τὴν δικαιοσύνην; ἑπόμενα δʼ ἄν τούτοις εἶη, μηδὲ τὸν διάβολον τῷ ἁγίῳ κακὸν τυγχάναιν. τῷ γοῦν Ἰὼβ ὁ διάβολος κακὸν οὐκ ἦν· ἐπεὶ τοῖς ἀγαπῶσι τὸν θεὸν πάντα συνεργεῖ εἰς ἀγαθὸν ὁ θεὸς, τοῖς κατὰ πρόθεσιν κλητοῖς οὖσιν. ἔτι δὲ πρὸς τούτοις παρὰ τὸ ἐναργὲς εἶναἰ φαμεν τὸ τὸν δίκαιου ἐν ταῖς κατὰ τὸ ῥητόν εὐλογίαις ἔσεσθαι τῶν ἐν ταῖς γραφαῖς ἐγκειμένων νομιζομένων ἀγαθῶν· πολλή γὰρ ἱστορία ἡ περὶ τοῦ ἁγίου ἐξεταζομένη ἐναντιοῦται ταῖς τοιαύταις ἐκδοχαῖς. καὶ ἀνόητόν ἐστι τὸ ὑπολαμβάνειν δανειστήν τὸν ἅγιον ἔσεσθαι, πολλῶν ἐθνῶν τραπέζας κατὰ πόλιν ἀνοίγοντα, καὶ περισπώμενον περὶ τὰς δόσεις καὶ λήρεις, καὶ ποιοῦντα πράγματα ἀπηγορευμένα· Τὸ ἀργύριον γὰρ αὐτοῦ οὐκ ἔδωκεν ἐπὶ τόκῳ ὀ δίκαιος καὶ δῶρα ἐπʼ ἀθῴοις οὐκ ἔλαβε· καί· Ὀ ποιῶν ταῦτα οὐ σαλευθήσεται εἰς τὸν αἰῶνα. καὶ κατὰ τὸν Ἀεζεκιήλ ὁ ἄγιος ἐπὶ τόκῳ καὶ πλεονασμῷ οὐκ ἔδωκε τὸ ἀργύριον. τὸ δὲ καὶ πυρετὸν νομίζειν διὰ τὰς ἁμαρτίας γίνεσθαι ἀπαιδεύτων εἰς ὑπερβολήν ἐστι δόγμα, πολλάκις τῶν αἰτίων τῆς τοιᾶσδε νόσου προδήλων ὄντων· ἤ γὰρ διὰ τὸ περιέχον ἤ διὰ τοιάδε ὕδατα ἤ διὰ τοιάσδε τροφάς. καὶ εἰ ἂθλα τοῖς δικαίοις ὑγεία καὶ πλοῦτος, ἐχρῆν μηδένα τῶν ἀσεβῶν ὑγιαίνειν μηδὲ πλουτεῖν. ὑγείαν δὲ τὴν τοιάνδε κατάστασιν τῆς ψυχῆς ζητητέον, καὶ πλοῦτον τὸν κατὰ Σολομῶντα λύτροι τυγχάνοντα τῆς ψυχῆς, λέγοντα· Λύτρον ἀνδρὸς φυχῆς ὁ ἴδιος πλοῦτος· φευκτέου δὲ πενίαν, καθʼ ἤν ἀναγέγραπται· Πτωχὸς δὲ οὐχ ὑφίσταται ἀπειλήν. ἔτι δὲ τραύματα καὶ μώλωπας καὶ νόσους ἐκληπτέον τὰ γινόμενα διὰ τὴν κακίαν ταῖς ἀπροσεκτούσαις ψυχαῖς· περὶ ὧν καὶ ὁ προφήτης μέμφεται τοὺς ἐν τοῖς τοιούτοις τυγχάνοντας, λέγων· Ἀπὸ ποδῶν ἕως κεφαλῆς οὔτε τραῦμα οὗτε μώλωφ οὗτε πληγὴ φλεγμαίνουσα· οὐκ ἔστι μάλαγμα ἐπιθεῖναι οὗτε ἔλαιον οὗτε καταδέσμους.
- Pek de kör olmayanlar için bu kadarı yeterlidir; bundan yola çıkarak kendilerini şaşırtan Kutsal Yazı sözlerini toplayabilir ve onları Kutsal Ruh'un etkisine layık bir anlayışla kavramaya girişebilirler. Kutsal kişilere verilecek iyi şeylerin ve günahkârlara verilecek kötü şeylerin bunlar olduğunu sananları sıkıştırmak için şunu da eklemek gerekir: Bir şey için olan her şey, uğruna olduğu şeyden aşağıdadır. Söz gelişi sağlık için başvurulan kesme, dağlama ve yakılar sağlıktan aşağıdadır. Bunlara tıbbi yardımlar olarak iyi dense bile, bunların hekimliğin gaye olan iyileri değil, iyiyi meydana getiren şeyler olduğunu anlamak gerekir; hekimlikte gaye olan iyi bedenin sağlığıdır. Aynı şekilde, şu iyi şeylere ulaşmak için şu emirlerin tutulması gerekiyorsa ve ödüller de bedensel ve dışarıdaki şeylerse, iyi eylemler gaye oldukları için değil, olsa olsa iyi şeyleri meydana getirdikleri için iyi olacaktır. O zaman Kutsal Yazıların vaat ettiğini sandıkları zenginlik ve bedenin sağlığı, adaletten, hatta kutsallıktan, dindarlıktan, Tanrı'ya bağlılıktan, yani bu kadar büyük yiğitliklerden üstün olacaktır. Bunu kabul etmek, aretē'nin değerini bilmeyen, onun maddi yanlarını daha üstün tutan insanların işidir; çünkü zengin olmanın ve bedence sağlıklı olmanın yiğitliklerden üstün olduğunu söylemek her şeyden saçmadır. Bu kötü öğretilerin bir sonucu olarak bazıları, dirilişten sonra ilk vaatlerde bu tür yiyecekleri yiyip içeceğimizi, bazıları da çocuk sahibi olacağımızı benimsemiştir. Bu görüşler milletlerden olanlara da ulaşırsa, Hristiyanlığın büyük bir saflık şöhreti kazanmasına yol açacaktır; oysa imana yabancı bazı kişilerin bundan çok daha iyi öğretileri vardır.2.26.6
- Ταῦτα μὲν οὗν αὐτάρκη τοῖς μὴ πάνυ ἀμβλέσι, πρός τό ἀπό τούτων ἑαυτοῖς ἀναλεξαμένοις τά περισπῶντα ῥητὰ τῶν γραφῶν ἐπιβάλλειν τῇ ἀξίᾳ νοήσει τῆς ἐνεργείας τοῦ ἁγίου πνεύματος. ἔτι δὲ ὑπὲρ τοῦ δυσωπήσαι τοὺς οἰομένους τάδε εἶναι τά ἀγαθά τὰ τοῖς ἀγίοις δοθησόμενα καὶ τάδε τὰ κακὰ τοῖς ἁμαρτωλοῖς, καὶ ταῦτα προσθετέον· ὅτι πᾶν τὸ διά τι ἔλαττόν ἐστι τοῦ δἰ ὅ ἐστιν· οἶον τομαὶ καὶ καυτῆρες καὶ ἔμπλαστροι δἰ ὑγείαν παραλαμβανόμενα ἐλάττονα τυγχάνει τῆς ὑγείας. κᾶν ὡς ἐν ἰατρικοῖς δὲ βοηθήμασι ἀγαθὰ λέγηται ταῦτα, χρὴ ἐκλαμβάνειν ὅτι οὐκ ἔστι τελικά ἰατρικῆς ἀγαθὰ ἀλλὰ ποιητικά· τελικόν δὲ κατά τὴν ἰατρικὴν ἀγαθόν ἠ τοῦ σώματος ὑγεία. οὕτω τοίνυν καὶ εἰ τάσδε τὰς ἐντολάς τηρητέον ὑπὲρ τοῦ τῶνδε τῶν ἀγαθῶν τυχεῖν, τὰ δὲ ἂθλα τὰ σωματικά ἐστι καὶ τὰ ἐκτός· αἱ ἀγαθαὶ πράξεις ἔσονται οὐκ ἀγαθαὶ ὡς τελικαὶ, ἀλλʼ ἄρα ὡς ποιητικαὶ ἀγαθῶν· καὶ ἔσται διαφέρων ὀ πλοῦτος, ὅν οἶονται ἐπαγγέλλεσθαι τὴν γραφήν, καὶ ἠ τοῦ σώματος ὑγεία, τῆς δικαιοσύνης καὶ αὐτῆς δὲ τῆς ὁσιότητος καὶ τῆς εὐσεβείας καὶ τῆς θεοσεβείας τῶν τηλικούτων ἀνδραγαθημάτων. ἅπερ παραδέξασθαι ἀνθρώπων ἐστὶ τὸ ἀξίωμα τῆς ἀρετῆς μὴ γινωσκόντων, ἀλλὰ τὰ ὑλικὰ αὐτῆς προτιμώντων· πάντων γάρ ἐστιν ἀτοπώτατον τὸ τῶν ἀνδραγαθημάτων λέγειν διαφέρειν τὸ πλουτεῖν καὶ τὸ γιαίνειν σωματικῶς. διὰ τά μοχθηρὰ δὴ ταῦτα δόγματα ἀκολούθως τινὲς προσήκαντο καὶ μετά τὴν ἀνάστασιν ἐν ταῖς πρώταις ἐπαγγελίαις ἐσθίειν τμᾶς μέλλειν τὰ τοιάδε βρώματα καὶ πίνειν, τινὲς δὲ καὶ τεκνοποιεῖν. ταῦτα δὲ φθάσαντα καὶ εἰς τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθυῶν μεγάλης εὐηθείας δόξαν ἀπενέγκασθαι ποιήσει τὸν χριστιανισμὸν, πολλῷ βελτίονα δόγματα ἐχόντων τινῶν ἀλλοτρίων τῆς πίσεως.
- Şimdi de kutsal sözleri incelememizden bize görünen şeyi ortaya koyalım. İyi ve kötü şeylerin hem prohairesis'e bağlı olanlarda hem de bağlı olmayanlarda bulunduğunu söylemeyi uygun bulduğumuzu söylemiştik; ama sağlığı, güzelliği, soyluluğu, şöhreti ve zenginliği prohairesis'e bağlı olmayan iyiler arasında saymıyorduk. Kafa karıştıran şeyleri de elimizden geldiğince kısaca çözmeye çalıştık. Şimdi prohairesis'e bağlı olmayan iyi şeylerin neler olduğunu söylemek gerekir. Şu söz doğrudur: "Evi Rab yapmazsa, yapanlar boşuna emek verir"; ve "Şehri Rab korumazsa, bekçi boşuna bekler." İlerleyen herkes bir ev yapar, olgunluğa ermiş herkes bir şehri korur; ama Rab yapmazsa ve Rab korumazsa, yapanın işi boştur, bekleyenin bekçiliği boştur. Demek ki Rab'bin, yapanın işine el veren ve yapılanı kendi başına tamamlayamayana yapıda yardım eden gücü, prohairesis'imizin dışında bulunan bir iyi sayılabilir; korunan şehir için de aynı şeyi düşünmek gerekir. Ürün veren tarım iyisinin, çiftçinin tekhnē'sine dayanan ve prohairesis'e bağlı olan bir yanla, ilahî takdirden gelen ve prohairesis'e bağlı olmayan bir yandan, yani havanın ılımlı oluşundan ve yeterli yağmurun yağmasından karışık olduğunu söyleyebilirim; aynı şekilde akıllı varlığın iyisi de hem onun kendi prohairesis'inden hem de en güzel şeyleri seçene soluğunu katan ilahî güçten karışıktır. Öyleyse yalnız güzel ve iyi biri olmak için değil, güzel ve iyi biri olduktan sonra aretē'de kalıcı olmak için de hem bizim prohairesis'imize hem de bizim açımızdan prohairesis'e bağlı olmayan ilahî desteğe ihtiyaç vardır. Çünkü olgunluğa ermiş olan bile, güzel olanla büyüklenir, kendini onun sebebi olarak yazar ve aretē'nin kazanılmasına ve korunmasına her şeyden daha çok katkı vermiş olana gereken şanı teslim etmezse düşecektir. Hezekiel'de söylenen, "içinde haksızlık bulununcaya kadar bütün yollarında kusursuzca yürümüş" olanın, İşaya'ya göre bir zamanlar sabahleyin doğan bir sabah yıldızı iken sonra yere çalınıp gökten düşmesinin sebebinin de böyle bir şey olduğunu düşünüyoruz. Çünkü "Biri olgun olsa bile, Tanrı'dan gelen bilgelik yoksa hiç sayılır" sözü yalnız insanoğulları için değil, melekler ve egemenlikler düzeni için de, Tanrı'nın orada bulunduğu ölçüde ilahî olan her düzen için de doğrudur. Nitekim kutsal havari de belki, iyi şeylerin kazanılmasında bizim prohairesis'imizin Tanrı'nın gücünden çok daha küçük olduğunu gördüğü için, sonucun ne isteyene ne koşana değil, merhamet eden Tanrı'ya bağlı olduğunu söyler. Bu, Tanrı'nın istemek ve koşmak olmadan merhamet ettiği anlamında değil, Tanrı'nın merhametiyle karşılaştırıldığında istemenin ve koşmanın hiç sayıldığı anlamındadır. Bu yüzden güzel olanın hanesine, insanın istemesinden ve koşmasından çok Tanrı'nın merhametini yazmak yerinde olur.2.26.7
- τμεῖς δὲ ἤδη τὸ φαινόμενον μῖν ἀπὸ τῆς ἐξετάσεως τῶν ἱερῶν λογίων παραθησόμεθα· ἐφάσκομεν γὰρ ἀρέσκεσθαι μὲν τῷ λέγειν ἐν προαιρετικοῖς καὶ ἐν ἀπροαιρέτοις εἶναι τὰ ἀγαθά καὶ τὰ κακά· οὐ μὴν ήριθμοῦμεν εἰς τὰ ἀπροαίρετα τῶν ἀγαθῶν τὴν ὑγείαν καὶ τὸ κάλλος καὶ τὴν εὐγένειαν καὶ τήν εὐδοξίαν καὶ τὸν πλοῦτου· καὶ κατὰ τὸ δυνατὸν ἐπειράθημεν τὰ περισπῶντα ὡς ἐν ἐπιτομῇ διαλύσασθαι. τίνα τοίνυν ἐστὶ τὰ ἀπροαίρετα ἀγαθά ἤδη λεκτέον· ἐπεὶ ἀληθὲς τό· ἄν μὴ κύριος οἰκοδομήσῃ οἶκον, εἰς μάτην ἐκοπίασαν οἱ οἰκοδομοῦντες αὐτόυ· καί· Ἐάν μὴ κύριος φυλάξῃ πόλιν, εἰς μάτην γρύπνησεν ὀ φυλάσσων. οἰκοδομεῖ δὲ οἶκον πᾶς ὁ προκόπτων, καὶ φυλάσσει πόλιν πᾶς ὁ τέλειος· μάταιον δὲ τὸ ἔργον τοῦ οἰκοδομοῦντος καὶ ματαία ἡ φυλακὴ τοῦ τηροῦντος, ἐὰν μὴ κύριος οἰκοδομήσῃ καὶ κύριος φυλάξῃ. ἐκτός ἄν εἶη τῆς προαιρέσεως μῶν ἀγαθὸν ἠ ἀντιλαμβανομένη τοῦ κυρίου δύναμις τῆς οἰκοδομῆς τοῦ οἰκοδομοῦντος καὶ συνοικοδομοῦσα τῷ οὐ δυναμένῳ καθʼ αὐτὸυ ἀπαρτίσαι τὸ οἰκοδομούμενον· τὰ δὲ αὐτὰ καὶ ἐπὶ τῆς φυλασσομένης πόλεως νοητέον. καὶ ὡσπερ ἐάν εἶποιμι τὀ γεωργικὸν ἀγαθὸν τὸ ποιητικόν τοῦ καρποῦ μικτὸν εἶναι ἐκ προαιρετικοῦ τοῦ κατἀ τἡν τέχνην τοῦ γωργοῦ καὶ ἀπροαιρέτου τοῦ παρὰ τῆς προνοίας, κατά τὴυ τῶν ἀέρων εὐκρασίαν καὶ φορὰν αὐτάρκους ὑετοῦ· οὗτο τὸ τοῦ λογικοῦ ἀγαθόν μικτόν ἐστιν ἔκ τε τῆς προαιρέσεως αὐτοῦ καὶ τῆς συμπνεούσης θείας δυνάμεως τῷ τὰ κάλλιστα προελομένῳ. οὐ μόνον τοίνυν εἰς τὸ καλὸν καὶ ἀγαθὸν γενέσθαι χρεία καὶ τῆς προαιρέσεως τῆς τμετέρας καὶ τῆς θείας συμπνοίας, ἥτις ἐστὶν ὠς πρὸς ἡμᾶς ἀπροαίρετον, ἀλλά καὶ εἰς τὸ γενόμενον καλὸν καὶ ἀγαθὸν διαμεῖναι ἐν τῇ ἀρετῇ· μεταπεσουμένου καὶ τοῦ τελειωθέντος, εἰ ὑπερεπαρθείη ἐπὶ τῷ καλῷ καὶ ἑαυτὸν ἐπιγράφοι τούτου σιτίον, οὐχὶ δὲ τὴν δέουσαν δόξαν ἀναφέρων τῷ τῶν πολλῶν πλεῖον δωρησαμένῳ εἰς τὴν κτῆσιν καὶ τήν συνοχήν τῆς ἀρετῆς. τοιοῦτον δέ τι σἴτιον καὶ τοῦ κατὰ τὸν Ἰεζεκιὴλ εἰρημένου ἀμώμου περιπεπατηκέναι ἐν πάσαις ταῖς ὁδοῖς αὐτοῦ, ἕως εὑρεθῇ ἀνομία ἐν αὐτῷ, ἡγούμεθα τυγχάνειν τοῦ αὐτὸν κατά τὸν Ἠσαΐαν ἐκπεπτωκέναι ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, ἑωσφόρον ποτὲ γενὸμενον πρωὶ ἀνανέλλοντα, ὑστερον συντετριμμένου ἐπὶ τὴν γῆν. οὐ μόνον γὰρ ἐπὶ τοῖς υἱοῖς τῶν ἀνθρώπων, ἐάν τις τέλειος ῇ, τῆς ἀπὸ θεοῦ σοφίας ἀπούσης, ἀληθὲς τό εἰς οὐδὲν αὐτὸυ λογισθῆναι· ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς ἀγγελικῆς τάξεως καὶ ἀρχικῆς καὶ πάσης τῆς ὅσον θεός πάρεστιν αὐτῇ θείας τυγχανούσης. τάχα γοῦν ὀρῶν ὁ ἱερὸς ἀπόστολος πολὺ ἔλαττον τό μέτερον προαιρετικὸν τῆς τοῦ θεοῦ δυνάμεως πρὸς τὴν κτῆσιν τῶν ἀγαθῶν, φησὶ τὸ τέλος οὐ τοῦ θέλουτος εἶναι οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος θεοῦ· οὐχ ὀς χωρὶς τοῦ θέλειν καὶ τρέχειν ἐλεοῦντος θεοῦ, ἀλλʼ ὡς οὐδενός ὄντος τοῦ θέλειν καὶ τρέχειν συγκρίσει τοῦ ἐλέου τοῦ θεοῦ· καὶ διὰ τοῦτο τὴν ἐπιγραφήν τοῦ καλοῦ δεόντως μᾶλλον ἀνατιθέναι τῷ ἐλέῳ τοῦ θεοῦ ἤπερ τῷ ἀνθρωπίνῳ θέλειν καὶ τρέχειν.
- Konudan epeyce uzaklaşmış görünsek de bunları, "Birçokları, 'Bize iyi şeyleri kim gösterecek?' diyor" sözü için gerekli olduğuna inandığımız için inceledik. Çünkü sözümüz, "Bize iyi şeyleri kim gösterecek?" diyen birçoklarına elinden geldiğince iyi şeylerin neler olduğunu —açıktır ki kötü şeylerin de neler olduğunu— ortaya koydu ve gösterdi; öyle ki hem çilelerle hem dualarla iyi şeyleri kazanalım ve kötü şeyleri ruhlarımızdan uzaklaştıralım. Ama söz söylerken bazen kelimeler asıl anlamlarıyla, bazen de mecazen kullanıldığı için, sağlıklı öğretilere sahip olmayanların bedensel ve dışarıdaki şeyler dedikleri şeylere iyi ve kötü adının verildiğini bazen görürsek şaşılacak bir şey yoktur. Söz gelişi Eyüp'te: "İyi şeyleri Rab'bin elinden aldıysak, kötü şeylere katlanmayacak mıyız?" ve Yeremya'da: "Rab'den Yeruşalim'in kapılarına kötülükler indi." Burada "İlahî takdirden bize ulaşan şu yararlı ve tatlı şeyleri kabul ettiysek, acı ve zahmetli şeylere gönüllüce katlanmayacak mıyız?" demek yerine "İyi şeyleri Rab'bin elinden aldıysak, kötü şeylere katlanmayacak mıyız?" denir. "İçinde oturanlar terbiye edilsin diye ilahî takdirle Yeruşalim'in başına şu şu şeyler geldi" demek yerine de "Rab'den Yeruşalim'in kapılarına kötülükler indi" diye yazılmıştır. Öyleyse şeyleri anlayanlar adlar konusunda titizlenmemeli; bu adların ne zaman şeylere asıl anlamlarıyla verildiğini, ne zaman adların darlığı yüzünden mecazen kullanıldığını kavramalıdır. Kurtarıcı da şu şu hastalıkları iyileştirdiyse ve insanlara sağlık, görme ve işitme bağışladıysa, öncelikle bunların üst anlamını aramak gerekir; çünkü bu anlatılarla Logos'un ruhun hâllerini iyileştirdiği gösterilir. Ama bu tür durumlarda anlatının bildirdiklerinin, o zamanki insanları hayrete düşürmek için gerçekten olduğunu düşünmek de saçma değildir; öyle ki ispata ve öğretime dayanan sözlere ikna olmayanlar, harika kudretler karşısında boyun eğip öğretene katılsınlar.2.26.8
- Ταῦτα δὲ ἐπὶ πολὺ παρεκβεβηκέναι δοκοῦντες ἐξητάσαμεν, πειθόμενοι ἀναγκαῖα αὐτὰ εἶναι πρὸς τό· Πολλοὶ λέγουσι· τίς δείξει ἡμῖν τὰ ἀγαθά; κατὰ τὸ δυνατόν γάρ ὀ λόγος τοῖς λέγουσι πολλοῖς· Τίς δείξει τμῖν τὰ ἀγαθά; παρέστησε καὶ ἔδειξε τίνα τὰ ἀγαθὰ, δῆλον δὲ ὅτι καὶ τίνα τὰ κακά· ἵνα διά τε ἀσκήσεων καὶ εὐχῶν κτησώμεθα τὰ ἀγαθὰ καὶ ἀνατρέφωμεν τὰ κακὰ ἀπὸ τῶν φυχῶν ἡμῶν. ἀλλʼ ἐπείπερ ἐστὶν ἐν τῷ φράζειν ὅτὲ μὲν κυριολεκτεῖν, ὁτὲ δέ που καὶ καταχρῆσθαι, οὐ θαυμαστὸν εἶ ποτε εὐρήο ομεν τὴν τῶν ἀγαθῶν καὶ κακῶν προσηγορίαν κειμένην ἐπὶ τῶν σωματικῶν καὶ τῶν ἐκτός λεγομένων παρὰ τοῖς οὐχ ὑγιῆ δόγματα ἔχουσιν· οἶον ἐν τῷ Ἰώβ· Εἰ τὰ ἀγαθἀ ἐδεξάμεθα ἐκ χειρὸς κυρίου, τὰ κακὰ οὐχ ὑποίσομεν; καὶ ἐν τῷ Ἱερεμίᾳ· Κατέβη κακὰ παρὰ κυρίου ἐπὶ πύλας ερουσαλήμ. ἀντὶ γὰρ τοῦ εἰπεῖν· εἰ τὰ τοιάδε τινὰ χρηστά καὶ ἡδέα τυγχάνοντα ἐδεξάμεθα παρά τῆς προνοίας εἰς τμᾶς ἐφθακότα, τὰ πικρὰ καὶ ἐπίπονα οὐχὶ προθύμως ἐνεγκοῦμεν; λέγεται τό· Εἰ τὰ ἀγαθὰ ἐδεξάμεθα ἐκ χειρὸς κυρίου, τὰ κακὰ οὐχ ὑποίσομεν; καὶ ἀντὶ τοῦ φάναι· κατὰ πρόνοιαν τάδε τινὰ τῇ Ἰερουσαλὴμ ὑπὲρ τοῦ παιδευθῆναι τοὺς ἐνοικοῦντας ἐν αὐτῇ γεγένηται, γέγραπται τό· Κατέβη κακὰ παρὰ κυρίου ἐπὶ πύλας Ἱερουσαλήμ. δεήσει τοίνυν τὰ πράγματα συνιέντας μὴ γλίσχρους εἶναι περὶ τὰ ὀνόματα, ἀλλὰ καταλαμβάνειν πότε κυρίως κατά τῶν πραγμάτων ταῦτα τέτακται, καὶ πότε διὰ τὴν στενοχωρίαν τῶν ὀνομάτων ἐν καταχρήσει. εἰ δὲ καὶ ὁ σωτὴρ τάδε τινὰ ἰάσατο, καὶ ἐδωρήσατο ὑγείαν καὶ ὄφεις καὶ ἀκοάς ἀνθρώποις· προηγουμένως μὲν τὴν ἀναγωγήν αὐτῶν ζητητέον, τοῦ λόγου τὰ τῆς φυχῆς πάθη θεραπεύειν διὰ τούτων τῶν ἱστοριῶν δηλουμένου. οὐκ ἄτοπον δὲ ἐπὶ τοῖς τοιούτοις καὶ τὰ κατὰ τὴν ἱστορίαν ἀπαγγελλόμενα νοεῖν γεγονέναι ὑπὲρ καταπλήξεως τῶν τότε ἀνθρώπων· ἴνα οἱ μή πειθόμενοι λόγοις ἀποδεικτικοῖς καὶ διδασκαλικοῖς δυσωπηθέντες τάς τεραστίους δυνάμεις συγκαταθῶνται τῷ διδάσκοντι. ### Bölüm 27 ### XXVII.
27. Bölüm
XXVII.
"Rab Firavun'un yüreğini katılaştırdı" sözü üzerine. "Rab Firavun'un yüreğini katılaştırdı, o da onları salıvermek istemedi."
- Mısır'dan Çıkış'ta sık sık geçen "Rab Firavun'un yüreğini katılaştırdı" ve "Ben Firavun'un yüreğini katılaştıracağım" sözü, okuyanların hemen hepsini, hem bu Kitaba inanmayanları hem de inandığını söyleyenleri şaşırtır. İnanmayanlara bu da başka birçok şeyle birlikte inanmamak için bir sebep gibi görünür: Tanrı hakkında Tanrı'ya yakışmayan şeyler söylenmektedir; oysa herhangi birinin yüreğinde katılık yaratmak, hem de katılaştırılan kişi katılaştıranın iradesine boyun eğmesin diye katılık yaratmak Tanrı'ya yakışmaz. "Tanrı'nın, biri kendi iradesine boyun eğmesin diye bir şey yapması nasıl saçma olmaz?" derler; çünkü belli ki Firavun'un buyruklarına boyun eğmesini istememektedir. İnandığı sanılanlar arasında ise "Rab Firavun'un yüreğini katılaştırdı" sözü yüzünden hiç de küçük olmayan bir ayrılık çıkmıştır. Yaratıcıdan başka bir Tanrı olmadığına inananlar, Tanrı'nın kura çeker gibi dilediğine merhamet ettiğini, dilediğini katılaştırdığını düşünürler; sanki birine merhamet etmesinin, ötekini katılaştırmasının bir sebebi yokmuş gibi. Bunlardan daha iyi yolda olan başkaları ise Kutsal Yazının kendilerinden gizli kalmış başka birçok anlamı bulunduğunu, ama bu yüzden sağlıklı imandan sapmadıklarını, gizli kalanlardan birinin de bu yazıya dair sağlıklı açıklama olduğunu söylerler. Onu adil sayıp iyi saymayanlar ise adaleti iyilikten ayırırken ve bir şeyde iyilik olmadan adaletin, adalet olmadan iyiliğin bulunabileceğini sanırken son derece cahilce ve dinsizce davranırlar. Bunu söyledikleri hâlde, adil Tanrı hakkındaki kendi kanaatlerine aykırı olarak, Tanrı'nın Firavun'un yüreğini katılaştırdığını ve onu kendisine boyun eğmez kıldığını da kabul ederler. Çünkü herkese layığını veren, kendi sebepleriyle daha iyi ya da daha kötü olmuş olanlara her birinin neye layık olduğunu bilerek karşılığını veren adilse, Firavun için daha kötü bir günahın sebebi olan nasıl adil olur? Hem de yalnız sebep değil, onların anladığı kadarıyla, onun son derece adaletsiz biri olmasına katkıda bulunmuş olarak. Firavun'un yüreğinin katılaştırılmasını adil Tanrı'nın prohairesis'ine layık hiçbir şeye bağlamadıkları için, istedikleri gibi anlatsalar bile Firavun'un yüreğini katılaştıranı nasıl adil bir Tanrı olarak gösterebileceklerini bilmiyorum. Bu yüzden onları bu bölümle sıkıştırmak gerekir: Ya adil olanın nasıl katılaştırdığını göstersinler ya da katılaştırdığı için yaratıcının kötü olduğunu söylemeye cüret etsinler. Ya da adil olanın birini katılaştırabileceğine dair ispat bulamayınca ve yaratan hakkında kötüymüş gibi bu kadar dinsizce bir söz söylemeye cüret edemeyince, "Rab Firavun'un yüreğini katılaştırdı" sözünü açıklamak için başka bir yola sığınsınlar ve sözleri lafzına göre anlamak gerektiğini sanarak adil Tanrı hakkındaki kendi düşüncelerini yıkmaktan vazgeçsinler. Sonunda da en azından sözün neyi düşündürmek istediği konusunda çıkmazda olduklarını kabul edeceklerdir.2.27.1
Εἰ U+03F9 τά· Ἐ U+03F9κλήρυνε κύριο U+03F9 τὴν καρδίαν Φαραώ.ABC(G) Ex 2 27 “Ε U+03F9κλήρυνε Δὲ κύριο U+03F9 τήν καρδίαν Φαραὼ, καὶ οὐκ ἠβουδήοη ἐξαπο U+03F9τεῖδαι αὐτου U+03F9.᾿ 1. Πολλάκις ἐν τῇ ξόδῳ κείμενον τό· Ἐσκλήρυνε κύριος τὴν καρδίαν Φαραώ· καί· Ἐγώ σκληρυνῶ τὴν καρδίαν Φαραώ· σχεδὸν πάντας τοὺς ἐντυγχάνοντας ταράσσει, τούς τε ἀπιστοῦντας αὐτῇ καὶ τοὺς πιστεύειν λέγοντας. τοῖς μὲν γὰρ ἀπιστοῦσι μετʼ ἄλλων πολλῶν καὶ τοῦτο σἴτιον ἀπιστίας εἶναι δοκεῖ, ὅτι λέγεται περὶ θεοῦ τὰ ἀνάξια θεοῦ· ἀνάξιον δὲ θεοῦ τὸ ἐνεργεῖν σκλήρυνσιν περὶ καρδίαν οὑτινοσοῦν, καὶ ἐνεργεῖν σκλήρυνσιν ἐπὶ τῷ ἀπειθῆσαι τῷ βουλήματι τοῦ σκληρύνοντος τὸν σκληρυνόμενον· καὶ πῶς, φασὶν, οὐκ ἄτοπον τὸν θεοῦ ἐνεργεῖν τινὰ ἐπὶ τῷ ἀπειθεῖν αὐτοῦ τῷ βουλήματι; δῆλον γὰρ ὅτι μὴ βουλομένου πειθόμενον ἔχειν οἶς προστάσσει τόν Φαραώ. τοῖς δὲ πιστεύειν νομιζομένοις διαφωνία οὐχ ἡ τυχοῦσα γεγένηται διὰ τό· Ἐσκλήρυνε κύριος τὴν καρδίαν Φαραω. οἱ μὲν γὰρ πειθόμενοι μὰ ἄλλον εἶναι θεὸν παρά τὸν δημιουργόν φρονοῦσιν ὡς ἄρα κατὰ ἀποκλήρωσιν ὁ θεὸς ὅν θέλει ἐλεεῖ, ὅν δὲ θέλει σκληρύνει, αἰτίαν οὐκ ἑχοντος τοῦ τόνδε μὲν ἐλεεῖσθαι τόνδε δὲ σκληρύνεσθαι ὑπʼ αὐτοῦ. ἕτεροι δὲ βέλτιον παρὰ τούτους φερόμενοί φασι πολλὰ καὶ ἄλλα κεκρύφθαι τῆς γραφής αὐτοῖς νοήματα, καὶ οὐ παρά τοῦτο τῆς ὑγιοῦς πίστεως τρέπεσθαι · ἕν δὲ τῶν ἀποκεκρυμμένων εἶναι καὶ τὸν περὶ ταύτης τῆς γραφῆς ὑγιῆ λόγον. μὲν αὐτὸν εἶναι θέλουσι καὶ οὐκ ἀγαθόν, σφόδρα ἰδιωτικῶς ἄμα καὶ ἀσεβῶς ἐνεχθέντες ἐν τῷ χωρίζειν δικαιοσύνην ἀγαθότητος, καὶ οἶεσθαι ὅτι οἶόν τέ ἐστι δικαιοσύνην εἶναι ἔν τινι χωρὶς ἀγαθότητος καὶ ἀγαθότητα δίχα δικαιοσύνης· ὅμως δὲ καὶ τοῦτο λέγοντες ἐναντία τῇ ἰδία ὑπολήφει περὶ δικαίου προσίενται θεοῦ σκληρύνειν τήν καρδίαν Φαραὼ καὶ ἀπειθῆ αὐτήν κατασκευάζειν ἑαυτῷ. εἰ γάρ ὀ τὸ κατʼ ἀξίαν ἑκάστῳ ἀπονέμων δίκαιος καὶ ἀπό τῆς ἑαυτῶν αἰτίας κρείττοσιν ἢ χείροσι γεγενημένοις ἀποδιδοὺς ὦν ἐπιτήδειον ἕκαστον τυγχάνειν ἐπίσταται, πῶς δίκαιος ὀ ἁμαρτίας χείρονος αἶτιος γενόμενος τῷ Φαραώ; καὶ οὐχ ἀπλῶς αἶτιος, ἀλλʼ ὅσον ἐφʼ οἶς ἐκεῖνοι ἐξεδέξαντο συνεργήσας εἰς τὸ γενέσθαι αὐτὸν ἀδικώτατον. ἐπʼ οὐδὲν γάρ ἀναφέροιτες ἄξιον προαιρέσεως δικαίου θεοῦ τὴν σκλήρυνσιν τῆς καρδίας Φαραώ, οὐκ οἶδʼ ὅπως δίκαιον θεὸν, κἄν καθʼ ἅ διηγεῖσθαι βούλωνται, παραστῆσαι δύνανται τὸν σκληρύνοντα τὴν καρδίαν Φαραώ. ὅθεν θλιπτέον αὐτοὺς ἐν τοῖς κατὰ τὸν προκείμενον τόπον, ὅπως ἤτοι παραστήσωσι πῶς δίκαιος σκληρύνει, ἢ τολμήσωσιν εἰπεῖν ὅτι ἐπεὶ σκληρύνει πονηρὸς ὁ δημιουργός· ἥ μήτε εὐποροῦντες ἀποδείξεων πρὸς τὸ τὸν δίκαιον σκληρυντικόν εἶναί τινος, μήτε τολμῶντες τὸ ἐπὶ τοσοῦτον ἀσεβὲς προέσθαι περὶ τοῦ κτίσαντος ὠς περὶ πονηροῦ, καταφύγωσιν ἐπὶ ἑτέραν ὀδὸν ἐξηγητικήν τοὺ· Ἐσκλήρυνε κύριος τὴν καρδίαν Φαραώ· ἀποστάντες τοῦ, ἐκ τοῦ νομίζειν τὰ κατὰ τὰς λέξεις νοεῖν, τὰς ἰδίας ἀναιρεῖν περὶ δικαίου θεοῦ νοήσεις. τὸ δὲ τελευταῖον κἄν ἀπορεῖν ὅ τί ποτε ὁ λόγος ὑποβάλλει ὁμολογήσουσιν.
- Ele aldığımız meselede Tanrı hakkında yapılan incelemeler bu kadarla kısaca söylenmiş olsun. Bazı insanların yaratılışları gereği yok oluş için meydana geldiğini düşünenler bunu da tabiat konusuna getiriyor ve öğrettikleri şeyin Firavun'un yüreğinin Rab tarafından katılaştırılmasıyla gösterildiğini söylüyorlar; o hâlde onlara şunu soralım: Yok oluş için yaratılan kişi hiçbir zaman daha iyi bir şey yapamaz, çünkü içindeki tabiat güzel şeylere karşı ona direnir. Öyleyse sizin dediğiniz gibi yok oluşun oğlu olan Firavun'un, halkı salıvermesin diye Tanrı tarafından katılaştırılmasına ne gerek vardı? Çünkü katılaştırılmasaydı salıverecekti demek. Bu konuda cevap versinler: Katılaştırılmasaydı Firavun ne yapardı? Katılaştırılmadan salıverseydi, yok olacak bir tabiattan değildi demektir. Salıvermeseydi, yüreğinin katılaştırılması gereksizdi; çünkü katılaştırılmasa da yine salıvermeyecekti. Hem Tanrı onun hükmeden yanında ne yaparak onu katılaştırdı? Ve "Bana boyun eğmediğin için, işte ilk doğanlarını öldüreceğim" diyerek onu nasıl suçlar? Katılaştıran katı olanı mı katılaştırır? Açıktır ki katı olan katılaştırılmaz; katılaştırılan, yumuşaklıktan katılığa geçer. Yüreğin yumuşaklığı ise birçok yerde gördüğümüz gibi Kutsal Yazıya göre övgüye değerdir. O hâlde söylesinler: Firavun iyi biri iken mi kötü oldu? Üstelik Tanrı Firavun'u suçlarken ya boşuna suçlar ya da boşuna suçlamaz. Boşunaysa nasıl hâlâ bilge ve adil olur? Boşuna değilse, boyun eğmemekten doğan günahların sebebi Firavun'du; sebep idiyse de yok olacak bir tabiattan değildi. Şunu da sormak gerekir, çünkü havari buradaki sözleri kullanarak şöyle der: "Demek ki Tanrı dilediğine merhamet eder, dilediğini katılaştırır. Bana, 'Öyleyse Tanrı neden hâlâ suçluyor? Kim O'nun isteğine karşı durabilir ki?' diyeceksin." Katılaştıran ve merhamet eden kimdir? Havarinin sözüne göre katılaştırmak birinin, merhamet etmek başka birinin işi değil, aynı varlığın işidir. Öyleyse ya Mesih'te merhamet görenler Firavun'un yüreğini katılaştırana aittir ve onların başka bir Tanrı uydurması boşunadır; ya onlara göre iyi olan Tanrı yalnız merhamet eden değil, katılaştıran da olur; ya da artık sandıkları gibi iyi olmaz.2.27.2
- Ταῦτα μὲν οὖν ἐσπαράχθω ἐξεταζόμενα περὶ θεοῦ ἐν τῷ προκειμένῳ προβλήματι. ἐπεὶ δὲ εἰς τὸν περὶ φύσεως τόπον οἱ ὑπολαμβάνοντές τινας ἐκ τῆς κατασκευῆς ἐπʼ ἀπωλείᾳ γεγονέναι καὶ ταῦτα φέρουσι, λέγοντες δηλοῦσθαι ὅ διδάσκουσι διὰ τοῦ ἐσκληρύνθαι ὑπὸ κυρίου τὴν καρδίαν Φαραὼ, φέρε ταῦτα αὐτῶν πυνθανώμεθα· ὁ ἐπʼ ἀπωλεία κτισθεὶς οὐκ ἄν ποτε ποιῆσαί τι τῶν κρειττόνων δύναιτο, αὐτῆς τῆς ἐνυπαρχούσης φύσεως ἀντιπραττούσης αὐτῷ πρὸς τὰ καλά· τίς οὖν χρεία τὸν Φαραώ ἀπωλείας, ὥς φατε, υἱὸν τυγχάνοντα σκληρύνεσθαι ὑπὸ τοῦ θεοῦ, ἴνα μὴ ἀποστείλῃ τὸν λαόν; εἰ γάρ μὴ ἐσκληρύνετο, ἀπέστειλεν ἄν. ἀποκρινέσθωσαν δή περὶ τούτου λέγοντες, τί ἂν ἐποίησεν ὁ Φαραὼ, εἰ μὴ ἐσκληρύνθη; εἰ μὲν γάρ ἀπέλυε μὴ σκληρυνθεὶς, οὐχὶ φύσεως ἀπολλυμένης ἥν. εἰ δὲ μή ἀπέλυε, περισσὸν τὸ σκληρύνεσθαι αὐτοῦ τὴν καρδίαν· ὁμοίως γὰρ οὐκ ἀπέλυε καὶ μὴ σκληρυνθείς. τί δὲ ἐνεργῶν ὁ θεὸς περὶ τὸ τγεμονικὸν αὐτοῦ ἐσκλήρυνεν αὐτόν; καὶ πῶς αὐτόν αἰτιᾶται λέγων· Ἀνθʼ ὧν ἀπειθεῖς μοι, ἰδοὺ ἐγώ ἀποκτενῶ τὰ πρωτότοκά σου; ἆρα γὰρ ὀ σκληρύνων σκληρὸν σκληρύνει; σαφὲς δʼ ὅτι τό σκληρὸν οὐ σκληρύνεται, ἀλλʼ ἀπὸ ἁπαλότητος εἰς σκληρότητα μεταβάλλει· ἁπαλότης δὲ καρδίας κατὰ τὴν γραφὴν ἐπαινετὴ, ὡς πολλαχοῦ τετηρήκαμεν. λεγέτωσαν τοιγαροῦν εἰ χρηστός ὁ Φαραὼ τυγχάνων γεγένηται πονηρός· ἀλλὰ καὶ ἤτοι αἰτιόμενος ὁ θεὸς τὸν Φαραώ μάτην αἰτιᾶται ἢ οὐ μάτην· εἰ μὲν οὖν μάτην, πῶς ἔτι σοφός καὶ δίκαιος; εἰ δὲ μὴ μάτην, αἶτιος ἐτύγχανε τῶν ἁμαρτημάτων τῶν κατὰ τὴν ἀπείθειαν ὁ Φαραώ· καὶ εἰ αἴτιος, οὐ φύσεως ἦν ἀπολλυμένης. πευστέον μέντοι γε καὶ τοὺτο, διἀ τὸ καταχρώμενον τόν ἀπόστολον τοῖς ἐντεῦθεν ῥητοῖς λέγειν· Ἀρʼ οὗν ὅν θέλει ἐλεεῖ, ὅν δὲ θέλει σκληρύνει. ἐρεῖς οὖν μοι, τί ἔτι μέμφεται; τῷ γὰρ βουλήματι αὐτοῦ τίς ἀνθέστηκεν; τίς ὁ σκληρύνων καὶ ἐλεῶν; οὐ γάρ δή ἑτέρου τὸ σκληρύνειν καὶ ἑτέρου τὸ ἐλεεῖν κατὰ τὴν ἀποστολικτν φωνὴν, ἀλλὰ τοῦ αὐτοῦ. ἤτοι οὖν οἱ ἐν Χριστῷ ἐλεούμενοι τοῦ σκληρύνοντός εἰσι τὴν καρδίαν Φαραὼ, καὶ μάτην ἀναπλάσσεται αὐτοῖς ἕτερος θεὸς ἢ ὁ ἀγαθὸς κατʼ αὐτοὺς θεός, οὐκ ἐλεήμων μόνον ἀλλὰ καὶ σκληρύνων· ἢ καὶ οὐκέτʼ ἂν εἴη, ὡς ὑπολαμβάνουσιν, ἀγαθός.
- Bütün bunları, hiç sınamadan anladıklarını sanıp kendilerine bu payeyi veren ve bizimkilerin saflığını çiğneyenlere karşı çıkmak için bilerek uzun uzun inceledik. Gösterdik ki şimdiki okuma parçasında incelenen söz, ne Tanrı hakkında düşündüklerine ne de tabiatlar hakkında öğrettiklerine sandıkları gibi destek verir. Biz ise hem kutsal yazılardan hem de yaratılmış şeylerin büyüklüğünde ve düzeninde görülen etkiden birçok bakımdan şuna ikna olmuşuzdur: Görülen ve görülmeyen, geçici ve ebedî şeyleri yaratan Tanrı birdir, her bakımdan Rabbimiz ve Kurtarıcımızın Babası ile aynıdır; iyi, adil ve bilge bir Tanrıdır. Kutsal Yazıları şu hedefe götürmeye çalışıyoruz: Her şeyin iyi, adil ve bilge Tanrı'ya ait olduğunu göstermek. Akıl sahibi olanlar bu hedeften en ufak bir şekilde bile saptığımızdan şüphelenmesin; söylenenlerin onun iyiliğine, adaletine ve bilgeliğine uyup uymadığına bakılsın. Bunu yaparken Kurtarıcı Tanrı'nın yardımını diliyoruz.2.27.3
- Πάντα δὲ ταῦτα ἐπίτηδες ἐπὶ πλεῖον ἐξητάσαμεν πρὸς τοὺς ἀβασανίστως ἑαυτοῖς χαριζομένους τὸ νενοηκέναι καὶ ἐπιβαίνοντας τῇ ἁπλότητι τῶν τμετέρων ἐνιστάμενοι, καὶ δεικνύντες ὅτι οὐτε εἰς ἄ ὑπολαμβάνουσι περὶ θεοῦ, οὗτε εἰς ἅ δογματίζουσι περὶ φύσεων, συμβάλλεται αὐτοῖς ὡς οἶονται ὁ λόγος ὁ κατὰ τὸ ἐνεστηκὸς ἐξεταζόμενος ἀνάγνωσμα. τμεῖς δὲ πολλαχόθεν πειθόμενοι ἀπό τε τῶν ἱερῶν γραφῶν καὶ ἀπὸ τῆς ἐνεργείας τῆς κατὰ τὸ μέγεθος καὶ τάξεως τῶν δημιουργημάτων, παρὰ θεοῦ τοῦ κτίσαντος τὰ βλεπόμενα καὶ τὰ μὴ βλεπόμενα, τὰ πρόσκαιρα καὶ τὰ αἰώνια, ὡς ἑνὸς ὄντος καὶ τοῦ αὐτοῦ κατὰ πάντα τῷ πατρὶ τοῦ κυρίου καὶ σωτῆρος ἡμῶν, ἀγαθῷ θεῷ καὶ δικαίῳ καὶ σοφῷ· ἐπὶ τὸν σκοπὸν ἐκεῖνον τὰς γραφὰς ἄγειν ἀγωνιζόμεθα, τοῦ μὲν δεικνύναι πάντα ἀγαθοῦ θεοῦ καὶ δικαίου καὶ σοφοῦ, οὐδὲ κατά τὸ τυχὸν ὑπονοηθέντες ἄν τοῖς γε νοῦν ἔχουσιν ἀποπίπτειν, κατὰ δὲ τὸ ἐφαρμόζειν ἢ μὴ τῇ ἀγαθότητι αὐτοῦ καὶ δικαιοσύνῃ καὶ σοφίᾳ τὰ λεγόμενα, θεοῦ σωτῆρος δεόμενοι.
- "Rab Firavun'un yüreğini katılaştırdı" sözü hakkında da şöyle düşünüyoruz. Tanrı'nın Logos'u ruhun hekimidir; hastalara uygun düşen ve tam yerinde olan son derece çeşitli tedavi yolları kullanır. Tedavi yollarının bazıları iyileşmeye götürülenlere daha çok, bazıları daha az acı ve işkence verir. Yine yardımlar bazen akla aykırı görünecek biçimde yapılır, bazen öyle değildir; bazen daha çabuk, bazen daha yavaş gelir; bazen kişi günaha doyduktan sonra, bazen de deyim yerindeyse ona yalnız dokunduktan sonra. Tanrı'nın ilhamıyla yazılmış bütün Kutsal Yazı bunların her birine dair tanıklıklarla doludur: Halkın dönmesi ve düzelmesi için başına gelenlere göre —daha büyük ya da daha küçük savaşlarla, daha uzun ya da daha kısa kıtlıklarla— ona daha çok ya da daha az sert yardımlar yapıldığı kaydedilmiştir. Akla aykırı görünenlere ise şu sözde rastlanır: "Kızlarınız fahişelik ettiğinde, gelinleriniz zina ettiğinde onları cezalandırmayacağım." Belki de bedensel ve tatlı sayılan şeylere fazlasıyla düşkün olan ruhları kendi hâllerine bırakır; ta ki doyup arzuladıkları şeylerden yüz çevirsinler, onları adeta kusmak istesinler ve onlarla fazlasıyla doymuş, bu kadar işkence çekmiş oldukları için artık kolayca aynı şeylere düşmesinler. Kötülüklerden daha çabuk kurtuldukları için aynı şeylere ikinci kez düşmeyi hafife alacak olanlar ise tedaviye daha yavaş götürülür. Usta olan Tanrı her birinin hâlini bilir ve yalnız kendisine düştüğü gibi tedavileri bilgiyle uygulayabildiği için, her birine neyi ne zaman yapmak gerektiğini bilir.2.27.4
- Τοιαῦτα τοίνυν καὶ περὶ τοῦ· σκλήρυνε κύριος τὴν καρδίαν Φαραώ· ὑπονοοῦμεν. ἰατρός ἐστι φυχῆς ὁ λόγος τοῦ θεοῦ, ὁδοις θεραπείας χρώμενος ποικιλωτάταις καὶ ἁρμοδίαις πρός τοὺς κακῶς ἔχοντας καὶ ἐπικαιροτάταις· τῶν δὲ τῆς θεραπείας ὀδῶν αἱ μέν εἰσιν ἐπὶ πλεῖον αἱ δὲ ἐπʼ ἔλαττον πόνους καὶ βασάνους ἐμποιοῦσαι τοῖς εἰς ἴασιν ἀγομένοις· πάλιν τε αὖ βοηθήματα ὁτὲ μὲν ἀπεμφαινόντως γίνεται, ὁτὲ δὲ οὐχ οὕτως ἔχει· καὶ πάλιν τάχιον ἦ βράδιον· καὶ μετὰ τὶ ἐμφορηθῆναι τῆς ἁμαρτίας, ἦ μετὰ τὸ ὤσπερ εἰπεῖν μόνον ἀφασθαι αὐτῆς. μαρτυριῶν δὲ τῶν εἰς ἕκαστον πλήρης πᾶσα ἡ θεόπνευστος γραφή· σκυθρωποτέρων βοηθημάτων ἐπὶ πλεῖον ἢ ἐπʼ ἔλαττον ἀναγεγραμμένων γεγονέναι τῷ λαῷ, κατὰ τὰ συμβεβηκότα αὐτῷ ὑπὲρ ἐπιστροφῆς καὶ διορθώσεως ἐν πολέμοις μείζοσιν ἢ ἐλάττοσι καὶ λιμοῖς πολυχρονιωτέροις ἢ ὀλιγοχρονιωτέροις· ἀπεμφαινόντων δὲ ἐν τῷ· Οὐκ ἐπισκέφομαι ἐπὶ τὰς θυγατέρας ὑμῶν ὅταν πορνεύσωσιν, καὶ ἐπὶ τὰς νύμφας ὑμῶν ὅταν μοιχεύσωσιν. τάχα γὰρ τὰς ἐπὶ πλεῖον ἐφιεμένας ψυχάς τῶν σωματικῶν καὶ ἡδέων εἶναι νομιζομένων παρʼ ἑαυταῖς ἐγκαταλείπει, ἕως κορεσθεῖσαι ἀποστραφῶσι τὰ ὧν ὀρέγονται, οἱονεὶ καὶ ἐμέσαι αὑτὰ βουλόμεναι καὶ οὐκ ἄυ ἔτι ταχέως τοῖς αὐτοῖς, διὰ τὸ ὡς ἐπὶ πλεῖον ἐμπεφορῆσθαι αὐτὰς καὶ ἐπὶ τοσοῦτον βεβασανίσθαι, περιπεσούμεναι. βράδιον δὲ ἐπὶ τήν θεραπείαν ἄγονται αἱ καταφρονήσουσαι ἄν τοῦ δεύτερον τοῖς αὐτοῖς περιπεσεῖν, διὰ τὸ τάχιον ἀπηλλάχθαι τῶν κακῶν. οἶδε δὲ ὁ τεχνίτης θεὸς τὰς διαθέσεις ἑκάστων καὶ, ὡς ἐπιβάλλει αὐτῷ μόνῳ, ἐπιστημόνως δυνάμενος τὰς θεραπείας προσάγειν, τί χρή καὶ πότε ἑκάστῳ ποιεῖν.
- Bazı bedensel hastalıklarda, deyim yerindeyse kötülük derine işlediğinde, hekim bazı ilaçlarla bozuk maddeyi yüzeye çeker, onu dışarı çıkarır; bunu yaparken ağır iltihaplanmalar, şişlikler ve kişinin tedaviye başlamadan önce çektiğinden daha çok ağrı doğurur. Kuduz bir hayvanın ısırdığı kişilerde ve buna benzer şeyler yaşamış başka bazı kişilerde hekimlerin âdeti böyledir. Sanırım Tanrı da ruhun derinliğine işlemiş gizli kötülüğü aynı şekilde idare eder. Hekim birine "Rahatlattığım yerin çevresinde iltihap yapacağım, şu şu yerleri şişmeye zorlayıp ağır bir apse oluşturacağım" diyebilir. Hekim bunu söyleyince, onu daha bilgili bir kafayla dinleyen kişi, bunları adeta tehdit eder gibi yapacağını söyleyeni suçlamaz, hatta över; bir başkası ise iyileştirmesi gereken kişiyi iltihaplara ve apselere götürmenin hekimlerin işine yabancı olduğunu söyleyerek onu kınar. Sanırım Tanrı da "Ben Firavun'un yüreğini katılaştıracağım" sözünü aynı şekilde söylemiştir. Bunlar yazılmışken, onları Tanrı'nın sözleri olarak dinleyen kişi söyleyenin değerini gözeterek kabul eder; araştıran herkes de bunlarda Tanrı'nın iyiliğinin işlediğini gösteren bir şey bulur. Daha açık olarak, birçok olağanüstü olayla imanı pekiştirilen halkın kurtuluşu için; ikinci olarak, olanlar karşısında hayrete düşüp İbranilerin ardından gidecek olan Mısırlılar için; nitekim "Mısırlılardan karışık büyük bir topluluk da onlarla birlikte çıktı" der. Daha gizli ve daha derin bir anlamda ise belki Firavun'un kendisine de fayda sağlamak için: O artık zehri gizlemeyecek, kötülüğün yerleşmiş hâlini içinde tutmayacak, onu çekip açığa çıkaracak ve belki de eyleme dökerek tüketecekti. Böylece içindeki kötülüğün bütün taşkınlıklarını tamamladıktan sonra, kötülükler taşıyan ağaç sonunda güçsüz kalacak, belki de denize gömüldüğü zaman büsbütün kuruyacaktı. Bu, sanılabileceği gibi tamamen yok olmak için değil, günahlarını atıp hafiflemek, belki de barış içinde ya da ruhunda o kadar büyük bir savaş olmadan Hades'e inmek içindi.2.27.5
- Ὥσπερ δὲ ἐπί τινων σωματικῶν παθημάτων, εἰς βάθος ἵνʼ οὕτως εἴπω τοῦ κακοῦ κεχωρηκότος, ὁ ἰατρὸς διά τινων φαρμάκων εἰς τὴν ἐπιφάνειαν ἕλκει καὶ ἐπισπᾶται τὴν ὕλην, φλεγμονὰς χαλεπάς ἐμποιῶν καὶ διοιδήσεις καὶ πόνους πλείονας οὗς εἶχέ τις πρὶν ἐπὶ τὸ θεραπευθῆναι ὁδεῦσαι· σπερ ἔθος αὐτοῖς ποιεῖν ἐπὶ λυσσοδήκτων καὶ ἑτέρων τινῶν τὰ παραπλήσια τούτοις πεπονθότων· οὕτως οἶμαι καὶ τὸν θεὸν οἰκονομεῖν τὴν κρύφιον κακίαν εἰς τὸ βάθος κεχωρηκυῖαν τῆς ψυχῆς. καὶ ὥσπερ λέγοι ἂν ὁ ἰατρὸς ἐπὶ τοῦδέ τινος· ἐγὼ φλεγμονὰς ποιὴσω περὶ τὸν τόπον τῆς ἀνέσεως, καὶ διοιδῆσαι ἀναγκάσω τάδε τινὰ τὰ μέρη, ὥστε ἀπόστημα χαλεπὸν ἐνεργάσασθαι· λέγοντος δὲ ταῦτα τοῦ ἰατροῦ, ὁ μὲν ἀκούων αὐτοῦ ἐπιστημονικώτερον οὐκ αἰτιάσεται ἀλλὰ καὶ ἐπαινέσεται τὸν ταῦτα οἱονεὶ ἀπειλοῦντα ἐνεργάσασθαι, ὁ δὲ τις ψέξει φάσκων ἀλλότριον τῆς τῶν ἰατρῶν ἐπαγγελίας ποιεῖν τὸν δέον ὑγιάζειν ἐπὶ φλεγμονὰς καὶ ἀποστήματα ἄγοντα· οὕτως οἶμαι καὶ τὸν θεὸν εἰρηκέναι τό· Ἐγὼ δὲ σκληρυνῶ τὴν καρδίαν Φαραώ. καὶ τούτων γεγραμμένων, ὁ μὲν ἀκούων ὡς θεοῦ λογίων τὸ μὲν ἀξίωμα τοῦ λέγοντος τηρῶν ἀποδέχεται, καὶ ζητῶν πᾶς εὑρίσκει καὶ ἐν τούτοις ἀγαθότητα τοῦ θεοῦ παραστῆσαι γινομένην· φανερώτερον μὲν ἐπὶ σωτηρίᾳ τοῦ λαοῦ, διὰ πλειόνων παραδόξων πιστοποιουμένου· καὶ δεύτερον περὶ τῶν Αίγυπτίων, ὅσοι ἔμελλον καταπληττόμενοι τὰ γινόμενα ἀκολουθεῖν τοῖς Ἐβραίοις· Ἐπίμικτος γὰρ, φησὶ, λαὸς πολὺς τῶν Αἰγυπτίων συνεξῆλθεν αὐτοῖς· ἀπορρητότερον δὲ καὶ βαθύτερον τάχα καὶ ἐπὶ τῷ ὄφελος γενέσθαι αὐτῷ τῷ Φαραὼ, οὐκ ἔτι ἀποκρύπτοντι τὸν ἰὸν οὐδὲ τὴυ ἕξιν συνέχοντι, ἀλλʼ ἕλκοντι καὶ εἰς τοὐμφανὲς αὐτὸυ ἄγοντι καὶ τάχα διὰ τοῦ πράττειν ἐκλύοντι, ἵνα πάντα τὰ τῆς ἐνυπαρχούσης κακίας ἐκβράσματα ἐπιτελέσας ἄτονου ὕστερον ἔχῃ τὸ τῶν κακῶν οἰστικόν δένδρον, τάχα καὶ ξηραινόμενον ἐπὶ τέλει, ὅτε καταποντοῦται, οὐχ ὡς οἰηθείη ἄν τις ἐπὶ τῷ παντελῶς ἀπολέσθαι, ἀλλʼ ἐπὶ τῷ ἀποβαλόντα τὰ ἁμαρτήματα κουφισθῆναι, καὶ τάχα ἐν εἰρήνῃ ἢ μὴ ἐν τοσούτῳ πολέμῳ τῆς φυχῆς εἰς ᾅδου καταβῆναι.
- Ama okuyacak olanların bu söze kolay ikna olmayacağı, Firavun'un yüreğinin katılaştırılmasının ona yararlı olduğu ve denize gömülmesine kadar bütün yazılanların onun iyiliği için olduğu sözünü zorlama sayacakları beklenir. Bakalım buradan hareketle bu ikna olmazlığı giderip söylenenlere dair bir ikna sağlayabilir miyiz. Davut "Günahkârların kamçıları çoktur" der; oğlu da "Tanrı kabul ettiği her oğlunu kamçılar" diye öğretir. Yine Davut'un kendisi, Mesih'e ve ona inananlara dair vaadi peygamberce bildirirken şöyle der: "Oğulları kanunumu bırakır, hükümlerime göre yürümezlerse; kurallarımı bozar, emirlerimi tutmazlarsa, kanunsuzluklarını değnekle, haksızlıklarını kamçıyla cezalandıracağım; ama merhametimi onlardan esirgemeyeceğim." Öyleyse kanunsuzun değnekle, günahkârın kamçıyla cezalandırılması Rab'bin bir lütfudur. Günah işleyen kamçılanmadığı sürece de henüz terbiyeye ve düzeltmeye tabi tutulmuyor demektir. Bu yüzden Tanrı, Yahudiye'de oturanların günahları büyük olursa, kızları fahişelik ettiğinde, gelinleri zina ettiğinde artık onları cezalandırmayacağını söyleyerek tehdit eder. Başka bir yerde de şöyle der: "Seni temizledim ama temizlenmedin; bu yüzden artık sana öfkelenmeyeceğim, artık seni kıskanmayacağım." Demek ki günah işleyenlere öfkelenmemesi, deyim yerindeyse, onlara içten içe kızgın olmasındandır.2.27.6
- Ἀλλʼ εἰκὸς δυσπειθῶς ἕξειν τοὺς ἐντευξομένους, βίαιον ὑπολαμβάνοντας εἶναι τὸ λεγόμενον, ὡς ἄρα συμφέρον γεγόνοι τῷ Φαραὼ τὸ ἐσκληρύνθαι αὐτοῦ τὴν καρδίαν, καὶ ὑπὲρ αὐτοῦ πάντα τὰ ἀναγγραμμένα γεγσνέναι μέχρι καὶ τῆς καταποντώσεως. ὅρα δὲ εἰ δυνάμεθα ἐντεῦθευ τὸ δυσπειθὲς περιελόντες πειθὼ ἐνεργάσασθαι περὶ τῶν εἰρημένων. Πολλαὶ αἱ μάστιγες, φησὶν ὁ Δαυεὶδ, τῶν ἁμαρτωλῶν· ὁ δὲ υἱὸς αὐτοῦ διδάσκει ὅτι Μαστιγοῖ ὅ θεὸς πάντα υἱὸν ὃν παραδέχεται. ἔτι δὲ αὐτός ὁ Δαυεὶδ ἐπαγγελίαν προφητεύων τὴν περὶ Χριστοῦ καὶ τῶν εἰς αὐτόν πιστευόντων φησίν· Ἐὰν ἐγκαταλείπωσιν οἱ υἴοὶ αὐτοῦ τὸν νόμον μου, καὶ τοῖς κρίμασί μου μὴ πορευθῶσιν· ἐὰν τὰ δικαιώματά μου βεβηλώσωσι, καὶ τὰς ἐντολάς μου μὴ φυλάξωσιν· ἐπισκέψομαι ἐν ῥάβδῳ τὰς ἀνομίας αὐτῶν, καὶ ἐν μάστιξιν τὰς ἀδικίας αὐτῶν· τὸ δὲ ἔλεός μου οὐ μὴ διασκεδάσω ἀπʼ αὐτῶν. οὐκοῦν χάρις κυρίου ἐστὶ τὸν ἄνομον ἐπισκεφθῆναι ἐν ῥάβδῳ καὶ τὸν ἁμαρτωλὸν μάστιξι. καὶ ὅσον γε οὐ μαστιγοῦται ὁ ἁμαρτάνων, παιδεύσει καὶ διορθώσει οὐδέπω ὑπάγεται. διὸ καὶ ἀπειλεῖ ὁ θεός, ἐὰν μεγάλα γένηται τὰ ἁμαρτήματα τῶν τὴν Ἰουδαίαν οἰκούντων, μηκέτι ἐπισκέφασθαι ἐπὶ τὰς θυγατέρας αὐτῶν ὅταν πορνεύσωσιν, καὶ ἐπὶ τὰς νύμφας αὐτῶν ὅταν μοιχεύσωσιν. καὶ ἀλλαχοῦ φησίν· Ἀυθʼ ὧν ἐκαθάρισά σε, καὶ οὐκ ἐκαθαρίσθης, οὐ θυμωθήσομαι ἐπὶ σοὶ ἔτι, οὐδὲ ζηλώσω ἐπὶ σοὶ ἔτι. οὐκοῦν οἶς οὐ θυμοῦται ἁμαρτάνουσιν, ἵνʼ οὕτως εἴπω, χολούμενος οὐ θυμοῦται.
- Peygamberlik tehditlerinin çoğunda "Benim Rab olduğumu bilecekler" sözünün eklendiğine de dikkat etmek gerekir; hem de yalnız İsrail'e değil, Mısırlılara, Asurlulara ve halkın başka düşmanlarına yönelik tehditlerde de. Ağır tehdit sayılan birçok sözün sonunda gelen bu söz Mısır'dan Çıkış'ta da kaydedilmiştir: "Bütün Mısırlılar benim Rab olduğumu bilecek" der; sanki ağır sayılan şeyler başlarına Rab'bi tanısınlar diye getirilmektedir. Makabeler kitaplarında da şöyle bir şey söylenir: "Bu kitabı okuyanlardan, felaketler yüzünden yılmamalarını, olanları soyumuzun yıkımı için değil, terbiyesi için saymalarını rica ederim. Çünkü dinsizce davrananların uzun süre kendi hâllerine bırakılmayıp hemen cezaya uğraması büyük bir iyiliğin işaretidir. Efendi, öbür milletlerde yaptığı gibi, günahları dolup taşıncaya kadar onları bırakıp sonra cezalandırmak için sabırla beklemeyi bizim için uygun görmedi; felaketle terbiye ederken kendi halkını terk etmez." Günahlar yüzünden cezaya uğramak büyük bir iyiliğin işaretiyse, yüreği katılaştırıldıktan sonra cezalandırılan ve halkıyla birlikte azaba uğrayan Firavun'un da boşuna ve kendi kötülüğü için cezalandırılmadığını düşün. Davut da adeta, zamanın gerektirdiği ölçüde Tanrı'yı taklit ederek Süleyman'a Yoav hakkında buyruk verir: Ner oğlu Avner'e karşı işlediği suçlar yüzünden onu cezalandırsın, sürçmeleri yüzünden öldürsün. Sonra şunu ekler: "Ak saçlarını esenlik içinde Hades'e indireceksin." İbrani'nin de bize anlattığı gibi bunun anlamı açıktır: Cezalandırıldığı için esenlik içinde uyuyacaktır; çünkü cezasını burada almış olduğundan, buradan ayrıldıktan sonra artık işkence ve ceza borcu kalmayacaktır. Biz de Tanrı'nın getirdiği her tehdidin, ıstırabın ve cezanın, çekenlerin aleyhine değil, her zaman onların iyiliği için olduğunu böyle anlıyoruz. Nitekim Tanrı'ya yakıştırılan adların en ağırları sayılan öfke ve gazap için de azarladığı ve terbiye ettiği şu sözde söylenir: "Ya Rab, beni öfkenle azarlama, gazabınla terbiye etme." Bunu dua eden, Tanrı'nın öfkesiyle azarlanmaya ve gazabıyla terbiye edilmeye muhtaç olmamayı diler; çünkü Tanrı'nın öfkesiyle azarlanacak ve gazabıyla terbiye edilecek olanlar vardır.2.27.7
- Παρατηρητέον δὲ καὶ ἐν ταῖς προφητικαῖς ἀπειλαῖς ἐπὶ τοῖς πολλοῖς, ὅτι ἐπιλέγεται τό· Γνώσονται ὅτι ἐγώ εἰμι κύριος· καὶ ἀπειλαῖς οὐ μόνον Ἰσραηλιτικαῖς, ἀλλὰ καὶ Αἰγυπτίοις καὶ Ἀσσυρίοις καὶ ἑτέρων ἐχθρῶν τοῦ λαοῦ. τοῦτο δὲ τὸ ἐπὶ τέλει πολλῶν νομιζομένων ἀπειλῶν καὶ ἐν τῇ Ἐξόδῳ ἀναγέγραπται· Καὶ γνώσονται γὰρ, φησὶ, πάντες οἱ Αἰγύπτιοι ὅτι ἐγώ εἰμι κύριος· ὡς διὰ τοῦτο τῶν νομιζομένων χαλεπῶν ἐπαγομένων αὐτοῖς, ἵνα γνῶσι τὸν κύριον. ἐν δὲ τοῖς Μακκαβαῖκοῖς τοιοῦτόν τι λέγεται· Παρακαλῶ δὲ τοὺς ἐντυγχάνοντας τῇδε τῇ βίβλῳ μὴ συστέλλεσθαι διὰ τὰς συμφορὰς, νομίζειν δὲ τὰ γινόμενα μὴ πρὸς ὄλεθρον ἀλλὰ πρὸς παιδείαν τοῦ γένους ἡμῶν εἶναι· καὶ γὰρ τὸ μὴ πολὺν χρόνον ἐᾶσθαι δυσσεβοῦντας, ἀλλʼ εὐθέως περιπίπτειν ἐπιτιμίοις, μεγάλης εὐεργεσίας σημεῖόν ἐστι· οὐ γὰρ καθάπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἐθνῶν ἀναμένει μακροθυμῶν ὁ δεσπότης, ἕως εἰς τέλος ἀφιεμένων αὐτῶν τῶν ἁμαρτημάτων ὕστερον αὐτοὺς ἐκδικῇ, οὕτως καὶ ἐφʼ ἡμῶν ἔκρινεν· παιδεύων δὲ μετὰ συμφορᾶς οὐκ ἐγκαταλείπει τὸν ἑαυτοῦ λαόν. εἰ γὰρ τὸ ὑποπίπτειν ἐπιτιμίοις διὰ τὰ ἁμαρτήματα μεγάλης εὐεργεσίας ἐστὶ σημεῖον, ἐπιτιμώμενος καὶ ὁ Φαραὼ μετὰ τὸ ἐσκληρύνθαι αὐτοῦ τὴν καρδίαν, καὶ κολαζόμενος ἅμα τῷ λαῷ αὐτοῦ, ὅρα εἰ μὴ οὐ μάτην ἐπιτετίμηται μηδὲ ἐπὶ τῷ ἰδίῳ κακῷ. οἱονεὶ δὲ μιμητὴς θεοῦ γινόμενος κατὰ τὸ ἐπιβάλλον τοῖς καιροῖς ὁ Δαυεὶδ ἐντέλλεται περὶ τοῦ Ἰωὰβ τῷ Σολομῶντι κολάσαι αὐτὸν διὰ τὰ ἡμαρτημένα εἰς Ἀβεννὴρ υἱὸν Νὴρ, καὶ ἀποκτεῖναι διὰ τὰ ἐπταισμένα· εἶτα ἐπιφέρει· Καὶ κατάξεις αὐτοῦ τὴν πολιὰν ἐν εἰρήνῃ εἰς ᾅδου. δῆλον δὲ ὅτι, ὡς καὶ ὁ Ἐβραῖος ἡμῖν ἀπήγγειλε, τὸ διὰ τοῦ κολασθῆναι αὐτὸν ἐν εἰρήνῃ κοιμηθήσεσθαι, οὐκ ἔτι ὀφειλομένης αὐτῷ βασάνου καὶ κολάσεως, διὰ τὸ ἐντεῦθεν ἤδη ἀπειληφέναι αὐτὸν, μετὰ τὴν ἐντεῦθεν ἀπαλλαγήν. οὕτω δʼ ἡμεῖς καὶ πᾶσαν ἀπειλὴν καὶ πόνον καὶ κόλασιν τὰ προσαγόμενα ἀπὸ τοῦ θεοῦ νοοῦμεν γίνεσθαι οὐδέποτε κατὰ τῶν πασχόντων, ἀλλʼ ἀεὶ ὑπὲρ αὐτῶν. καὶ τὰ χαλεπώτατα γοῦν νομιζόμενα θεῷ προσάπτεσθαι τῶν ὀνομάτων, θυμὸς καὶ ὀργὴ, ἐλέγχειν καὶ παιδεύειν λέγεται ἐν τῷ Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με, μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με· τοῦ ταῦτα εὐχομένου δεομένου μὴ δεηθῆναι ἐλέγχου τοῦ διὰ θυμοῦ θεοῦ καὶ παιδεύσεως τῆς διὰ τῆς ὀργῆς αὐτοῦ, ὥς τινων ἐλεγχθησομένων τῷ θυμῷ τοῦ θεοῦ καὶ παιδευθησομένων τῇ ὀργῇ αὐτοῦ.
- Söylenenleri daha kolay kabul edelim diye Yeni Ahit'ten de benzer sözlere başvurmak gerekir. Kurtarıcı şöyle der: "Yeryüzüne ateş atmaya geldim; keşke şimdiden tutuşmuş olsaydı!" Yeryüzüne atmaya geldiği ateş kurtarıcı olmasaydı, hem de insanlar için kurtarıcı olmasaydı, iyi Tanrı'nın Oğlu bunu söylemezdi. Petrus da insanlara değil Rab'be yalan söyleyerek günah işleyen Hananya ile Safira'yı sözüyle ortadan kaldırırken yalnız olanı görüp Mesih imanında daha dikkatli olacak kişilerin yapılanmasını değil, ölenleri de düşünüyordu: Onları ani ve beklenmedik bir ölümle arınmış olarak bedenden kurtarmak istiyordu; çünkü onlarda bir ölçüde aklanma da vardı, zira mallarının yarısını da olsa yoksulların ihtiyacına vermişlerdi. Pavlus da vali Sergius Paulus'un yanındaki adamı sözüyle kör ederek acılar yoluyla Tanrı'ya bağlılığa döndürür; ona şöyle der: "Ey her türlü hile ve düzenbazlıkla dolu, İblis'in oğlu, her türlü adaletin düşmanı! Rab'bin doğru yollarını çarpıtmaktan vazgeçmeyecek misin? Şimdi kör olacaksın, bir süre güneşi göremeyeceksin." Hangi süre? Günahları yüzünden darbe yiyip işkence çektikten sonra tövbe edip güneşi iki anlamda da görmeye layık olacağı zamana kadar: Hem beden bakımından, gözlerinin yeniden görmesiyle ilahî güç duyurulsun diye; hem de ruh bakımından, inanan biri olarak Tanrı'ya bağlılıktan fayda göreceği zaman. Pavlus'un küfretmemeyi öğrensinler diye Şeytan'a teslim ettiği Demas ile Hermogenes de daha önce sözü edilenlere benzer bir şey yaşamıştır. Korintos'ta babasının karısıyla yaşayan adam da, ruhu Rab'bin gününde kurtulsun diye, bedeninin yıkımı için Şeytan'a teslim edilir. Öyleyse katılaştırılan ve sonunda böyle cezalara uğrayan Firavun'la ilgili olayların da Tanrı'nın iyiliğinden doğan bir idareyle düzenlenmesi şaşılacak bir şey değildir. "Rab Firavun'un yüreğini katılaştırdı" sözü hakkında şimdilik aklımıza geldiği kadarıyla bunları söylemiş olalım. Biri Tanrı'ya karşı saygıyı koruyarak ve ilahî yazılardan tanıklıklar getirerek daha iyi ve dinsizliğe hiç dokunmayan açıklamalar bulursa, daha çok onları kullanmak gerekir.2.27.8
- Ἵνα δὲ μᾶλλον προσιώμεθα τὰ λεγόμενα, καὶ ἀπὸ τῆς καινῆς διαθήκης παραπλησίοις ῥητοῖς χρηστέον, τοῦ μὲν σωτῆρος λέγοντος· Πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ εἴθε ἤδη ἐκάη· οὐκ ἂν γὰρ, μὴ σωτηρίου ὄντος τοῦ πυρὸς ὃ ἦλθε βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ ἀνθρώποις γε σωτηρίου, ἔλεγε ταῦτα ὁ τοῦ ἀγαθοῦ θεοῦ υἱός. ἀλλὰ καὶ ὁ Πέτρος ἀνελὼν τῷ λόγῳ τὸν Ἀνανίαν καὶ τὴν Σάπφειραν, ἁμαρτήσαντας ἐν τῷ ψεύδεσθαι οὐκ ἀνθρώποις ἀλλὰ τῷ κυρίῳ, οὐ μόνον πεφροντικὼς τῆς οἰκοδομῆς τῆς τῶν ἐκ τοῦ ὁρᾷν τὸ γεγενημένον εὐλαβεστέρων ἐσομένων εἰς τὴν Χριστοῦ πίστιν, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀποθνησκόντων· βουλόμενος αὐτὺς κεκαθαρμένους τῷ αἰφνιδίῳ θανάτῳ καὶ παρὰ προσδοκίαν ἀπαλλάξαι τοῦ σώματος, ἔχοντάς τι καὶ δικαιώσεως, ἐπεὶ κἂν τὸ ἥμισυ τῶν ὑπαρχόντων δεδώκασιν εἰς τὴν χρείαν τῶν δεομένων. καὶ Παῦλος δὲ τὸν σὺν τῷ ἀνθυπάτῳ Σεργίῳ Παύλῳ τῷ λόγῳ τυφλῶν διὰ τῶν πόνων ἐπιστρέφει εἰς τὴν θεοσέβειαν, λέγων αὐτῷ· Ὦ πλήρης παντὸς δόλου καὶ πάσης ῥᾳδιουργίας, υἱὲ διαβόλου, ἐχθρὲ πάσης δικαιοσύνης, οὐ παύσῃ διαστρέφων τὰς ὀδοὺς κυρίου τὰς εὐθείας; καὶ νῦν ἔσῃ τυφλὸς, μὴ βλέπων τὸν ἤλιον ἅχρι καιροῦ. ποίου γὰρ καιροῦ, ἢ τοῦ ὅτε ἐπιπληχθεὶς καὶ βασανισθεὶς διά τὰ ἁμαρτήματα ἔμελλε μετανοῶν ἄξιος γενέσθαι ἀμφοτέρως τὸν ἥλιον ἰδεῖν· καὶ κατά σῶμα, ἵνα ἐξαγγέληται ἡ θεία δύναμις ἐπὶ τῇ ἀποκαταστάσει τῆς ὄφεως αὐτοῦ· καὶ κατὰ φυχὴν, ὅτε ἔμελλεν ὡς πιστεύων ὄνασθαι τῆς θεοσεβείας; ἀλλὰ καὶ Δημᾶς καὶ Ἑρμογένης, οὓς παρέδωκε τῷ Σατανᾶ ἵνα παιδευθῶσι μὴ βλασφημεῖν, παραπλήσιόν τι πεπόνθασι τοῖς προειρημένοις. καὶ ὁ ἔν Κορίνθῳ τὴν γυναῖκα τοῦ πατρὸς ἐσχηκὼς καὶ αὐτὸς παραδίδοται τῷ Σατανᾷ εἰς ὄλεθρον τῆς σαρκὸς, ἵνα τὸ πνεῦμα σωθῇ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ κυρίου. οὐ θαυμαστὸν οὖν εἰ καὶ τὰ περὶ τὸν Φαραὼ τὸν σκληρυνόμενον καὶ ἐπὶ τέλει τοιαύταις κολάσεσι περιβαλλόμενον ἀπὸ ἀγαθότητος οἰκονομεῖται θεοῦ. ταῦτα δὲ ἡμῖν ἐπὶ τοῦ παρόντος, ὡς ὑπέπεσεν, εἰρήσθω περὶ τοῦ· Ἐσκλήρυνε δὲ κύριος τὴν καρδίαν Φαραώ. ἐὰν δέ τις τὸ πρὸς θεὸν εὐσεβὲς τηρῶν κρείττονα καὶ μηδαμῶς ἀσεβείας ἐφαπτόμενα εὑρίσκῃ, μετὰ μαρτυριῶν τῶν ἀπὸ τῶν θείων γραφῶν, ἐκείνοις μᾶλλον χρηστέον.
Aynı konu hakkında başka bir yerde de:
- Bu bölümle ilgili olarak şu noktaya da dikkat çekiyorum: Hekimler kuduz bir hayvanın ısırdığı kişilerde, zehir içeride yayılıp insanı mahvetmesin diye onu yüzeye çekerken daha ağır durumlar ve iltihaplar doğururlar; belki Tanrı da ruhun derinliklerinde gizlenen, oraya inine çekilir gibi yerleşen kötülüğü kendi hekimliğiyle dışarı çeker, öyle ki o açığa çıksın ve daha belirgin hâle gelsin, sonra da ardından gelecek tedaviyi uygulasın. Tesniye'deki şu sözlerin de böyle olduğunu düşünüyorum: "Tanrın Rab'bin bu kırk yıl boyunca çölde seni götürdüğü bütün yolu hatırlayacaksın; seni sıkıntıya sokmak, sınamak ve emirlerini tutup tutmayacağını, yüreğinde ne olduğunu ortaya çıkarmak için. Seni sıkıntıya soktu, aç bıraktı, ne senin ne de atalarının bildiği man ile besledi; insanın yalnız ekmekle yaşamayacağını, Tanrı'nın ağzından çıkan her sözle yaşayacağını sana bildirmek için." Burada şuna dikkat et: Tanrı, her birinin yüreğinde olanlar ortaya çıksın diye sıkıntıya sokar ve sınar; bunlar zaten vardır ama derinde saklıdır, sıkıntılar yoluyla açığa çıkar. Eyüp'te Rab'bin kasırga ve bulutlar içinden Eyüp'e bildirdiği şu söz de böyledir: "Sana, adil olduğun ortaya çıksın diye değil de başka bir sebeple mi seslendiğimi sanıyorsun?" Çünkü "adil olasın diye" demedi, "ortaya çıkasın diye" dedi: Sınavlardan önce de öyleydin, ama başına gelenlerde ortaya çıkasın diye.2.27.9
Kαὶ ἐν ἄλλοιU+03F2 περὶ τοῦ αὐτοῦ· 9. Ἔτι δὲ ἐφίστημι ἐν τοῖς κατὰ τὸν τόπον μήποτε, ὥσπερ οἱ ἰατροὶ τῶν λυσσοδήκτων τὸν ἰὸν ἐπισπώμενοι εἰς τὴν ἐπιφάνειαν, ἵνα μὴ ἔνδον νεμόμενος διαφθείρῃ τὸν ἄνθρωπον, χαλεπωτέρας ἐμποιοῦσι διαθέσεις καὶ φλεγμονάς· οὕτως ὁ θεὸς τὴν ἐγκρυπτομένην καὶ ἐμφωλεύουσαν τοῖς βάθεσι τῆς φυχῆς κακίαν, διὰ τῆς αὐτοῦ ἰατρικῆς ἐπισπᾶται ἐπὶ τὰ ἔξω, ὥστε φανερὰν αὐτὴν καὶ ἐναργεστέραν γενέσθαι, ἵνα μετὰ τοῦτο τὴν ἑξῆς ἐπαγάγῃ θεραπείαν. τοιαῦτα δὲ ἡγοῦμαι καὶ τὰ ἐν Δευτερονομίῳ ῥητὰ, τοῦτον ἔχοντα τὸν τρόπον· Καὶ μνησθήσῃ πᾶσαν τὴν ὁδὸν ἢν διήγαγέν σε κύριος ὁ θεός σου τοῦτο τεσσαρακοστὸν ἔτος ἐν τῇ ἐρήμῳ, ὅπως κακώσῃ σε καὶ πειράσῃ σε, καὶ διαγνωσθῇ τὰ ἐν τῇ καρδίᾳ σου, εἰ φυλάξῃ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ ἢ οὔ. καὶ ἐκάκωσέν σε καὶ ἐλιμαγχόνησέν σε, καὶ ἐψώμισέν σε τὸ μάννα ὂ οὐκ ᾔδεις σὺ καὶ οὐκ ᾔδεισαν οἱ πατέρες σου· ἵνα ἀναγγείλῃ σοι ὅτι οὐκ ἐπʼ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος, ἀλλʼ ἐπὶ παντὶ ῥήματι ἐκπορευομένῳ διὰ στόματος θεοῦ ζήσεται ὁ ἄνθρωπος. τήρει δὲ ἐν τούτοις ὅτι κακοῖ ὁ θεὸς καὶ ἐκπειράζει, ἵνα διαγνωσθῇ τά ἐν τῇ ἑκάστου καρδίᾳ, ὡς ὄντα μὲν ἐναποκείμενα δὲ τῷ βάθει καὶ εἰς φανερόν διὰ τῶν κακώσεων ἐρχόμενα. τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ ἐν τῷ Ἰὼβ ὑπὸ τοῦ κυρίου διὰ λαίλαπος καὶ νεφῶν ἀπαγγελλόμενον πρὸς τὸν Ἰὼβ οὕτως· Οἴει δέ με ἄλλως σοι κχρηματικέναι ἢ ἵνα ἀναφανῇς δίκαιος; οὔτε γὰρ εἶπε· ἵνα γένῃ δίκαιος· ἀλλʼ· ἵνα ἀναφανῇς· τοιοῦτος ὢν μὲν καὶ πρό τῶν πειρασμῶν, ἀναφανῇς δὲ ἐν τοῖς συμβεβηκόσιν.
Yine aynı Mısır'dan Çıkış Notları'nın başka bir yerinde:
- Bizim çevremizden biri, sorulan meseleyi gündelik konuşma âdetinden hareketle açıklarken şöyle diyordu: İyi efendiler, günah işleyen kölelerine karşı sabırlı davrandıklarında çoğu kez "Seni ben mahvettim", "Seni ben kötü yaptım" demeye alışkındır; bununla, kendi iyiliklerinin ve sabırlarının kölenin daha da kötüleşmesine bahane olmuş göründüğünü duygulu bir dille belirtirler. Böyle bir söz söylendiğinde iftiracı biri, efendinin köleyi kötü yaptığını itiraf ettiğini söyleyebilir. Aynı şekilde, Tanrı'nın iyiliğinden doğup Firavun'un katılığına bahane olan şeyler yüzünden onun Firavun'un yüreğini katılaştırdığı yazılmıştır. Bu kişi anladığı şeyi havarinin sözleriyle de destekleyecektir: "Yoksa Tanrı'nın iyiliğinin, hoşgörüsünün ve sabrının zenginliğini hor mu görüyorsun? Tanrı'nın iyiliğinin seni tövbeye yönelttiğini bilmiyor musun? Ama katılığın ve tövbe etmeyen yüreğin yüzünden, Tanrı'nın gazabının, kendini açığa vuruşunun ve adil yargısının gününe kendine gazap biriktiriyorsun; O herkese yaptıklarına göre karşılık verecektir." Aynı havari aynı Romalılara Mektup'ta şöyle der: "Tanrı gazabını göstermek ve gücünü tanıtmak istediği hâlde, yıkım için hazırlanmış gazap kaplarına büyük sabırla katlandıysa..." Sanki Tanrı'nın sabrı gazap kaplarını taşımış, adeta onları doğurmuştur. Çünkü Tanrı'nın günah işleyenleri cezalandırmayıp onlara merhamet ederek sabır göstermesi yüzünden kötülük taşıp çoğaldıysa, Tanrı bir bakıma kendi sabrıyla gazap kaplarını taşımış, deyim yerindeyse onları kendisi gazap kapları yapmış ve bu anlamda onların yüreğini kendisi katılaştırmış olur. Bu kadar çok işaret ve harika gerçekleştiği hâlde Firavun ikna olmuyor, bu kadar büyük şeylerden sonra hâlâ direniyorsa, daha katı ve daha imansız olduğu nasıl ortaya çıkmasın? Katılık ve imansızlık da böylece harika kudretlerden doğmuş gibi görünür. İncil'deki şu söz de buna benzer: "Ben bu dünyaya yargı için geldim." Çünkü Kurtarıcı yargı için gelmeyi amaçlamadı; ama gelişinin sonucunda, harikalardan sonra ona inanmayanların yargısı için gelmiş olması da ortaya çıktı. Üstelik birçoklarının düşüşü için de geldi; ama geldiğinde, düşüşleri için geldiği kişileri düşürmeyi amaçlamamıştı.2.27.10
Kαὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ τόπῳ ἐν ταῖc αὐταῖc εἰc τὴν Ἔξοδον cημειώcεcιν· 10. Ἔλεγε δέ τις τῶν καθʼ ἡμᾶς, ἀπὸ τῆς συνηθείας τὸ ζητούμενον παραμυθούμενος, ὅτι πολλάκις οἱ χρηστοὶ κύριοι μακροθυμοῦντες ἐπὶ τοὺς ἁμαρτάνοντας τῶν οἰκετῶν λέγειν εἰώθασι τό· Ἐγώ σε ἀπώλεσα· καί· Ἐγώ σε πονηρὸν ἐποίησα· μετὰ ἤθους ἐμφαίνοντες ὅτι ἡ χρηστότης αὐτῶν καὶ ἡ μακροθυμία πρόφασις δοκεῖ γεγονέναι τῆς ἐπὶ πλεῖον πονηρίας. ὥσπερ οὖν τούτων λεγομένων συκοφαντῶν τις δύναται λέγειν, ὅτι ὡμολόγησεν ὁ δεσπότης πονηρὸν πεποιηκέναι τὸν οἰκέτην· οὕτω τὰ ὑπὸ τῆς ἀγαθότητος τοῦ θεοῦ πρόφασις γενόμενα τῆς σκληρότητος τοῦ Φαραὼ ἐσκληρυκέναι ἀναγέγραπται τὴν καρδίαν Φαραώ. παραμυθήσεται δὲ οὗτος ἐξ ἀποστολικῶν ῥητῶν ὃ νενόηκεν εἰπεῖν· Ἢ τοῦ πλούτου τῆς χρηστότητος αὐτοῦ καὶ τῆς ἀνοχῆς καὶ τῆς μακροθυμίας καταφρονεῖς, ἀγνοῶν ὅτι τὸ χρηστὸν τοῦ θεοῦ εἰς μετάνοιάν σε ἄγει; κατὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου καὶ ἀμετανόητον καρδίαν θησαυρίζεις σεαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς καὶ ἀποκαλύψεως καὶ δικαιοκρισίας τοῦ θεοῦ, ος ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. ὁ αὐτὸς γοῦν ἀπόστολος ἐν τῇ αὐτῇ ἐπιστολῇ τῇ πρὸς Ῥωμαίους φησίν· Εἰ δὲ θέλων ὁ θεὸς ἐνδείξασθαι τὴν ὀργὴν καὶ γνωρίσαι τὸ δυνατὸν αὐτοῦ ἤνεγκεν ἐν πολλῇ μακροθυμίᾳ σκεύη ὀργῆς κατηρτισμένα εἰς ἀπώλειαν· ὡς τῆς μακροθυμίας τοῦ θεοῦ ἐνηνοχυίας τὰ σκεύη τῆς ὀργῆς καὶ οἱονεὶ γεγεννηκυίας. εἰ γὰρ παρὰ τὸ μακροθυμεῖν αὐτὸν οὐ κολάζοντα τοὺς ἁμαρτάνοντας ἀλλʼ ἐλεοῦντα ἐπλεόνασε τῇ χύσει τῆς κακία αὐτός πως ἤνεγκε τῇ ἑαυτοῦ μακροθυμίᾳ τὰ σκεύη τῆς ὀργῆς, καὶ, ἵνʼ οὕτως εἴπω, αὐτὸς αὐτὰ πεποίηκε σκεύη ὀργῆς, καὶ κατὰ τοῦτο αὐτὸς ἐσκλήρυνε τὴν καρδίαν αὐτῶν. ὅτε γὰρ σημείων τοσούτων καὶ τεράτων γινομένων οὐ πείθεται ὁ Φαραὼ, ἀλλὰ μετὰ τηλικαῦτα ἀνθίσταται, πῶς οὐ σκληρότερος καὶ ἀπιστότερος ὢν ἐλέγχεται, τῆς σκληρότητος καὶ τῆς ἀπιστίας δοκούσης ἐκ τῶν τεραστίων δυνάμεων γεγονέναι; ὅμοιον δὲ καὶ τὸ ἐν τῷ εὐαγγελίῳ· Εἰς κρίμα ἐγὼ εἰς τὸν κόσμον τοῦτον ἦλθον· οὐ γὰρ προέθετο ὁ σωτὴρ εἰς κρίμα ἐλθεῖν, ἀλλʼ ἠκολούθησε τῷ ἐληλυθέναι αὐτὸν τὸ εἰς κρίμα αὐτὸν ἐληλυθέναι τῶν μετὰ τὰ τεράστια οὐ πεπιστευκότων αὐτῷ· ἀλλὰ καὶ εἰς πτῶσιν πολλῶν παρεγένετο· οὐ προθέμενος ὅτε παρεγίνετο ποιῆσαι πεσεῖν τούτους, ὧν εἰς πτῶσιν ἐλήλυθεν.
Ve başka şeylerden sonra:
- Böylece gerçekleşen harikalar, onları kabul edip inananlar için —halkla birlikte çıkan karışık Mısırlılar için olduğu gibi— merhametti; boyun eğmeyenlerin ise yüreklerine katılık getirir. Söylenenlere ek olarak İncil'den de, Kurtarıcı'nın bile bazıları için kötülüklerin sebebi olmuş göründüğüne dair benzer sözler aktarılabilir: "Vay hâline Korazin! Vay hâline Beytsayda! Çünkü sizde yapılan mucizeler Sur'da ve Sayda'da yapılmış olsaydı, oranın halkı çoktan çul kuşanıp küllere oturarak tövbe ederdi. Ama size şunu söyleyeyim, Sur'un ve Sayda'nın hâli sizinkinden daha dayanılır olacak." Ve "Sen de Kefarnahum" der, devamı da gelir. Kurtarıcı Korazin'dekilerin, Beytsayda'dakilerin ve Kefarnahum'dakilerin imansızlığını ve yargı günü Sodom ülkesinin hâlinin onlarınkinden daha dayanılır olacağını önceden bildiğine göre, bunlar yüzünden yargı günü Surlularla Saydalıların hâlinin onlarınkinden daha dayanılır olacağını gördüğü hâlde neden Korazin'de ve Beytsayda'da harikalar gerçekleştirdi?2.27.11
Kαὶ μεοʼ ἔτερα· 11. Οὕτως τὰ τεράστια γινόμενα τοῖς μὲν δεχομένοις καὶ πιστεύουσιν, ὥσπερ τοῖς ἐπιμίκτοις Αἰγυπτίοις τοῖς συνεληλυθόσι τῷ λαῷ, ἔλεος ἦν· τοῖς δὲ ἀπειθοῦσι σκληρότητα ταῖς καρδίαις αὐτῶν ἐπιφέρει. καὶ ἐκ τοῦ εὐαγγελίου δὲ ἔτι παρὰ τὰ εἰρημένα ἔστι τὰ ὅμοια παραθέσθαι, περὶ τοῦ καὶ τὸν σωτῆρα κακῶν σἴτιον δοκεῖν γεγονέναι τισίν· Οὐαί σοι, Χοραζίν· οὐαί σοι, Βηθσαϊδά· ὅτι εἰ ἐν Τύρῳ καὶ Σιδῶνι ἐγένετο τὰ σημεῖα τὰ γενόμενα ἐν ὑμῖν, πάλαι ἂν ἐν σάκκῳ καὶ σποδῷ καθήμενοι μετενόησαν. πλὴν λέγω ὑμῖν, Τύρῳ καὶ Σιδῶνι ἀνεκτότερον ἔσται ἢ ὑμῖν. καὶ σὺ, φησὶν, Καπερναούμ· καὶ τὰ ἐξῆς. προγνώστης γὰρ ὢν ὁ σωτὴρ τῆς ἀπιστίας τῶν ἐν Χοραζὶν καὶ τῶν ἐν Βηθσαϊδὰ καὶ τῶν ἐν Καπερναοὺμ, καὶ ὅτι ἀνεκτότερον γίνεται γῇ Σοδόμων ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως ἢ ἐκείνοις, διὰ τί τὰ τεράστια ἐπετέλει ἐν Χοραζὶν καὶ ἐν Βηθσαϊδὰ, ὀρῶν ὅτι διὰ ταῦτα ἀνεκτότερον γίνεται ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως Τυρίοις καὶ Σιδωνίοις ἢ τούτοις;
Ve başka şeylerden sonra:
- "Firavun'a de ki: Rab şöyle diyor: İsrail benim ilk doğan oğlumdur. Sana, bana tapınsın diye halkımı salıver dedim; onu salıvermek istemiyorsan, bak, ben senin ilk doğan oğlunu öldüreceğim." Bunların adil Tanrı'ya ait olduğunu söyleyen ve Firavun'un yüreğinin lafzın ilk göze çarpan anlamına göre katılaştırıldığını düşünenlere şunu söylemek gerekir: Kralın yüreğini, Tanrı'nın halkını salıvermesin diye katılaştıran ve salıvermezse ilk doğan oğlunu öldürmekle tehdit eden nasıl adil olur? Sıkıştırılınca onun kötü olduğunu kabul edeceklerdir. Sonra başka yerlerden yine çürütülecek ve kendilerine göre yaratıcının adaletini koruyamayan ilk anlama kul olmamaya zorlanacaklardır. Bunları zorla da olsa bir kez incelemeye mecbur kalırlarsa, artık yaratıcıyı suçlamayıp onun iyi olduğunu söylemeye yükseleceklerdir. Öyleyse "Rab Firavun'un yüreğini katılaştırdı" sözünü anladıklarını sananlara sormak gerekir: Bunların Tanrı tarafından, ilhama gelmiş Musa aracılığıyla doğru olarak mı yoksa yalan olarak mı söylendiğine inanıyorlar? Yalansa, onlara göre Tanrı artık ne adildir ne doğru sözlüdür, bu bakımdan Tanrı bile değildir. Doğruysa, şunu düşünsünler: "Onu salıvermek istemiyorsan" derken ve başka bir yerde "Ne zamana kadar önümde eğilmek istemeyeceksin?" derken onu hür iradesi olan biri olarak suçlamıyor mu? Çünkü "Ne zamana kadar önümde eğilmek istemeyeceksin?" sözü Firavun'a, eğilmemesinin yapamamaktan değil istememekten ileri geldiğini göstererek onu utandırmak için söylenir. Daha önce Musa'nın Firavun'a söylediği "Yeryüzünün Rab'be ait olduğunu bilesin diye; senin de hizmetkârlarının da Rab'den hiç korkmadığınızı biliyorum" sözü de onların korkacaklarını gösterir. Bu da hem Tanrı'nın iyiliği hem de yok olmaya mahkûm bir tabiatın bulunmadığı konusunda farklı görüşte olanlara karşı söylenmeye uygundur.
**Yine Neşideler Neşidesi Şerhi'nin ikinci cildinden.**
Kαὶ μεθ᾿ ἕτερα· 12. Σὺ δὲ ἐρεῖς τῷ Φαραώ· τάδε λέγει κύριος· υἱός πρωτότοκός μου Ἰσραήλ· εἶπα δέ σοι· ἐξαπόστειλον τὸν λαόν μου ἵνα μοι λατρεύσῃ· εἰ δὲ μὴ βούλει ἐξαποστεῖλαι αὐτὸν, ὅρα οὖν, ἐγὼ ἀποκτενῶ τὸν υἱόν σου τὸν πρωτότοκον. λεκτέον οὖν τοῖς φάσκουσι δικαίου ταῦτα εἶναι θεοῦ, καὶ ὑπολαμβάνουσι κατὰ τὸ πρόχειρον τῆς λέξεως ἐσκληρύνθαι τὴν καρδίαν Φαραώ· πῶς δίκαιος ὁ σκληρύνας τε τὴν καρδίαν τοῦ βασιλέως ἵνα μὴ ἐξαποστείλῃ τὸν λαὸν αὐτοῦ, καὶ ἀπειλῶν εἰ μὴ ἀπολύσει ἀποκτεῖναι τὸν πρωτότοκον αὐτοῦ υἱόν; θλιβόμενοι γὰρ πονηρὸν αὐτὸν ὁμολογήσουσιν. εἶτα πάλιν ἀπὸ ἑτέρων ἀνατραπήσονται καὶ συναχθήσονται εἰς τὸ μὴ τῇ προχείρῳ λέξει δουλεύειν, οὐ δυναμένῃ κατʼ αὐτοὺς σῶσαι τὸ δίκαιον τοῦ δημιουργοῦ. ἅπαξ δὲ ἐὰν συναναγκασθῶσι βεβιασμένως ταῦτα ἐξετάζειν, ἀναβήσουται ἐπὶ τὸ μηκέτι κατηγορεῖν τοῦ δημιουργοῦ ἀλλὰ φάσκειν αὐτὸν εἶναι ἀγαθόν. πευστέον οὖν τῶν οἰομένων νενοηκέναι τό· Ἐσκλήρυνε κύριος τὴν καρδίαν Φαραώ· πότερον ἀληθῶς ταῦτα λέγεσθαι πιστεύουσιν ὑπὸ τοῦ θεοῦ διὰ Μωσέως ἐνθονσιῶντος ἢ ψευδῶς. εἰ μὲν γὰρ ψευδῶς, οὔτε δίκαιος ἔτι κατʼ αὐτοὺς ὁ θεὸς οὔτε ἀληθὴς, καὶ ὅσον ἐπὶ τούτοις οὐδὲ θεός· εἰ δʼ ἀληθῶς, κατανοείτωσαν εἰ μὴ ὡς αὐτεξούσιον αἰτιᾶται λέγων· Εἰ δὲ μὴ βούλει ἐξαποστεῖλαι αὐτόν· καὶ ἀλλαχοῦ· Ἕως τίνος οὐ βούλει ἐντραπῆναί με; τὸ γάρ· Ἕως τίνος οὐ βούλει ἐντραπῆναί με; δυσωπητικῶς λέγεται πρὸς τὸν Φαραὼ, ὡς οὐκ ἐντρεπόμενον οὐ παρὰ τὸ μὴ δύνασθαι ἀλλὰ παρὰ τὸ μὴ βούλεσθαι. καὶ τὸ λεγόμενον δὲ ἀνωτέρω παρὰ Μωσέως πρὸς Φαραώ· Ἵνα γνῷς ὅτι τοῦ κυρίου ἡ γῆ· καὶ σὺ καὶ οἱ θεράποντές σου ἐπίσταμαι ὅτι οὐδέποτε πεφόβησθε τὸν κύριον· δηλοῖ ὅτι φοβηθήσονται· ὅπερ ἁρμόζει πρὸς τοὺς ἑτεροδόξους περί τε ἀγαθότητος θεοῦ καὶ τοῦ μὴ εἶναι ἀπολλυμένην φύσιν. καὶ πάλιν ἐκ τοῦ δευτέρου τόμου των εἰc τὸ ᾀU+03F2μα.
- Bu bölüm için şunlara da dikkat et: Güneş beyaz ve parlak olduğu hâlde karartmanın sebebi gibi görünür; ama açıkladığımız gibi bu, kendisinden değil, kararan şeyden ileri gelir. Belki Rab'bin Firavun'un yüreğini katılaştırması da böyledir; bunun sebebi, İbranilerin hayatını ağır işlerle, çamurla, kerpiçle ve bütün işlerle —dağlarda ve tepelerde değil, ovalardaki işlerle— acılar içinde bırakan Firavun'un kendisindedir. Çünkü kendi kötülüğü yüzünden maddeye gömülmüş, her bakımdan beden uyarınca yaşayan biri olarak çamuru sevdiği için İbranileri de çamur işçisi yapmak ister; hükmeden yanı çamurdan arınmış değildir. Çamur güneşte nasıl katılaşırsa, bu hükmeden yan da İsrail'i gözeten Tanrı'nın ışınlarıyla öyle katılaştı. Bu bölümdeki şeylerin böyle olduğu ve Tanrı'nın hizmetkârı Musa'nın yalnız çıplak bir tarih kaydetmeyi amaçlamadığı, şunu fark eden için açık olacaktır: İsrailoğulları inlediklerinde ne kerpiçten ne çamurdan ne de samandan inlediler, işlerden inlediler; çığlıkları da Tanrı'ya çamurdan değil, yine işlerden yükseldi. Bu yüzden Tanrı onların iniltilerini işitti; ona işlerden değil de çamurdan ve dünyevi işlerden dolayı haykıranların iniltisini işitmez.2.27.13
- Πρόσχες δὲ καὶ τούτοις εἰς τὸν τόπον, ὅτι ὁ ἥλιος λευκὸς καὶ λαμπρὸς ὢν δοκεῖ τὴυ αἰτίαν ἔχειν τοῦ μελανοῦν, οὐ παρʼ ἑαυτὸν, ἀλλὰ παρὰ τὸν ὡς ἀποδεδώκαμεν μελανούμενον. οὕτω δὲ μήποτε καὶ σκληρύνει κύριος τὴν καρδίαν Φαραὼ, τῆς αἰτίας τούτου οὔσης περὶ αὐτὸν κατοδυνῶντα τὴν τῶν Ἑβραίων ζωὴν ἐν τοῖς ἔργοις τοῖς σκληροῖς, τῷ πηλᾷ καὶ τῇ πλινθείᾳ, καὶ πᾶσι τοῖς ἔργοις, οὐχὶ τοῖς ἐν ὄρεσι καὶ βουνοῖς, ἀλλὰ τοῖς ἐν τοῖς πεδίοις. ὑλικὸς γάρ τις ἀπὸ τῆς ἑαυτοῦ κακίας γεγενημένος, καὶ κατὰ σάρκα κατὰ πάντα ζῶν, πηλῷ φίλος τυγχάνων βούλεται καὶ τοὺς Ἑβραίους πηλοποιεῖν, τὸ ἡγεμονικὸν ἔχων οὐ καθαρὸν πηλοῦ· ὅπερ, ὡς πηλός ὑπὸ ἡλίου σκληρύνεται, οὕτως ὑπὸ τῶν αὐγῶν τοῦ θεοῦ ἐπισκοπουσῶν τὸν Ἰσραὴλ ἐσκληρύνθη. ὅτι δὲ τοιαῦτά ἐστιν ἐν τοῖς κατὰ τὸν τόπον, καὶ οὐχ ἱστορίαν ψιλὴν πρόκειται ἀναγράφειν τῷ θεράποντι, δῆλον ἔσται τῷ συνορῶντι ὅτι, ἡνίκα κατεστέναξαν οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ, οὔτε ἀπὸ τῆς πλινθείας οὔτε ἀπὸ τοῦ πηλοῦ οὔτε ἀπὸ τῶν ἀχύρων κατεστέναξαν, ἀλλʼ ἀπὸ τῶν ἔργων· καὶ ἀνέβη αὐτῶν ἡ βοὴ πρὸς θεὸν οὐκ ἀπὸ πηλοῦ, ἀλλὰ πάλιν ἀπὸ τῶν ἔργων. διὸ καὶ εἰσήκουσεν ὁ θεὸς τῶν στεναγμῶν αὐτῶν· οὐκ εἰσακούων στεναγμοῦ τῶν οὐκ ἀπὸ ἔργων βοώντων πρός αὐτὸν, ἀλλʼ ἀπὸ πηλοῦ καὶ τῶν γηΐνων πράξεων.