İçeriğe geç
Ksenophon

Ksenophon

Lakedaimonların Politeiası

Λακεδαιμονίων Πολιτεία

1.11. Bölüm

Bir gün, Sparta'nın en az nüfuslu şehirlerden biri olduğu hâlde Hellas'ın en güçlü ve en ünlü şehri olarak ortaya çıktığını düşünüp bunun nasıl olduğuna şaşmıştım. Ama Spartalıların uğraşlarını kavrayınca artık şaşmaz oldum.

1.1

ἀλλʼ ἐγὼ ἐννοήσας ποτὲ ὡς ἡ Σπάρτη τῶν ὀλιγανθρωποτάτων πόλεων οὖσα δυνατωτάτη τε καὶ ὀνομαστοτάτη ἐν τῇ Ἑλλάδι ἐφάνη, ἐθαύμασα ὅτῳ ποτὲ τρόπῳ τοῦτʼ ἐγένετο· ἐπεὶ μέντοι κατενόησα τὰ ἐπιτηδεύματα τῶν Σπαρτιατῶν, οὐκέτι ἐθαύμαζον.

1.2Onlara, uydukları için mesut oldukları kanunları koyan Lykurgos'a ise hem hayranım hem de onu son derece bilge sayıyorum. Çünkü o, öteki şehirleri taklit etmeden, hatta çoğunun tersine kararlar vererek vatanını saadette hepsinin önüne geçirdi.

1.2

Λυκοῦργον μέντοι τὸν θέντα αὐτοῖς τοὺς νόμους, οἷς πειθόμενοι ηὐδαιμόνησαν, τοῦτον καὶ θαυμάζω καὶ εἰς τὰ ἔσχατα [μάλα] σοφὸν ἡγοῦμαι. ἐκεῖνος γὰρ οὐ μιμησάμενος τὰς ἄλλας πόλεις, ἀλλὰ καὶ ἐναντία γνοὺς ταῖς πλείσταις, προέχουσαν εὐδαιμονίᾳ τὴν πατρίδα ἐπέδειξεν.

1.3Mesela, en baştan başlamak için, çocuk yapma işini ele alalım. Ötekiler, ileride doğuracak ve iyi yetiştirildiği düşünülen kızları elden geldiğince ölçülü ekmekle ve mümkün olduğunca az katıkla beslerler; şaraptan ise ya büsbütün uzak tutar ya da sulandırılmışını içirirler. Zanaat sahiplerinin çoğu nasıl oturarak çalışıyorsa, öteki Yunanlar da kızların kıpırdamadan oturup yün işlemesini uygun görürler. Böyle beslenen kızların büyük bir şey doğurması nasıl beklenebilir?

1.3

αὐτίκα γὰρ περὶ τεκνοποιίας, ἵνα ἐξ ἀρχῆς ἄρξωμαι, οἱ μὲν ἄλλοι τὰς μελλούσας τίκτειν καὶ καλῶς δοκούσας κόρας παιδεύεσθαι καὶ σίτῳ ᾗ ἁνυστὸν μετριωτάτῳ τρέφουσι καὶ ὄψῳ ᾗ δυνατὸν μικροτάτῳ· οἴνου γε μὴν ἢ πάμπαν ἀπεχομένας ἢ ὑδαρεῖ χρωμένας διάγουσιν. ὥσπερ δὲ οἱ πολλοὶ τῶν τὰς τέχνας ἐχόντων ἑδραῖοί εἰσιν, οὕτω καὶ τὰς κόρας οἱ ἄλλοι Ἕλληνες ἠρεμιζούσας ἐριουργεῖν ἀξιοῦσι. τὰς μὲν οὖν οὕτω τρεφομένας πῶς χρὴ προσδοκῆσαι μεγαλεῖον ἄν τι γεννῆσαι;

1.4Lykurgos ise giysi sağlamak için kadın kölelerin yeteceğini düşündü. Hür kadınlar için en önemli işin çocuk doğurmak olduğuna inandığından, önce dişi cinsin de erkek cinsten hiç geri kalmadan bedenini çalıştırmasını buyurdu; sonra erkekler için olduğu gibi kadınlar için de aralarında koşu ve güç yarışmaları düzenledi. Çünkü ana baba ikisi de güçlü olursa çocukların da daha gürbüz olacağını düşünüyordu.

1.4

ὁ δὲ Λυκοῦργος ἐσθῆτας μὲν καὶ δούλας παρέχειν ἱκανὰς ἡγήσατο εἶναι, ταῖς δʼ ἐλευθέραις μέγιστον νομίσας εἶναι τὴν τεκνοποιίαν πρῶτον μὲν σωμασκεῖν ἔταξεν οὐδὲν ἧττον τὸ θῆλυ τοῦ ἄρρενος φύλου· ἔπειτα δὲ δρόμου καὶ ἰσχύος, ὥσπερ καὶ τοῖς ἀνδράσιν, οὕτω καὶ ταῖς θηλείαις ἀγῶνας πρὸς ἀλλήλας ἐποίησε, νομίζων ἐξ ἀμφοτέρων ἰσχυρῶν καὶ τὰ ἔκγονα ἐρρωμενέστερα γίγνεσθαι.

1.5Kadın kocasının yanına gittikten sonrası için de, ötekilerin evliliğin ilk zamanlarında karılarıyla ölçüsüzce birlikte olduklarını gördüğünden bunun da tersine karar verdi: erkeğin karısının yanına girerken de çıkarken de görülmekten utanmasını kural koydu. Böyle birlikte olan karı koca ister istemez birbirini daha çok özler; bu şekilde bir çocuk olursa o da, birbirlerine doymuş olsalar doğacak olandan daha gürbüz olur.

1.5

ἐπεί γε μὴν γυνὴ πρὸς ἄνδρα ἔλθοι, ὁρῶν τοὺς ἄλλους τὸν πρῶτον τοῦ χρόνου ἀμέτρως ταῖς γυναιξὶ συνόντας, καὶ τούτου τἀναντία ἔγνω· ἔθηκε γὰρ αἰδεῖσθαι μὲν εἰσιόντα ὀφθῆναι, αἰδεῖσθαι δʼ ἐξιόντα. οὕτω δὲ συνόντων ποθεινοτέρως μὲν ἀνάγκη σφῶν αὐτῶν ἔχειν, ἐρρωμενέστερα δὲ γίγνεσθαι, εἴ τι βλάστοι οὕτω, μᾶλλον ἢ εἰ διάκοροι ἀλλήλων εἶεν.

1.6Bunun yanında herkesin istediği zaman evlenmesine son verdi; evliliklerin bedenin en dinç çağında yapılmasını buyurdu, çünkü bunun da iyi bir soy için faydalı olduğunu düşünüyordu.

1.6

πρὸς δὲ τούτοις καὶ ἀποπαύσας τοῦ ὁπότε βούλοιντο ἕκαστοι γυναῖκα ἄγεσθαι, ἔταξεν ἐν ἀκμαῖς τῶν σωμάτων τοὺς γάμους ποιεῖσθαι, καὶ τοῦτο συμφέρον τῇ εὐγονίᾳ νομίζων.

1.7Bununla birlikte yaşlı bir adamın genç bir karısı olursa, bu yaştakilerin karılarını sıkı sıkıya kolladığını gördüğü için bunun da tersini uygun buldu: yaşlı adama, bedenine ve psykhēsine hayran olduğu bir adamı evine getirip ondan çocuk edinme imkânı tanıdı.

1.7

εἴ γε μέντοι συμβαίη γεραιῷ νέαν ἔχειν, ὁρῶν τοὺς τηλικούτους φυλάττοντας μάλιστα τὰς γυναῖκας, τἀναντία καὶ τούτου ἐνόμισε· τῷ γὰρ πρεσβύτῃ ἐποίησεν, ὁποίου ἀνδρὸς σῶμά τε καὶ ψυχὴν ἀγασθείη, τοῦτον ἐπαγαγομένῳ τεκνοποιήσασθαι.

1.8Öte yandan biri evlenmek istemiyor ama kayda değer çocuklar arzuluyorsa, buna da kanuni bir yol açtı: iyi çocuklar doğuracak ve soylu gördüğü bir kadından, kocasını razı ederek çocuk edinebilecekti.

1.8

εἰ δέ τις αὖ γυναικὶ μὲν συνοικεῖν μὴ βούλοιτο, τέκνων δὲ ἀξιολόγων ἐπιθυμοίη, καὶ τοῦτο νόμιμον ἐποίησεν, ἥντινα [ἂν] εὔτεκνον καὶ γενναίαν ὁρῴη, πείσαντα τὸν ἔχοντα ἐκ ταύτης τεκνοποιεῖσθαι.

1.9Buna benzer pek çok şeye izin verdi. Çünkü kadınlar iki evi birden ellerinde tutmak, erkekler de çocuklarına soyun ve gücün ortağı olan ama mala ortak çıkmayan kardeşler kazandırmak isterler.

1.9

καὶ πολλὰ μὲν τοιαῦτα συνεχώρει. αἵ τε γὰρ γυναῖκες διττοὺς οἴκους βούλονται κατέχειν, οἵ τε ἄνδρες ἀδελφοὺς τοῖς παισὶ προσλαμβάνειν, οἳ τοῦ μὲν γένους καὶ τῆς δυνάμεως κοινωνοῦσι, τῶν δὲ χρημάτων οὐκ ἀντιποιοῦνται.

1.10Çocuk yapma konusunda böyle ötekilerin tersine kararlar vererek Sparta'ya boyca ve güçce üstün adamlar kazandırıp kazandırmadığına isteyen kendisi baksın.

1.10

περὶ μὲν δὴ τεκνοποιίας οὕτω τἀναντία γνοὺς τοῖς ἄλλοις εἴ τι διαφέροντας καὶ κατὰ μέγεθος καὶ κατʼ ἰσχὺν ἄνδρας τῇ Σπάρτῃ ἀπετέλεσεν, ὁ βουλόμενος ἐπισκοπείτω.

2.12. Bölüm

Doğumu anlattıktan sonra iki tarafın terbiyesini de açıklamak istiyorum. Öteki Yunanlardan oğullarını en güzel şekilde yetiştirdiklerini söyleyenler, çocuklar söyleneni anlar anlamaz hemen başlarına hizmetkârlardan lalalar dikerler, hemen de okuma yazma, musiki ve güreş okulunda öğretilenleri öğrensinler diye öğretmenlere gönderirler. Bunun yanında çocukların ayaklarını ayakkabıyla yumuşatır, bedenlerini giysi değiştire değiştire nazlı yaparlar; yemeğin ölçüsünü de midelerine bırakırlar.

2.1

ἐγὼ μέντοι, ἐπεὶ καὶ περὶ γενέσεως ἐξήγημαι, βούλομαι καὶ τὴν παιδείαν ἑκατέρων σαφηνίσαι. τῶν μὲν τοίνυν ἄλλων Ἑλλήνων οἱ φάσκοντες κάλλιστα τοὺς υἱεῖς παιδεύειν, ἐπειδὰν τάχιστα αὐτοῖς οἱ παῖδες τὰ λεγόμενα ξυνιῶσιν, εὐθὺς μὲν ἐπʼ αὐτοῖς παιδαγωγοὺς θεράποντας ἐφιστᾶσιν, εὐθὺς δὲ πέμπουσιν εἰς διδασκάλων μαθησομένους καὶ γράμματα καὶ μουσικὴν καὶ τὰ ἐν παλαίστρᾳ. πρὸς δὲ τούτοις τῶν παίδων πόδας μὲν ὑποδήμασιν ἁπαλύνουσι, σώματα δὲ ἱματίων μεταβολαῖς διαθρύπτουσι· σίτου γε μὴν αὐτοῖς γαστέρα μέτρον νομίζουσιν.

2.2Lykurgos ise herkesin çocuğunun başına ayrı ayrı köle lalalar dikmesi yerine, onların başına, en yüksek makamlara atananların arasından bir adam koydu; buna çocuk nazırı denir. Ona çocukları toplama, onları gözetip biri gevşeklik ederse sıkı cezalandırma yetkisi verdi. Gerektiğinde ceza versinler diye yanına gençlerden kırbaç taşıyan adamlar da verdi. Böylece orada büyük bir hayâ ile büyük bir söz dinleme bir arada bulunur.

2.2

ὁ δὲ Λυκοῦργος, ἀντὶ μὲν τοῦ ἰδίᾳ ἕκαστον παιδαγωγοὺς δούλους ἐφιστάναι, ἄνδρα ἐπέστησε κρατεῖν αὐτῶν ἐξ ὧνπερ αἱ μέγισται ἀρχαὶ καθίστανται, ὃς δὴ καὶ παιδονόμος καλεῖται, τοῦτον δὲ κύριον ἐποίησε καὶ ἁθροίζειν τοὺς παῖδας καὶ ἐπισκοποῦντα, εἴ τις ῥᾳδιουργοίη, ἰσχυρῶς κολάζειν. ἔδωκε δʼ αὐτῷ καὶ τῶν ἡβώντων μαστιγοφόρους, ὅπως τιμωροῖεν ὁπότε δέοι, ὥστε πολλὴν μὲν αἰδῶ, πολλὴν δὲ πειθὼ ἐκεῖ συμπαρεῖναι.

2.3Ayakları ayakkabıyla yumuşatmak yerine yalınayak yürüyerek sertleştirmelerini buyurdu. Buna alışırlarsa yokuşları çok daha kolay çıkacaklarını, inişleri daha güvenle ineceklerini, [ayaklarını alıştırmış yalınayak birinin ayakkabılı birinden] daha çabuk sıçrayıp zıplayacağını ve koşacağını düşünüyordu.

2.3

ἀντί γε μὴν τοῦ ἁπαλύνειν τοὺς πόδας ὑποδήμασιν ἔταξεν ἀνυποδησίᾳ κρατύνειν, νομίζων, εἰ τοῦτʼ ἀσκήσειαν, πολὺ μὲν ῥᾷον ἂν ὀρθιάδε ἐκβαίνειν, ἀσφαλέστερον δὲ πρανῆ καταβαίνειν, καὶ πηδῆσαι δὲ καὶ ἀναθορεῖν καὶ δραμεῖν θᾶττον [ἀνυπόδητον, εἰ ἠσκηκὼς εἴη τοὺς πόδας, ἢ ὑποδεδεμένον].

2.4Giysilerle nazlanmak yerine de bütün yıl tek bir giysiye alışmalarını âdet edindirdi; böylece soğuğa da sıcağa da daha hazırlıklı olacaklarını düşünüyordu.

2.4

καὶ ἀντί γε τοῦ ἱματίοις διαθρύπτεσθαι ἐνόμιζεν ἑνὶ ἱματίῳ διʼ ἔτους προσεθίζεσθαι, νομίζων οὕτως καὶ πρὸς ψύχη καὶ πρὸς θάλπη ἄμεινον ἂν παρεσκευάσθαι.

2.5Yiyecek konusunda da irenin ortak sofraya, tokluktan hiçbir zaman ağırlaşmayacakları ama azla idare etmenin ne olduğunu da bilecekleri kadar bir pay getirmesini buyurdu. Böyle yetiştirilenlerin gerektiğinde aç kalarak da zahmete daha iyi katlanabileceklerini, buyrulursa aynı yiyecekle daha uzun süre dayanabileceklerini, katığa daha az ihtiyaç duyacaklarını, her türlü yiyeceğe daha kolay uyacaklarını ve daha sağlıklı yaşayacaklarını düşünüyordu. Bedenleri ince tutan beslenmenin boy atmaya, bedeni yemekle enine genişletenden daha çok yardım edeceğine de hükmetti.

2.5

σῖτόν γε μὴν ἔταξε τοσοῦτον ἔχοντα συμβολεύειν τὸν εἴρενα ὡς ὑπὸ πλησμονῆς μὲν μήποτε βαρύνεσθαι, τοῦ δὲ ἐνδεεστέρως διάγειν μὴ ἀπείρως ἔχειν, νομίζων τοὺς οὕτω παιδευομένους μᾶλλον μὲν ἂν δύνασθαι, εἰ δεήσειεν, ἀσιτήσαντας ἐπιπονῆσαι, μᾶλλον δʼ ἄν, εἰ παραγγελθείη, ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ σίτου πλείω χρόνον ἐπιταθῆναι, ἧττον δʼ ἂν ὄψου δεῖσθαι, εὐχερέστερον δὲ πρὸς πᾶν ἔχειν βρῶμα, καὶ ὑγιεινοτέρως δʼ ἂν διάγειν· καὶ εἰς μῆκος ἂν τὴν αὐξάνεσθαι ῥαδινὰ τὰ σώματα ποιοῦσαν τροφὴν μᾶλλον συλλαμβάνειν ἡγήσατο ἢ τὴν διαπλατύνουσαν τῷ σίτῳ.

2.6Ama açlıktan da fazla sıkıntı çekmesinler diye, ihtiyaç duydukları şeyleri zahmetsizce almalarına izin vermedi; açlıklarını gidermek için bazı şeyleri çalmalarına göz yumdu.

2.6

ὡς δὲ μὴ ὑπὸ λιμοῦ ἄγαν αὖ πιέζοιντο, ἀπραγμόνως μὲν αὐτοῖς οὐκ ἔδωκε λαμβάνειν ὧν ἂν προσδέωνται, κλέπτειν δʼ ἐφῆκεν ἔστιν ἃ τῷ λιμῷ ἐπικουροῦντας.

2.7Onlara yiyeceklerini kendi başlarına bulmalarına, verecek bir şeyi olmadığı için izin vermediğini sanırım herkes bilir. Hırsızlık yapacak olanın gece uyumaması, gündüz aldatıp pusu kurması, bir şey alacaksa gözcüler hazırlaması gerektiği açıktır. Besbelli, bütün bunlarla çocukları gereken şeyleri bulmakta daha becerikli ve daha savaşçı yapmak isteyerek onları böyle terbiye etti.

2.7

καὶ ὡς μὲν οὐκ ἀπορῶν ὅ τι δοίη ἐφῆκεν αὐτοῖς γε μηχανᾶσθαι τὴν τροφήν, οὐδένα οἶμαι τοῦτο ἀγνοεῖν· δῆλον δʼ ὅτι τὸν μέλλοντα κλωπεύειν καὶ νυκτὸς ἀγρυπνεῖν δεῖ καὶ μεθʼ ἡμέραν ἀπατᾶν καὶ ἐνεδρεύειν, καὶ κατασκόπους δὲ ἑτοιμάζειν τὸν μέλλοντά τι λήψεσθαι. ταῦτα οὖν δὴ πάντα δῆλον ὅτι μηχανικωτέρους τῶν ἐπιτηδείων βουλόμενος τοὺς παῖδας ποιεῖν καὶ πολεμικωτέρους οὕτως ἐπαίδευσεν.

2.8Biri şöyle diyebilir: "Peki çalmayı iyi bir şey sayıyorduysa, yakalananı neden bir sürü sopayla cezalandırırdı?" Çünkü, derim ki, insanlar öğrettikleri başka her şeyde de işi iyi yapmayanı cezalandırırlar. Onlar da yakalananları kötü çaldıkları için cezalandırırlar.

2.8

εἴποι δʼ ἂν οὖν τις, τί δῆτα, εἴπερ τὸ κλέπτειν ἀγαθὸν ἐνόμιζε, πολλὰς πληγὰς ἐπέβαλλε τῷ ἁλισκομένῳ; ὅτι, φημὶ ἐγώ, καὶ τἆλλα, ὅσα ἄνθρωποι διδάσκουσι, κολάζουσι τὸν μὴ καλῶς ὑπηρετοῦντα. κἀκεῖνοι οὖν τοὺς ἁλισκομένους ὡς κακῶς κλέπτοντας τιμωροῦνται.

2.9[Orthia'nın sunağından olabildiğince çok peynir kapmayı şerefli bir iş saydı ve başkalarına da kapanları kırbaçlamalarını buyurdu; bununla da kısa bir süre acı çekenin uzun süre itibar görüp sevinebileceğini göstermek istiyordu.] Bundan şu da anlaşılır: çabukluk gereken yerde ağırdan alan pek az kazanır, başını pek çok derde sokar.

2.9

[καὶ ὡς πλείστους δὴ ἁρπάσαι τυροὺς παρʼ Ὀρθίας καλὸν θείς, μαστιγοῦν τούτους ἄλλοις ἐπέταξε, τοῦτο δηλῶσαι καὶ ἐν τούτῳ βουλόμενος ὅτι ἔστιν ὀλίγον χρόνον ἀλγήσαντα πολὺν χρόνον εὐδοκιμοῦντα εὐφραίνεσθαι.] δηλοῦται δὲ ἐν τούτῳ ὅτι καὶ ὅπου τάχους δεῖ ὁ βλακεύων ἐλάχιστα μὲν ὠφελεῖται, πλεῖστα δὲ πράγματα λαμβάνει.

2.10Çocuk nazırı uzaklaştığında da çocuklar hiçbir zaman başsız kalmasın diye, o sırada orada bulunan herhangi bir vatandaşa çocuklara iyi gördüğü şeyi buyurma ve bir kabahat işlerlerse cezalandırma yetkisi verdi. Bunu yaparak çocukları daha hayâlı da kıldı; çünkü ne çocuklar ne yetişkinler hiç kimseye yöneticilerine gösterdikleri kadar hayâ göstermez.

2.10

ὅπως δὲ μηδʼ εἰ ὁ παιδονόμος ἀπέλθοι, ἔρημοί ποτε οἱ παῖδες εἶεν ἄρχοντος, ἐποίησε τὸν ἀεὶ παρόντα τῶν πολιτῶν κύριον εἶναι καὶ ἐπιτάττειν τοῖς παισὶν ὅ τι [ἂν] ἀγαθὸν δοκοίη εἶναι, καὶ κολάζειν, εἴ τι ἁμαρτάνοιεν. τοῦτο δὲ ποιήσας διέπραξε καὶ αἰδημονεστέρους εἶναι τοὺς παῖδας· οὐδὲν γὰρ οὕτως αἰδοῦνται οὔτε παῖδες οὔτε ἄνδρες ὡς τοὺς ἄρχοντας.

2.11Bir de, ortada hiç yetişkin bulunmadığı zaman bile çocuklar başsız kalmasın diye her bölüğün başına irenlerin en zekisini koydu. Böylece orada çocuklar hiçbir zaman başsız kalmaz.

2.11

ὡς δὲ καὶ εἴ ποτε μηδεὶς τύχοι ἀνὴρ παρών, μηδʼ ὣς ἔρημοι οἱ παῖδες ἄρχοντος εἶεν, ἔθηκε τῆς ἴλης ἑκάστης τὸν τορώτατον τῶν εἰρένων ἄρχειν· ὥστε οὐδέποτε ἐκεῖ οἱ παῖδες ἔρημοι ἄρχοντός εἰσι.

2.12Oğlan sevgisinden de söz etmem gerektiğini düşünüyorum, çünkü bunun da terbiyeyle bir ilgisi var. Öteki Yunanlardan kimi, Boiotialılar gibi, yetişkin adamla oğlanı bir çift gibi birlikte yaşatır; kimi, Elisliler gibi, gençliğin tazeliğinden lütuflar karşılığında yararlanır; kimileri de âşıkların oğlanlarla konuşmasını bile tamamen yasaklar.

2.12

λεκτέον δέ μοι δοκεῖ εἶναι καὶ περὶ τῶν παιδικῶν ἐρώτων· ἔστι γάρ τι καὶ τοῦτο πρὸς παιδείαν. οἱ μὲν τοίνυν ἄλλοι Ἕλληνες ἢ ὥσπερ Βοιωτοὶ ἀνὴρ καὶ παῖς συζυγέντες ὁμιλοῦσιν, ἢ ὥσπερ Ἠλεῖοι διὰ χαρίτων τῇ ὥρᾳ χρῶνται· εἰσὶ δὲ καὶ οἳ παντάπασι τοῦ διαλέγεσθαι τοὺς ἐραστὰς εἴργουσιν ἀπὸ τῶν παίδων.

2.13Lykurgos bunların hepsinin de tersine karar verdi. Kendisi gerektiği gibi biri olan bir adam bir oğlanın psykhēsine hayran olur, onu kusursuz bir dost hâline getirmeye ve onunla vakit geçirmeye çalışırsa bunu över, bunu en güzel terbiye sayardı. Ama biri oğlanın bedenine göz diktiği görülürse, bunu en çirkin şey sayarak Lakedaimon'da âşıkların sevdikleri oğlanlardan, ana babaların çocuklarından ve kardeşlerin kardeşlerinden cinsel ilişki bakımından uzak durduğu kadar uzak durmalarını sağladı.

2.13

ὁ δὲ Λυκοῦργος ἐναντία καὶ τούτοις πᾶσι γνούς, εἰ μέν τις αὐτὸς ὢν οἷον δεῖ ἀγασθεὶς ψυχὴν παιδὸς πειρῷτο ἄμεμπτον φίλον ἀποτελέσασθαι καὶ συνεῖναι, ἐπῄνει καὶ καλλίστην παιδείαν ταύτην ἐνόμιζεν· εἰ δέ τις παιδὸς σώματος ὀρεγόμενος φανείη, αἴσχιστον τοῦτο θεὶς ἐποίησεν ἐν Λακεδαίμονι μηδὲν ἧττον ἐραστὰς παιδικῶν ἀπέχεσθαι ἢ γονεῖς παίδων ἢ καὶ ἀδελφοὶ ἀδελφῶν εἰς ἀφροδίσια ἀπέχονται.

2.14Buna bazılarının inanmamasına şaşmıyorum; çünkü pek çok şehirde kanunlar oğlanlara duyulan arzuya karşı çıkmaz. Böylece hem Lakonia terbiyesi hem de öteki Yunanların terbiyesi anlatılmış oldu; bunlardan hangisi daha söz dinleyen, daha hayâlı ve gereken şeylerde kendine daha hâkim adamlar yetiştiriyor, isteyen buna da kendisi baksın.

2.14

τὸ μέντοι ταῦτα ἀπιστεῖσθαι ὑπό τινων οὐ θαυμάζω· ἐν πολλαῖς γὰρ τῶν πόλεων οἱ νόμοι οὐκ ἐναντιοῦνται ταῖς πρὸς τοὺς παῖδας ἐπιθυμίαις.

ἡ μὲν δὴ παιδεία εἴρηται ἥ τε Λακωνικὴ καὶ ἡ τῶν ἄλλων Ἑλλήνων· ἐξ ὁποτέρας δʼ αὐτῶν καὶ εὐπειθέστεροι καὶ αἰδημονέστεροι καὶ ὧν δεῖ ἐγκρατέστεροι ἄνδρες ἀποτελοῦνται, ὁ βουλόμενος καὶ ταῦτα ἐπισκοπείσθω.

3.13. Bölüm

Çocukluktan delikanlılığa geçtiklerinde ötekiler onları lalalardan da öğretmenlerden de alırlar; artık kimse onları yönetmez, kendi başlarına bırakırlar. Lykurgos bunun da tersine karar verdi.

3.1

ὅταν γε μὴν ἐκ παίδων εἰς τὸ μειρακιοῦσθαι ἐκβαίνωσι, τηνικαῦτα οἱ μὲν ἄλλοι παύουσι μὲν ἀπὸ παιδαγωγῶν, παύουσι δὲ ἀπὸ διδασκάλων, ἄρχουσι δὲ οὐδένες ἔτι αὐτῶν, ἀλλʼ αὐτονόμους ἀφιᾶσιν· ὁ δὲ Λυκοῦργος καὶ τούτων τἀναντία ἔγνω.

3.2Bu yaştakilerde gururun en çok kabardığını, taşkınlığın en çok baş gösterdiğini, hazlara karşı en güçlü arzuların ortaya çıktığını fark ettiği için tam bu çağda onlara en çok zahmeti yükledi ve onları en çok meşgul edecek bir düzen kurdu.

3.2

καταμαθὼν γὰρ τοῖς τηλικούτοις μέγιστον μὲν φρόνημα ἐμφυόμενον, μάλιστα δὲ ὕβριν ἐπιπολάζουσαν, ἰσχυροτάτας δὲ ἐπιθυμίας τῶν ἡδονῶν παρισταμένας, τηνικαῦτα πλείστους μὲν πόνους αὐτοῖς ἐπέβαλε, πλείστην δὲ ἀσχολίαν ἐμηχανήσατο.

3.3Bunlardan kaçan biri olursa artık hiçbir onura ulaşamayacağını da kural koyarak, yalnız devletin görevlilerinin değil, her birinin yakınlarının da onlarla ilgilenmesini sağladı ki gevşeyip şehirde tamamen itibardan düşmesinler.

3.3

ἐπιθεὶς δὲ καὶ εἴ τις ταῦτα φύγοι, μηδενὸς ἔτι τῶν καλῶν τυγχάνειν, ἐποίησε μὴ μόνον τοὺς ἐκ δημοσίου ἀλλὰ καὶ τοὺς κηδομένους ἑκάστων ἐπιμελεῖσθαι, ὡς μὴ ἀποδειλιάσαντες ἀδόκιμοι παντάπασιν ἐν τῇ πόλει γένοιντο.

3.4Bunun yanında onlarda hayâ duygusunu sağlamca kökleştirmek isteyerek, sokakta bile ellerini kaftanlarının içinde tutmalarını, sessizce yürümelerini, hiçbir yana bakınmayıp yalnız ayaklarının önüne bakmalarını buyurdu. Bundan da erkek cinsin itidalde bile dişi tabiattan daha güçlü olduğu açıkça ortaya çıkmıştır.

3.4

πρὸς δὲ τούτοις τὸ αἰδεῖσθαι ἰσχυρῶς ἐμφῦσαι βουλόμενος αὐτοῖς καὶ ἐν ταῖς ὁδοῖς ἐπέταξεν ἐντὸς μὲν τοῦ ἱματίου τὼ χεῖρε ἔχειν, σιγῇ δὲ πορεύεσθαι, περιβλέπειν δὲ μηδαμοῖ, ἀλλʼ αὐτὰ τὰ πρὸ τῶν ποδῶν ὁρᾶν. ἔνθα δὴ καὶ δῆλον γεγένηται ὅτι τὸ ἄρρεν φῦλον καὶ εἰς τὸ σωφρονεῖν ἰσχυρότερόν ἐστι [τῶν] τῆς θηλείας φύσεως.

3.5Nitekim onlardan taş heykellerden daha az ses duyarsın, tunç heykellerden daha zor göz çevirtirsin; onları gözlerin içindeki kızlardan, yani gözbebeklerinden bile daha hayâlı sayarsın. Ortak sofraya geldiklerinde de onlara sorulan soruya bir cevap duysan kendini şanslı sayarsın. Delikanlılarla da böyle ilgilendi.

3.5

ἐκείνων γοῦν ἧττον μὲν ἂν φωνὴν ἀκούσαις ἢ τῶν λιθίνων, ἧττον δʼ ἂν ὄμματα [μετα]στρέψαις ἢ τῶν χαλκῶν, αἰδημονεστέρους δʼ ἂν αὐτοὺς ἡγήσαιο καὶ αὐτῶν τῶν ἐν τοῖς ὀφθαλμοῖς παρθένων. καὶ ἐπειδὰν εἰς τὸ φιλίτιόν γε ἀφίκωνται, ἀγαπητὸν αὐτῶν καὶ τὸ ἐρωτηθὲν ἀκοῦσαι. καὶ τῶν μὲν αὖ παιδίσκων οὕτως ἐπεμελήθη.

4.14. Bölüm

Gençlere ise çok daha büyük bir özen gösterdi; çünkü bunlar gerektiği gibi olurlarsa şehrin iyiliği için terazide en çok ağırlık koyacaklarını düşünüyordu.

4.1

περί γε μὴν τῶν ἡβώντων πολὺ μάλιστα ἐσπούδασε, νομίζων τούτους, εἰ γένοιντο οἵους δεῖ, πλεῖστον ῥέπειν ἐπὶ τὸ ἀγαθὸν τῇ πόλει.

4.2Yarışma hırsının en çok bulunduğu kimselerin korolarının en çok dinlenmeye, beden yarışmalarının en çok seyredilmeye değer olduğunu görüyordu; gençleri de aretē uğruna çekişmeye sokarsa onların da yiğitlikte en ileri noktaya varacaklarını düşündü. Onları nasıl karşı karşıya getirdiğini anlatayım.

4.2

ὁρῶν οὖν, οἷς ἂν μάλιστα φιλονικία ἐγγένηται, τούτων καὶ χοροὺς ἀξιακροατοτάτους γιγνομένους καὶ γυμνικοὺς ἀγῶνας ἀξιοθεατοτάτους, ἐνόμιζεν, εἰ καὶ τοὺς ἡβῶντας συμβάλλοι εἰς ἔριν περὶ ἀρετῆς, οὕτως ἂν καὶ τούτους ἐπὶ πλεῖστον ἀφικνεῖσθαι ἀνδραγαθίας. ὡς οὖν τούτους αὖ συνέβαλεν, ἐξηγήσομαι.

4.3Eforlar en dinç çağdakiler arasından üç adam seçer; bunlara hippagretler denir. Bunların her biri, kimini neden öne çıkarıp kimini neden geri çevirdiğini açıkça belirterek yüz adam seçer.

4.3

αἱροῦνται τοίνυν αὐτῶν οἱ ἔφοροι ἐκ τῶν ἀκμαζόντων τρεῖς ἄνδρας· οὗτοι δὲ ἱππαγρέται καλοῦνται. τούτων δʼ ἕκαστος ἄνδρας ἑκατὸν καταλέγει, διασαφηνίζων ὅτου ἕνεκα τοὺς μὲν προτιμᾷ, τοὺς δὲ ἀποδοκιμάζει.

4.4Bu onura ulaşamayanlar, kendilerini dışarıda bırakanlarla ve kendi yerlerine seçilenlerle çekişir; güzel sayılan şeylere aykırı bir gevşeklik yaparlar mı diye birbirlerini kollarlar.

4.4

οἱ οὖν μὴ τυγχάνοντες τῶν καλῶν πολεμοῦσι τοῖς τε ἀποστείλασιν αὐτοὺς καὶ τοῖς αἱρεθεῖσιν ἀνθʼ αὑτῶν καὶ παραφυλάττουσιν ἀλλήλους, ἐάν τι παρὰ τὰ καλὰ νομιζόμενα ῥᾳδιουργῶσι.

4.5İşte bu, tanrıların en çok sevdiği ve şehre en yararlı çekişme olur: iyi bir adamın ne yapması gerektiği ortaya konmuştur; iki taraf da ayrı ayrı, her zaman en iyi olmak için çalışır; gerekirse de her biri tek başına, şehre bütün gücüyle yardım eder.

4.5

καὶ αὕτη δὴ γίγνεται ἡ θεοφιλεστάτη τε καὶ πολιτικωτάτη ἔρις, ἐν ᾗ ἀποδέδεικται μὲν ἃ δεῖ ποιεῖν τὸν ἀγαθόν, χωρὶς δʼ ἑκάτεροι ἀσκοῦσιν ὅπως ἀεὶ κράτιστοι ἔσονται, ἐὰν δέ τι δέῃ, καθʼ ἕνα ἀρήξουσι τῇ πόλει παντὶ σθένει [ἄν].

4.6Bedenlerinin iyi durumuyla da ilgilenmek zorundadırlar; çünkü bu çekişme yüzünden nerede karşılaşsalar yumruklaşırlar. Ama oradan geçen herkesin kavga edenleri ayırma yetkisi vardır. Biri ayırana itaat etmezse çocuk nazırı onu eforların önüne götürür; eforlar da öfkenin hiçbir zaman kanunlara itaate baskın çıkmaması için ağır ceza verirler.

4.6

ἀνάγκη δʼ αὐτοῖς καὶ εὐεξίας ἐπιμελεῖσθαι. καὶ γὰρ πυκτεύουσι διὰ τὴν ἔριν ὅπου ἂν συμβάλωσι· διαλύειν μέντοι τοὺς μαχομένους πᾶς ὁ παραγενόμενος κύριος. ἢν δέ τις ἀπειθῇ τῷ διαλύοντι, ἄγει αὐτὸν ὁ παιδονόμος ἐπὶ τοὺς ἐφόρους· οἱ δὲ ζημιοῦσι μεγαλείως, καθιστάναι βουλόμενοι εἰς τὸ μήποτε ὀργὴν τοῦ μὴ πείθεσθαι τοῖς νόμοις κρατῆσαι.

4.7Gençlik çağını geçmiş olanlara gelince —en yüksek makamlara artık bunlardan atanır—, öteki Yunanlar onları güçlerini korumakla uğraşmaktan muaf tuttukları hâlde yine de sefere çıkmalarını buyururlar. Lykurgos ise bu yaştakiler için, bir kamu işi engel olmadıkça, en güzel uğraşın avlanmak olmasını kural koydu; böylece onlar da askerlik zahmetlerine gençlerden geri kalmadan katlanabileceklerdi.

4.7

τοῖς γε μὴν τὴν ἡβητικὴν ἡλικίαν πεπερακόσιν, ἐξ ὧν ἤδη καὶ αἱ μέγισται ἀρχαὶ καθίστανται, οἱ μὲν ἄλλοι Ἕλληνες ἀφελόντες αὐτῶν τὸ ἰσχύος ἔτι ἐπιμελεῖσθαι στρατεύεσθαι ὅμως αὐτοῖς ἐπιτάττουσιν, ὁ δὲ Λυκοῦργος τοῖς τηλικούτοις νόμιμον ἐποίησε κάλλιστον εἶναι τὸ θηρᾶν, εἰ μή τι δημόσιον κωλύοι, ὅπως δύναιντο καὶ οὗτοι μηδὲν ἧττον τῶν ἡβώντων στρατιωτικοὺς πόνους ὑποφέρειν.

5.15. Bölüm

Lykurgos'un her yaş için koyduğu uğraşları aşağı yukarı anlattık; şimdi herkes için nasıl bir yaşayış düzeni kurduğunu anlatmaya çalışacağım.

5.1

ἃ μὲν οὖν ἑκάστῃ ἡλικίᾳ ἐνομοθέτησεν ὁ Λυκοῦργος ἐπιτηδεύματα σχεδὸν εἴρηται· οἵαν δὲ καὶ πᾶσι δίαιταν κατεσκεύασε, νῦν πειράσομαι διηγεῖσθαι.

5.2Lykurgos işe başladığında Spartalılar da öteki Yunanlar gibi evlerinde yemek yiyordu. Bunun pek çok gevşekliğe yol açtığını görünce ortak sofraları herkesin gözü önüne çıkardı; böylece buyrukların en az çiğneneceğini düşünüyordu.

5.2

Λυκοῦργος τοίνυν παραλαβὼν τοὺς Σπαρτιάτας ὥσπερ τοὺς ἄλλους Ἕλληνας οἴκοι σκηνοῦντας, γνοὺς ἐν τούτοις πλεῖστα ῥᾳδιουργεῖσθαι, εἰς τὸ φανερὸν ἐξήγαγε τὰ συσκήνια, οὕτως ἡγούμενος ἥκιστʼ ἂν παραβαίνεσθαι τὰ προσταττόμενα.

5.3Onlara ne fazla doyacakları ne de aç kalacakları kadar yiyecek tayin etti. Avlanan hayvanlardan da beklenmedik pek çok şey gelir; zenginler de bazen buna buğday ekmeği katar. Böylece ortak sofrada oldukları sürece sofra ne yiyeceksiz kalır ne de masraflı olur.

5.3

καὶ σῖτόν γε ἔταξεν αὐτοῖς ὡς μήτε ὑπερπληροῦσθαι μήτε ἐνδεεῖς γίγνεσθαι. πολλὰ δὲ καὶ παράλογα γίγνεται ἀπὸ τῶν ἀγρευομένων· οἱ δὲ πλούσιοι ἔστιν ὅτε καὶ ἄρτον ἀντιπαραβάλλουσιν· ὥστε οὔτε ἔρημός ποτε ἡ τράπεζα βρωτῶν γίγνεται, ἔστʼ ἂν διασκηνῶσιν, οὔτε πολυδάπανος.

5.4İçkide de bedenleri de aklı da sendeleten zorla içilen kadehlere son verdi; herkesin susadığında içmesine izin verdi, böylece içkinin hem en zararsız hem en tatlı hâle geleceğini düşünüyordu. Böyle birlikte yemek yiyenler arasında biri oburluk ya da sarhoşluk yüzünden kendini ya da evini nasıl mahvedebilir?

5.4

καὶ μὴν τοῦ πότου ἀποπαύσας τὰς [οὐκ] ἀναγκαίας πόσεις, αἳ σφάλλουσι μὲν σώματα, σφάλλουσι δὲ γνώμας, ἐφῆκεν ὁπότε διψῴη ἕκαστος πίνειν, οὕτω νομίζων ἀβλαβέστατόν τε καὶ ἥδιστον ποτὸν γίγνεσθαι. οὕτω γε μὴν συσκηνούντων πῶς ἄν τις ἢ ὑπὸ λιχνείας ἢ οἰνοφλυγίας ἢ αὑτὸν ἢ οἶκον διαφθείρειεν;

5.5Öteki şehirlerde çoğunlukla yaşıtlar birbirleriyle bir arada olur; oysa hayâ en az böyleleri arasında bulunur. Lykurgos ise Sparta'da yaşları birbirine kattı […]; gençler çoğu şeyi yaşlıların tecrübesinden öğrenerek terbiye olsun diye.

5.5

καὶ γὰρ δὴ ἐν μὲν ταῖς ἄλλαις πόλεσιν ὡς τὸ πολὺ οἱ ἥλικες ἀλλήλοις σύνεισι, μεθʼ ὧνπερ καὶ ἐλαχίστη αἰδὼς παραγίγνεται· ὁ δὲ Λυκοῦργος ἐν τῇ Σπάρτῃ ἀνέμειξε […] παιδεύεσθαι τὰ πολλὰ τοὺς νεωτέρους ὑπὸ τῆς τῶν γεραιτέρων ἐμπειρίας.

5.6Ortak sofralarda, şehirde birinin yaptığı güzel bir işi anlatmak da yerli âdettir. Böylece orada taşkınlık, sarhoş saygısızlığı, çirkin davranış ve çirkin söz en az görülür.

5.6

καὶ γὰρ δὴ ἐπιχώριον ἐν τοῖς φιλιτίοις λέγεσθαι ὅ τι ἂν καλῶς τις ἐν τῇ πόλει ποιήσῃ· ὥστʼ ἐκεῖ ἥκιστα μὲν ὕβριν, ἥκιστα δὲ παροινίαν, ἥκιστα δὲ αἰσχρουργίαν καὶ αἰσχρολογίαν ἐγγίγνεσθαι.

5.7Dışarıda yemek yemenin şu iyi yanları da vardır: eve dönerken yürümek zorunda kalırlar; şaraptan sendelememeye de dikkat ederler, çünkü yemek yedikleri yerde kalmayacaklarını, karanlıkta da gündüz gibi yol almaları gerektiğini bilirler. Askerlik çağındaki birinin meşale ışığında yürümesine izin yoktur.

5.7

ἀγαθά γε μὴν ἀπεργάζεται καὶ τάδε ἡ ἔξω σίτησις· περιπατεῖν τε γὰρ ἀναγκάζονται ἐν τῇ οἴκαδε ἀφόδῳ, καὶ μὴν τοῦ ὑπὸ οἴνου μὴ σφάλλεσθαι ἐπιμελεῖσθαι, εἰδότες ὅτι οὐκ ἔνθαπερ ἐδείπνουν καταμενοῦσι καὶ τῇ ὄρφνῃ ὅσα ἡμέρᾳ χρηστέον· οὐδὲ γὰρ ὑπὸ φανοῦ τὸν ἔτι ἔμφρουρον ἔξεστι πορεύεσθαι.

5.8Lykurgos, aynı yemeği yiyenlerden zahmetli çalışanların renkli, etli ve gürbüz, zahmetten kaçanların ise şişkin, çirkin ve cılız göründüğünü de fark ettiği için bunu da ihmal etmedi. Biri kendi kararıyla çalışmayı sevdiğinde bile bedeninin ancak yeterince iyi göründüğünü düşünerek, her idman yerinde en yaşlı olanın, oradakilerin hiçbir zaman yediklerinin hakkını vermekten geri kalmamalarıyla ilgilenmesini buyurdu.

5.8

καταμαθών γε μὴν ὁ Λυκοῦργος καὶ ὅτι ἀπὸ τῶν σίτων οἱ μὲν διαπονούμενοι εὖχροί τε καὶ εὔσαρκοι καὶ εὔρωστοί εἰσιν, οἱ δʼ ἄπονοι πεφυσημένοι τε καὶ αἰσχροὶ καὶ ἀσθενεῖς ἀναφαίνονται, οὐδὲ τούτου ἠμέλησεν, ἀλλʼ ἐννοῶν ὅτι καὶ ὅταν αὐτός τις τῇ ἑαυτοῦ γνώμῃ φιλοπονῇ, ἀρκούντως τὸ σῶμα ἔχων ἀναφαίνεται, ἐπέταξε τὸν ἀεὶ πρεσβύτατον ἐν τῷ γυμνασίῳ ἑκάστῳ ἐπιμελεῖσθαι ὡς μήποτε αὐτοὶ ἐλάττους τῶν σιτίων γίγνεσθαι.

5.9Bana kalırsa bunda da yanılmadı. Spartalılardan daha sağlıklı ve bedenlerinden daha çok yararlanan insanlar kolay kolay bulunmaz; çünkü bacaklarını, kollarını ve boyunlarını aynı ölçüde çalıştırırlar.

5.9

καὶ ἐμοὶ μὲν οὐδʼ ἐν τούτῳ σφαλῆναι δοκεῖ. οὐκ ἂν οὖν ῥᾳδίως γέ τις εὕροι Σπαρτιατῶν οὔτε ὑγιεινοτέρους οὔτε τοῖς σώμασι χρησιμωτέρους· ὁμοίως γὰρ ἀπό τε τῶν σκελῶν καὶ ἀπὸ χειρῶν καὶ ἀπὸ τραχήλου γυμνάζονται.

6.16. Bölüm

Şu konularda da çoğu şehrin tersine karar verdi. Öteki şehirlerde herkes kendi çocuklarına, hizmetkârlarına ve malına söz geçirir. Lykurgos ise vatandaşların birbirlerine zarar vermeden birbirlerinden fayda görmelerini sağlamak isteyerek herkesin kendi çocuklarına da başkalarının çocuklarına da aynı şekilde söz geçirmesini sağladı.

6.1

ἐναντία γε μὴν ἔγνω καὶ τάδε τοῖς πλείστοις. ἐν μὲν γὰρ ταῖς ἄλλαις πόλεσι τῶν ἑαυτοῦ ἕκαστος καὶ παίδων καὶ οἰκετῶν καὶ χρημάτων ἄρχουσιν· ὁ δὲ Λυκοῦργος, κατασκευάσαι βουλόμενος ὡς ἂν μηδὲν βλάπτοντες ἀπολαύοιέν τι οἱ πολῖται ἀλλήλων ἀγαθόν, ἐποίησε παίδων ἕκαστον ὁμοίως τῶν ἑαυτοῦ καὶ τῶν ἀλλοτρίων ἄρχειν.

6.2Biri, söz geçirdiği çocukların babalarının bu insanlar olduğunu bildiği için, onlara ister istemez kendi çocuklarına nasıl söz geçirilmesini isterse öyle söz geçirir. Bir çocuk başkasından dayak yiyip babasına şikâyet ederse, babanın oğluna bir dayak daha atmaması ayıp sayılır. Birbirlerinin çocuklara çirkin bir şey buyurmayacağına bu kadar güvenirler.

6.2

ὅταν δέ τις εἰδῇ ὅτι οὗτοι πατέρες εἰσὶ τῶν παίδων, ὧν αὐτὸς ἄρχει ἀνάγκη οὕτως ἄρχειν ὥσπερ ἂν καὶ τῶν ἑαυτοῦ ἄρχεσθαι βούλοιτο. ἢν δέ τις παῖς ποτε πληγὰς λαβὼν ὑπʼ ἄλλου κατείπῃ πρὸς τὸν πατέρα, αἰσχρόν ἐστι μὴ οὐκ ἄλλας πληγὰς ἐμβάλλειν τῷ υἱεῖ. οὕτω πιστεύουσιν ἀλλήλοις μηδὲν αἰσχρὸν προστάττειν τοῖς παισίν.

6.3Biri ihtiyaç duyarsa başkalarının hizmetkârlarını da kullanabilmesini sağladı. Av köpeklerinde de bir ortaklık kurdu: ihtiyacı olanlar sahibini ava çağırır, sahibinin vakti yoksa köpekleri seve seve gönderir. Atları da aynı şekilde kullanırlar: hastalanan, bir binite ihtiyaç duyan ya da bir yere çabuk varmak isteyen, bir yerde at görürse onu alır, kullanır ve sonra yerine özenle geri bırakır.

6.3

ἐποίησε δὲ καὶ οἰκέταις, εἴ τις δεηθείη, χρῆσθαι καὶ τοῖς ἀλλοτρίοις. καὶ κυνῶν δὲ θηρευτικῶν συνῆψε κοινωνίαν· ὥστε οἱ μὲν δεόμενοι παρακαλοῦσιν ἐπὶ θήραν, ὁ δὲ μὴ αὐτὸς σχολάζων ἡδέως ἐκπέμπει. καὶ ἵπποις δὲ ὡσαύτως χρῶνται· ὁ γὰρ ἀσθενήσας ἢ δεηθεὶς ὀχήματος ἢ ταχύ ποι βουληθεὶς ἀφικέσθαι, ἤν που ἴδῃ ἵππον ὄντα, λαβὼν καὶ χρησάμενος καλῶς ἀποκαθίστησιν.

6.4Ötekilerde alışılmamış şu uygulamayı da yerleştirdi: avda geç kalıp yiyeceğe ihtiyaç duyduklarında, yanlarında hazırlık da yoksa, yiyeceği olanların hazırladıklarını orada bırakmalarını, ihtiyacı olanların da mühürleri açıp ihtiyaç duydukları kadarını aldıktan sonra yeniden mühürleyip bırakmalarını kural koydu.

6.4

οὐ μὴν οὐδʼ ἐκεῖνό γε παρὰ τοῖς ἄλλοις εἰθισμένον ἐποίησεν ἐπιτηδεύεσθαι. ὅπου γὰρ ἂν ὑπὸ θήρας ὀψισθέντες δεηθῶσι τῶν ἐπιτηδείων, ἢν μὴ συνεσκευασμένοι τύχωσι, καὶ ἐνταῦθα ἔθηκε τοὺς μὲν πεπαμένους καταλείπειν τὰ πεποιημένα, τοὺς δὲ δεομένους ἀνοίξαντας τὰ σήμαντρα, λαβόντας ὅσων ἂν δέωνται σημηναμένους καταλιπεῖν.

6.5Böylece birbirleriyle paylaşarak, az şeyi olanlar da bir şeye ihtiyaç duyduklarında ülkedeki her şeyden pay alırlar.

6.5

τοιγαροῦν οὕτως μεταδιδόντες ἀλλήλοις καὶ οἱ τὰ μικρὰ ἔχοντες μετέχουσι πάντων τῶν ἐν τῇ χώρᾳ, ὁπόταν τινὸς δεηθῶσιν.

7.17. Bölüm

Lykurgos Sparta'da öteki Yunanlara ters düşen şu düzenleri de koydu. Öteki şehirlerde herkes elinden geldiğince para kazanır: biri çiftçilik yapar, biri gemi işletir, biri ticaret yapar, kimileri de zanaatlerle geçinir.

7.1

ἐναντία γε μὴν καὶ τάδε τοῖς ἄλλοις Ἕλλησι κατέστησεν ὁ Λυκοῦργος ἐν τῇ Σπάρτῃ νόμιμα. ἐν μὲν γὰρ δήπου ταῖς ἄλλαις πόλεσι πάντες χρηματίζονται ὅσον δύνανται· ὁ μὲν γὰρ γεωργεῖ, ὁ δὲ ναυκληρεῖ, ὁ δʼ ἐμπορεύεται, οἱ δὲ καὶ ἀπὸ τεχνῶν τρέφονται·

7.2Sparta'da ise Lykurgos hür insanların para kazanmaya yönelik hiçbir işe el sürmesini yasakladı; yalnız şehirlere hürriyet sağlayan işleri kendi işleri saymalarını buyurdu.

7.2

ἐν δὲ τῇ Σπάρτῃ ὁ Λυκοῦργος τοῖς [μὲν] ἐλευθέροις τῶν μὲν ἀμφὶ χρηματισμὸν ἀπεῖπε μηδενὸς ἅπτεσθαι, ὅσα δὲ ἐλευθερίαν ταῖς πόλεσι παρασκευάζει, ταῦτα ἔταξε μόνα ἔργα αὑτῶν νομίζειν.

7.3Gerçekten de, herkesin yiyeceğe eşit katkıda bulunmasını ve aynı şekilde yaşamasını buyurarak keyif için mal peşinde koşmayı ortadan kaldırdığı bir yerde zenginliğe neden heves edilsin? Giysi için de para kazanmaya gerek yok; çünkü onlar giysilerinin pahalılığıyla değil, bedenlerinin sağlamlığıyla süslenirler.

7.3

καὶ γὰρ δὴ τί πλοῦτος ἐκεῖ γε σπουδαστέος, ἔνθα ἴσα μὲν φέρειν εἰς τὰ ἐπιτήδεια, ὁμοίως δὲ διαιτᾶσθαι τάξας ἐποίησε μὴ ἡδυπαθείας ἕνεκα χρημάτων ὀρέγεσθαι; ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἱματίων γε ἕνεκα χρηματιστέον· οὐ γὰρ ἐσθῆτος πολυτελείᾳ ἀλλὰ σώματος εὐεξίᾳ κοσμοῦνται.

7.4Sofra arkadaşlarına harcama yapabilmek için de para biriktirmeye gerek yok; çünkü Lykurgos, yanındakilere bedenen emek vererek yardım etmeyi para harcayarak yardım etmekten daha şerefli kıldı ve birinin psykhēnin, ötekinin zenginliğin işi olduğunu gösterdi.

7.4

οὐδὲ μὴν τοῦ γε εἰς τοὺς συσκήνους ἕνεκα ἔχειν δαπανᾶν χρήματα ἁθροιστέον, ἐπεὶ τὸ τῷ σώματι πονοῦντα ὠφελεῖν τοὺς συνόντας εὐδοξότερον ἐποίησεν ἢ τὸ δαπανῶντα, ἐπιδείξας τὸ μὲν ψυχῆς, τὸ δὲ πλούτου ἔργον.

7.5Böyle bir düzende haksız yoldan para kazanmanın da önünü kesti. Önce öyle bir para koydu ki on minalık bir miktar bile bir eve girse ne efendilerin ne de hizmetkârların gözünden kaçabilir; çünkü büyük bir yer kaplar, taşınması için de araba gerekir.

7.5

τό γε μὴν ἐξ ἀδίκων χρηματίζεσθαι καὶ ἐν τοῖς τοιούτοις διεκώλυσε. πρῶτον μὲν γὰρ νόμισμα τοιοῦτον κατεστήσατο, ὃ δεκάμνων μόνον ἂν εἰς οἰκίαν εἰσελθὸν οὔποτε δεσπότας οὐδὲ οἰκέτας λάθοι· καὶ γὰρ χώρας μεγάλης καὶ ἁμάξης ἀγωγῆς δέοιτʼ ἄν.

7.6Altın ve gümüş de aranır; bir yerde ortaya çıkarsa sahibi cezalandırılır. Sahip olmanın, kullanmanın verdiği sevinçten daha çok kedere yol açtığı bir yerde para kazanmaya neden heves edilsin?

7.6

χρυσίον γε μὴν καὶ ἀργύριον ἐρευνᾶται, καὶ ἄν τί που φανῇ, ὁ ἔχων ζημιοῦται. τί οὖν ἂν ἐκεῖ χρηματισμὸς σπουδάζοιτο, ἔνθα ἡ κτῆσις πλείους λύπας ἢ ἡ χρῆσις εὐφροσύνας παρέχει;

8.18. Bölüm

Sparta'da insanların yöneticilere ve kanunlara herkesten çok itaat ettiğini hepimiz biliriz. Bana kalırsa Lykurgos bu düzeni kurmaya, şehrin en güçlü kişilerini kendi görüşüne kazanmadan önce girişmemiştir bile.

8.1

ἀλλὰ γὰρ ὅτι μὲν ἐν Σπάρτῃ μάλιστα πείθονται ταῖς ἀρχαῖς τε καὶ τοῖς νόμοις, ἴσμεν ἅπαντες. ἐγὼ μέντοι οὐδʼ ἐγχειρῆσαι οἶμαι πρότερον τὸν Λυκοῦργον ταύτην τὴν εὐταξίαν καθιστάναι πρὶν ὁμογνώμονας ἐποιήσατο τοὺς κρατίστους τῶν ἐν τῇ πόλει.

8.2Buna şundan hükmediyorum: Başka şehirlerde nüfuzlu olanlar yöneticilerden korkuyor görünmeyi bile istemez, bunu hür bir insana yakışmaz sayarlar. Sparta'da ise en güçlüler yöneticilere herkesten çok boyun eğer; alçakgönüllü olmakla, çağrıldıklarında yürüyerek değil koşarak gelip itaat etmekle övünürler. Kendileri sıkı itaatte öncülük ederlerse ötekilerin de ardından geleceğini düşünürler; nitekim de öyle olmuştur.

8.2

τεκμαίρομαι δὲ ταῦτα, ὅτι ἐν μὲν ταῖς ἄλλαις πόλεσιν οἱ δυνατώτεροι οὐδὲ βούλονται δοκεῖν τὰς ἀρχὰς φοβεῖσθαι, ἀλλὰ νομίζουσι τοῦτο ἀνελεύθερον εἶναι· ἐν δὲ τῇ Σπάρτῃ οἱ κράτιστοι καὶ ὑπέρχονται μάλιστα τὰς ἀρχὰς καὶ τῷ ταπεινοὶ εἶναι μεγαλύνονται καὶ τῷ ὅταν καλῶνται τρέχοντες ἀλλὰ μὴ βαδίζοντες ὑπακούειν, νομίζοντες, ἢν αὐτοὶ κατάρχωσι τοῦ σφόδρα πείθεσθαι, ἕψεσθαι καὶ τοὺς ἄλλους· ὅπερ καὶ γεγένηται.

8.3Eforluğun gücünü de muhtemelen aynı kişiler birlikte kurmuştur; çünkü itaatin şehirde de, orduda da, evde de en büyük iyilik olduğunu kavramışlardı. Bir makamın gücü ne kadar büyük olursa vatandaşları o kadar çok etkileyip itaate yönelteceğini düşünmüşlerdir.

8.3

εἰκὸς δὲ καὶ τὴν τῆς ἐφορείας δύναμιν τοὺς αὐτοὺς τούτους συγκατασκευάσαι, ἐπείπερ ἔγνωσαν τὸ πείθεσθαι μέγιστον ἀγαθὸν εἶναι καὶ ἐν πόλει καὶ ἐν στρατιᾷ καὶ ἐν οἴκῳ· ὅσῳ γὰρ μείζω δύναμιν ἔχει ἡ ἀρχή, τοσούτῳ μᾶλλον ἂν ἡγήσαντο αὐτὴν καὶ καταπλήξειν τοὺς πολίτας [τοῦ ὑπακούειν].

8.4Eforlar diledikleri kimseye ceza verebilir, cezayı hemen o anda tahsil etmeye yetkilidir; yöneticileri görev süreleri dolmadan görevden almaya, hapse atmaya, hatta can davasında yargılatmaya da yetkileri vardır. Bu kadar güçleri olduğu için, öteki şehirlerin yaptığı gibi seçilenlerin yıl boyunca diledikleri gibi yönetmesine göz yummazlar; tiranlar ve jimnastik yarışmalarının hakemleri gibi, kanuna aykırı bir şey yapan birini fark ettikleri anda orada cezalandırırlar.

8.4

ἔφοροι οὖν ἱκανοὶ μέν εἰσι ζημιοῦν ὃν ἂν βούλωνται, κύριοι δʼ ἐκπράττειν παραχρῆμα, κύριοι δὲ καὶ ἄρχοντας μεταξὺ [καὶ] καταπαῦσαι καὶ εἶρξαί γε καὶ περὶ τῆς ψυχῆς εἰς ἀγῶνα καταστῆσαι. τοσαύτην δὲ ἔχοντες δύναμιν οὐχ ὥσπερ αἱ ἄλλαι πόλεις ἐῶσι τοὺς αἱρεθέντας ἀεὶ ἄρχειν τὸ ἔτος ὅπως ἂν βούλωνται, ἀλλʼ ὥσπερ οἱ τύραννοι καὶ οἱ ἐν τοῖς γυμνικοῖς ἀγῶσιν ἐπιστάται, ἤν τινα αἰσθάνωνται παρανομοῦντά τι, εὐθὺς παραχρῆμα κολάζουσι.

8.5Lykurgos'un vatandaşları kanunlara gönüllü itaat ettirmek için bulduğu başka pek çok güzel çare var; ama bence en güzellerinden biri şudur: Kanunları halka vermeden önce şehrin en güçlüleriyle birlikte Delphoi'ye gitti ve tanrıya, Sparta'nın kendi koyduğu kanunlara uymasının daha hayırlı ve daha iyi olup olmayacağını sordu. Tanrı her bakımdan daha iyi olacağı cevabını verince kanunları ancak o zaman verdi; böylece Pythia'nın onayladığı kanunlara uymamayı yalnız kanunsuzluk değil, dinsizlik de saydı.

8.5

πολλῶν δὲ καὶ ἄλλων ὄντων μηχανημάτων καλῶν τῷ Λυκούργῳ εἰς τὸ πείθεσθαι τοῖς νόμοις ἐθέλειν τοὺς πολίτας, ἐν τοῖς καλλίστοις καὶ τοῦτό μοι δοκεῖ εἶναι, ὅτι οὐ πρότερον ἀπέδωκε τῷ πλήθει τοὺς νόμους πρὶν ἐλθὼν σὺν τοῖς κρατίστοις εἰς Δελφοὺς ἐπήρετο τὸν θεὸν εἰ λῷον καὶ ἄμεινον εἴη τῇ Σπάρτῃ πειθομένῃ οἷς αὐτὸς ἔθηκε νόμοις. ἐπεὶ δὲ ἀνεῖλε τῷ παντὶ ἄμεινον εἶναι, τότε ἀπέδωκεν, οὐ μόνον ἄνομον ἀλλὰ καὶ ἀνόσιον θεὶς τὸ πυθοχρήστοις νόμοις μὴ πείθεσθαι.

9.19. Bölüm

Lykurgos'a şu bakımdan da hayranlık duymaya değer: Şehirde güzel bir ölümü utanç verici bir hayata tercih edilir kıldı. Gerçekten de dikkatle bakan biri, bu yolu seçenlerden, tehlikeden kaçmayı seçenlere göre daha azının öldüğünü görür.

9.1

ἄξιον δὲ τοῦ Λυκούργου καὶ τόδε ἀγασθῆναι, τὸ κατεργάσασθαι ἐν τῇ πόλει αἱρετώτερον εἶναι τὸν καλὸν θάνατον ἀντὶ τοῦ αἰσχροῦ βίου· καὶ γὰρ δὴ ἐπισκοπῶν τις ἂν εὕροι μείους ἀποθνῄσκοντας τούτων ⟨ἢ⟩ τῶν ἐκ τοῦ φοβεροῦ ἀποχωρεῖν αἱρουμένων.

9.2Doğrusunu söylemek gerekirse, uzun süre hayatta kalmak da kötülükten çok aretēnin peşinden gelir; çünkü aretē daha kolay, daha hoş, daha bol imkânlı ve daha güçlüdür. Şanın da en çok aretēnin peşinden geldiği açıktır; zira herkes bir şekilde iyilerin yanında savaşmak ister.

9.2

ὡς τἀληθὲς εἰπεῖν καὶ ἕπεται τῇ ἀρετῇ ⟨τὸ⟩ σῴζεσθαι εἰς τὸν πλείω χρόνον μᾶλλον ἢ τῇ κακίᾳ· καὶ γὰρ ῥᾴων καὶ ἡδίων καὶ εὐπορωτέρα καὶ ἰσχυροτέρα. δῆλον δὲ ὅτι καὶ εὔκλεια μάλιστα ἕπεται τῇ ἀρετῇ· καὶ γὰρ συμμαχεῖν πως πάντες τοῖς ἀγαθοῖς βούλονται.

9.3Bunların nasıl gerçekleşmesini sağladığını da atlamamak iyi olur. Lykurgos iyilere saadeti, kötülere ise bedbahtlığı açıkça hazırlamıştır.

9.3

ᾗ μέντοι ὥστε ταῦτα γίγνεσθαι ἐμηχανήσατο, καὶ τοῦτο καλὸν μὴ παραλιπεῖν. ἐκεῖνος τοίνυν σαφῶς παρεσκεύασε τοῖς μὲν ἀγαθοῖς εὐδαιμονίαν, τοῖς δὲ κακοῖς κακοδαιμονίαν.

9.4Başka şehirlerde biri korkak çıktığında yalnızca korkak diye anılır; ama aynı çarşıda iyiyle birlikte dolaşır, onunla oturur, dilerse onunla idman yapar. Lakedaimon'da ise herkes korkak birini sofra arkadaşı olarak almaktan da, güreşte idman arkadaşı yapmaktan da utanır.

9.4

ἐν μὲν γὰρ ταῖς ἄλλαις πόλεσιν, ὁπόταν τις κακὸς γένηται, ἐπίκλησιν μόνον ἔχει κακὸς εἶναι, ἀγοράζει δὲ ἐν τῷ αὐτῷ ὁ κακὸς τἀγαθῷ καὶ κάθηται καὶ γυμνάζεται, ἐὰν βούληται· ἐν δὲ τῇ Λακεδαίμονι πᾶς μὲν ἄν τις αἰσχυνθείη τὸν κακὸν σύσκηνον παραλαβεῖν, πᾶς δʼ ἂν ἐν παλαίσματι συγγυμναστήν.

9.5Böyle biri top oyunu için takımlar ayrılırken çoğu zaman hiçbir tarafa alınmadan açıkta kalır; korolarda en aşağılık sayılan yerlere itilir; dahası yolda başkalarına yol vermek, oturduğu yerden kalkıp yer vermek, hatta kendinden gençler için ayağa kalkmak zorundadır. Akrabası olan kızları evinde beslemek zorundadır ve onların kocasız kalmasının suçu da kendi korkaklığına yüklenir; ocağını karısız görmeye katlanmalı ve bunun cezasını da ödemelidir. Yağlanıp parlatılmış hâlde ortalıkta gezinemez, kusursuz insanları taklit edemez; yoksa kendinden daha iyilerden dayak yer.

9.5

πολλάκις δʼ ὁ τοιοῦτος καὶ διαιρουμένων τοὺς ἀντισφαιριοῦντας ἀχώριστος περιγίγνεται, καὶ ἐν χοροῖς δʼ εἰς τὰς ἐπονειδίστους χώρας ἀπελαύνεται, καὶ μὴν ἐν ὁδοῖς παραχωρητέον αὐτῷ καὶ ἐν θάκοις καὶ [ἐν] τοῖς νεωτέροις ὑπαναστατέον, καὶ τὰς μὲν προσηκούσας κόρας οἴκοι θρεπτέον, καὶ ταύταις τῆς ἀνανδρίας αἰτίαν ὑφεκτέον, γυναικὸς δὲ κενὴν ἑστίαν [οὐ] περιοπτέον καὶ ἅμα τούτου ζημίαν ἀποτειστέον, λιπαρὸν δὲ οὐ πλανητέον οὐδὲ μιμητέον τοὺς ἀνεγκλήτους, ἢ πληγὰς ὑπὸ τῶν ἀμεινόνων ληπτέον.

9.6Kötülere böyle bir onursuzluk yüklendiğine göre, orada insanların bu kadar onursuz ve ayıplı bir hayat yerine ölümü seçmesine hiç şaşmıyorum.

9.6

ἐγὼ μὲν δὴ τοιαύτης τοῖς κακοῖς ἀτιμίας ἐπικειμένης οὐδὲν θαυμάζω τὸ προαιρεῖσθαι ἐκεῖ θάνατον ἀντὶ τοῦ οὕτως ἀτίμου τε καὶ ἐπονειδίστου βίου.

10.110. Bölüm

Lykurgos aretēye yaşlılığa kadar nasıl çalışılacağını da bence güzel düzenlemiştir. Yaşlılar Meclisi'ne seçimi hayatın sonuna koyarak, iyi ve soylu insan olmanın yaşlılıkta da ihmal edilmemesini sağladı.

10.1

καλῶς δέ μοι δοκεῖ ὁ Λυκοῦργος νομοθετῆσαι καὶ ᾗ μέχρι γήρως ἀσκοῖτʼ ἂν ἀρετή. ἐπὶ γὰρ τῷ τέρματι τοῦ βίου τὴν κρίσιν τῆς γεροντίας προσθεὶς ἐποίησε μηδὲ ἐν τῷ γήρᾳ ἀμελεῖσθαι τὴν καλοκἀγαθίαν.

10.2İyi insanların yaşlılığına sahip çıkması da hayranlığa değer: Yaşlıları can davalarında hüküm verecek makam yaparak yaşlılığı, gücünün doruğundaki insanların kuvvetinden daha saygın kıldı.

10.2

ἀξιάγαστον δʼ αὐτοῦ καὶ τὸ ἐπικουρῆσαι τῷ τῶν ἀγαθῶν γήρᾳ· θεὶς γὰρ τοὺς γέροντας κυρίους τοῦ περὶ τῆς ψυχῆς ἀγῶνος διέπραξεν ἐντιμότερον εἶναι τὸ γῆρας τῆς τῶν ἀκμαζόντων ῥώμης.

10.3Bu yarışın insanlar arasındaki bütün yarışlardan çok önemsenmesi de yerindedir. Jimnastik yarışmaları da güzeldir, ama onlar bedenlerin yarışıdır; Yaşlılar Meclisi için yapılan yarış ise iyi psykhēleri sınar. Psykhē bedenden ne kadar üstünse, psykhēlerin yarışları da bedenlerinkinden o kadar çok önemsenmeye değer.

10.3

εἰκότως δέ τοι καὶ σπουδάζεται οὗτος ὁ ἀγὼν μάλιστα τῶν ἀνθρωπίνων. καλοὶ μὲν γὰρ καὶ οἱ γυμνικοί· ἀλλʼ οὗτοι μὲν σωμάτων εἰσίν· ὁ δὲ περὶ τῆς γεροντίας ἀγὼν ψυχῶν ἀγαθῶν κρίσιν παρέχει. ὅσῳ οὖν κρείττων ψυχὴ σώματος, τοσούτῳ καὶ οἱ ἀγῶνες οἱ τῶν ψυχῶν ἢ οἱ τῶν σωμάτων ἀξιοσπουδαστότεροι.

10.4Lykurgos'un şu yaptığına da nasıl büyük hayranlık duymamalı? Aretēyle yalnız isteyenlerin ilgilendiği yerlerde bu insanların vatanlarını büyütmeye yetmediğini anlayınca, Sparta'da herkesi bütün aretēlere toplu olarak, devlet eliyle çalışmaya zorladı. Nasıl ki tek tek insanlar arasında aretēye çalışanlar onu ihmal edenlerden aretēce üstündür, Sparta da iyi ve soylu insan olmayı devlet eliyle sürdüren tek şehir olduğu için, pek yerinde olarak, bütün şehirlerden aretēce üstündür.

10.4

τόδε γε μὴν τοῦ Λυκούργου πῶς οὐ μεγάλως ἄξιον ἀγασθῆναι; ὃς ἐπειδὴ κατέμαθεν ὅτι ὅπου οἱ βουλόμενοι ἐπιμελοῦνται τῆς ἀρετῆς οὐχ ἱκανοί εἰσι τὰς πατρίδας αὔξειν, [ἐκεῖνος] ἐν τῇ Σπάρτῃ ἠνάγκασε δημοσίᾳ πάντας πάσας ἀσκεῖν τὰς ἀρετάς. ὥσπερ οὖν [οἱ ἰδιῶται] τῶν ἰδιωτῶν διαφέρουσιν ἀρετῇ οἱ ἀσκοῦντες τῶν ἀμελούντων, οὕτω καὶ ἡ Σπάρτη εἰκότως πασῶν τῶν πόλεων ἀρετῇ διαφέρει, μόνη δημοσίᾳ ἐπιτηδεύουσα τὴν καλοκἀγαθίαν.

10.5Şu da güzel değil mi? Başka şehirler ancak biri ötekine haksızlık ettiğinde ceza verirken, o, elinden geldiğince iyi olmayı açıkça ihmal eden birine de daha hafif olmayan cezalar koydu.

10.5

οὐ γὰρ κἀκεῖνο καλόν, τὸ τῶν ἄλλων πόλεων κολαζουσῶν ἤν τίς τι ἕτερος ἕτερον ἀδικῇ, ἐκεῖνον ζημίας μὴ ἐλάττους ἐπιθεῖναι εἴ τις φανερὸς εἴη ἀμελῶν τοῦ ὡς βέλτιστος εἶναι;

10.6Anlaşılan o, birilerini köleleştirenlerin, bir şeyini gasp edenlerin ya da çalanların yalnız zarar görenlere haksızlık ettiğini, kötülerin ve korkakların ise bütün şehri ele verdiğini düşünüyordu. Bu yüzden onlara en ağır cezaları koyması bana yerinde görünüyor.

10.6

ἐνόμιζε γάρ, ὡς ἔοικεν, ὑπὸ μὲν τῶν ἀνδραποδιζομένων τινὰς ἢ ἀποστερούντων τι ἢ κλεπτόντων τοὺς βλαπτομένους μόνον ἀδικεῖσθαι, ὑπὸ δὲ τῶν κακῶν καὶ ἀνάνδρων ὅλας τὰς πόλεις προδίδοσθαι. ὥστε εἰκότως ἔμοιγε δοκεῖ τούτοις μεγίστας ζημίας ἐπιθεῖναι.

10.7Bütün vatandaşlık aretēsine çalışmayı da kaçınılmaz bir zorunluluk hâline getirdi. Kanunun gereklerini yerine getirenlerin hepsine şehri eşit ölçüde kendi şehirleri kıldı; ne bedenin ne servetin zayıflığını hesaba kattı. Ama biri kanunun gerektirdiği zahmetten çekinip geri durursa, onun artık Eşitler'den sayılmayacağını ilan etti.

10.7

ἐπέθηκε δὲ καὶ τὴν ἀνυπόστατον ἀνάγκην ἀσκεῖν ἅπασαν πολιτικὴν ἀρετήν. τοῖς μὲν γὰρ τὰ νόμιμα ἐκτελοῦσιν ὁμοίως ἅπασι τὴν πόλιν οἰκείαν ἐποίησε, καὶ οὐδὲν ὑπελογίσατο οὔτε σωμάτων οὔτε χρημάτων ἀσθένειαν· εἰ δέ τις ἀποδειλιάσειε τοῦ τὰ νόμιμα διαπονεῖσθαι, τοῦτον ἐκεῖνος ἀπέδειξε μηδὲ νομίζεσθαι ἔτι τῶν ὁμοίων εἶναι.

10.8Bu kanunların çok eski olduğu açıktır; çünkü Lykurgos'un Herakleidai zamanında yaşadığı söylenir. Ama bu kadar eski oldukları hâlde başkalarına bugün bile son derece yeni gelirler. İşin en şaşırtıcı yanı da şu: Herkes böyle âdetleri över, ama hiçbir şehir onları taklit etmeye yanaşmaz.

10.8

ἀλλὰ γὰρ ὅτι μὲν παλαιότατοι οὗτοι οἱ νόμοι εἰσί, σαφές· ὁ γὰρ Λυκοῦργος κατὰ τοὺς Ἡρακλείδας λέγεται γενέσθαι· οὕτω δὲ παλαιοὶ ὄντες ἔτι καὶ νῦν τοῖς ἄλλοις καινότατοί εἰσι· καὶ γὰρ τὸ πάντων θαυμαστότατον ἐπαινοῦσι μὲν πάντες τὰ τοιαῦτα ἐπιτηδεύματα, μιμεῖσθαι δὲ αὐτὰ οὐδεμία πόλις ἐθέλει.

11.111. Bölüm

Bunlar barışta da savaşta da ortak iyiliklerdir. Ama biri Lykurgos'un seferler için de başkalarından daha iyi neler düşündüğünü öğrenmek isterse, bunları da dinleyebilir.

11.1

καὶ ταῦτα μὲν δὴ κοινὰ ἀγαθὰ καὶ ἐν εἰρήνῃ καὶ ἐν πολέμῳ· εἰ δέ τις βούλεται καταμαθεῖν ὅ τι καὶ εἰς τὰς στρατείας βέλτιον τῶν ἄλλων ἐμηχανήσατο, ἔξεστι καὶ τούτων ἀκούειν.

11.2Önce eforlar, süvarilerden ve hoplitlerden, ardından da zanaatkârlardan hangi yaşa kadar olanların sefere çıkacağını ilan ederler. Böylece Lakedaimonlular, insanların şehirde kullandığı her şeyi seferde de bol bol bulurlar. Ordunun ortaklaşa ihtiyaç duyabileceği bütün aletlerin de kimilerinin arabayla, kimilerinin yük hayvanıyla getirilmesi emredilmiştir; böylece eksik bir şeyin gözden kaçması pek mümkün olmaz.

11.2

πρῶτον μὲν τοίνυν οἱ ἔφοροι προκηρύττουσι τὰ ἔτη εἰς ἃ δεῖ στρατεύεσθαι καὶ ἱππεῦσι καὶ ὁπλίταις, ἔπειτα δὲ καὶ τοῖς χειροτέχναις· ὥστε ὅσοισπερ ἐπὶ πόλεως χρῶνται ἄνθρωποι, πάντων τούτων καὶ ἐπὶ στρατιᾶς οἱ Λακεδαιμόνιοι εὐποροῦσι· καὶ ὅσων δὲ ὀργάνων ἡ στρατιὰ κοινῇ δεηθείη ἄν, ἅπαντα τὰ μὲν ἁμάξῃ προστέτακται παρέχειν, τὰ δὲ ὑποζυγίῳ· οὕτω γὰρ ἥκιστʼ ἂν τὸ ἐλλεῖπον διαλάθοι.

11.3Silahlı çarpışma için de şunları düşündü: Askerlerin kırmızı bir giysi giymesini istedi, çünkü bunun kadın giysisine en az benzeyen ve savaşa en yakışan giysi olduğunu düşünüyordu; bir de tunç kalkan taşımalarını, çünkü tunç çok çabuk parlar ve çok geç kirlenir. Delikanlılık çağını geçmiş olanların saç uzatmasına da izin verdi; böylece daha iri, daha hür ve daha heybetli görüneceklerini düşünüyordu.

11.3

εἴς γε μὴν τὸν ἐν τοῖς ὅπλοις ἀγῶνα τοιάδʼ ἐμηχανήσατο, στολὴν μὲν ἔχειν φοινικίδα, ταύτην νομίζων ἥκιστα μὲν γυναικείᾳ κοινωνεῖν, πολεμικωτάτην δʼ εἶναι, καὶ χαλκῆν ἀσπίδα· καὶ γὰρ τάχιστα λαμπρύνεται καὶ σχολαιότατα ῥυπαίνεται. ἐφῆκε δὲ καὶ κομᾶν τοῖς ὑπὲρ τὴν ἡβητικὴν ἡλικίαν, νομίζων οὕτω καὶ μείζους ἂν καὶ ἐλευθεριωτέρους καὶ γοργοτέρους φαίνεσθαι.

11.4Bu şekilde donatılmış olanları, süvarileri de hoplitleri de, altı moraya ayırdı. Her hoplit morasında bir polemarkhos, dört lokhagos, sekiz pentekonter ve on altı enomotarkhes bulunur. Bu moralar verilen komutla kimi zaman […] enomotia hâlinde, kimi zaman üçlü, kimi zaman altılı dizilişe geçer.

11.4

οὕτω γε μὴν κατεσκευασμένων μόρας μὲν διεῖλεν ἓξ καὶ ἱππέων καὶ ὁπλιτῶν. ἑκάστη δὲ τῶν ὁπλιτικῶν μορῶν ἔχει πολέμαρχον ἕνα, λοχαγοὺς τέτταρας, πεντηκοντῆρας ὀκτώ, ἐνωμοτάρχους ἑκκαίδεκα. ἐκ δὲ τούτων τῶν μορῶν διὰ παρεγγυήσεως καθίστανται τοτὲ μὲν εἰς […] ἐνωμοτίας, τοτὲ δὲ εἰς τρεῖς, τοτὲ δὲ εἰς ἕξ.

11.5Çoğu insan Lakon savaş düzeninin son derece karmaşık olduğunu sanır; oysa gerçeğin tam tersini varsaymışlardır. Lakon düzeninde ön sırada duranlar komutandır ve her dizi, ihtiyaç duyacağı her şeyi kendi içinde taşır.

11.5

ὃ δὲ οἱ πλεῖστοι οἴονται, πολυπλοκωτάτην εἶναι τὴν ἐν ὅπλοις Λακωνικὴν τάξιν, τὸ ἐναντιώτατον ὑπειλήφασι τοῦ ὄντος· εἰσὶ μὲν γὰρ ἐν τῇ Λακωνικῇ τάξει οἱ πρωτοστάται ἄρχοντες, καὶ ὁ στίχος ἕκαστος πάντʼ ἔχων ὅσα δεῖ παρέχεσθαι.

11.6Bu düzeni öğrenmek o kadar kolaydır ki insanları birbirinden ayırt edebilen kimse yanılmaz; çünkü kimilerine önde gitmek, kimilerine de arkadan gelmek düşmüştür. Düzen değişiklikleri, sanki bir münadi bildiriyormuş gibi, enomotarkhes tarafından sözle bildirilir; falankslar bu yolla seyrekleşir ya da derinleşir. Bunların hiçbirini öğrenmek hiç de zor değildir.

11.6

οὕτω δὲ ῥᾴδιον ταύτην τὴν τάξιν μαθεῖν ὡς ὅστις τοὺς ἀνθρώπους δύναται γιγνώσκειν οὐδεὶς ἂν ἁμάρτοι· τοῖς μὲν γὰρ ἡγεῖσθαι δέδοται, τοῖς δὲ ἕπεσθαι τέτακται. αἱ δὲ παραγωγαὶ ὥσπερ ὑπὸ κήρυκος ὑπὸ τοῦ ἐνωμοτάρχου λόγῳ δηλοῦνται ⟨καὶ⟩ ἀραιαί τε καὶ βαθύτεραι αἱ φάλαγγες γίγνονται· ὧν οὐδὲν οὐδʼ ὁπωστιοῦν χαλεπὸν μαθεῖν.

11.7Ama saflar karışsa bile yanına kim düşerse onunla aynı şekilde savaşabilmek: işte bu düzeni, Lykurgos'un kanunlarıyla yetişmiş olanlardan başkasının öğrenmesi artık kolay değildir.

11.7

τὸ μέντοι κἂν ταραχθῶσι μετὰ τοῦ παρατυχόντος ὁμοίως μάχεσθαι, ταύτην τὴν τάξιν οὐκέτι ῥᾴδιόν ἐστι μαθεῖν πλὴν τοῖς ὑπὸ τῶν τοῦ Λυκούργου νόμων πεπαιδευμένοις.

11.8Silah hocalarının pek zor saydığı şeyleri de Lakedaimonlular büyük kolaylıkla yaparlar. Kolon hâlinde yürürken bir enomotia elbette ötekinin arkasından gelir. Böyle yürürken karşıdan bir düşman falanksı görünürse, enomotarkheslere kalkan tarafına, yani sola doğru açılıp cephe kurmaları emri iletilir ve falanks düşmanın karşısına dizilinceye kadar bu, bütün kolon boyunca böyle sürer. Bu düzendeyken düşman arkadan görünürse, her dizi kendi üstünde geri döner; böylece en güçlüler her zaman düşmanın karşısında olur.

11.8

εὐπορώτατα δὲ καὶ ἐκεῖνα Λακεδαιμόνιοι ποιοῦσι τὰ τοῖς ὁπλομάχοις πάνυ δοκοῦντα χαλεπὰ εἶναι· ὅταν μὲν γὰρ ἐπὶ κέρως πορεύωνται, κατʼ οὐρὰν δήπου ἐνωμοτία ⟨ἐνωμοτίᾳ⟩ ἕπεται· ἐὰν δʼ ἐν τῷ τοιούτῳ ἐκ τοῦ ἐναντίου πολεμία φάλαγξ ἐπιφανῇ, τῷ ἐνωμοτάρχῳ παρεγγυᾶται εἰς μέτωπον παρʼ ἀσπίδα καθίστασθαι, καὶ διὰ παντὸς οὕτως, ἔστʼ ἂν ἡ φάλαγξ ἐναντία καταστῇ. ἤν γε μὴν οὕτως ἐχόντων ἐκ τοῦ ὄπισθεν οἱ πολέμιοι ἐπιφανῶσιν, ἐξελίττεται ἕκαστος ὁ στίχος, ἵνα οἱ κράτιστοι ἐναντίοι ἀεὶ τοῖς πολεμίοις ὦσιν.

11.9Komutanın sol kanatta kalmasını da bir dezavantaj saymazlar, hatta kimi zaman avantaj sayarlar. Çünkü biri onları kuşatmaya kalkışırsa, korunmasız taraftan değil, kalkanlı taraftan sarmak zorunda kalır. Ama bir sebeple komutanın sağ kanatta bulunması yararlı görünürse, öncü birliği kanada doğru çevirip falanksı, komutan sağa, kolonun sonu sola gelinceye kadar döndürerek açarlar.

11.9

ὅτι δὲ ὁ ἄρχων εὐώνυμος γίγνεται, οὐδʼ ἐν τούτῳ μειονεκτεῖν ἡγοῦνται, ἀλλʼ ἔστιν ὅτε καὶ πλεονεκτεῖν. εἰ γάρ τινες κυκλοῦσθαι ἐπιχειροῖεν, οὐκ ἂν κατὰ τὰ γυμνά, ἀλλὰ κατὰ τὰ ὡπλισμένα περιβάλλοιεν ἄν. ἢν δέ ποτε ἕνεκά τινος δοκῇ συμφέρειν τὸν ἡγεμόνα δεξιὸν κέρας ἔχειν, στρέψαντες τὸ ἄγημα ἐπὶ κέρας ἐξελίττουσι τὴν φάλαγγα, ἔστʼ ἂν ὁ μὲν ἡγεμὼν δεξιὸς ᾖ, ἡ δὲ οὐρὰ εὐώνυμος γένηται.

11.10Kolon hâlinde yürürken sağ taraftan bir düşman birliği görünürse, her lokhosu bir triēr gibi pruvası düşmana bakacak şekilde çevirmekten başka bir şey yapmazlar; böylece bu kez arkadaki lokhos mızrak tarafına, yani sağa gelir. Düşman soldan yaklaşırsa buna da fırsat vermezler: Ya koşarak ileri atılır ya da lokhosları düşmanın karşısına çevirirler; böylece bu kez arkadaki lokhos kalkan tarafına, yani sola gelir.

11.10

ἢν δʼ αὖ ἐκ τῶν δεξιῶν πολεμίων τάξις ἐπιφαίνηται ἐπὶ κέρως πορευομένων, οὐδὲν ἄλλο πραγματεύονται ἢ τὸν λόχον ἕκαστον ὥσπερ τριήρη ἀντίπρῳρον τοῖς ἐναντίοις στρέφουσι, καὶ οὕτως αὖ γίγνεται ὁ κατʼ οὐρὰν λόχος παρὰ δόρυ. ἤν γε μὴν κατὰ τὰ εὐώνυμα πολέμιοι προσίωσιν, οὐδὲ τοῦτʼ ἐῶσιν, ἀλλὰ προθέουσιν ἢ [ἐναντίους] ἀντιπάλους τοὺς λόχους στρέφουσι· καὶ οὕτως αὖ ὁ κατʼ οὐρὰν λόχος παρʼ ἀσπίδα καθίσταται.

12.112. Bölüm

Lykurgos'un ordugâhın nasıl kurulması gerektiğini düşündüğünü de anlatayım. Dörtgenin köşeleri işe yaramadığı için, arkada güvenli bir dağ, bir sur ya da bir ırmak bulunmadıkça ordugâhı daire biçiminde kurdu.

12.1

ἐρῶ δὲ καὶ ᾗ στρατοπεδεύεσθαι ἐνόμισε χρῆναι Λυκοῦργος. διὰ μὲν γὰρ τὸ τὰς γωνίας τοῦ τετραγώνου ἀχρήστους εἶναι κύκλον ἐστρατοπεδεύσατο, εἰ μὴ ὄρος ἀσφαλὲς εἴη ἢ τεῖχος ἢ ποταμὸν ὄπισθεν ἔχοιεν.

12.2Gündüz nöbetlerinin bir kısmını silahların yanına, içeriye bakacak şekilde koydu; çünkü bu nöbetçiler düşman yüzünden değil, kendi taraflarındakiler yüzünden konur. Düşmanı ise süvariler, yaklaşan birini en uzaktan görebilecekleri yerlerden gözetler.

12.2

φυλακάς γε μὴν ἐποίησε μεθημερινὰς τὰς μὲν παρὰ τὰ ὅπλα εἴσω βλεπούσας· οὐ γὰρ πολεμίων ἕνεκα ἀλλὰ φίλων αὗται καθίστανται· τούς γε μὴν πολεμίους ἱππεῖς φυλάττουσιν ἀπὸ χωρίων ὧν ἂν ἐκ πλείστου προορῷεν εἰ [δέ] τις προσίοι.

12.3Gece falanksın dışında öncü nöbetini Skiritai'nin tutmasını kanun yaptı. (Bugün artık bu işi yabancılar da […], yanlarında kendilerinden bazıları da bulunarak.)

12.3

νύκτωρ ⟨δὲ⟩ ἔξω τῆς φάλαγγος ἐνόμισεν ὑπὸ Σκιριτῶν προφυλάττεσθαι· (νῦν δʼ ἤδη καὶ ὑπὸ ξένων […]

12.4Hep mızraklarıyla dolaşmalarının sebebini de iyi bilmek gerekir: Köleleri silahlardan uzak tutmalarının sebebi neyse, bunun sebebi de odur. İhtiyacını gidermeye gidenlerin birbirlerinden ve silahlarından, ancak birbirlerini rahatsız etmeyecek kadar uzaklaşmasına da şaşmamalı; çünkü bunu da güvenlik için yaparlar.

12.4

αὐτῶν τινες συμπαρόντες.) τὸ δὲ ἔχοντας τὰ δόρατα ἀεὶ περιιέναι, εὖ καὶ τοῦτο δεῖ εἰδέναι, ὅτι τοῦ αὐτοῦ ἕνεκά ἐστιν οὗπερ καὶ τοὺς δούλους εἴργουσιν ἀπὸ τῶν ὅπλων, καὶ τοὺς ἐπὶ τὰ ἀναγκαῖα ἀπιόντας οὐ δεῖ θαυμάζειν ὅτι οὔτε ἀλλήλων οὔτε τῶν ὅπλων πλέον ἢ ὅσον μὴ λυπεῖν ἀλλήλους ἀπέρχονται· καὶ γὰρ ταῦτα ἀσφαλείας ἕνεκα ποιοῦσιν.

12.5Hem düşmana zarar vermek hem de dostlara yardım etmek için sık sık ordugâh değiştirirler. Kanun, sefer sürdükçe bütün Lakedaimonlulara idman yapmayı da emreder; böylece kendileriyle daha çok gurur duyar, başkalarına da daha hür görünürler. Ne yürüyüş ne koşu, moranın kapladığı alandan daha uzağa gitmemelidir; böylece kimse kendi silahlarından uzak düşmez.

12.5

μεταστρατοπεδεύονταί γε μὴν πυκνὰ καὶ τοῦ σίνεσθαι τοὺς πολεμίους ἕνεκα καὶ τοῦ ὠφελεῖν τοὺς φίλους. καὶ γυμνάζεσθαι δὲ προαγορεύεται ὑπὸ τοῦ νόμου ἅπασι Λακεδαιμονίοις, ἕωσπερ ἂν στρατεύωνται. ὥστε μεγαλοπρεπεστέρους μὲν αὐτοὺς ἐφʼ ἑαυτοῖς γίγνεσθαι, ἐλευθεριωτέρους δὲ τῶν ἄλλων φαίνεσθαι. δεῖ δὲ οὔτε περίπατον οὔτε δρόμον μάσσω ποιεῖσθαι ἢ ὅσον ἂν ἡ μόρα ἐφήκῃ, ὅπως μηδεὶς τῶν αὑτοῦ ὅπλων πόρρω γίγνηται.

12.6İdmandan sonra birinci polemarkhos münadi aracılığıyla oturulmasını emreder; bu bir çeşit yoklamadır. Ardından kahvaltı edilir ve öncü gözcü çabucak nöbetten alınır. Sonra da akşam idmanına kadar vakit geçirilir ve dinlenilir.

12.6

μετὰ δὲ τὰ γυμνάσια καθίζειν μὲν ὁ πρῶτος πολέμαρχος κηρύττει· ἔστι δὲ τοῦτο ὥσπερ ἐξέτασις· ἐκ τούτου δὲ ἀριστοποιεῖσθαι καὶ ταχὺ τὸν πρόσκοπον ἀπολύεσθαι· ἐκ τούτου δʼ αὖ διατριβαὶ καὶ ἀναπαύσεις πρὸ τῶν ἑσπερινῶν γυμνασίων.

12.7Bundan sonra akşam yemeği ilan edilir; kurbanları uğurlu çıkan tanrılara ilahi söylendikten sonra herkes silahlarının başında yatıp dinlenir. Bu kadar çok şey yazmama şaşmamalı; çünkü askerlik işlerinde özen isteyen hiçbir şeyin Lakedaimonlularca ihmal edildiğini pek göremezsiniz.

12.7

μετά γε μὴν ταῦτα δειπνοποιεῖσθαι κηρύττεται, καὶ ἐπειδὰν ᾁσωσιν εἰς τοὺς θεοὺς οἷς ἂν κεκαλλιερηκότες ὦσιν, ἐπὶ τῶν ὅπλων ἀναπαύεσθαι. ὅτι δὲ πολλὰ γράφω οὐ δεῖ θαυμάζειν· ἥκιστα γὰρ Λακεδαιμονίοις εὕροι ἄν τις παραλελειμμένα ἐν τοῖς στρατιωτικοῖς ὅσα δεῖται ἐπιμελείας.

13.113. Bölüm

Lykurgos'un seferde krala ne kadar güç ve şeref sağladığını da anlatacağım. Önce, seferde kralı ve yanındakileri şehir besler. Polemarkhoslar onunla aynı çadırda yemek yer; böylece hep bir arada oldukları için gerektiğinde birlikte daha kolay danışırlar. Onlarla birlikte Eşitler'den üç kişi daha yemek yer; bunlar onların bütün ihtiyaçlarıyla ilgilenir ki savaş işleriyle uğraşmaktan hiçbir şey onları alıkoymasın.

13.1

διηγήσομαι δὲ καὶ ἣν ἐπὶ στρατιᾶς ὁ Λυκοῦργος βασιλεῖ δύναμιν καὶ τιμὴν κατεσκεύασε. πρῶτον μὲν γὰρ ἐπὶ φρουρᾶς τρέφει ἡ πόλις βασιλέα καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ· συσκηνοῦσι δὲ αὐτῷ οἱ πολέμαρχοι, ὅπως ἀεὶ συνόντες μᾶλλον καὶ κοινοβουλῶσιν, ἤν τι δέωνται· συσκηνοῦσι δὲ καὶ ἄλλοι τρεῖς ἄνδρες τῶν ὁμοίων· οὗτοι τούτοις ἐπιμελοῦνται πάντων τῶν ἐπιτηδείων, ὡς μηδεμία ἀσχολία ᾖ αὐτοῖς τῶν πολεμικῶν ἐπιμελεῖσθαι.

13.2Kralın orduyla nasıl yola çıktığına geri döneyim. Kral daha evdeyken önce Önder Zeus'a ve İkiz Tanrılar'a kurban keser. Kurbanlar burada uğurlu çıkarsa ateş taşıyıcı sunaktan ateş alır ve ülkenin sınırına kadar önden gider; kral orada da Zeus'a ve Athena'ya kurban keser.

13.2

ἐπαναλήψομαι δὲ ὡς ἐξορμᾶται σὺν στρατιᾷ ὁ βασιλεύς. θύει μὲν γὰρ πρῶτον οἴκοι ὢν Διὶ Ἀγήτορι καὶ τοῖς σιοῖν [αὐτῷ]· ἢν δὲ ἐνταῦθα καλλιερήσῃ, λαβὼν ὁ πυρφόρος πῦρ ἀπὸ τοῦ βωμοῦ προηγεῖται ἐπὶ τὰ ὅρια τῆς χώρας· ὁ δὲ βασιλεὺς ἐκεῖ αὖ θύεται Διὶ καὶ Ἀθηνᾷ.

13.3Bu iki tanrıya kesilen kurbanlar da uğurlu çıktığında ülkenin sınırını geçer. Bu kurbanlardan alınan ateş hiç sönmeden önden gider, arkadan da her türlü kurbanlık hayvan gelir. Kral her kurban kesişinde bu işe ortalık henüz karanlıkken başlar, çünkü tanrının iyiliğini düşmandan önce kazanmak ister.

13.3

ὅταν δὲ ἀμφοῖν τούτοιν τοῖν θεοῖν καλλιερηθῇ, τότε διαβαίνει τὰ ὅρια τῆς χώρας· καὶ τὸ πῦρ μὲν ἀπὸ τούτων τῶν ἱερῶν προηγεῖται οὔποτε ἀποσβεννύμενον, σφάγια δὲ παντοῖα ἕπεται. ἀεὶ δὲ ὅταν θύηται, ἄρχεται μὲν τούτου τοῦ ἔργου ἔτι κνεφαῖος, προλαμβάνειν βουλόμενος τὴν τοῦ θεοῦ εὔνοιαν.

13.4Kurban sırasında polemarkhoslar, lokhagoslar, pentekonterler, yabancı birliklerin komutanları, ağırlık kolunun komutanları ve müttefik şehirlerin generallerinden dileyenler hazır bulunur.

13.4

πάρεισι δὲ περὶ τὴν θυσίαν πολέμαρχοι, λοχαγοί, πεντηκοντῆρες, ξένων στρατίαρχοι, στρατοῦ σκευοφορικοῦ ἄρχοντες, καὶ τῶν ἀπὸ τῶν πόλεων δὲ στρατηγῶν ὁ βουλόμενος·

13.5Eforlardan ikisi de hazır bulunur. Kral çağırmadıkça hiçbir işe karışmazlar, ama herkesin ne yaptığını gözetledikleri için, beklenebileceği gibi, herkesi ölçülü davranmaya zorlarlar. Kurban töreni bitince kral herkesi çağırıp yapılacakları bildirir. Bunu gören biri, ötekilerin askerlik işlerinde el yordamıyla iş gördüğünü, savaşın gerçek ustalarının yalnız Lakedaimonlular olduğunu düşünürdü.

13.5

πάρεισι δὲ καὶ τῶν ἐφόρων δύο, οἳ πολυπραγμονοῦσι μὲν οὐδέν, ἢν μὴ ὁ βασιλεὺς προσκαλῇ· ὁρῶντες δὲ ὅ τι ποιεῖ ἕκαστος πάντας σωφρονίζουσιν, ὡς τὸ εἰκός. ὅταν δὲ τελεσθῇ τὰ ἱερά, ὁ βασιλεὺς προσκαλέσας πάντας παραγγέλλει τὰ ποιητέα. ὥστε ὁρῶν ταῦτα ἡγήσαιο ἂν τοὺς μὲν ἄλλους αὐτοσχεδιαστὰς εἶναι τῶν στρατιωτικῶν, Λακεδαιμονίους δὲ μόνους τῷ ὄντι τεχνίτας τῶν πολεμικῶν.

13.6Kral önde yürürken karşılarına düşman çıkmazsa, Skiritai ve keşif süvarileri dışında kimse onun önünde yürümez. Ama bir çarpışma olacağını düşünürlerse kral birinci moranın öncü birliğini alıp sağa döndürür ve iki mora ile iki polemarkhosun ortasına gelinceye kadar götürür.

13.6

ἐπειδάν γε μὴν ἡγῆται βασιλεύς, ἢν μὲν μηδεὶς ἐναντίος φαίνηται, οὐδεὶς αὐτοῦ πρόσθεν πορεύεται, πλὴν Σκιρῖται καὶ οἱ προερευνώμενοι ἱππεῖς· ἢν δέ ποτε μάχην οἴωνται ἔσεσθαι, λαβὼν τὸ ἄγημα τῆς πρώτης μόρας ὁ βασιλεὺς ἄγει στρέψας ἐπὶ δόρυ, ἔστʼ ἂν γένηται ἐν μέσῳ δυοῖν μόραιν καὶ δυοῖν πολεμάρχοιν.

13.7Bunların arkasında kimlerin yer alacağını kralın karargâhındakilerin en yaşlısı düzenler. Bunlar kralla aynı çadırda yemek yiyen Eşitler, kâhinler, hekimler, aulos çalanlar, ordu komutanları ve varsa gönüllülerdir. Böylece gereken hiçbir şeyde sıkıntı çekilmez; çünkü hiçbir şey önceden düşünülmeden bırakılmamıştır.

13.7

οὓς δὲ δεῖ ἐπὶ τούτοις τετάχθαι, ὁ πρεσβύτατος τῶν περὶ δαμοσίαν συντάττει· εἰσὶ δὲ οὗτοι ὅσοι ἂν σύσκηνοι ὦσι τῶν ὁμοίων, καὶ μάντεις καὶ ἰατροὶ καὶ αὐληταὶ ⟨καὶ⟩ οἱ τοῦ στρατοῦ ἄρχοντες, καὶ ἐθελούσιοι ἤν τινες παρῶσιν. ὥστε τῶν δεομένων γίγνεσθαι οὐδὲν ἀπορεῖται· οὐδὲν γὰρ ἀπρόσκεπτόν ἐστι.

13.8Bana kalırsa Lykurgos silahlı çarpışma için şunları da çok yararlı biçimde düzenlemiştir: Düşmanın gözü önünde bir keçi kurban edilirken orada bulunan bütün aulos çalanların çalması ve hiçbir Lakedaimonlunun çelenksiz olmaması âdettir; silahların parlatılması da emredilir.

13.8

μάλα δὲ καὶ τάδε ὠφέλιμα, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, ἐμηχανήσατο Λυκοῦργος εἰς τὸν ἐν ὅπλοις ἀγῶνα. ὅταν γὰρ ὁρώντων ἤδη τῶν πολεμίων χίμαιρα σφαγιάζηται, αὐλεῖν τε πάντας τοὺς παρόντας αὐλητὰς νόμος καὶ μηδένα Λακεδαιμονίων ἀστεφάνωτον εἶναι· καὶ ὅπλα δὲ λαμπρύνεσθαι προαγορεύεται.

13.9Gençlerin savaşa saçları yağlanmış olarak girmesine, neşeli ve gözde görünmesine de izin verilir. Yüreklendirici sözlerini enomotarkhesler aracılığıyla iletirler; çünkü her enomotarkhesin sesi kendi enomotiasının dışına duyulmaz. Bunun düzgün yürümesini sağlamak polemarkhosun görevidir.

13.9

ἔξεστι δὲ τῷ νέῳ καὶ κεχριμένῳ εἰς μάχην συνιέναι καὶ φαιδρὸν εἶναι καὶ εὐδόκιμον. καὶ παρακελεύονται δὲ τῷ ἐνωμοτάρχῳ· οὐδʼ ἀκούεται γὰρ εἰς ἑκάστην πᾶσαν τὴν ἐνωμοτίαν ἀφʼ ἑκάστου ἐνωμοτάρχου ἔξω· ὅπως δὲ καλῶς γίγνηται πολεμάρχῳ δεῖ μέλειν.

13.10Ordugâh kurma vaktinin geldiğine karar vermek ve nereye kurulacağını göstermek kralın yetkisindedir; ama dost ya da düşman, elçileri cevaplayıp geri göndermek kralın işi değildir. Bir iş görmek isteyen herkes ise işe kraldan başlar.

13.10

ὅταν γε μὴν καιρὸς δοκῇ εἶναι στρατοπεδεύεσθαι, τούτου μὲν δὴ κύριος βασιλεὺς καὶ τοῦ δεῖξαί γε ὅπου δεῖ· τὸ μέντοι πρεσβείας ἀποπέμπεσθαι καὶ φιλίας καὶ πολεμίας, τοῦτʼ οὐ βασιλέως. καὶ ἄρχονται μὲν πάντες ἀπὸ βασιλέως, ὅταν βούλωνται πρᾶξαί τι.

13.11Biri bir dava için gelirse kral onu hellanodikaslara, para için gelirse haznedarlara, ganimet getiriyorsa ganimet satıcılarına gönderir. İşler böyle yürüdüğü için krala seferde, tanrılarla ilgili işlerde rahip, insanlarla ilgili işlerde general olmaktan başka bir iş kalmaz.

13.11

ἢν δʼ οὖν δίκης δεόμενός τις ἔλθῃ, πρὸς ἑλλανοδίκας τοῦτον ὁ βασιλεὺς ἀποπέμπει, ἢν δὲ χρημάτων, πρὸς ταμίας, ἢν δὲ ληίδα ἄγων, πρὸς λαφυροπώλας. οὕτω δὲ πραττομένων βασιλεῖ οὐδὲν ἄλλο ἔργον καταλείπεται ἐπὶ φρουρᾶς ἢ ἱερεῖ μὲν τὰ πρὸς τοὺς θεοὺς εἶναι, στρατηγῷ δὲ τὰ πρὸς τοὺς ἀνθρώπους.

14.114. Bölüm

Ama biri bana Lykurgos'un kanunlarının bugün de hâlâ sarsılmadan durduğunu düşünüp düşünmediğimi sorsa, Zeus adına, bunu artık gönül rahatlığıyla söyleyemem.

14.1

εἰ δέ τίς με ἔροιτο εἰ καὶ νῦν ἔτι μοι δοκοῦσιν οἱ Λυκούργου νόμοι ἀκίνητοι διαμένειν, τοῦτο μὰ Δία οὐκ ἂν ἔτι θρασέως εἴποιμι.

14.2Biliyorum ki eskiden Lakedaimonlular, başka şehirlerde harmostluk yapıp dalkavuklar arasında bozulmaktansa yurtlarında ölçülü bir varlıkla birbirleriyle yaşamayı tercih ederlerdi.

14.2

οἶδα γὰρ πρότερον μὲν Λακεδαιμονίους αἱρουμένους οἴκοι τὰ μέτρια ἔχοντας ἀλλήλοις συνεῖναι μᾶλλον ἢ ἁρμόζοντας ἐν ταῖς πόλεσι καὶ κολακευομένους διαφθείρεσθαι.

14.3Biliyorum ki eskiden altın sahibi görünmekten korkarlardı; şimdiyse altın edinmiş olmakla övünenler bile var.

14.3

καὶ πρόσθεν μὲν οἶδα αὐτοὺς φοβουμένους χρυσίον ἔχοντας φαίνεσθαι· νῦν δʼ ἔστιν οὓς καὶ καλλωπιζομένους ἐπὶ τῷ κεκτῆσθαι.

14.4Yine biliyorum ki eskiden vatandaşlar yabancılardan gevşekliğe bulaşmasın diye yabancılar şehirden sürülür, yurt dışına çıkmaya izin verilmezdi. Şimdiyse ileri gelen sayılanların, yabancı topraklarda harmostluk etmekten hiç geri kalmamak için uğraştığını biliyorum.

14.4

ἐπίσταμαι δὲ καὶ πρόσθεν τούτου ἕνεκα ξενηλασίας γιγνομένας καὶ ἀποδημεῖν οὐκ ἐξόν, ὅπως μὴ ῥᾳδιουργίας οἱ πολῖται ἀπὸ τῶν ξένων ἐμπίμπλαιντο· νῦν δʼ ἐπίσταμαι τοὺς δοκοῦντας πρώτους εἶναι ἐσπουδακότας ὡς μηδέποτε παύωνται ἁρμόζοντες ἐπὶ ξένης.

14.5Bir zamanlar önderliğe layık olmaya özen gösterirlerdi; şimdiyse buna layık olmaktan çok hükmetmeye uğraşıyorlar.

14.5

καὶ ἦν μὲν ὅτε ἐπεμελοῦντο ὅπως ἄξιοι εἶεν ἡγεῖσθαι· νῦν δὲ πολὺ μᾶλλον πραγματεύονται ὅπως ἄρξουσιν ἢ ὅπως ἄξιοι τούτων ἔσονται.

14.6Bu yüzden Yunanlılar eskiden Lakedaimon'a gidip haksızlık eder görünenlere karşı onlardan önderlik etmelerini rica ederlerdi; şimdiyse birçoğu onların yeniden hükmetmesini engellemek için birbirini çağırıyor.

14.6

τοιγαροῦν οἱ Ἕλληνες πρότερον μὲν ἰόντες εἰς Λακεδαίμονα ἐδέοντο αὐτῶν ἡγεῖσθαι ἐπὶ τοὺς δοκοῦντας ἀδικεῖν· νῦν δὲ πολλοὶ παρακαλοῦσιν ἀλλήλους ἐπὶ τὸ διακωλύειν ἄρξαι πάλιν αὐτούς.

14.7Ama tanrıya da Lykurgos'un kanunlarına da itaat etmedikleri açık olduğuna göre, bu kınamalara uğramalarına hiç şaşmamalı.

14.7

οὐδὲν μέντοι δεῖ θαυμάζειν τούτων τῶν ἐπιψόγων αὐτοῖς γιγνομένων, ἐπειδὴ φανεροί εἰσιν οὔτε τῷ θεῷ πειθόμενοι οὔτε τοῖς Λυκούργου νόμοις.

15.115. Bölüm

Lykurgos'un kral ile şehir arasında yaptığı anlaşmayı da anlatmak istiyorum; çünkü baştan nasıl kurulduysa öyle süren tek makam budur. Öteki yönetim düzenlerinin değiştiğini ve bugün de değişmekte olduğunu görürsünüz.

15.1

βούλομαι δὲ καὶ ἃς βασιλεῖ πρὸς τὴν πόλιν συνθήκας ὁ Λυκοῦργος ἐποίησε διηγήσασθαι· μόνη γὰρ δὴ αὕτη ἀρχὴ διατελεῖ οἵαπερ ἐξ ἀρχῆς κατεστάθη· τὰς δὲ ἄλλας πολιτείας εὕροι ἄν τις μετακεκινημένας καὶ ἔτι καὶ νῦν μετακινουμένας.

15.2Kralın, tanrı soyundan geldiği için, şehir adına bütün kamu kurbanlarını sunmasını ve şehir orduyu nereye gönderirse ona önderlik etmesini kanun yaptı.

15.2

ἔθηκε γὰρ θύειν μὲν βασιλέα πρὸ τῆς πόλεως τὰ δημόσια ἅπαντα, ὡς ἀπὸ [τοῦ] θεοῦ ὄντα, καὶ στρατιὰν ὅποι ἂν ἡ πόλις ἐκπέμπῃ ἡγεῖσθαι.

15.3Kesilen kurbanlardan şeref payı almasını da sağladı; perioikoi şehirlerinin birçoğunda ona ne ölçülü bir geçimden yoksun kalacağı ne de zenginlikte başkalarını aşacağı büyüklükte seçkin bir arazi ayırdı.

15.3

ἔδωκε δὲ καὶ γέρα ἀπὸ τῶν θυομένων λαμβάνειν, καὶ γῆν δὲ ἐν πολλαῖς τῶν περιοίκων πόλεων ἀπέδειξεν ἐξαίρετον τοσαύτην ὥστε μήτʼ ἐνδεῖσθαι τῶν μετρίων μήτε πλούτῳ ὑπερφέρειν.

15.4Kralların da dışarıda yemek yemesi için onlara devlete ait bir çadır ayırdı ve onları akşam yemeğinde çifte payla onurlandırdı; iki kat yesinler diye değil, bu paydan dilediklerini onurlandırabilsinler diye.

15.4

ὅπως δὲ καὶ οἱ βασιλεῖς ἔξω σκηνοῖεν, σκηνὴν αὐτοῖς δημοσίαν ἀπέδειξε, καὶ διμοιρίᾳ γε ἐπὶ τῷ δείπνῳ ἐτίμησεν, οὐχ ἵνα διπλάσια καταφάγοιεν, ἀλλʼ ἵνα καὶ ἀπὸ τοῦδε τιμῆσαι ἔχοιεν εἴ τινα βούλοιντο.

15.5Her birine iki sofra arkadaşı seçme hakkı da verdi; bunlara Pythioi denir. Bütün domuzların her doğumundan bir yavru alma hakkı da verdi; böylece kral, tanrılara danışması gerektiğinde kurbanlıktan hiç yoksun kalmaz.

15.5

ἔδωκε δʼ αὖ καὶ συσκήνους δύο ἑκατέρῳ προσελέσθαι, οἳ δὴ καὶ Πύθιοι καλοῦνται. ἔδωκε δὲ καὶ πασῶν τῶν συῶν ἀπὸ τόκου χοῖρον λαμβάνειν, ὡς μήποτε ἀπορήσαι βασιλεὺς ἱερῶν, ἤν τι δεηθῇ θεοῖς συμβουλεύσασθαι.

15.6Evinin yanındaki bir göl de ona bol su sağlar; bunun da birçok iş için ne kadar yararlı olduğunu en iyi ona sahip olmayanlar bilir. Kral gelince herkes yerinden kalkar; yalnız eforlar, eforluk koltuklarından kalkmaz.

15.6

καὶ πρὸς τῇ οἰκίᾳ δὲ λίμνη ὕδατος ⟨ἀφθονίαν⟩ παρέχει· ὅτι δὲ καὶ τοῦτο πρὸς πολλὰ χρήσιμον, οἱ μὴ ἔχοντες αὐτὸ μᾶλλον γιγνώσκουσι. καὶ ἕδρας δὲ πάντες ὑπανίστανται βασιλεῖ, πλὴν οὐκ ἔφοροι ἀπὸ τῶν ἐφορικῶν δίφρων.

15.7Her ay birbirlerine yemin ederler; eforlar şehir adına, kral kendi adına. Kralın yemini şehrin yürürlükteki kanunlarına göre krallık etmektir; şehrinki ise, o yeminine bağlı kaldıkça krallığını sarsılmaz tutmaktır.

15.7

καὶ ὅρκους δὲ ἀλλήλοις κατὰ μῆνα ποιοῦνται, ἔφοροι μὲν ὑπὲρ τῆς πόλεως, βασιλεὺς δὲ ὑπὲρ ἑαυτοῦ. ὁ δὲ ὅρκος ἐστὶ τῷ μὲν βασιλεῖ κατὰ τοὺς τῆς πόλεως κειμένους νόμους βασιλεύσειν, τῇ δὲ πόλει ἐμπεδορκοῦντος ἐκείνου ἀστυφέλικτον τὴν βασιλείαν παρέξειν.

15.8Kral hayattayken yurtta ona tanınan şerefler bunlardır ve sıradan vatandaşlarınkini pek aşmaz; çünkü Lykurgos ne krallara tiranca bir kibir aşılamak ne de vatandaşlarda onların gücüne karşı kıskançlık uyandırmak istedi.

15.8

αὗται μὲν οὖν αἱ τιμαὶ οἴκοι ζῶντι βασιλεῖ δέδονται, οὐδέν τι πολὺ ὑπερφέρουσαι τῶν ἰδιωτικῶν· οὐ γὰρ ἐβουλήθη οὔτε τοῖς βασιλεῦσι τυραννικὸν φρόνημα παραστῆσαι οὔτε τοῖς πολίταις φθόνον ἐμποιῆσαι τῆς δυνάμεως.

15.9Kral öldüğünde ona tanınan şereflerle ise Lykurgos'un kanunları, Lakedaimon krallarını insan olarak değil kahraman olarak yücelttiklerini göstermek ister.

15.9

αἳ δὲ τελευτήσαντι τιμαὶ βασιλεῖ δέδονται, τῇδε βούλονται δηλοῦν οἱ Λυκούργου νόμοι ὅτι οὐχ ὡς ἀνθρώπους ἀλλʼ ὡς ἥρωας τοὺς Λακεδαιμονίων βασιλεῖς προτετιμήκασι.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…