1. Kitap
1.1.11. Bölüm
Bir zamanlar şunu düşündük: demokrasi yerine başka bir düzende yaşamak isteyenler yüzünden kaç demokrasi yıkıldı; kaç monarşi, kaç oligarşi de halk tarafından devrildi. Tiranlığa kalkışanlardan kimi çok çabuk düşürüldü; kimi de az çok bir süre iktidarda kalabildiyse bilge ve talihli adamlar olarak hayranlık topladı. Özel evlerde de, kiminin epey çok, kiminin pek az hizmetkârı olduğu halde, efendilerin bu az sayıdaki hizmetkârı bile söz dinletip kullanamadığı pek çok örnek gördüğümüzü sandık.
ἔννοιά ποθʼ ἡμῖν ἐγένετο ὅσαι δημοκρατίαι κατελύθησαν ὑπὸ τῶν ἄλλως πως βουλομένων πολιτεύεσθαι μᾶλλον ἢ ἐν δημοκρατίᾳ, ὅσαι τʼ αὖ μοναρχίαι, ὅσαι τε ὀλιγαρχίαι ἀνῄρηνται ἤδη ὑπὸ δήμων, καὶ ὅσοι τυραννεῖν ἐπιχειρήσαντες οἱ μὲν αὐτῶν καὶ ταχὺ πάμπαν κατελύθησαν, οἱ δὲ κἂν ὁποσονοῦν χρόνον ἄρχοντες διαγένωνται, θαυμάζονται ὡς σοφοί τε καὶ εὐτυχεῖς ἄνδρες γεγενημένοι. πολλοὺς δʼ ἐδοκοῦμεν καταμεμαθηκέναι καὶ ἐν ἰδίοις οἴκοις τοὺς μὲν ἔχοντας καὶ πλείονας οἰκέτας, τοὺς δὲ καὶ πάνυ ὀλίγους, καὶ ὅμως οὐδὲ τοῖς ὀλίγοις τούτοις πάνυ τι δυναμένους χρῆσθαι πειθομένοις τοὺς δεσπότας.
1.1.2Bunlara ek olarak şunu da düşündük: sığırtmaçlar sığırların, seyisler atların yöneticisidir; çoban denen herkes, başında durduğu hayvanların yöneticisi sayılsa yeridir. Oysa bütün bu sürülerin çobanlarına, insanların yöneticilerine itaat ettiğinden daha gönüllü itaat ettiğini görür gibi olduk. Sürüler, çobanlar onları nereye yöneltirse oraya gider, nereye götürürse orada otlar, nereden uzak tutarsa oradan uzak durur; üstelik kendilerinden elde edilen ürünü de çobanların istedikleri gibi kullanmasına izin verirler. Dahası, hiçbir sürünün ne itaat etmemek ne de ürününü kullandırmamak için çobanına karşı birleşip ayaklandığını duymadık; sürüler yabancılara karşı, kendilerini yöneten ve kendilerinden fayda gören kimselere karşı olduğundan çok daha hırçındır. İnsanlar ise kimseye karşı, kendilerini yönetmeye kalkıştığını fark ettikleri kişilere karşı olduğu kadar birleşip ayaklanmaz.
ἔτι δὲ πρὸς τούτοις ἐνενοοῦμεν ὅτι ἄρχοντες μέν εἰσι καὶ οἱ βουκόλοι τῶν βοῶν καὶ οἱ ἱπποφορβοὶ τῶν ἵππων, καὶ πάντες δὲ οἱ καλούμενοι νομεῖς ὧν ἂν ἐπιστατῶσι ζῴων εἰκότως ἂν ἄρχοντες τούτων νομίζοιντο· πάσας τοίνυν ταύτας τὰς ἀγέλας ἐδοκοῦμεν ὁρᾶν μᾶλλον ἐθελούσας πείθεσθαι τοῖς νομεῦσιν ἢ τοὺς ἀνθρώπους τοῖς ἄρχουσι. πορεύονταί τε γὰρ αἱ ἀγέλαι ᾗ ἂν αὐτὰς εὐθύνωσιν οἱ νομεῖς, νέμονταί τε χωρία ἐφʼ ὁποῖα ἂν αὐτὰς ἐπάγωσιν, ἀπέχονταί τε ὧν ἂν αὐτὰς ἀπείργωσι· καὶ τοῖς καρποῖς τοίνυν τοῖς γιγνομένοις ἐξ αὐτῶν ἐῶσι τοὺς νομέας χρῆσθαι οὕτως ὅπως ἂν αὐτοὶ βούλωνται. ἔτι τοίνυν οὐδεμίαν πώποτε ἀγέλην ᾐσθήμεθα συστᾶσαν ἐπὶ τὸν νομέα οὔτε ὡς μὴ πείθεσθαι οὔτε ὡς μὴ ἐπιτρέπειν τῷ καρπῷ χρῆσθαι, ἀλλὰ καὶ χαλεπώτεραί εἰσιν αἱ ἀγέλαι πᾶσι τοῖς ἀλλοφύλοις ἢ τοῖς ἄρχουσί τε καὶ ὠφελουμένοις ἀπʼ αὐτῶν· ἄνθρωποι δὲ ἐπʼ οὐδένας μᾶλλον συνίστανται ἢ ἐπὶ τούτους οὓς ἂν αἴσθωνται ἄρχειν αὑτῶν ἐπιχειροῦντας.
1.1.3Bunları düşündüğümüz sırada, insan olarak doğmuş biri için öbür bütün canlıları yönetmenin insanları yönetmekten daha kolay olduğu kanaatine varmıştık. Ama Pers Kyros'u düşününce —o, pek çok insanı, pek çok şehri, pek çok kavmi kendine itaat eder hâle getirmişti— fikrimizi değiştirmek zorunda kaldık: insanları yönetmek, bu işi bilerek yapan biri için ne imkânsız ne de zor bir işmiş. Hiç değilse Kyros'a, kimi günlerce, kimi aylarca uzakta oturan, kimi onu hiç görmemiş, kimi de hiçbir zaman göremeyeceğini iyi bilen insanların gönüllü olarak itaat ettiğini biliyoruz; yine de onun sözünü dinlemek istiyorlardı.
ὅτε μὲν δὴ ταῦτα ἐνεθυμούμεθα, οὕτως ἐγιγνώσκομεν περὶ αὐτῶν, ὡς ἀνθρώπῳ πεφυκότι πάντων τῶν ἄλλων ῥᾷον εἴη ζῴων ἢ ἀνθρώπων ἄρχειν. ἐπειδὴ δὲ ἐνενοήσαμεν ὅτι Κῦρος ἐγένετο Πέρσης, ὃς παμπόλλους μὲν ἀνθρώπους ἐκτήσατο πειθομένους αὑτῷ, παμπόλλας δὲ πόλεις, πάμπολλα δὲ ἔθνη, ἐκ τούτου δὴ ἠναγκαζόμεθα μετανοεῖν μὴ οὔτε τῶν ἀδυνάτων οὔτε τῶν χαλεπῶν ἔργων ᾖ τὸ ἀνθρώπων ἄρχειν, ἤν τις ἐπισταμένως τοῦτο πράττῃ. Κύρῳ γοῦν ἴσμεν ἐθελήσαντας πείθεσθαι τοὺς μὲν ἀπέχοντας παμπόλλων ἡμερῶν ὁδόν, τοὺς δὲ καὶ μηνῶν, τοὺς δὲ οὐδʼ ἑωρακότας πώποτʼ αὐτόν, τοὺς δὲ καὶ εὖ εἰδότας ὅτι οὐδʼ ἂν ἴδοιεν, καὶ ὅμως ἤθελον αὐτῷ ὑπακούειν.
1.1.4Gerçekten de Kyros, ister atalarından hükümdarlık devralmış ister onu kendi gücüyle kazanmış olsun, öbür bütün krallardan çok üstündü. İskit kralı, İskitler pek kalabalık olduğu halde başka hiçbir kavme hükmedemez; kendi kavmini yönetmeyi sürdürebilirse buna bile şükreder. Trak kralı Traklarla, İllyria kralı İllyrialılarla yetinir. Duyduğumuza göre öbür kavimler de, hiç değilse Avrupa'dakiler, bugün hâlâ bağımsızdır ve birbirinden ayrı yaşar. Kyros ise Asya'daki kavimleri de böyle bağımsız bulmuştu; ama küçük bir Pers ordusuyla yola çıkıp Medlerin de Hyrkanialıların da kendi istekleriyle başına geçti; Suriyelileri, Asurluları, Arapları, Kapadokyalıları, iki Frigya'nın halkını, Lidyalıları, Karyalıları, Fenikelileri, Babillileri boyunduruk altına aldı; Baktrialılara, Hintlilere, Kilikyalılara, aynı şekilde Sakalara, Paflagonyalılara, Magadidlere ve adlarını bile kimsenin sayamayacağı daha pek çok kavme hükmetti. Asya'daki Yunanlara da hükmetti; denize inince Kıbrıslılara ve Mısırlılara da.
καὶ γάρ τοι τοσοῦτον διήνεγκε τῶν ἄλλων βασιλέων, καὶ τῶν πατρίους ἀρχὰς παρειληφότων καὶ τῶν διʼ ἑαυτῶν κτησαμένων, ὥσθʼ ὁ μὲν Σκύθης καίπερ παμπόλλων ὄντων Σκυθῶν ἄλλου μὲν οὐδενὸς δύναιτʼ ἂν ἔθνους ἐπάρξαι, ἀγαπῴη δʼ ἂν εἰ τοῦ ἑαυτοῦ ἔθνους ἄρχων διαγένοιτο, καὶ ὁ Θρᾷξ Θρᾳκῶν καὶ ὁ Ἰλλυριὸς Ἰλλυριῶν, καὶ τἆλλα δὲ ὡσαύτως ἔθνη ἀκούομεν τὰ γοῦν ἐν τῇ Εὐρώπῃ ἔτι καὶ νῦν αὐτόνομα εἶναι [λέγεται] καὶ λελύσθαι ἀπʼ ἀλλήλων· Κῦρος δὲ παραλαβὼν ὡσαύτως οὕτω καὶ τὰ ἐν τῇ Ἀσίᾳ ἔθνη αὐτόνομα ὄντα ὁρμηθεὶς σὺν ὀλίγῃ Περσῶν στρατιᾷ ἑκόντων μὲν ἡγήσατο Μήδων, ἑκόντων δὲ Ὑρκανίων, κατεστρέψατο δὲ Σύρους, Ἀσσυρίους, Ἀραβίους, Καππαδόκας, Φρύγας ἀμφοτέρους, Λυδούς, Κᾶρας, Φοίνικας, Βαβυλωνίους, ἦρξε δὲ Βακτρίων καὶ Ἰνδῶν καὶ Κιλίκων, ὡσαύτως δὲ Σακῶν καὶ Παφλαγόνων καὶ Μαγαδιδῶν, καὶ ἄλλων δὲ παμπόλλων ἐθνῶν, ὧν οὐδʼ ἂν τὰ ὀνόματα ἔχοι τις εἰπεῖν, ἐπῆρξε δὲ καὶ Ἑλλήνων τῶν ἐν τῇ Ἀσίᾳ, καταβὰς δʼ ἐπὶ θάλατταν καὶ Κυπρίων καὶ Αἰγυπτίων.
1.1.5Üstelik hükmettiği bu kavimler ne onunla ne de birbirleriyle aynı dili konuşuyordu. Yine de o, uyandırdığı korkuyla öyle geniş bir toprağa erişebildi ki herkesi sindirdi, kimse ona el kaldırmaya kalkışmadı; insanlara kendisini memnun etmek için öyle büyük bir istek aşılayabildi ki hep onun aklıyla yönetilmeyi dilediler. Kendine bağladığı boyların sayısı o kadar çoktu ki saraydan hangi yöne, doğuya, batıya, kuzeye ya da güneye, yola çıkılsa bunları baştan sona dolaşmak bile zahmetli bir iş olurdu.
καὶ τοίνυν τούτων τῶν ἐθνῶν ἦρξεν οὔτε αὐτῷ ὁμογλώττων ὄντων οὔτε ἀλλήλοις, καὶ ὅμως ἐδυνάσθη ἐφικέσθαι μὲν ἐπὶ τοσαύτην γῆν τῷ ἀφʼ ἑαυτοῦ φόβῳ, ὥστε καταπλῆξαι πάντας καὶ μηδένα ἐπιχειρεῖν αὐτῷ, ἐδυνάσθη δὲ ἐπιθυμίαν ἐμβαλεῖν τοσαύτην τοῦ [πάντας] αὐτῷ χαρίζεσθαι ὥστε ἀεὶ τῇ αὐτοῦ γνώμῃ ἀξιοῦν κυβερνᾶσθαι, ἀνηρτήσατο δὲ τοσαῦτα φῦλα ὅσα καὶ διελθεῖν ἔργον ἐστίν, ὅποι ἂν ἄρξηταί τις πορεύεσθαι ἀπὸ τῶν βασιλείων, ἤν τε πρὸς ἕω ἤν τε πρὸς ἑσπέραν ἤν τε πρὸς ἄρκτον ἤν τε πρὸς μεσημβρίαν.
1.1.6Bu adamı hayranlığa değer bulduğumuz için kim olduğunu araştırdık: soyu neydi, nasıl bir tabiatı vardı, nasıl bir terbiye almıştı da insanları yönetmekte bu kadar üstün oldu? Onun hakkında öğrendiklerimizi ve anladığımızı sandıklarımızı anlatmaya çalışacağız.
ἡμεῖς μὲν δὴ ὡς ἄξιον ὄντα θαυμάζεσθαι τοῦτον τὸν ἄνδρα ἐσκεψάμεθα τίς ποτʼ ὢν γενεὰν καὶ ποίαν τινὰ φύσιν ἔχων καὶ ποίᾳ τινὶ παιδευθεὶς παιδείᾳ τοσοῦτον διήνεγκεν εἰς τὸ ἄρχειν ἀνθρώπων. ὅσα οὖν καὶ ἐπυθόμεθα καὶ ᾐσθῆσθαι δοκοῦμεν περὶ αὐτοῦ, ταῦτα πειρασόμεθα διηγήσασθαι.
1.2.12. Bölüm
Kyros'un babasının Pers kralı Kambyses olduğu söylenir. Bu Kambyses Perseidler soyundandı; Perseidler adlarını Perseus'tan alır. Annesinin Mandane olduğunda herkes birleşir; bu Mandane de Medlerin kralı olan Astyages'in kızıydı. Barbarların bugün hâlâ anlattığına ve şarkılarında söylediğine göre Kyros görünüşçe çok güzel, psykhēsi bakımından da son derece insansever, öğrenmeye pek hevesli ve şerefe pek düşkündü; öyle ki övülmek için her zahmete katlanır, her tehlikeyi göze alırdı.
πατρὸς μὲν δὴ ὁ Κῦρος λέγεται γενέσθαι Καμβύσου Περσῶν βασιλέως· ὁ δὲ Καμβύσης οὗτος τοῦ Περσειδῶν γένους ἦν· οἱ δὲ Περσεῖδαι ἀπὸ Περσέως κλῄζονται· μητρὸς δὲ ὁμολογεῖται Μανδάνης γενέσθαι· ἡ δὲ Μανδάνη αὕτη Ἀστυάγους ἦν θυγάτηρ τοῦ Μήδων γενομένου βασιλέως. φῦναι δὲ ὁ Κῦρος λέγεται καὶ ᾄδεται ἔτι καὶ νῦν ὑπὸ τῶν βαρβάρων εἶδος μὲν κάλλιστος, ψυχὴν δὲ φιλανθρωπότατος καὶ φιλομαθέστατος καὶ φιλοτιμότατος, ὥστε πάντα μὲν πόνον ἀνατλῆναι, πάντα δὲ κίνδυνον ὑπομεῖναι τοῦ ἐπαινεῖσθαι ἕνεκα.
1.2.2Bedeni ve psykhēsi bakımından böyle bir tabiatı olduğu anlatılır. Terbiyesini ise Pers kanunlarına göre aldı. Bu kanunlar ortak iyiliği gözetmeye, öbür şehirlerin çoğundakinden farklı bir yerden başlar gibidir. Şehirlerin çoğu herkesi çocuklarını dilediği gibi yetiştirmekte, yetişkinleri de dilediği gibi yaşamakta serbest bırakır; sonra onlara çalmamayı, yağmalamamayı, bir eve zorla girmemeyi, dövülmeyi hak etmeyen birini dövmemeyi, zina etmemeyi, yöneticiye itaatsizlik etmemeyi ve bunlara benzer başka şeyleri buyurur; biri bunlardan birini çiğnerse ona ceza koyar.
φύσιν μὲν δὴ τῆς μορφῆς καὶ τῆς ψυχῆς τοιαύτην ἔχων διαμνημονεύεται· ἐπαιδεύθη γε μὴν ἐν Περσῶν νόμοις· οὗτοι δὲ δοκοῦσιν οἱ νόμοι ἄρχεσθαι τοῦ κοινοῦ ἀγαθοῦ ἐπιμελούμενοι οὐκ ἔνθενπερ ἐν ταῖς πλείσταις πόλεσιν ἄρχονται. αἱ μὲν γὰρ πλεῖσται πόλεις ἀφεῖσαι παιδεύειν ὅπως τις ἐθέλει τοὺς ἑαυτοῦ παῖδας, καὶ αὐτοὺς τοὺς πρεσβυτέρους ὅπως ἐθέλουσι διάγειν, ἔπειτα προστάττουσιν αὐτοῖς μὴ κλέπτειν μηδὲ ἁρπάζειν, μὴ βίᾳ εἰς οἰκίαν παριέναι, μὴ παίειν ὃν μὴ δίκαιον, μὴ μοιχεύειν, μὴ ἀπειθεῖν ἄρχοντι, καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα ὡσαύτως· ἢν δέ τις τούτων τι παραβαίνῃ, ζημίαν αὐτοῖς ἐπέθεσαν.
1.2.3Pers kanunları ise önceden davranır ve vatandaşların daha en baştan kötü ya da çirkin bir işe heves edecek kimseler olmamasını gözetir. Bunu şöyle yaparlar. Hür Meydan denen bir meydanları vardır; saray ve öbür devlet daireleri orada kurulmuştur. Satılık mallar, esnaf, onların bağırışları ve kabalıkları buradan başka bir yere sürülmüştür ki bunların karmaşası terbiyeli insanların düzenine karışmasın.
οἱ δὲ Περσικοὶ νόμοι προλαβόντες ἐπιμέλονται ὅπως τὴν ἀρχὴν μὴ τοιοῦτοι ἔσονται οἱ πολῖται οἷοι πονηροῦ τινος ἢ αἰσχροῦ ἔργου ἐφίεσθαι. ἐπιμέλονται δὲ ὧδε. ἔστιν αὐτοῖς ἐλευθέρα ἀγορὰ καλουμένη, ἔνθα τά τε βασίλεια καὶ τἆλλα ἀρχεῖα πεποίηται. ἐντεῦθεν τὰ μὲν ὤνια καὶ οἱ ἀγοραῖοι καὶ αἱ τούτων φωναὶ καὶ ἀπειροκαλίαι ἀπελήλανται εἰς ἄλλον τόπον, ὡς μὴ μιγνύηται ἡ τούτων τύρβη τῇ τῶν πεπαιδευμένων εὐκοσμίᾳ.
1.2.4Devlet dairelerinin çevresindeki bu meydan dört kısma ayrılmıştır: biri çocuklara, biri delikanlılara, biri yetişkin erkeklere, biri de askerlik yaşını geçmiş olanlara aittir. Kanun gereği her biri kendi yerine gelir: çocuklar ve yetişkin erkekler gün ağarırken, yaşlılar ise her biri hangi saat işine gelirse, ama bulunmaları gereken belirli günler dışında. Delikanlılar, evli olanlar hariç, geceleri de hafif silahlarıyla devlet dairelerinin çevresinde uyur. Evliler, önceden haber verilmedikçe aranmaz; ama sık sık eksik olmaları da yakışık almaz.
διῄρηται δὲ αὕτη ἡ ἀγορὰ [ἡ περὶ τὰ ἀρχεῖα] τέτταρα μέρη· τούτων δʼ ἔστιν ἓν μὲν παισίν, ἓν δὲ ἐφήβοις, ἄλλο τελείοις ἀνδράσιν, ἄλλο τοῖς ὑπὲρ τὰ στρατεύσιμα ἔτη γεγονόσι. νόμῳ δʼ εἰς τὰς ἑαυτῶν χώρας ἕκαστοι τούτων πάρεισιν, οἱ μὲν παῖδες ἅμα τῇ ἡμέρᾳ καὶ οἱ τέλειοι ἄνδρες, οἱ δὲ γεραίτεροι ἡνίκʼ ἂν ἑκάστῳ προχωρῇ, πλὴν ἐν ταῖς τεταγμέναις ἡμέραις, ἐν αἷς αὐτοὺς δεῖ παρεῖναι. οἱ δὲ ἔφηβοι καὶ κοιμῶνται περὶ τὰ ἀρχεῖα σὺν τοῖς γυμνητικοῖς ὅπλοις πλὴν τῶν γεγαμηκότων· οὗτοι δὲ οὔτε ἐπιζητοῦνται, ἢν μὴ προρρηθῇ παρεῖναι, οὔτε πολλάκις ἀπεῖναι καλόν.
1.2.5Bu kısımların her birinin başında on iki yönetici vardır, çünkü Persler de on iki kabileye ayrılır. Çocukların başına yaşlılar arasından, çocukları en iyi biçimde yetiştireceği düşünülenler seçilir; delikanlıların başına yetişkin erkekler arasından, delikanlıları en iyi hâle getireceği düşünülenler; yetişkin erkeklerin başına da onlara belirlenmiş görevleri ve en yüksek makamın buyruklarını en iyi yerine getirteceği düşünülenler. Yaşlıların da seçilmiş başkanları vardır; bunlar, yaşlıların da kendilerine düşeni yerine getirmesini gözetir. Her yaştakilere neyin buyurulduğunu anlatacağız ki vatandaşların olabildiğince iyi olması için nasıl özen gösterdikleri daha açık görülsün.
ἄρχοντες δʼ ἐφʼ ἑκάστῳ τούτων τῶν μερῶν εἰσι δώδεκα· δώδεκα γὰρ καὶ Περσῶν φυλαὶ διῄρηνται. καὶ ἐπὶ μὲν τοῖς παισὶν ἐκ τῶν γεραιτέρων ᾑρημένοι εἰσὶν οἳ ἂν δοκῶσι τοὺς παῖδας βελτίστους ἀποδεικνύναι· ἐπὶ δὲ τοῖς ἐφήβοις ἐκ τῶν τελείων ἀνδρῶν οἳ ἂν αὖ τοὺς ἐφήβους βελτίστους δοκῶσι παρέχειν· ἐπὶ δὲ τοῖς τελείοις ἀνδράσιν οἳ ἂν δοκῶσι παρέχειν αὐτοὺς μάλιστα τὰ τεταγμένα ποιοῦντας καὶ τὰ παραγγελλόμενα ὑπὸ τῆς μεγίστης ἀρχῆς· εἰσὶ δὲ καὶ τῶν γεραιτέρων προστάται ᾑρημένοι, οἳ προστατεύουσιν ὅπως καὶ οὗτοι τὰ καθήκοντα ἀποτελῶσιν. ἃ δὲ ἑκάστῃ ἡλικίᾳ προστέτακται ποιεῖν διηγησόμεθα, ὡς μᾶλλον δῆλον γένηται ᾗ ἐπιμέλονται ὡς ἂν βέλτιστοι εἶεν οἱ πολῖται.
1.2.6Çocuklar okula gidip vakitlerini adaleti öğrenerek geçirir; bizde okuma yazma öğrenmeye gidildiği söylenir ya, onlar da okula bunun için gittiklerini söyler. Yöneticileri günün çoğunu onların davalarına bakarak geçirir. Çünkü çocuklar arasında da, tıpkı yetişkinler arasında olduğu gibi, birbirlerini hırsızlıkla, gasp ile, zorbalıkla, aldatmayla, sövmeyle ve beklenebilecek başka şeylerle suçladıkları olur.
οἱ μὲν δὴ παῖδες εἰς τὰ διδασκαλεῖα φοιτῶντες διάγουσι μανθάνοντες δικαιοσύνην· καὶ λέγουσιν ὅτι ἐπὶ τοῦτο ἔρχονται ὥσπερ παρʼ ἡμῖν ὅτι γράμματα μαθησόμενοι. οἱ δʼ ἄρχοντες αὐτῶν διατελοῦσι τὸ πλεῖστον τῆς ἡμέρας δικάζοντες αὐτοῖς. γίγνεται γὰρ δὴ καὶ παισὶ πρὸς ἀλλήλους ὥσπερ ἀνδράσιν ἐγκλήματα καὶ κλοπῆς καὶ ἁρπαγῆς καὶ βίας καὶ ἀπάτης καὶ κακολογίας καὶ ἄλλων οἵων δὴ εἰκός.
1.2.7Bunlardan birinde haksızlık ettiğini tespit ettikleri kimseyi cezalandırırlar; birini haksız yere suçladığı anlaşılanı da cezalandırırlar. İnsanların birbirlerinden en çok nefret etmelerine yol açtığı halde en az dava konusu ettikleri bir suçtan da yargılarlar: nankörlükten. İyiliğin karşılığını vermeye gücü yettiği halde vermediğini anladıkları kimseyi de ağır biçimde cezalandırırlar. Çünkü nankörlerin tanrılara da, anne babalarına, vatanlarına ve dostlarına da en çok kayıtsız kalacağını düşünürler. Nankörlüğün peşinden de en çok utanmazlığın geldiği kanaatindedirler; utanmazlık ise insanı bütün çirkin işlere sürükleyen en büyük kılavuz gibidir.
οὓς δʼ ἂν γνῶσι τούτων τι ἀδικοῦντας, τιμωροῦνται. κολάζουσι δὲ καὶ ὃν ἂν ἀδίκως ἐγκαλοῦντα εὑρίσκωσι. δικάζουσι δὲ καὶ ἐγκλήματος οὗ ἕνεκα ἄνθρωποι μισοῦσι μὲν ἀλλήλους μάλιστα, δικάζονται δὲ ἥκιστα, ἀχαριστίας, καὶ ὃν ἂν γνῶσι δυνάμενον μὲν χάριν ἀποδιδόναι, μὴ ἀποδιδόντα δέ, κολάζουσι καὶ τοῦτον ἰσχυρῶς. οἴονται γὰρ τοὺς ἀχαρίστους καὶ περὶ θεοὺς ἂν μάλιστα ἀμελῶς ἔχειν καὶ περὶ γονέας καὶ πατρίδα καὶ φίλους. ἕπεσθαι δὲ δοκεῖ μάλιστα τῇ ἀχαριστίᾳ ἡ ἀναισχυντία· καὶ γὰρ αὕτη μεγίστη δοκεῖ εἶναι ἐπὶ πάντα τὰ αἰσχρὰ ἡγεμών.
1.2.8Çocuklara itidali de öğretirler. İtidalli olmayı öğrenmelerine büyük katkısı olan şey, yaşlıların da her gün itidalle yaşadığını görmeleridir. Yöneticilere itaat etmeyi de öğretirler; buna da büyük katkısı olan şey, yaşlıların yöneticilere sıkı sıkıya itaat ettiğini görmeleridir. Yemekte ve içmekte kendine hâkim olmayı da öğretirler; buna da büyük katkısı olan şey, yaşlıların yöneticiler izin vermeden karınlarını doyurmak için yerlerinden ayrılmadığını görmeleri ve çocukların da annelerinin yanında değil, öğretmenlerinin yanında, yöneticiler işaret verince yemek yemeleridir. Evden yiyecek olarak ekmek, katık olarak tere getirirler; susayan içmek için bir kupa getirir ki ırmaktan su doldursun. Bunlara ek olarak ok atmayı ve cirit atmayı da öğrenirler. Çocuklar doğumlarından itibaren on altı ya da on yedi yaşına kadar bunları yapar, sonra delikanlılar arasına geçerler.
διδάσκουσι δὲ τοὺς παῖδας καὶ σωφροσύνην· μέγα δὲ συμβάλλεται εἰς τὸ μανθάνειν σωφρονεῖν αὐτοὺς ὅτι καὶ τοὺς πρεσβυτέρους ὁρῶσιν ἀνὰ πᾶσαν ἡμέραν σωφρόνως διάγοντας. διδάσκουσι δὲ αὐτοὺς καὶ πείθεσθαι τοῖς ἄρχουσι· μέγα δὲ καὶ εἰς τοῦτο συμβάλλεται ὅτι ὁρῶσι τοὺς πρεσβυτέρους πειθομένους τοῖς ἄρχουσιν ἰσχυρῶς. διδάσκουσι δὲ καὶ ἐγκράτειαν γαστρὸς καὶ ποτοῦ· μέγα δὲ καὶ εἰς τοῦτο συμβάλλεται ὅτι ὁρῶσι τοὺς πρεσβυτέρους οὐ πρόσθεν ἀπιόντας γαστρὸς ἕνεκα πρὶν ἂν ἀφῶσιν οἱ ἄρχοντες, καὶ ὅτι οὐ παρὰ μητρὶ σιτοῦνται οἱ παῖδες, ἀλλὰ παρὰ τῷ διδασκάλῳ, ὅταν οἱ ἄρχοντες σημήνωσι. φέρονται δὲ οἴκοθεν σῖτον μὲν ἄρτον, ὄψον δὲ κάρδαμον, πιεῖν δέ, ἤν τις διψῇ, κώθωνα, ὡς ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ ἀρύσασθαι. πρὸς δὲ τούτοις μανθάνουσι καὶ τοξεύειν καὶ ἀκοντίζειν. μέχρι μὲν δὴ ἓξ ἢ ἑπτακαίδεκα ἐτῶν ἀπὸ γενεᾶς οἱ παῖδες ταῦτα πράττουσιν, ἐκ τούτου δὲ εἰς τοὺς ἐφήβους ἐξέρχονται.
1.2.9Delikanlılar da şöyle yaşar. Çocukluktan çıktıktan sonra on yıl boyunca, daha önce söylediğimiz gibi, hem şehri korumak hem de itidalli olmak için geceleri devlet dairelerinin çevresinde uyurlar; çünkü en çok gözetime ihtiyaç duyan yaşın bu olduğu düşünülür. Gündüzleri de, kamu için bir şeye ihtiyaç duyulursa, kendilerini yöneticilerin hizmetine verirler. Gerektiğinde hepsi devlet dairelerinin çevresinde kalır; kral ava çıktığında ise muhafızların yarısını yanına alır, bunu da ayda birçok kez yapar. Çıkanların yanında yay, sadağın yanında kınında bir pala ya da balta, ayrıca hasır bir kalkan ve iki cirit bulunmalıdır: biri fırlatmak, öteki gerekirse elde kullanmak için.
οὗτοι δʼ αὖ οἱ ἔφηβοι διάγουσιν ὧδε. δέκα ἔτη ἀφʼ οὗ ἂν ἐκ παίδων ἐξέλθωσι κοιμῶνται μὲν περὶ τὰ ἀρχεῖα, ὥσπερ προειρήκαμεν, καὶ φυλακῆς ἕνεκα τῆς πόλεως καὶ σωφροσύνης· δοκεῖ γὰρ αὕτη ἡ ἡλικία μάλιστα ἐπιμελείας δεῖσθαι· παρέχουσι δὲ καὶ τὴν ἡμέραν ἑαυτοὺς τοῖς ἄρχουσι χρῆσθαι ἤν τι δέωνται ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ. καὶ ὅταν μὲν δέῃ, πάντες μένουσι περὶ τὰ ἀρχεῖα· ὅταν δὲ ἐξίῃ βασιλεὺς ἐπὶ θήραν, ἐξάγει τὴν ἡμίσειαν τῆς φυλακῆς· ποιεῖ δὲ τοῦτο πολλάκις τοῦ μηνός. ἔχειν δὲ δεῖ τοὺς ἐξιόντας τόξα καὶ παρὰ τὴν φαρέτραν ἐν κολεῷ κοπίδα ἢ σάγαριν, ἔτι δὲ γέρρον καὶ παλτὰ δύο, ὥστε τὸ μὲν ἀφεῖναι, τῷ δʼ, ἂν δέῃ, ἐκ χειρὸς χρῆσθαι.
1.2.10Avla devlet eliyle ilgilenmelerinin sebebi budur. Kral savaştaki gibi avda da onlara önderlik eder; hem kendisi avlanır hem de ötekilerin avlanmasını gözetir, çünkü av onlara savaş hazırlığının en gerçek talimi gibi görünür. Av insanı erken kalkmaya, soğuğa ve sıcağa katlanmaya alıştırır; yürüyüşle ve koşuyla bedeni çalıştırır; hayvan nerede karşısına çıkarsa ona ok ya da cirit atmak zorunda bırakır. Yiğit hayvanlardan biri karşı koyduğunda psykhē de çoğu zaman bilenmek zorunda kalır: üzerine geleni vurmak, saldırandan sakınmak gerekir. Öyle ki savaşta bulunup da avda eksik olan bir şey bulmak kolay değildir.
διὰ τοῦτο δὲ δημοσίᾳ τοῦ θηρᾶν ἐπιμέλονται, καὶ βασιλεὺς ὥσπερ καὶ ἐν πολέμῳ ἡγεμών ἐστιν αὐτοῖς καὶ αὐτός τε θηρᾷ καὶ τῶν ἄλλων ἐπιμελεῖται ὅπως ἂν θηρῶσιν, ὅτι ἀληθεστάτη αὐτοῖς δοκεῖ εἶναι αὕτη ἡ μελέτη τῶν πρὸς τὸν πόλεμον. καὶ γὰρ πρῲ ἀνίστασθαι ἐθίζει καὶ ψύχη καὶ θάλπη ἀνέχεσθαι, γυμνάζει δὲ καὶ ὁδοιπορίαις καὶ δρόμοις, ἀνάγκη δὲ καὶ τοξεῦσαι θηρίον καὶ ἀκοντίσαι ὅπου ἂν παραπίπτῃ. καὶ τὴν ψυχὴν δὲ πολλάκις ἀνάγκη θήγεσθαι ὅταν τι τῶν ἀλκίμων θηρίων ἀνθιστῆται· παίειν μὲν γὰρ δήπου δεῖ τὸ ὁμόσε γιγνόμενον, φυλάξασθαι δὲ τὸ ἐπιφερόμενον· ὥστε οὐ ῥᾴδιον εὑρεῖν τί ἐν τῇ θήρᾳ ἄπεστι τῶν ἐν πολέμῳ παρόντων.
1.2.11Ava çıkarken yanlarına, tabii ki çocuklarınkinden daha bol ama başka bakımlardan aynı türden bir öğle yemeği alırlar. Avlanırken öğle yemeği yemezler. Bir hayvan yüzünden beklemek gerekirse ya da başka bir sebeple avda oyalanmak isterlerse, bu öğle yemeğini akşam yemeği olarak yer, ertesi gün yine akşam yemeğine kadar avlanırlar; bu iki günü tek gün sayarlar, çünkü bir günlük yiyecek tüketmişlerdir. Bunu alışmak için yaparlar ki savaşta da böyle bir şey gerekirse aynısını yapabilsinler. Bu yaştakilerin katığı avladıkları şeydir; bir şey avlayamazlarsa tere. Biri, ekmeklerinin yanında yalnız tere varken yemeği zevksiz yediklerini, yalnız su içtiklerinde de zevksiz içtiklerini düşünüyorsa, acıkmış birine arpa çöreğinin ve ekmeğin, susamış birine suyun ne kadar tatlı geldiğini hatırlasın.
ἐξέρχονται δὲ ἐπὶ τὴν θήραν ἄριστον ἔχοντες πλέον μέν, ὡς τὸ εἰκός, τῶν παίδων, τἆλλα δὲ ὅμοιον. καὶ θηρῶντες μὲν οὐκ ἂν ἀριστήσαιεν, ἢν δέ τι δεήσῃ ἢ θηρίου ἕνεκα ἐπικαταμεῖναι ἢ ἄλλως ἐθελήσωσι διατρῖψαι περὶ τὴν θήραν, τὸ οὖν ἄριστον τοῦτο δειπνήσαντες τὴν ὑστεραίαν αὖ θηρῶσι μέχρι δείπνου, καὶ μίαν ἄμφω τούτω τὼ ἡμέρα λογίζονται, ὅτι μιᾶς ἡμέρας σῖτον δαπανῶσι. τοῦτο δὲ ποιοῦσι τοῦ ἐθίζεσθαι ἕνεκα, ἵνʼ ἐάν τι καὶ ἐν πολέμῳ δεήσῃ, δύνωνται ταὐτὸ ποιεῖν. καὶ ὄψον δὲ τοῦτο ἔχουσιν οἱ τηλικοῦτοι ὅ τι ἂν θηράσωσιν· εἰ δὲ μή, τὸ κάρδαμον. εἰ δέ τις αὐτοὺς οἴεται ἢ ἐσθίειν ἀηδῶς, ὅταν κάρδαμον μόνον ἔχωσιν ἐπὶ τῷ σίτῳ, ἢ πίνειν ἀηδῶς, ὅταν ὕδωρ πίνωσιν, ἀναμνησθήτω πῶς μὲν ἡδὺ μᾶζα καὶ ἄρτος πεινῶντι φαγεῖν, πῶς δὲ ἡδὺ ὕδωρ πιεῖν διψῶντι.
1.2.12Geride kalan kabileler ise vakitlerini çocukken öğrendikleri şeyleri, özellikle ok ve cirit atmayı çalışarak geçirir, bunlarda durmadan birbirleriyle yarışırlar. Bunların kamuya açık yarışmaları da vardır, ödüller konur. Hangi kabilede en çok usta, en yiğit ve en güvenilir genç bulunursa, vatandaşlar yalnız onların şimdiki yöneticisini değil, onları çocukken yetiştirmiş olanı da över ve onurlandırırlar. Yöneticiler geride kalan delikanlıları, nöbet tutmak, kötülük yapanları aramak, haydutların peşine düşmek ya da güç ve çabukluk isteyen başka bir iş gerekirse kullanırlar. Delikanlıların yaptıkları bunlardır. On yılı tamamladıklarında yetişkin erkekler arasına geçerler.
αἱ δʼ αὖ μένουσαι φυλαὶ διατρίβουσι μελετῶσαι τά τε ἄλλα ἃ παῖδες ὄντες ἔμαθον καὶ τοξεύειν καὶ ἀκοντίζειν, καὶ διαγωνιζόμενοι ταῦτα πρὸς ἀλλήλους διατελοῦσιν. εἰσὶ δὲ καὶ δημόσιοι τούτων ἀγῶνες καὶ ἆθλα προτίθεται· ἐν ᾗ δʼ ἂν τῶν φυλῶν πλεῖστοι ὦσι δαημονέστατοι καὶ ἀνδρικώτατοι καὶ εὐπιστότατοι, ἐπαινοῦσιν οἱ πολῖται καὶ τιμῶσιν οὐ μόνον τὸν νῦν ἄρχοντα αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ ὅστις αὐτοὺς παῖδας ὄντας ἐπαίδευσε. χρῶνται δὲ τοῖς μένουσι τῶν ἐφήβων αἱ ἀρχαί, ἤν τι ἢ φρουρῆσαι δεήσῃ ἢ κακούργους ἐρευνῆσαι ἢ λῃστὰς ὑποδραμεῖν ἢ καὶ ἄλλο τι ὅσα ἰσχύος ἢ τάχους ἔργα ἐστί. ταῦτα μὲν δὴ οἱ ἔφηβοι πράττουσιν. ἐπειδὰν δὲ τὰ δέκα ἔτη διατελέσωσιν, ἐξέρχονται εἰς τοὺς τελείους ἄνδρας.
1.2.13Bunlar da oraya geçtikleri zamandan itibaren yirmi beş yıl şöyle yaşar. Önce, delikanlılar gibi, kamu için bir şey gerekirse, hem aklı başına gelmiş hem de gücü hâlâ yerinde olanların yapacağı işlerde kendilerini yöneticilerin hizmetine verirler. Bir yere sefere çıkmak gerekirse, böyle yetiştirilmiş olanlar artık yay ve cirit taşımaz; yakın dövüş silahı denen silahlarla sefere çıkarlar: göğüslerinde zırh, sol ellerinde Perslerin resimlerde taşıdığı türden hasır kalkan, sağ ellerinde kılıç ya da pala. Çocukların öğretmenleri dışında bütün yöneticiler de bunların arasından atanır. Yirmi beş yılı tamamladıklarında doğumlarından itibaren elli yaşını biraz geçmiş olurlar; o zaman hem gerçekten yaşlı olanların hem de yaşlı diye anılanların arasına geçerler.
ἀφʼ οὗ δʼ ἂν ἐξέλθωσι χρόνου οὗτοι αὖ πέντε καὶ εἴκοσιν ἔτη διάγουσιν ὧδε. πρῶτον μὲν ὥσπερ οἱ ἔφηβοι παρέχουσιν ἑαυτοὺς ταῖς ἀρχαῖς χρῆσθαι, ἤν τι δέῃ ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ, ὅσα φρονούντων τε ἤδη ἔργα ἐστὶ καὶ ἔτι δυναμένων. ἢν δέ ποι δέῃ στρατεύεσθαι, τόξα μὲν οἱ οὕτω πεπαιδευμένοι οὐκέτι ἔχοντες οὐδὲ παλτὰ στρατεύονται, τὰ δὲ ἀγχέμαχα ὅπλα καλούμενα, θώρακά τε περὶ τοῖς στέρνοις καὶ γέρρον ἐν τῇ ἀριστερᾷ, οἷόνπερ γράφονται οἱ Πέρσαι ἔχοντες, ἐν δὲ τῇ δεξιᾷ μάχαιραν ἢ κοπίδα. καὶ αἱ ἀρχαὶ δὲ πᾶσαι ἐκ τούτων καθίστανται πλὴν οἱ τῶν παίδων διδάσκαλοι. ἐπειδὰν δὲ τὰ πέντε καὶ εἴκοσιν ἔτη διατελέσωσιν, εἴησαν μὲν ἂν οὗτοι πλέον τι γεγονότες ἢ τὰ πεντήκοντα ἔτη ἀπὸ γενεᾶς· ἐξέρχονται δὲ τηνικαῦτα εἰς τοὺς γεραιτέρους ὄντας τε καὶ καλουμένους.
1.2.14Bu yaşlılar artık kendi ülkelerinin dışına sefere çıkmaz; evde kalıp kamuya da kişilere de ait bütün davalara bakarlar. Ölüm cezası gerektiren davalara da bunlar bakar, bütün yöneticileri de bunlar seçer. Delikanlılardan ya da yetişkin erkeklerden biri kanunların gerektirdiği bir şeyi ihmal ederse, her kabilenin başkanları ya da isteyen herhangi biri onu ihbar eder; yaşlılar dinledikten sonra onu aralarından çıkarır. Çıkarılan kişi ömrünün geri kalanını haklarından yoksun ve itibarsız geçirir.
οἱ δʼ αὖ γεραίτεροι οὗτοι στρατεύονται μὲν οὐκέτι ἔξω τῆς ἑαυτῶν, οἴκοι δὲ μένοντες δικάζουσι τά τε κοινὰ καὶ τὰ ἴδια πάντα. καὶ θανάτου δὲ οὗτοι κρίνουσι, καὶ τὰς ἀρχὰς οὗτοι πάσας αἱροῦνται· καὶ ἤν τις ἢ ἐν ἐφήβοις ἢ ἐν τελείοις ἀνδράσιν ἐλλίπῃ τι τῶν νομίμων, φαίνουσι μὲν οἱ φύλαρχοι ἕκαστοι καὶ τῶν ἄλλων ὁ βουλόμενος, οἱ δὲ γεραίτεροι ἀκούσαντες ἐκκρίνουσιν· ὁ δὲ ἐκκριθεὶς ἄτιμος διατελεῖ τὸν λοιπὸν βίον.
1.2.15Perslerin bütün devlet düzeni daha açık görünsün diye biraz geri döneceğim; önceden söylediklerimiz sayesinde artık pek kısaca anlatılabilir. Perslerin yüz yirmi bin kadar olduğu söylenir. Bunlardan hiçbiri kanunla onurlardan ve makamlardan dışlanmış değildir; bütün Persler çocuklarını ortak adalet okullarına gönderebilir. Ama çocuklarını çalıştırmadan besleyebilenler gönderir, besleyemeyenler göndermez. Kamu öğretmenlerinin yanında yetişenler delikanlılar arasında gençliklerini geçirebilir; böyle yetişmemiş olanlar geçiremez. Delikanlılar arasında kanunların gerektirdiklerini yaparak süresini dolduranlar yetişkin erkekler arasına katılıp makamlara ve onurlara ortak olabilir; delikanlılar arasında sonuna kadar kalamayanlar yetişkinlerin arasına giremez. Yetişkinler arasında kusursuz biçimde süresini dolduranlar da yaşlılar arasına geçer. Böylece yaşlılar, bütün güzel işlerden geçmiş kimselerden oluşur. Perslerin, ona uyarlarsa en iyi insanlar olacaklarını düşündükleri devlet düzeni budur.
ἵνα δὲ σαφέστερον δηλωθῇ πᾶσα ἡ Περσῶν πολιτεία, μικρὸν ἐπάνειμι· νῦν γὰρ ἐν βραχυτάτῳ ἂν δηλωθείη διὰ τὰ προειρημένα. λέγονται μὲν γὰρ Πέρσαι ἀμφὶ τὰς δώδεκα μυριάδας εἶναι· τούτων δʼ οὐδεὶς ἀπελήλαται νόμῳ τιμῶν καὶ ἀρχῶν, ἀλλʼ ἔξεστι πᾶσι Πέρσαις πέμπειν τοὺς ἑαυτῶν παῖδας εἰς τὰ κοινὰ τῆς δικαιοσύνης διδασκαλεῖα. ἀλλʼ οἱ μὲν δυνάμενοι τρέφειν τοὺς παῖδας ἀργοῦντας πέμπουσιν, οἱ δὲ μὴ δυνάμενοι οὐ πέμπουσιν. οἳ δʼ ἂν παιδευθῶσι παρὰ τοῖς δημοσίοις διδασκάλοις, ἔξεστιν αὐτοῖς ἐν τοῖς ἐφήβοις νεανισκεύεσθαι, τοῖς δὲ μὴ διαπαιδευθεῖσιν οὕτως οὐκ ἔξεστιν. οἳ δʼ ἂν αὖ ἐν τοῖς ἐφήβοις διατελέσωσι τὰ νόμιμα ποιοῦντες, ἔξεστι τούτοις εἰς τοὺς τελείους ἄνδρας συναλίζεσθαι καὶ ἀρχῶν καὶ τιμῶν μετέχειν, οἳ δʼ ἂν μὴ διαγένωνται ἐν τοῖς ἐφήβοις, οὐκ εἰσέρχονται εἰς τοὺς τελείους. οἳ δʼ ἂν αὖ ἐν τοῖς τελείοις διαγένωνται ἀνεπίληπτοι, οὗτοι τῶν γεραιτέρων γίγνονται. οὕτω μὲν δὴ οἱ γεραίτεροι διὰ πάντων τῶν καλῶν ἐληλυθότες καθίστανται· καὶ ἡ πολιτεία αὕτη, ᾗ οἴονται χρώμενοι βέλτιστοι ἂν εἶναι.
1.2.16Ölçülü yaşayışlarının ve bu yaşayışı ter dökerek sürdürmelerinin tanıkları bugün de yerindedir. Persler için bugün bile tükürmek, sümkürmek ve gazdan şişmiş görünmek ayıptır; bir yere işemek ya da buna benzer bir şey için gittiğinin görülmesi de ayıptır. Ölçülü beslenmeseler ve vücuttaki nemi ter dökerek harcayıp başka bir yoldan atmasalar bunu yapamazlardı. Bütün Persler hakkında söyleyebileceklerimiz bunlardır. Şimdi sözün asıl amacına gelip Kyros'un işlerini çocukluğundan başlayarak anlatacağız.
καὶ νῦν δὲ ἔτι ἐμμένει μαρτύρια καὶ τῆς μετρίας διαίτης αὐτῶν καὶ τοῦ ἐκπονεῖσθαι τὴν δίαιταν. αἰσχρὸν μὲν γὰρ ἔτι καὶ νῦν ἐστι Πέρσαις καὶ τὸ πτύειν καὶ τὸ ἀπομύττεσθαι καὶ τὸ φύσης μεστοὺς φαίνεσθαι, αἰσχρὸν δέ ἐστι καὶ τὸ ἰόντα ποι φανερὸν γενέσθαι ἢ τοῦ οὐρῆσαι ἕνεκα ἢ καὶ ἄλλου τινὸς τοιούτου. ταῦτα δὲ οὐκ ἂν ἐδύναντο ποιεῖν, εἰ μὴ καὶ διαίτῃ μετρίᾳ ἐχρῶντο καὶ τὸ ὑγρὸν ἐκπονοῦντες ἀνήλισκον, ὥστε ἄλλῃ πῃ ἀποχωρεῖν. ταῦτα μὲν δὴ κατὰ πάντων Περσῶν ἔχομεν λέγειν· οὗ δʼ ἕνεκα ὁ λόγος ὡρμήθη, νῦν λέξομεν τὰς Κύρου πράξεις ἀρξάμενοι ἀπὸ παιδός.
1.3.13. Bölüm
Kyros on iki yaşına ya da biraz daha büyüyene kadar bu terbiyeyle yetişti; gerekeni çabuk öğrenmekte de her işi güzel ve yiğitçe yapmakta da bütün yaşıtlarından üstün olduğu görülüyordu. O sıralarda Astyages kızını ve onun oğlunu yanına çağırttı; çocuğu görmek istiyordu, çünkü onun hem yakışıklı hem iyi bir çocuk olduğunu duymuştu. Mandane de oğlu Kyros'u yanına alıp babasının yanına gitti.
Κῦρος γὰρ μέχρι μὲν δώδεκα ἐτῶν ἢ ὀλίγῳ πλέον ταύτῃ τῇ παιδείᾳ ἐπαιδεύθη, καὶ πάντων τῶν ἡλίκων διαφέρων ἐφαίνετο καὶ εἰς τὸ ταχὺ μανθάνειν ἃ δέοι καὶ εἰς τὸ καλῶς καὶ ἀνδρείως ἕκαστα ποιεῖν. ἐκ δὲ τούτου τοῦ χρόνου μετεπέμψατο Ἀστυάγης τὴν ἑαυτοῦ θυγατέρα καὶ τὸν παῖδα αὐτῆς· ἰδεῖν γὰρ ἐπεθύμει, ὅτι ἤκουεν αὐτὸν καλὸν κἀγαθὸν εἶναι. ἔρχεται δὲ αὐτή τε ἡ Μανδάνη πρὸς τὸν πατέρα καὶ τὸν Κῦρον τὸν υἱὸν ἔχουσα.
1.3.2Varır varmaz Kyros, Astyages'in annesinin babası olduğunu öğrenince, tabiatça sevgi dolu bir çocuk olduğundan hemen ona sarıldı; onunla çoktan beri birlikte büyümüş ve onu çoktandır seven biri gibi kucakladı. Onu gözlerine sürme çekilmiş, yüzüne boya sürülmüş, takma saçlarla süslenmiş görünce —bunlar Medlerde âdetti; erguvan entariler, kaftanlar, boyundaki halkalar ve bileklerdeki bilezikler de hep Med usulüdür, oysa memleketlerinde yaşayan Perslerde bugün bile giysiler çok daha sade, yaşayış çok daha tutumludur—, evet, dedesinin bu süsünü görünce gözlerini ona dikip "Anne, dedem ne kadar güzel!" dedi. Annesi babasının mı yoksa bunun mu daha güzel göründüğünü sorunca Kyros şu cevabı verdi: "Anne, Perslerin içinde açık ara en güzeli benim babam; ama hem yollarda hem saray kapısında gördüğüm bütün Medlerin içinde açık ara en güzeli bu dedem."
ὡς δὲ ἀφίκετο τάχιστα καὶ ἔγνω ὁ Κῦρος τὸν Ἀστυάγην τῆς μητρὸς πατέρα ὄντα, εὐθὺς οἷα δὴ παῖς φύσει φιλόστοργος ὢν ἠσπάζετό τε αὐτὸν ὥσπερ ἂν εἴ τις πάλαι συντεθραμμένος καὶ πάλαι φιλῶν ἀσπάζοιτο, καὶ ὁρῶν δὴ αὐτὸν κεκοσμημένον καὶ ὀφθαλμῶν ὑπογραφῇ καὶ χρώματος ἐντρίψει καὶ κόμαις προσθέτοις, ἃ δὴ νόμιμα ἦν ἐν Μήδοις· ταῦτα γὰρ πάντα Μηδικά ἐστι, καὶ οἱ πορφυροῖ χιτῶνες καὶ οἱ κάνδυες καὶ οἱ στρεπτοὶ οἱ περὶ τῇ δέρῃ καὶ τὰ ψέλια τὰ περὶ ταῖς χερσίν, ἐν Πέρσαις δὲ τοῖς οἴκοι καὶ νῦν ἔτι πολὺ καὶ ἐσθῆτες φαυλότεραι καὶ δίαιται εὐτελέστεραι· ὁρῶν δὴ τὸν κόσμον τοῦ πάππου, ἐμβλέπων αὐτῷ ἔλεγεν· ὦ μῆτερ, ὡς καλός μοι ὁ πάππος. ἐρωτώσης δὲ αὐτὸν τῆς μητρὸς πότερος καλλίων αὐτῷ δοκεῖ εἶναι, ὁ πατὴρ ἢ οὗτος, ἀπεκρίνατο ἄρα ὁ Κῦρος· ὦ μῆτερ, Περσῶν μὲν πολὺ κάλλιστος ὁ ἐμὸς πατήρ, Μήδων μέντοι ὅσων ἑώρακα ἐγὼ καὶ ἐν ταῖς ὁδοῖς καὶ ἐπὶ ταῖς θύραις πολὺ οὗτος ὁ ἐμὸς πάππος κάλλιστος.
1.3.3Dedesi de onu kucaklayıp ona güzel bir giysi giydirdi, boyun halkaları ve bileziklerle onurlandırıp süsledi; bir yere ata binip çıktığında da onu, kendisinin binmeye alışık olduğu gibi, altın gemli bir ata bindirip yanında gezdirdi. Kyros da çocuk olduğundan, üstelik güzel şeyleri seven ve şerefe düşkün bir çocuk olduğundan giysiden hoşlandı, ata binmeyi öğrenirken de çok sevindi; çünkü Perslerde, ülke dağlık olduğu için at beslemek de ata binmek de zor olduğundan, bir at görmek bile pek seyrekti.
ἀντασπαζόμενος δὲ ὁ πάππος αὐτὸν καὶ στολὴν καλὴν ἐνέδυσε καὶ στρεπτοῖς καὶ ψελίοις ἐτίμα καὶ ἐκόσμει, καὶ εἴ ποι ἐξελαύνοι, ἐφʼ ἵππου χρυσοχαλίνου περιῆγεν, ὥσπερ καὶ αὐτὸς εἰώθει πορεύεσθαι. ὁ δὲ Κῦρος ἅτε παῖς ὢν καὶ φιλόκαλος καὶ φιλότιμος ἥδετο τῇ στολῇ, καὶ ἱππεύειν μανθάνων ὑπερέχαιρεν· ἐν Πέρσαις γὰρ διὰ τὸ χαλεπὸν εἶναι καὶ τρέφειν ἵππους καὶ ἱππεύειν ἐν ὀρεινῇ οὔσῃ τῇ χώρᾳ καὶ ἰδεῖν ἵππον πάνυ σπάνιον ἦν.
1.3.4Astyages kızıyla ve Kyros'la akşam yemeği yerken, çocuğun yemeğini olabildiğince zevkle yemesini, böylece evini daha az özlemesini istediğinden, önüne tabak tabak yemekler, türlü türlü soslar ve yiyecekler koydurdu. Anlatıldığına göre Kyros şöyle demiş: "Dede, bu yemekte ne kadar çok zahmetin var! Bütün bu tabaklara elini uzatıp bu türlü türlü yiyeceklerin tadına bakmak zorundasın." "Ne o," demiş Astyages, "bu yemek sana Perslerdekinden çok daha güzel görünmüyor mu?" Kyros da buna şu cevabı vermiş: "Hayır, dede; doymanın yolu bizde sizdekinden çok daha sade ve dosdoğru. Bizi oraya ekmekle et götürür. Siz de bizimle aynı yere varmaya can atıyorsunuz, ama aşağı yukarı nice dolambaçlı yollarda dolaşıp bizim çoktan vardığımız yere ancak güçlükle varıyorsunuz."
δειπνῶν δὲ δὴ ὁ Ἀστυάγης σὺν τῇ θυγατρὶ καὶ τῷ Κύρῳ, βουλόμενος τὸν παῖδα ὡς ἥδιστα δειπνεῖν, ἵνα ἧττον τὰ οἴκαδε ποθοίη, προσῆγεν αὐτῷ καὶ παροψίδας καὶ παντοδαπὰ ἐμβάμματα καὶ βρώματα. τὸν δὲ Κῦρόν φασι λέγειν· ὦ πάππε, ὅσα πράγματα ἔχεις ἐν τῷ δείπνῳ, εἰ ἀνάγκη σοι ἐπὶ πάντα τὰ λεκάρια ταῦτα διατείνειν τὰς χεῖρας καὶ ἀπογεύεσθαι τούτων τῶν παντοδαπῶν βρωμάτων. τί δέ, φάναι τὸν Ἀστυάγην, οὐ γὰρ πολύ σοι δοκεῖ εἶναι κάλλιον τόδε τὸ δεῖπνον τοῦ ἐν Πέρσαις; τὸν δὲ Κῦρον πρὸς ταῦτα ἀποκρίνασθαι [λέγεται]· οὔκ, ὦ πάππε, ἀλλὰ πολὺ ἁπλουστέρα καὶ εὐθυτέρα παρʼ ἡμῖν ἡ ὁδός ἐστιν ἐπὶ τὸ ἐμπλησθῆναι ἢ παρʼ ὑμῖν· ἡμᾶς μὲν γὰρ ἄρτος καὶ κρέα εἰς τοῦτο ἄγει, ὑμεῖς δὲ εἰς μὲν τὸ αὐτὸ ἡμῖν σπεύδετε, πολλοὺς δέ τινας ἑλιγμοὺς ἄνω καὶ κάτω πλανώμενοι μόλις ἀφικνεῖσθε ὅποι ἡμεῖς πάλαι ἥκομεν.
1.3.5"Ama yavrum," demiş Astyages, "biz bu dolambaçlarda canımız sıkılarak dolaşmıyoruz; sen de tadına bakınca bunların lezzetli olduğunu anlarsın." "Ama dede," demiş Kyros, "senin de bu yiyeceklerden tiksindiğini görüyorum." Astyages da "Neye bakıp söylüyorsun bunu, yavrum?" diye sormuş. "Ekmeğe dokunduğunda elini hiçbir yere silmediğini görüyorum," demiş, "ama bunlardan birine dokunur dokunmaz hemen elini peçeteye siliyorsun; bunlar elini kirletti diye canın çok sıkılmış gibi."
ἀλλʼ, ὦ παῖ, φάναι τὸν Ἀστυάγην, οὐκ ἀχθόμενοι ταῦτα περιπλανώμεθα· γευόμενος δὲ καὶ σύ, ἔφη, γνώσῃ ὅτι ἡδέα ἐστίν. ἀλλὰ καὶ σέ, φάναι τὸν Κῦρον, ὁρῶ, ὦ πάππε, μυσαττόμενον ταῦτα τὰ βρώματα. καὶ τὸν Ἀστυάγην ἐπερέσθαι· καὶ τίνι δὴ σὺ τεκμαιρόμενος, ὦ παῖ, λέγεις; ὅτι σε, φάναι, ὁρῶ, ὅταν μὲν τοῦ ἄρτου ἅψῃ, εἰς οὐδὲν τὴν χεῖρα ἀποψώμενον, ὅταν δὲ τούτων τινὸς θίγῃς, εὐθὺς ἀποκαθαίρει τὴν χεῖρα εἰς τὰ χειρόμακτρα, ὡς πάνυ ἀχθόμενος ὅτι πλέα σοι ἀπʼ αὐτῶν ἐγένετο.
1.3.6Buna karşılık Astyages şöyle demiş: "Madem öyle düşünüyorsun, yavrum, bari etlerle ziyafet çek de evine gürbüz bir delikanlı olarak dön." Bunu söylerken bir yandan da önüne hem av hayvanlarının hem evcil hayvanların etlerinden bolca getirtmiş. Kyros etlerin çok olduğunu görünce "Dede," demiş, "bütün bu etleri bana istediğim gibi kullanayım diye mi veriyorsun?" "Zeus hakkı için, yavrum," demiş, "veriyorum."
πρὸς ταῦτα δὲ τὸν Ἀστυάγην εἰπεῖν· εἰ τοίνυν οὕτω γιγνώσκεις, ὦ παῖ, ἀλλὰ κρέα γε εὐωχοῦ, ἵνα νεανίας οἴκαδε ἀπέλθῃς. ἅμα δὲ ταῦτα λέγοντα πολλὰ αὐτῷ παραφέρειν καὶ θήρεια καὶ τῶν ἡμέρων. καὶ τὸν Κῦρον, ἐπεὶ ἑώρα πολλὰ τὰ κρέα, εἰπεῖν· ἦ καὶ δίδως, φάναι, ὦ πάππε, πάντα ταῦτά μοι τὰ κρέα ὅ τι ἂν βούλωμαι αὐτοῖς χρῆσθαι; νὴ Δία, φάναι, ὦ παῖ, ἔγωγέ σοι.
1.3.7Bunun üzerine Kyros etleri alıp dedesinin çevresindeki hizmetkârlara dağıtmış, her birine de bir şey söyleyerek: "Bu sana, çünkü bana ata binmeyi candan öğretiyorsun; bu sana, çünkü bana bir cirit verdin, şimdi o benim; bu sana, çünkü dedeme iyi hizmet ediyorsun; bu da sana, çünkü anneme saygı gösteriyorsun." Aldığı bütün etleri dağıtıp bitirinceye kadar böyle yapmış.
ἐνταῦθα δὴ τὸν Κῦρον λαβόντα τῶν κρεῶν διαδιδόναι τοῖς ἀμφὶ τὸν πάππον θεραπευταῖς, ἐπιλέγοντα ἑκάστῳ· σοὶ μὲν τοῦτο ὅτι προθύμως με ἱππεύειν διδάσκεις, σοὶ δʼ ὅτι μοι παλτὸν ἔδωκας· νῦν γὰρ τοῦτʼ ἔχω· σοὶ δʼ ὅτι τὸν πάππον καλῶς θεραπεύεις, σοὶ δʼ ὅτι μου τὴν μητέρα τιμᾷς· τοιαῦτα ἐποίει, ἕως διεδίδου πάντα ἃ ἔλαβε κρέα.
1.3.8"Sakas'a, en çok değer verdiğim sakiye bir şey vermiyor musun?" demiş Astyages. Sakas yakışıklı bir adamdı ve Astyages'le görüşmek isteyenleri huzura almak, görüşme zamanı gelmemiş saydıklarını da geri çevirmek gibi onurlu bir görevi vardı. Kyros da henüz kimseden çekinmeyen bir çocuğun pervasızlığıyla sormuş: "Dede, bunu neden bu kadar onurlandırıyorsun?" Astyages de takılarak "Görmüyor musun," demiş, "şarabı ne güzel, ne zarif sunuyor?" Bu kralların sakileri gerçekten de şarabı ustaca sunar, temizce doldurur, kadehi üç parmaklarıyla taşıyarak verir ve içecek kişinin en kolay tutabileceği biçimde eline tutuştururlar.
Σάκᾳ δέ, φάναι τὸν Ἀστυάγην, τῷ οἰνοχόῳ, ὃν ἐγὼ μάλιστα τιμῶ, οὐδὲν δίδως; ὁ δὲ Σάκας ἄρα καλός τε ὢν ἐτύγχανε καὶ τιμὴν ἔχων προσάγειν τοὺς δεομένους Ἀστυάγους καὶ ἀποκωλύειν οὓς μὴ καιρὸς αὐτῷ δοκοίη εἶναι προσάγειν. καὶ τὸν Κῦρον ἐπερέσθαι προπετῶς ὡς ἂν παῖς μηδέπω ὑποπτήσσων· διὰ τί δή, ὦ πάππε, τοῦτον οὕτω τιμᾷς; καὶ τὸν Ἀστυάγην σκώψαντα εἰπεῖν· οὐχ ὁρᾷς, φάναι, ὡς καλῶς οἰνοχοεῖ καὶ εὐσχημόνως; οἱ δὲ τῶν βασιλέων τούτων οἰνοχόοι κομψῶς τε οἰνοχοοῦσι καὶ καθαρείως ἐγχέουσι καὶ διδόασι τοῖς τρισὶ δακτύλοις ὀχοῦντες τὴν φιάλην καὶ προσφέρουσιν ὡς ἂν ἐνδοῖεν τὸ ἔκπωμα εὐληπτότατα τῷ μέλλοντι πίνειν.
1.3.9"Dede," demiş, "Sakas'a söyle de kadehi bana da versin; ben de sana güzelce şarap doldurup sunayım, elimden gelirse gönlünü kazanayım." Astyages de verilmesini buyurmuş. Kyros kadehi alınca onu Sakas'ın yaptığını gördüğü gibi güzelce çalkalamış, yüzüne de öyle ciddi bir ifade verip kadehi dedesine öyle ağırbaşlı bir edayla götürüp uzatmış ki annesiyle Astyages kahkahalarla gülmüşler. Kyros da kahkahayı basıp dedesinin boynuna atılmış, onu öperken de şöyle demiş: "Sakas, mahvoldun; seni görevinden atacağım. Çünkü başka her şeyde senden güzel sakilik edeceğim, üstelik şarabı da kendim içmeyeceğim." Kralların sakileri gerçekten de kadehi verirken kepçeyle ondan biraz alıp sol avuçlarına döker ve yudumlarlar; şaraba zehir katarlarsa bundan kendileri de kurtulamasın diye.
κέλευσον δή, φάναι, ὦ πάππε, τὸν Σάκαν καὶ ἐμοὶ δοῦναι τὸ ἔκπωμα, ἵνα κἀγὼ καλῶς σοι πιεῖν ἐγχέας ἀνακτήσωμαι σε, ἢν δύνωμαι. καὶ τὸν κελεῦσαι δοῦναι. λαβόντα δὲ τὸν Κῦρον οὕτω μὲν δὴ εὖ κλύσαι τὸ ἔκπωμα ὥσπερ τὸν Σάκαν ἑώρα, οὕτω δὲ στήσαντα τὸ πρόσωπον σπουδαίως καὶ εὐσχημόνως πως προσενεγκεῖν καὶ ἐνδοῦναι τὴν φιάλην τῷ πάππῳ ὥστε τῇ μητρὶ καὶ τῷ Ἀστυάγει πολὺν γέλωτα παρασχεῖν. καὶ αὐτὸν δὲ τὸν Κῦρον ἐκγελάσαντα ἀναπηδῆσαι πρὸς τὸν πάππον καὶ φιλοῦντα ἅμα εἰπεῖν· ὦ Σάκα, ἀπόλωλας· ἐκβαλῶ σε ἐκ τῆς τιμῆς· τά τε γὰρ ἄλλα, φάναι, σοῦ κάλλιον οἰνοχοήσω καὶ οὐκ ἐκπίομαι αὐτὸς τὸν οἶνον. οἱ δʼ ἄρα τῶν βασιλέων οἰνοχόοι, ἐπειδὰν διδῶσι τὴν φιάλην, ἀρύσαντες ἀπʼ αὐτῆς τῷ κυάθῳ εἰς τὴν ἀριστερὰν χεῖρα ἐγχεάμενοι καταρροφοῦσι, τοῦ δὴ εἰ φάρμακα ἐγχέοιεν μὴ λυσιτελεῖν αὐτοῖς.
1.3.10Bunun üzerine Astyages ona takılarak "Peki Kyros," demiş, "başka her şeyde Sakas'ı taklit ettin de neden şaraptan bir yudum almadın?" "Çünkü, Zeus hakkı için," demiş, "karıştırma kabına zehir katılmış olmasından korktum. Sen doğum gününde dostlarına ziyafet verdiğinde onun size zehir doldurduğunu açıkça fark etmiştim." "Bunu nereden anladın, yavrum?" demiş. "Zeus hakkı için, hem aklınızın hem bedeninizin sendelediğini görüyordum. Bir kere, biz çocuklara yaptırmadığınız şeyleri kendiniz yapıyordunuz: hep bir ağızdan bağırıyordunuz, kimse kimseyi anlamıyordu; çok gülünç şarkılar söylüyordunuz, şarkı söyleyeni dinlemeden de harika söylediğine yemin ediyordunuz. Her biriniz gücünü anlatıp duruyordu; sonra dans etmek için kalktığınızda ritme uyarak dans etmek şöyle dursun, ayakta bile duramıyordunuz. Sen kral olduğunu, ötekiler de hükümdarlarının sen olduğunu büsbütün unutmuştunuz. Herkesin eşit söz hakkı denen şeyin, sizin o gece yaptığınız şey olduğunu ilk kez o zaman anladım: hiç değilse hiçbiriniz susmuyordunuz."
ἐκ τούτου δὴ ὁ Ἀστυάγης ἐπισκώπτων, καὶ τί δή, ἔφη, ὦ Κῦρε, τἆλλα μιμούμενος τὸν Σάκαν οὐ κατερρόφησας τοῦ οἴνου; ὅτι, ἔφη, νὴ Δία ἐδεδοίκειν μὴ ἐν τῷ κρατῆρι φάρμακα μεμιγμένα εἴη. καὶ γὰρ ὅτε εἱστίασας σὺ τοὺς φίλους ἐν τοῖς γενεθλίοις, σαφῶς κατέμαθον φάρμακα ὑμῖν αὐτὸν ἐγχέαντα. καὶ πῶς δὴ σὺ τοῦτο, ἔφη, ὦ παῖ, κατέγνως; ὅτι νὴ Δίʼ ὑμᾶς ἑώρων καὶ ταῖς γνώμαις καὶ τοῖς σώμασι σφαλλομένους. πρῶτον μὲν γὰρ ἃ οὐκ ἐᾶτε ἡμᾶς τοὺς παῖδας ποιεῖν, ταῦτα αὐτοὶ ἐποιεῖτε. πάντες μὲν γὰρ ἅμα ἐκεκράγειτε, ἐμανθάνετε δὲ οὐδὲν ἀλλήλων, ᾔδετε δὲ καὶ μάλα γελοίως, οὐκ ἀκροώμενοι δὲ τοῦ ᾄδοντος ὠμνύετε ἄριστα ᾄδειν· λέγων δὲ ἕκαστος ὑμῶν τὴν ἑαυτοῦ ῥώμην, ἔπειτʼ εἰ ἀνασταίητε ὀρχησόμενοι, μὴ ὅπως ὀρχεῖσθαι ἐν ῥυθμῷ, ἀλλʼ οὐδʼ ὀρθοῦσθαι ἐδύνασθε. ἐπελέλησθε δὲ παντάπασι σύ τε ὅτι βασιλεὺς ἦσθα, οἵ τε ἄλλοι ὅτι σὺ ἄρχων. τότε γὰρ δὴ ἔγωγε καὶ πρῶτον κατέμαθον ὅτι τοῦτʼ ἄρʼ ἦν ἡ ἰσηγορία ὃ ὑμεῖς τότʼ ἐποιεῖτε· οὐδέποτε γοῦν ἐσιωπᾶτε.
1.3.11Astyages de "Peki yavrum, senin baban içince sarhoş olmaz mı?" demiş. "Zeus hakkı için, olmaz," demiş. "Ya ne olur?" "Susuzluğu geçer, başka hiçbir kötülük de gelmez başına; çünkü sanırım, dede, ona Sakas şarap sunmuyor." Annesi de "Ama yavrum," demiş, "sen neden Sakas'la böyle didişiyorsun?" Kyros da şöyle demiş: "Çünkü, Zeus hakkı için, ondan nefret ediyorum. Dedemin yanına koşmak istediğimde bu alçak çoğu zaman beni engelliyor. Yalvarırım, dede, üç günlüğüne onun başına beni geçir." "Peki, onun başında nasıl davranırdın?" diye sormuş Astyages. Kyros da şöyle cevap vermiş: "Onun gibi kapının önünde dururdum. O öğle yemeğine girmek istediğinde 'Öğle yemeğiyle görüşmek henüz mümkün değil, birileriyle önemli bir işi var,' derdim. Akşam yemeğine geldiğinde 'Banyo yapıyor,' derdim. Yemek yemek için çok sabırsızlanırsa 'Kadınların yanında,' derdim. Onun beni senden alıkoyup süründürdüğü gibi ben de onu süründürürdüm."
καὶ ὁ Ἀστυάγης λέγει· ὁ δὲ σὸς πατήρ, ὦ παῖ, πίνων οὐ μεθύσκεται; οὐ μὰ Δίʼ, ἔφη. ἀλλὰ πῶς ποιεῖ; διψῶν παύεται, ἄλλο δὲ κακὸν οὐδὲν πάσχει· οὐ γάρ, οἶμαι, ὦ πάππε, Σάκας αὐτῷ οἰνοχοεῖ. καὶ ἡ μήτηρ εἶπεν· ἀλλὰ τί ποτε σύ, ὦ παῖ, τῷ Σάκᾳ οὕτω πολεμεῖς; τὸν δὲ Κῦρον εἰπεῖν· ὅτι νὴ Δία, φάναι, μισῶ αὐτόν· πολλάκις γάρ με πρὸς τὸν πάππον ἐπιθυμοῦντα προσδραμεῖν οὗτος ὁ μιαρώτατος ἀποκωλύει. ἀλλʼ ἱκετεύω, φάναι, ὦ πάππε, δός μοι τρεῖς ἡμέρας ἄρξαι αὐτοῦ. καὶ τὸν Ἀστυάγην εἰπεῖν· καὶ πῶς ἂν ἄρξαις αὐτοῦ; καὶ τὸν Κῦρον φάναι· στὰς ἂν ὥσπερ οὗτος ἐπὶ τῇ εἰσόδῳ, ἔπειτα ὁπότε βούλοιτο παριέναι ἐπʼ ἄριστον, λέγοιμʼ ἂν ὅτι οὔπω δυνατὸν τῷ ἀρίστῳ ἐντυχεῖν· σπουδάζει γὰρ πρός τινας· εἶθʼ ὁπότε ἥκοι ἐπὶ τὸ δεῖπνον, λέγοιμʼ ἂν ὅτι λοῦται· εἰ δὲ πάνυ σπουδάζοι φαγεῖν, εἴποιμʼ ἂν ὅτι παρὰ ταῖς γυναιξίν ἐστιν· ἕως παρατείναιμι τοῦτον ὥσπερ οὗτος ἐμὲ παρατείνει ἀπὸ σοῦ κωλύων.
1.3.12Akşam yemeğinde onlara böyle neşe saçıyordu. Gündüzleri de dedesinin ya da dayısının bir şeye ihtiyacı olduğunu fark ederse, başka birinin bunu ondan önce yapması zordu; çünkü Kyros elinden geldiğince onları memnun etmekten büyük sevinç duyuyordu.
τοσαύτας μὲν αὐτοῖς εὐθυμίας παρεῖχεν ἐπὶ τῷ δείπνῳ· τὰς δʼ ἡμέρας, εἴ τινος αἴσθοιτο δεόμενον ἢ τὸν πάππον ἢ τὸν τῆς μητρὸς ἀδελφόν, χαλεπὸν ἦν ἄλλον φθάσαι τοῦτο ποιήσαντα· ὅ τι γὰρ δύναιτο ὁ Κῦρος ὑπερέχαιρεν αὐτοῖς χαριζόμενος.
1.3.13Mandane kocasının yanına dönmek için hazırlanınca Astyages ondan Kyros'u yanında bırakmasını rica etti. Mandane de babasını her konuda memnun etmek istediğini, ama çocuğu onun isteği dışında bırakmanın zor olacağını düşündüğünü söyledi. Bunun üzerine Astyages Kyros'a şöyle dedi:
ἐπεὶ δὲ ἡ Μανδάνη παρεσκευάζετο ὡς ἀπιοῦσα πάλιν πρὸς τὸν ἄνδρα, ἐδεῖτο αὐτῆς ὁ Ἀστυάγης καταλιπεῖν τὸν Κῦρον. ἡ δὲ ἀπεκρίνατο ὅτι βούλοιτο μὲν ἅπαντα τῷ πατρὶ χαρίζεσθαι, ἄκοντα μέντοι τὸν παῖδα χαλεπὸν εἶναι νομίζειν καταλιπεῖν. ἔνθα δὴ ὁ Ἀστυάγης λέγει πρὸς τὸν Κῦρον·
1.3.14"Yavrum, yanımda kalırsan, bir kere yanıma girip girmemene Sakas karar vermeyecek; ne zaman yanıma gelmek istersen bu senin elinde olacak. Ne kadar sık gelirsen sana o kadar minnettar kalacağım. Sonra benim atlarımı ve istediğin kadar başka atı kullanacaksın; giderken de dilediğin atları alıp götüreceksin. Sonra akşam yemeğinde, sana ölçülü görünen şeye varmak için dilediğin yoldan gideceksin. Sonra şimdi av bahçesinde bulunan hayvanları sana veriyorum, türlü türlü başkalarını da toplayacağım; ata binmeyi öğrenir öğrenmez bunları kovalayacak, büyük adamlar gibi okla ve ciritle vurup yere sereceksin. Sana oyun arkadaşı olarak çocuklar da bulacağım; istediğin başka ne varsa bana söylersen eli boş dönmeyeceksin."
ὦ παῖ, ἢν μένῃς παρʼ ἐμοί, πρῶτον μὲν τῆς παρʼ ἐμὲ εἰσόδου σοι οὐ Σάκας ἄρξει, ἀλλʼ ὁπόταν βούλῃ εἰσιέναι ὡς ἐμέ, ἐπὶ σοὶ ἔσται· καὶ χάριν σοι εἴσομαι ὅσῳ ἂν πλεονάκις εἰσίῃς ὡς ἐμέ. ἔπειτα δὲ ἵπποις τοῖς ἐμοῖς χρήσῃ καὶ ἄλλοις ὁπόσοις ἂν βούλῃ, καὶ ὁπόταν ἀπίῃς, ἔχων ἄπει οὓς ἂν αὐτὸς ἐθέλῃς. ἔπειτα δὲ ἐν τῷ δείπνῳ ἐπὶ τὸ μετρίως σοι δοκοῦν ἔχειν ὁποίαν βούλει ὁδὸν πορεύσῃ. ἔπειτα τά τε νῦν ἐν τῷ παραδείσῳ θηρία δίδωμί σοι καὶ ἄλλα παντοδαπὰ συλλέξω, ἃ σὺ ἐπειδὰν τάχιστα ἱππεύειν μάθῃς, διώξῃ, καὶ τοξεύων καὶ ἀκοντίζων καταβαλεῖς ὥσπερ οἱ μεγάλοι ἄνδρες. καὶ παῖδας δέ σοι ἐγὼ συμπαίστορας παρέξω, καὶ ἄλλα ὁπόσα ἂν βούλῃ λέγων πρὸς ἐμὲ οὐκ ἀτυχήσεις.
1.3.15Astyages bunları söyleyince annesi Kyros'a kalmak mı yoksa gitmek mi istediğini sordu. Kyros hiç duraksamadan hemen kalmak istediğini söyledi. Annesi neden diye yeniden sorunca şöyle dediği anlatılır: "Çünkü anne, evde cirit atmakta da ok atmakta da yaşıtlarımın en iyisiyim, öyle de biliniyorum; burada ise binicilikte yaşıtlarımdan geri olduğumu biliyorum. Bunun beni çok üzdüğünü de iyi bil, anne. Ama beni burada bırakırsan ve ata binmeyi öğrenirsem, sanırım Perslerin arasındayken yaya dövüşte iyi olan o çocukları kolayca yenerim; Medlerin yanına geldiğimde de burada, iyi binicilerin en iyisi olarak dedemin yanında savaşmaya çalışırım." Bunun üzerine annesi şöyle demiş:
ἐπεὶ ταῦτα εἶπεν ὁ Ἀστυάγης, ἡ μήτηρ διηρώτα τὸν Κῦρον πότερον βούλοιτο μένειν ἢ ἀπιέναι. ὁ δὲ οὐκ ἐμέλλησεν, ἀλλὰ ταχὺ εἶπεν ὅτι μένειν βούλοιτο. ἐπερωτηθεὶς δὲ πάλιν ὑπὸ τῆς μητρὸς διὰ τί εἰπεῖν λέγεται· ὅτι οἴκοι μὲν τῶν ἡλίκων καὶ εἰμὶ καὶ δοκῶ κράτιστος εἶναι, ὦ μῆτερ, καὶ ἀκοντίζων καὶ τοξεύων, ἐνταῦθα δὲ οἶδʼ ὅτι ἱππεύων ἥττων εἰμὶ τῶν ἡλίκων· καὶ τοῦτο εὖ ἴσθι, ὦ μῆτερ, ἔφη, ὅτι ἐμὲ πάνυ ἀνιᾷ. ἢν δέ με καταλίπῃς ἐνθάδε καὶ μάθω ἱππεύειν, ὅταν μὲν ἐν Πέρσαις ὦ, οἶμαί σοι ἐκείνους τοὺς ἀγαθοὺς τὰ πεζικὰ ῥᾳδίως νικήσειν, ὅταν δʼ εἰς Μήδους ἔλθω, ἐνθάδε πειράσομαι τῷ πάππῳ ἀγαθῶν ἱππέων κράτιστος ὢν ἱππεὺς συμμαχεῖν αὐτῷ. τὴν δὲ μητέρα εἰπεῖν·
1.3.16"Peki yavrum, öğretmenlerin oradayken adaleti burada nasıl öğreneceksin?" Kyros da "Ama anne," demiş, "onu ben zaten iyice biliyorum." "Nereden biliyorsun?" demiş Mandane. "Çünkü öğretmenim adaleti artık iyice bildiğimi düşünüp başkalarının davalarına bakmak için beni yargıç yaptı. Hatta bir keresinde bir davada doğru karar vermedim diye dayak yedim," demiş.
τὴν δὲ δικαιοσύνην, ὦ παῖ, πῶς μαθήσῃ ἐνθάδε ἐκεῖ ὄντων σοι τῶν διδασκάλων; καὶ τὸν Κῦρον φάναι· ἀλλʼ, ὦ μῆτερ, ἀκριβῶς ταῦτά γε οἶδα. πῶς σὺ οἶσθα; τὴν Μανδάνην εἰπεῖν. ὅτι, φάναι, ὁ διδάσκαλός με ὡς ἤδη ἀκριβοῦντα τὴν δικαιοσύνην καὶ ἄλλοις καθίστη δικάζειν. καὶ τοίνυν, φάναι, ἐπὶ μιᾷ ποτε δίκῃ πληγὰς ἔλαβον ὡς οὐκ ὀρθῶς δικάσας.
1.3.17"Dava şöyleydi. Küçük bir entarisi olan büyük bir çocuk, büyük bir entarisi olan küçük bir çocuğu soymuş, kendi entarisini ona giydirip onunkini kendisi giymişti. Ben de davalarına bakarken, ikisi için de kendine uyan entariye sahip olmanın daha iyi olduğuna karar verdim. Bunun üzerine öğretmen beni dövdü. Neyin kime uyduğuna karar veren yargıç olsaydım böyle yapmam gerekirmiş, dedi; ama entarinin hangisine ait olduğuna karar vermem gerekiyorsa şunu düşünmeliymişim: hangi sahiplik adildir, zorla alıp elinde tutanınki mi, yoksa onu yapanın ya da satın alanınki mi? Sonra kanuna uygun olanın adil, kanuna aykırı olanın zorbalık olduğunu söyledi ve yargıcın oyunu her zaman kanuna göre vermesi gerektiğini buyurdu. İşte böyle, anne, adil olanı artık tam anlamıyla biliyorum; yine de bir eksiğim kalırsa bu dedem bana öğretir."
ἦν δὲ ἡ δίκη τοιαύτη. παῖς μέγας μικρὸν ἔχων χιτῶνα παῖδα μικρὸν μέγαν ἔχοντα χιτῶνα ἐκδύσας αὐτὸν τὸν μὲν ἑαυτοῦ ἐκεῖνον ἠμφίεσε, τὸν δʼ ἐκείνου αὐτὸς ἐνέδυ. ἐγὼ οὖν τούτοις δικάζων ἔγνων βέλτιον εἶναι ἀμφοτέροις τὸν ἁρμόττοντα ἑκάτερον χιτῶνα ἔχειν. ἐν τούτῳ δή με ἔπαισεν ὁ διδάσκαλος, λέξας ὅτι ὁπότε μὲν τοῦ ἁρμόττοντος εἴην κριτής, οὕτω δέοι ποιεῖν, ὁπότε δὲ κρῖναι δέοι ποτέρου ὁ χιτὼν εἴη, τοῦτʼ ἔφη σκεπτέον εἶναι τίς κτῆσις δικαία ἐστί, πότερα τὸ βίᾳ ἀφελόμενον ἔχειν ἢ τὸ ποιησάμενον ἢ πριάμενον κεκτῆσθαι· ἐπεὶ δὲ [ἔφη] τὸ μὲν νόμιμον δίκαιον εἶναι, τὸ δὲ ἄνομον βίαιον, σὺν τῷ νόμῳ ἐκέλευεν ἀεὶ τὸν δικαστὴν τὴν ψῆφον τίθεσθαι. οὕτως ἐγώ σοι, ὦ μῆτερ, τά γε δίκαια παντάπασιν ἤδη ἀκριβῶ· ἢν δέ τι ἄρα προσδέωμαι, ὁ πάππος με, ἔφη, οὗτος ἐπιδιδάξει.
1.3.18"Ama yavrum," demiş annesi, "dedenin yanında ve Perslerde aynı şeyler adil kabul edilmez. Deden kendini Medlerde herkesin efendisi yapmıştır; Perslerde ise eşit paya sahip olmak adil sayılır. Senin baban, şehrin ilk adamı olduğu halde, şehrin buyurduğunu yapar, şehrin verdiğini alır; onun ölçüsü kendi psykhēsi değil, kanundur. Dikkat et de evine dönünce kırbaçlanıp mahvolmayasın; ondan krallık yerine tiranlığı öğrenip gelirsen başına bu gelir, çünkü tiranlıkta herkesten fazlasına sahip olmak gerektiği düşüncesi vardır." "Ama anne," demiş Kyros, "senin baban fazlasına değil, daha azına sahip olmayı öğretmekte çok daha usta. Görmüyor musun, bütün Medlere kendisinden daha azına sahip olmayı öğretti? İçin rahat olsun: senin baban ne başkasını ne de beni açgözlülüğü öğrenmiş olarak geri gönderir."
ἀλλʼ οὐ ταὐτά, ἔφη, ὦ παῖ, παρὰ τῷ πάππῳ καὶ ἐν Πέρσαις δίκαια ὁμολογεῖται. οὗτος μὲν γὰρ τῶν ἐν Μήδοις πάντων ἑαυτὸν δεσπότην πεποίηκεν, ἐν Πέρσαις δὲ τὸ ἴσον ἔχειν δίκαιον νομίζεται. καὶ ὁ σὸς πρῶτος πατὴρ τὰ τεταγμένα μὲν ποιεῖ τῇ πόλει, τὰ τεταγμένα δὲ λαμβάνει, μέτρον δὲ αὐτῷ οὐχ ἡ ψυχὴ ἀλλʼ ὁ νόμος ἐστίν. ὅπως οὖν μὴ ἀπολῇ μαστιγούμενος, ἐπειδὰν οἴκοι ᾖς, ἂν παρὰ τούτου μαθὼν ἥκῃς ἀντὶ τοῦ βασιλικοῦ τὸ τυραννικόν, ἐν ᾧ ἐστι τὸ πλέον οἴεσθαι χρῆναι πάντων ἔχειν. ἀλλʼ ὅ γε σὸς πατήρ, εἶπεν ὁ Κῦρος, δεινότερός ἐστιν, ὦ μῆτερ, διδάσκειν μεῖον ἢ πλέον ἔχειν· ἢ οὐχ ὁρᾷς, ἔφη, ὅτι καὶ Μήδους ἅπαντας δεδίδαχεν αὑτοῦ μεῖον ἔχειν; ὥστε θάρρει, ὡς ὅ γε σὸς πατὴρ οὔτʼ ἄλλον οὐδένα οὔτʼ ἐμὲ πλεονεκτεῖν μαθόντα ἀποπέμψει.
1.4.14. Bölüm
Kyros bunlar gibi pek çok şey söyleyip dururdu. Sonunda annesi gitti; Kyros ise kalıp orada yetişti. Kısa sürede yaşıtlarıyla kaynaşıp onlarla içli dışlı oldu; kısa sürede onların babalarını da kendine bağladı, çünkü onları ziyaret ediyor, oğullarını sevdiğini açıkça belli ediyordu. Öyle ki kraldan bir şey istediklerinde çocuklarına, işlerini Kyros'a rica edip hallettirmelerini söylerlerdi. Kyros da çocuklar ondan ne isterse, insanseverliği ve şeref düşkünlüğü yüzünden, bunu yerine getirmeyi her şeyden önemli sayardı.
τοιαῦτα μὲν δὴ πολλὰ ἐλάλει ὁ Κῦρος· τέλος δὲ ἡ μὲν μήτηρ ἀπῆλθε, Κῦρος δὲ κατέμεινε καὶ αὐτοῦ ἐτρέφετο. καὶ ταχὺ μὲν τοῖς ἡλικιώταις συνεκέκρατο ὥστε οἰκείως διακεῖσθαι, ταχὺ δὲ τοὺς πατέρας αὐτῶν ἀνήρτητο, προσιὼν καὶ ἔνδηλος ὢν ὅτι ἠσπάζετο αὐτῶν τοὺς υἱεῖς, ὥστε εἴ τι τοῦ βασιλέως δέοιντο, τοὺς παῖδας ἐκέλευον τοῦ Κύρου δεῖσθαι διαπράξασθαι σφίσιν, ὁ δὲ Κῦρος, ὅ τι δέοιντο αὐτοῦ οἱ παῖδες, διὰ τὴν φιλανθρωπίαν καὶ φιλοτιμίαν περὶ παντὸς ἐποιεῖτο διαπράττεσθαι,
1.4.2Astyages de Kyros ondan ne isterse onu memnun etmemeye bir türlü dayanamazdı. Çünkü Astyages hastalandığında Kyros dedesinin yanından hiç ayrılmamış, ağlamayı da hiç kesmemişti; dedesinin ölmesinden çok korktuğu herkesçe görülüyordu. Gece Astyages bir şeye ihtiyaç duysa bunu ilk fark eden Kyros olur, onu memnun edeceğini düşündüğü şeyi yapmak için herkesten önce, hiç üşenmeden yerinden fırlardı. Böylece Astyages'in gönlünü büsbütün kazandı.
καὶ ὁ Ἀστυάγης δὲ ὅ τι δέοιτο αὐτοῦ ὁ Κῦρος οὐδὲν ἐδύνατο ἀντέχειν μὴ οὐ χαρίζεσθαι. καὶ γὰρ ἀσθενήσαντος αὐτοῦ οὐδέποτε ἀπέλειπε τὸν πάππον οὐδὲ κλαίων ποτὲ ἐπαύετο, ἀλλὰ δῆλος ἦν πᾶσιν ὅτι ὑπερεφοβεῖτο μή οἱ ὁ πάππος ἀποθάνῃ· καὶ γὰρ ἐκ νυκτὸς εἴ τινος δέοιτο Ἀστυάγης, πρῶτος ᾐσθάνετο Κῦρος καὶ πάντων ἀοκνότατα ἀνεπήδα ὑπηρετήσων ὅ τι οἴοιτο χαριεῖσθαι, ὥστε παντάπασιν ἀνεκτήσατο τὸν Ἀστυάγην.
1.4.3Belki biraz fazla konuşkandı. Bunun bir sebebi terbiyesiydi: öğretmeni onu yaptıklarının hesabını vermeye, yargıçlık ettiğinde de başkalarından hesap sormaya zorlamıştı. Bir sebebi de öğrenmeye düşkünlüğüydü: yanındakilere her şeyin nasıl olduğunu hep kendisi sorar, başkalarının kendisine sorduğu her şeye de zekâsı keskin olduğundan çabucak cevap verirdi. Konuşkanlığı bütün bunlardan birikmişti. Ama nasıl gençken boy atanların bedeninde yaşlarının azlığını ele veren bir körpelik yine de görünürse, Kyros'un konuşkanlığından da küstahlık değil, saflık ve sevgi dolu bir yürek görünürdü; öyle ki insan onun susarak yanında durmasındansa daha çok konuşmasını dinlemek isterdi.
καὶ ἦν μὲν ἴσως πολυλογώτερος, ἅμα μὲν διὰ τὴν παιδείαν, ὅτι ἠναγκάζετο ὑπὸ τοῦ διδασκάλου καὶ διδόναι λόγον ὧν ἐποίει καὶ λαμβάνειν παρʼ ἄλλων, ὁπότε δικάζοι, ἔτι δὲ καὶ διὰ τὸ φιλομαθὴς εἶναι πολλὰ μὲν αὐτὸς ἀεὶ τοὺς παρόντας ἀνηρώτα πῶς ἔχοντα τυγχάνοι, καὶ ὅσα αὐτὸς ὑπʼ ἄλλων ἐρωτῷτο, διὰ τὸ ἀγχίνους εἶναι ταχὺ ἀπεκρίνετο, ὥστʼ ἐκ πάντων τούτων ἡ πολυλογία συνελέγετο αὐτῷ· ἀλλʼ ὥσπερ γὰρ ἐν σώματι, ὅσοι νέοι ὄντες μέγεθος ἔλαβον, ὅμως ἐμφαίνεται τὸ νεαρὸν αὐτοῖς ὃ κατηγορεῖ τὴν ὀλιγοετίαν, οὕτω καὶ Κύρου ἐκ τῆς πολυλογίας οὐ θράσος διεφαίνετο, ἀλλʼ ἁπλότης καὶ φιλοστοργία, ὥστʼ ἐπεθύμει ἄν τις ἔτι πλείω αὐτοῦ ἀκούειν ἢ σιωπῶντι παρεῖναι.
1.4.4Zaman geçip boyu da uzayarak delikanlılığa yaklaştığı yaşa gelince sözleri seyrekleşti, sesi yumuşadı; büyüklerle karşılaştığında yüzü kızaracak kadar utangaçlaştı; herkese aynı biçimde atılan o köpek yavrusu hâli de artık eskisi kadar pervasız değildi. Böylece daha sakin oldu, ama arkadaş toplantılarında pek sevimliydi. Çünkü yaşıtların sık sık birbirleriyle yarıştığı işlerde arkadaşlarını üstün olduğunu bildiği işlere değil, kendisinin geri kaldığını iyi bildiği işlere çağırır, onlardan daha iyi yapacağını söylerdi. Henüz atın üstünde pek sağlam oturamadığı halde atlara atlayıp atın sırtından ok ya da cirit atma yarışlarını hemen kendisi başlatırdı; yenildiğinde de en çok kendi kendine gülerdi.
ὡς δὲ προῆγεν αὐτὸν ὁ χρόνος σὺν τῷ μεγέθει εἰς ὥραν τοῦ πρόσηβον γενέσθαι, ἐν τούτῳ δὴ τοῖς μὲν λόγοις μανοτέροις ἐχρῆτο καὶ τῇ φωνῇ ἡσυχαιτέρᾳ, αἰδοῦς δʼ ἐνεπίμπλατο ὥστε καὶ ἐρυθραίνεσθαι ὁπότε συντυγχάνοι τοῖς πρεσβυτέροις, καὶ τὸ σκυλακῶδες τὸ πᾶσιν ὁμοίως προσπίπτειν οὐκέθʼ ὁμοίως προπετὲς εἶχεν. οὕτω δὴ ἡσυχαίτερος μὲν ἦν, ἐν δὲ ταῖς συνουσίαις πάμπαν ἐπίχαρις. καὶ γὰρ ὅσα διαγωνίζονται πολλάκις ἥλικες πρὸς ἀλλήλους, οὐχ ἃ κρείττων ᾔδει ὤν, ταῦτα προυκαλεῖτο τοὺς συνόντας, ἀλλʼ ἅπερ εὖ ᾔδει ἑαυτὸν ἥττονα ὄντα, ἐξῆρχε, φάσκων κάλλιον αὐτῶν ποιήσειν, καὶ κατῆρχεν ἤδη ἀναπηδῶν ἐπὶ τοὺς ἵππους ἢ διατοξευσόμενος ἢ διακοντιούμενος ἀπὸ τῶν ἵππων οὔπω πάνυ ἔποχος ὤν, ἡττώμενος δὲ αὐτὸς ἐφʼ ἑαυτῷ μάλιστα ἐγέλα.
1.4.5Yenildiği için o işi bırakıp kaçmadığından, aksine bir dahaki sefere daha iyi yapmaya çalışmaya kendini kaptırdığından, binicilikte kısa sürede yaşıtlarına yetişti, işine tutkun olduğu için kısa sürede onları geçti. Av bahçesindeki hayvanları da kovalayıp vurup öldürerek kısa sürede tüketti; öyle ki Astyages artık ona hayvan toplayamaz oldu. Kyros da dedesinin, istediği halde kendisine çok sayıda canlı hayvan bulamadığını fark edince ona şöyle dedi: "Dede, hayvan aramak için neden kendini zahmete sokasın? Beni dayımla birlikte ava gönderirsen gördüğüm bütün hayvanları benim için beslenmiş sayarım."
ὡς δʼ οὐκ ἀπεδίδρασκεν ἐκ τοῦ ἡττᾶσθαι εἰς τὸ μὴ ποιεῖν ὃ ἡττῷτο, ἀλλʼ ἐκαλινδεῖτο ἐν τῷ πειρᾶσθαι αὖθις βέλτιον ποιεῖν, ταχὺ μὲν εἰς τὸ ἴσον ἀφίκετο τῇ ἱππικῇ τοῖς ἥλιξι, ταχὺ δὲ παρῄει διὰ τὸ ἐρᾶν τοῦ ἔργου, ταχὺ δὲ τὰ ἐν τῷ παραδείσῳ θηρία ἀνηλώκει διώκων καὶ βάλλων καὶ κατακαίνων, ὥστε ὁ Ἀστυάγης οὐκέτʼ εἶχεν αὐτῷ συλλέγειν θηρία. καὶ ὁ Κῦρος αἰσθόμενος ὅτι βουλόμενος οὐ δύναιτό οἱ ζῶντα πολλὰ παρέχειν, ἔλεγε πρὸς αὐτόν· ὦ πάππε, τί σε δεῖ θηρία ζητοῦντα πράγματʼ ἔχειν; ἀλλʼ ἐὰν ἐμὲ ἐκπέμπῃς ἐπὶ θήραν σὺν τῷ θείῳ, νομιῶ ὅσα ἂν ἴδω θηρία, ἐμοὶ ταῦτα τρέφεσθαι.
1.4.6Ava çıkmayı çok istediği halde artık çocukken olduğu gibi ısrar edemiyor, dedesinin yanına daha çekingen gidiyordu. Eskiden kendisini dedesinin yanına bırakmadığı için Sakas'ı suçlardı; şimdi kendi kendisinin Sakas'ı olmuştu: uygun zaman olup olmadığını görmeden yanına girmiyor, uygun olduğunda kendisine haber vermesi için Sakas'a mutlaka rica ediyordu. Öyle ki artık Sakas da, öbür herkes de onu çok seviyordu.
ἐπιθυμῶν δὲ σφόδρα ἐξιέναι ἐπὶ τὴν θήραν οὐκέτι ὁμοίως λιπαρεῖν ἐδύνατο ὥσπερ παῖς ὤν, ἀλλʼ ὀκνηρότερον προσῄει. καὶ ἃ πρόσθεν τῷ Σάκᾳ ἐμέμφετο ὅτι οὐ παρίει αὐτὸν πρὸς τὸν πάππον, αὐτὸς ἤδη Σάκας ἑαυτῷ ἐγίγνετο· οὐ γὰρ προσῄει, εἰ μὴ ἴδοι εἰ καιρὸς εἴη, καὶ τοῦ Σάκα ἐδεῖτο πάντως σημαίνειν αὐτῷ ὁπότε ἐγχωροίη [καὶ ὁπότε καιρὸς εἴη]· ὥστε ὁ Σάκας ὑπερεφίλει ἤδη καὶ οἱ ἄλλοι πάντες.
1.4.7Astyages onun dışarıda avlanmayı çok istediğini anlayınca onu dayısıyla birlikte gönderdi; yanına da atlı, yaşça büyük muhafızlar kattı ki onu sarp yerlerden ve vahşi bir hayvan çıkarsa ondan korusunlar. Kyros yanındakilere hangi hayvanlara yaklaşmamak, hangilerini gönül rahatlığıyla kovalamak gerektiğini hevesle sordu. Onlar da ayıların, yaban domuzlarının, aslanların ve leoparların kendilerine yaklaşan pek çok kişiyi öldürdüğünü, geyiklerin, ceylanların, yaban koyunlarının ve yaban eşeklerinin ise zararsız olduğunu söylediler. Sarp yerlerden de hayvanlardan daha az sakınmamak gerektiğini eklediler, çünkü pek çok kişi atıyla birlikte uçurumdan yuvarlanmıştı.
ἐπεὶ δʼ οὖν ἔγνω ὁ Ἀστυάγης σφόδρα αὐτὸν ἐπιθυμοῦντα ἔξω θηρᾶν, ἐκπέμπει αὐτὸν σὺν τῷ θείῳ καὶ φύλακας συμπέμπει ἐφʼ ἵππων πρεσβυτέρους, ὅπως ἀπὸ τῶν δυσχωριῶν φυλάττοιεν αὐτὸν καὶ εἰ τῶν ἀγρίων τι φανείη θηρίων. ὁ οὖν Κῦρος τῶν ἑπομένων προθύμως ἐπυνθάνετο ποίοις οὐ χρὴ θηρίοις πελάζειν καὶ ποῖα χρὴ θαρροῦντα διώκειν. οἱ δʼ ἔλεγον ὅτι ἄρκτοι τε πολλοὺς ἤδη πλησιάσαντας διέφθειραν καὶ κάπροι καὶ λέοντες καὶ παρδάλεις, αἱ δὲ ἔλαφοι καὶ δορκάδες καὶ οἱ ἄγριοι οἶες καὶ οἱ ὄνοι οἱ ἄγριοι ἀσινεῖς εἰσιν. ἔλεγον δὲ καὶ τοῦτο, τὰς δυσχωρίας ὅτι δέοι φυλάττεσθαι οὐδὲν ἧττον ἢ τὰ θηρία· πολλοὺς γὰρ ἤδη αὐτοῖς τοῖς ἵπποις κατακρημνισθῆναι.
1.4.8Kyros bütün bunları hevesle öğrendi. Ama bir geyiğin fırladığını görünce, duyduğu her şeyi unutup onun kaçtığı yönden başka hiçbir şeye bakmadan peşine düştü. Atı bir yerden atlarken nasılsa dizlerinin üstüne düştü, az kalsın onu da başaşağı fırlatıyordu. Yine de Kyros güçlükle atın üstünde kalabildi, at da ayağa kalktı. Düzlüğe varınca cirit atıp geyiği yere serdi; güzel, iri bir hayvandı. Kyros çok sevindi. Muhafızlar ise atlarını sürüp yanına gelerek ona çıkıştılar, ne büyük bir tehlikeye atıldığını söylediler ve onu şikâyet edeceklerini bildirdiler. Kyros attan inmiş, ayakta duruyordu; bunları dinlerken de üzülüyordu. Ama bir bağırış duyunca kendinden geçmiş gibi atına atladı ve karşıdan bir yaban domuzunun üstüne geldiğini görünce ona doğru sürdü, kolunu iyice gerip tam alnına isabet ettirdi ve domuzu durdurdu.
καὶ ὁ Κῦρος πάντα ταῦτα ἐμάνθανε προθύμως· ὡς δὲ εἶδεν ἔλαφον ἐκπηδήσασαν, πάντων ἐπιλαθόμενος ὧν ἤκουσεν ἐδίωκεν οὐδὲν ἄλλο ὁρῶν ἢ ὅπῃ ἔφευγε. καί πως διαπηδῶν αὐτῷ ὁ ἵππος πίπτει εἰς γόνατα, καὶ μικροῦ κἀκεῖνον ἐξετραχήλισεν. οὐ μὴν ἀλλʼ ἐπέμεινεν ὁ Κῦρος μόλις πως, καὶ ὁ ἵππος ἐξανέστη. ὡς δʼ εἰς τὸ πεδίον ἦλθεν, ἀκοντίσας καταβάλλει τὴν ἔλαφον, καλόν τι χρῆμα καὶ μέγα. καὶ ὁ μὲν δὴ ὑπερέχαιρεν· οἱ δὲ φύλακες προσελάσαντες ἐλοιδόρουν αὐτὸν [καὶ ἔλεγον] εἰς οἷον κίνδυνον ἔλθοι, καὶ ἔφασαν κατερεῖν αὐτοῦ. ὁ οὖν Κῦρος εἱστήκει καταβεβηκώς, καὶ ἀκούων ταῦτα ἠνιᾶτο. ὡς δʼ ᾔσθετο κραυγῆς, ἀνεπήδησεν ἐπὶ τὸν ἵππον ὥσπερ ἐνθουσιῶν, καὶ ὡς εἶδεν ἐκ τοῦ ἀντίου κάπρον προσφερόμενον, ἀντίος ἐλαύνει καὶ διατεινάμενος εὐστόχως βάλλει εἰς τὸ μέτωπον καὶ κατέσχε τὸν κάπρον.
1.4.9Artık dayısı da onun bu pervasızlığını görünce ona çıkışmaya başladı. Kyros ise dayısı çıkışırken bile, kendi avladıklarını götürüp dedesine vermesine izin vermesi için yalvarıyordu. Anlatıldığına göre dayısı şöyle demiş: "Ama hayvanları kovaladığını öğrenirse yalnız sana değil, sana izin verdim diye bana da çıkışır." "İsterse," demiş Kyros, "ben bunları ona verdikten sonra beni kırbaçlatsın. Sen de, dayı, beni istediğin gibi cezalandır, ama bu iyiliği bana yap." Sonunda Kyaksares şöyle demiş: "Nasıl istersen öyle yap; galiba şimdi kralımız sensin."
ἐνταῦθα μέντοι ἤδη καὶ ὁ θεῖος αὐτῷ ἐλοιδορεῖτο, τὴν θρασύτητα ὁρῶν. ὁ δʼ αὐτοῦ λοιδορουμένου ὅμως ἐδεῖτο ὅσα αὐτὸς ἔλαβε, ταῦτα ἐᾶσαι εἰσκομίσαντα δοῦναι τῷ πάππῳ. τὸν δὲ θεῖον εἰπεῖν φασιν· ἀλλʼ ἢν αἴσθηται ὅτι ἐδίωκες, οὐ σοὶ μόνον λοιδορήσεται, ἀλλὰ καὶ ἐμοί, ὅτι σε εἴων. καὶ ἢν βούληται, φάναι αὐτόν, μαστιγωσάτω, ἐπειδάν γε ἐγὼ δῶ αὐτῷ. καὶ σύγε, ὅ τι βούλει, ἔφη, ὦ θεῖε, τιμωρησάμενος τοῦτο ὅμως χάρισαί μοι. καὶ ὁ Κυαξάρης μέντοι τελευτῶν εἶπε· ποίει ὅπως βούλει· σὺ γὰρ νῦν γε ἡμῶν ἔοικας βασιλεὺς εἶναι.
1.4.10Böylece Kyros hayvanları götürüp dedesine verdi ve bunları onun için kendisinin avladığını söyledi. Ciritleri göstermedi, ama kanlı hâlde, dedesinin göreceğini düşündüğü bir yere koydu. Astyages şöyle dedi: "Yavrum, verdiklerini memnuniyetle kabul ediyorum, ama hiçbirine senin tehlikeye atılmanı gerektirecek kadar ihtiyacım yok." Kyros da "Madem senin ihtiyacın yok, dede," dedi, "yalvarırım, bunları bana ver de yaşıtlarıma dağıtayım." "Yavrum," dedi Astyages, "bunları da al, öbürlerinden de ne kadar istersen al, dilediğine dağıt."
οὕτω δὴ ὁ Κῦρος εἰσκομίσας τὰ θηρία ἐδίδου τε τῷ πάππῳ καὶ ἔλεγεν ὅτι αὐτὸς ταῦτα θηράσειεν ἐκείνῳ. καὶ τὰ ἀκόντια ἐπεδείκνυ μὲν οὔ, κατέθηκε δὲ ᾑματωμένα ὅπου ᾤετο τὸν πάππον ὄψεσθαι. ὁ δὲ Ἀστυάγης ἄρα εἶπεν· ἀλλʼ, ὦ παῖ, δέχομαι μὲν ἔγωγε ἡδέως ὅσα σὺ δίδως, οὐ μέντοι δέομαί γε τούτων οὐδενός, ὥστε σε κινδυνεύειν. καὶ ὁ Κῦρος ἔφη· εἰ τοίνυν μὴ σὺ δέῃ, ἱκετεύω, ὦ πάππε, ἐμοὶ δὸς αὐτά, ὅπως τοῖς ἡλικιώταις ἐγὼ διαδῶ. ἀλλʼ, ὦ παῖ, ἔφη ὁ Ἀστυάγης, καὶ ταῦτα λαβὼν διαδίδου ὅτῳ σὺ βούλει καὶ τῶν ἄλλων ὁπόσα θέλεις.
1.4.11Kyros da alıp çocuklara götürdü, onlara verirken de şöyle dedi: "Çocuklar, av bahçesindeki hayvanları avlarken meğer ne saçma şeyler yapıyormuşuz! Bana kalırsa bu, bağlı hayvanları avlamaya benziyormuş. Bir kere dar bir yerdeydiler; sonra cılız ve uyuzdular, kimi topaldı, kimi sakat. Dağlardaki ve çayırlardaki hayvanlarsa ne güzel, ne iri, ne besili görünüyorlardı! Geyikler kanatlı gibi göğe sıçrıyordu; yaban domuzları da yiğit adamların yaptığı söylendiği gibi göğüs göğüse üstümüze saldırıyordu. O kadar iriydiler ki ıskalamak bile mümkün değildi. Bence bunlar ölüyken bile, o duvarla çevrili hayvanların diriyken olduğundan daha güzel. Peki," dedi, "babalarınız sizi de ava bırakır mı?" "Astyages buyurursa seve seve bırakırlar," dediler.
καὶ ὁ Κῦρος λαβὼν ἐδίδου τε ἄρας τοῖς παισὶ καὶ ἅμα ἔλεγεν· ὦ παῖδες, ὡς ἄρα ἐφλυαροῦμεν ὅτε τὰ ἐν τῷ παραδείσῳ θηρία ἐθηρῶμεν· ὅμοιον ἔμοιγε δοκεῖ εἶναι οἷόνπερ εἴ τις δεδεμένα ζῷα θηρῴη. πρῶτον μὲν γὰρ ἐν μικρῷ χωρίῳ ἦν, ἔπειτα λεπτὰ καὶ ψωραλέα, καὶ τὸ μὲν αὐτῶν χωλὸν ἦν, τὸ δὲ κολοβόν· τὰ δʼ ἐν τοῖς ὄρεσι καὶ λειμῶσι θηρία ὡς μὲν καλά, ὡς δὲ μεγάλα, ὡς δὲ λιπαρὰ ἐφαίνετο. καὶ αἱ μὲν ἔλαφοι ὥσπερ πτηναὶ ἥλλοντο πρὸς τὸν οὐρανόν, οἱ δὲ κάπροι ὥσπερ τοὺς ἄνδρας φασὶ τοὺς ἀνδρείους ὁμόσε ἐφέροντο· ὑπὸ δὲ τῆς πλατύτητος οὐδὲ ἁμαρτεῖν οἷόν τʼ ἦν αὐτῶν· καλλίω δή, ἔφη, ἔμοιγε δοκεῖ καὶ τεθνηκότα εἶναι ταῦτα ἢ ζῶντα ἐκεῖνα τὰ περιῳκοδομημένα. ἀλλʼ ἆρα ἄν, ἔφη, ἀφεῖεν καὶ ὑμᾶς οἱ πατέρες ἐπὶ θήραν; καὶ ῥᾳδίως γʼ ἄν, ἔφασαν, εἰ Ἀστυάγης κελεύοι.
1.4.12"Peki bunu Astyages'e bizim için kim açar?" dedi Kyros. "Onu ikna etmeye senden daha yetenekli kim var ki?" dediler. "Ama Zeus hakkı için," dedi, "nasıl bir insan oldum, bilmiyorum. Artık konuşamıyorum, dedemin yüzüne eskisi gibi bakamıyorum bile. Bu böyle giderse büsbütün bir ahmak, bir budala olacağımdan korkuyorum. Oysa küçük bir çocukken herkes beni çok iyi konuşan biri sanırdı." Çocuklar da şöyle dediler: "Kötü bir şey söylüyorsun. Bize bir şey gerektiğinde onu bizim için yapamayacaksan, senin elinde olan şey için başka birine yalvarmak zorunda kalacağız."
καὶ ὁ Κῦρος εἶπε· τίς οὖν ἂν ἡμῖν Ἀστυάγει μνησθείη; τίς γὰρ ἄν, ἔφασαν, σοῦ γε ἱκανώτερος πεῖσαι; ἀλλὰ μὰ τὸν Δία, ἔφη, ἐγὼ μὲν οὐκ οἶδʼ ὅστις ἄνθρωπος γεγένημαι· οὐδὲ γὰρ οἷός τʼ εἰμὶ λέγειν ἔγωγε οὐδʼ ἀναβλέπειν πρὸς τὸν πάππον ἐκ τοῦ ἴσου ἔτι δύναμαι. ἢν δὲ τοσοῦτον ἐπιδιδῶ, δέδοικα, ἔφη, μὴ παντάπασι βλάξ τις καὶ ἠλίθιος γένωμαι· παιδάριον δʼ ὢν δεινότατος λαλεῖν ἐδόκουν εἶναι. καὶ οἱ παῖδες εἶπον· πονηρὸν λέγεις τὸ πρᾶγμα, εἰ μηδʼ ὑπὲρ ἡμῶν ἄν τι δέῃ δυνήσῃ πράττειν, ἀλλʼ ἄλλου τινὸς τὸ ἐπὶ σὲ ἀνάγκη ἔσται δεῖσθαι ἡμᾶς.
1.4.13Bunu duyunca Kyros içerledi. Sessizce uzaklaşıp kendi kendine cesaret verdi; sonra dedesine bunu onu en az üzecek biçimde nasıl söyleyeceğini, hem kendisi hem çocuklar için istediklerini nasıl elde edeceğini tasarlayarak içeri girdi. Söze şöyle başladı: "Söyle bana, dede, hizmetkârlarından biri senden kaçsa ve onu yakalasan, ona ne yaparsın?" "Ne yapacağım," dedi, "zincire vurup çalışmaya zorlarım." "Ya kendiliğinden geri gelirse ne yaparsın?" "Ne yapacağım, bir daha yapmasın diye kırbaçlarım, sonra yine eskisi gibi kullanırım." "Öyleyse," dedi Kyros, "beni kırbaçlayacağın şeyi hazırlamanın vakti gelmiş olabilir; çünkü yaşıtlarımı alıp ava gitmek için senden nasıl kaçacağımı tasarlıyorum." Astyages de "Önceden söylemen iyi oldu," dedi, "şimdiden yerinden kımıldamanı yasaklıyorum. Birkaç parça et için kızımın oğlunu kaybedersem ne hoş olur doğrusu!"
ἀκούσας δὲ ταῦτα ὁ Κῦρος ἐδήχθη, καὶ σιγῇ ἀπελθὼν διακελευσάμενος ἑαυτῷ τολμᾶν εἰσῆλθεν, ἐπιβουλεύσας ὅπως ἂν ἀλυπότατα εἴποι πρὸς τὸν πάππον καὶ διαπράξειεν αὑτῷ τε καὶ τοῖς παισὶν ὧν ἐδέοντο. ἤρξατο οὖν ὧδε. εἰπέ μοι, ἔφη, ὦ πάππε, ἤν τις ἀποδρᾷ σε τῶν οἰκετῶν καὶ λάβῃς αὐτόν, τί αὐτῷ χρήσῃ; τί ἄλλο, ἔφη, ἢ δήσας ἐργάζεσθαι ἀναγκάσω; ἢν δὲ αὐτόματος πάλιν ἔλθῃ, πῶς ποιήσεις; τί δέ, ἔφη, εἰ μὴ μαστιγώσας γε, ἵνα μὴ αὖθις τοῦτο ποιῇ, ἐξ ἀρχῆς χρήσομαι; ὥρα ἄν, ἔφη ὁ Κῦρος, σοὶ παρασκευάζεσθαι εἴη ὅτῳ μαστιγώσεις με, ὡς βουλεύομαί γε ὅπως σε ἀποδρῶ λαβὼν τοὺς ἡλικιώτας ἐπὶ θήραν. καὶ ὁ Ἀστυάγης, καλῶς, ἔφη, ἐποίησας προειπών· ἔνδοθεν γάρ, ἔφη, ἀπαγορεύω σοι μὴ κινεῖσθαι. χαρίεν γάρ, ἔφη, εἰ ἕνεκα κρεαδίων τῇ θυγατρὶ τὸν παῖδα ἀποβουκολήσαιμι.
1.4.14Kyros bunu duyunca söz dinledi ve kaldı, ama üzgün ve suratı asık, sessizce vakit geçiriyordu. Astyages onun çok üzüldüğünü anlayınca gönlünü hoş etmek istediğinden onu ava çıkardı. Pek çok yaya ve atlıyı, çocukları da toplayıp hayvanları at sürülebilecek düzlüklere sürdürdü ve büyük bir av düzenledi. Kendisi de krallara yakışır biçimde orada bulunup Kyros avlanmaya doyana kadar kimsenin atış yapmamasını buyurdu. Ama Kyros başkalarının engellenmesine razı olmadı: "Dede," dedi, "zevkle avlanmamı istiyorsan yaşıtlarımın hepsini bırak da kovalasınlar, herkes elinden geldiğince yarışsın."
ἀκούσας ταῦτα ὁ Κῦρος ἐπείθετο μὲν καὶ ἔμεινεν, ἀνιαρὸς δὲ καὶ σκυθρωπὸς ὢν σιωπῇ διῆγεν. ὁ μέντοι Ἀστυάγης ἐπεὶ ἔγνω αὐτὸν λυπούμενον ἰσχυρῶς, βουλόμενος αὐτῷ χαρίζεσθαι ἐξάγει ἐπὶ θήραν, καὶ πεζοὺς πολλοὺς καὶ ἱππέας συναλίσας καὶ τοὺς παῖδας καὶ συνελάσας εἰς τὰ ἱππάσιμα χωρία τὰ θηρία ἐποίησε μεγάλην θήραν. καὶ βασιλικῶς δὴ παρὼν αὐτὸς ἀπηγόρευε μηδένα βάλλειν, πρὶν Κῦρος ἐμπλησθείη θηρῶν. ὁ δὲ Κῦρος οὐκ εἴα κωλύειν, ἀλλʼ, εἰ βούλει, ἔφη, ὦ πάππε, ἡδέως με θηρᾶν, ἄφες τοὺς κατʼ ἐμὲ πάντας διώκειν καὶ διαγωνίζεσθαι ὅπως ⟨ἂν⟩ ἕκαστος κράτιστα δύναιτο.
1.4.15Bunun üzerine Astyages izin verdi, durup onların hayvanların peşinde yarışmalarını, birbirleriyle çekişmelerini, kovalamalarını ve cirit atmalarını seyretti. Kyros'u görmek de onu sevindiriyordu: Kyros hazdan susamıyor, bir hayvana yaklaştıkça soylu bir av köpeği yavrusu gibi bağırıyor, herkesi adıyla çağırıp yüreklendiriyordu. Onun birine güldüğünü, bir başkasını da hiç kıskanmadan övdüğünü görmek Astyages'in hoşuna gidiyordu. Sonunda Astyages pek çok hayvanla döndü. O günkü avdan o kadar hoşlandı ki bundan sonra mümkün olduğu her seferinde Kyros'la birlikte ava çıktı; Kyros'un hatırı için pek çok başka kişiyi ve çocukları da yanına aldı. Kyros vaktinin çoğunu böyle geçiriyor, herkesin hazzına ve iyiliğine katkıda bulunuyor, hiçbir kötülüğe sebep olmuyordu.
ἐνταῦθα δὴ ὁ Ἀστυάγης ἀφίησι, καὶ στὰς ἐθεᾶτο ἁμιλλωμένους ἐπὶ τὰ θηρία καὶ φιλονικοῦντας καὶ διώκοντας καὶ ἀκοντίζοντας. καὶ Κύρῳ ἥδετο οὐ δυναμένῳ σιγᾶν ὑπὸ τῆς ἡδονῆς, ἀλλʼ ὥσπερ σκύλακι γενναίῳ ἀνακλάζοντι, ὁπότε πλησιάζοι θηρίῳ, καὶ παρακαλοῦντι ὀνομαστὶ ἕκαστον. καὶ τοῦ μὲν καταγελῶντα αὐτὸν ὁρῶν ηὐφραίνετο, τὸν δέ τινα καὶ ἐπαινοῦντα [αὐτὸν ᾐσθάνετο] οὐδʼ ὁπωστιοῦν φθονερῶς. τέλος δʼ οὖν πολλὰ θηρία ἔχων ὁ Ἀστυάγης ἀπῄει. καὶ τὸ λοιπὸν οὕτως ἥσθη τῇ τότε θήρᾳ ὥστε ἀεὶ ὁπότε οἷόν τʼ εἴη συνεξῄει τῷ Κύρῳ καὶ ἄλλους τε πολλοὺς παρελάμβανε καὶ τοὺς παῖδας, Κύρου ἕνεκα. τὸν μὲν δὴ πλεῖστον χρόνον οὕτω διῆγεν ὁ Κῦρος, πᾶσιν ἡδονῆς μὲν καὶ ἀγαθοῦ τινος συναίτιος ὤν, κακοῦ δὲ οὐδενός.
1.4.16Kyros on beş on altı yaşlarındayken Asur kralının oğlu, evlenmek üzere olduğundan, bu vesileyle kendisi de bir av yapmak istedi. Kendi topraklarıyla Med toprakları arasındaki sınır bölgesinde, savaş yüzünden avlanılmamış pek çok hayvan bulunduğunu duyunca oraya çıkmak istedi. Güvenle avlanabilmek için yanına çok sayıda atlı ve hafif kalkanlı asker aldı; bunlar hayvanları çalılıklardan ekili ve at sürmeye elverişli düzlüklere sürecekti. Kendi kalelerinin ve muhafız birliğinin bulunduğu yere varınca, ertesi gün erkenden avlanmak üzere orada akşam yemeğini hazırlattı.
ἀμφὶ δὲ τὰ πέντε ἢ ἑκκαίδεκα ἔτη γενομένου αὐτοῦ ὁ υἱὸς τοῦ Ἀσσυρίων βασιλέως γαμεῖν μέλλων ἐπεθύμησε ⟨καὶ⟩ αὐτὸς θηρᾶσαι ἐς τοῦτον τὸν χρόνον. ἀκούων οὖν ἐν τοῖς μεθορίοις τοῖς τε αὑτῶν καὶ τοῖς Μήδων πολλὰ θηρία εἶναι ἀθήρευτα διὰ τὸν πόλεμον, ἐνταῦθα ἐπεθύμησεν ἐξελθεῖν. ὅπως οὖν ἀσφαλῶς θηρῴη, ἱππέας τε προσέλαβε πολλοὺς καὶ πελταστάς, οἵτινες ἔμελλον αὐτῷ ἐκ τῶν λασίων τὰ θηρία ἐξελᾶν ἐς τὰ ἐργάσιμά τε καὶ εὐήλατα. ἀφικόμενος δὲ ὅπου ἦν αὐτοῖς τὰ φρούρια καὶ ἡ φυλακή, ἐνταῦθα ἐδειπνοποιεῖτο, ὡς πρῲ τῇ ὑστεραίᾳ θηράσων.
1.4.17Akşam olunca önceki muhafızları değiştirecek atlılar ve yayalar şehirden geldi. Ona yanında büyük bir ordu varmış gibi göründü: aynı anda iki muhafız birliği oradaydı, kendisi de pek çok atlı ve yaya getirmişti. En iyisinin Med topraklarını yağmalamak olduğuna karar verdi; böylece işin avdan daha parlak görüneceğini, kurbanlık hayvanların da pek bol olacağını düşündü. Ertesi sabah erkenden kalkıp orduyu yola çıkardı. Yayaları sınır bölgesinde toplu hâlde bıraktı; kendisi atlılarla Medlerin kalelerine doğru sürdü. Atlıların en iyi ve en kalabalık kısmını yanında tutarak orada kaldı ki Med muhafızları akın yapanlara yardıma gelemesin; işe yarar olanları ise birlik birlik salıverip her birini bir yöne akına gönderdi, ne bulurlarsa çevirip kendi yanına sürmelerini buyurdu. Onlar da bunu yaptılar.
ἤδη δὲ ἑσπέρας γενομένης ἡ διαδοχὴ τῇ πρόσθεν φυλακῇ ἔρχεται ἐκ πόλεως καὶ ἱππεῖς καὶ πεζοί. ἔδοξεν οὖν αὐτῷ πολλὴ στρατιὰ παρεῖναι· δύο γὰρ ὁμοῦ ἦσαν φυλακαί, πολλούς τε αὐτὸς ἧκεν ἔχων ἱππέας καὶ πεζούς. ἐβουλεύσατο οὖν κράτιστον εἶναι λεηλατῆσαι ἐκ τῆς Μηδικῆς, καὶ λαμπρότερόν τʼ ἂν φανῆναι τὸ ἔργον τῆς θήρας καὶ ἱερείων ἂν πολλὴν ἀφθονίαν ἐνόμιζε γενέσθαι. οὕτω δὴ πρῲ ἀναστὰς ἦγε τὸ στράτευμα, καὶ τοὺς μὲν πεζοὺς κατέλιπεν ἁθρόους ἐν τοῖς μεθορίοις, αὐτὸς δὲ τοῖς ἵπποις προσελάσας πρὸς τὰ τῶν Μήδων φρούρια, τοὺς μὲν βελτίστους καὶ πλείστους ἔχων μεθʼ ἑαυτοῦ ἐνταῦθα κατέμεινεν, ὡς μὴ βοηθοῖεν οἱ φρουροὶ τῶν Μήδων ἐπὶ τοὺς καταθέοντας, τοὺς δʼ ἐπιτηδείους ἀφῆκε κατὰ φυλὰς ἄλλους ἄλλοσε καταθεῖν, καὶ ἐκέλευε περιβαλλομένους ὅτῳ τις ἐπιτυγχάνοι ἐλαύνειν πρὸς ἑαυτόν. οἱ μὲν δὴ ταῦτα ἔπραττον.
1.4.18Astyages'e topraklarında düşman olduğu bildirilince kendisi de yanındakilerle sınıra yardıma koştu; oğlu da yanında bulunan atlılarla aynı şeyi yaptı; Astyages öbür herkese de yardıma gelmeleri için haber gönderdi. Medler, çok sayıda Asurlunun savaş düzeninde dizildiğini ve atlıların kıpırdamadan durduğunu görünce onlar da durdular. Kyros da ötekilerin hep birlikte yardıma koştuğunu görünce ilk kez o zaman silah kuşanarak kendisi de yardıma koştu. Bu silahları kuşanmayı o kadar çok istiyordu ki bir gün bu fırsatın geleceğini hiç sanmamıştı. Dedesinin onun bedenine göre yaptırdığı silahlar çok güzeldi ve üstüne tam oturuyordu. Böyle silahlanıp atını sürerek geldi. Astyages kimin buyruğuyla geldiğine şaştı, ama yine de yanında kalmasını söyledi.
σημανθέντων δὲ τῷ Ἀστυάγει ὅτι πολέμιοί εἰσιν ἐν τῇ χώρᾳ, ἐξεβοήθει καὶ αὐτὸς πρὸς τὰ ὅρια σὺν τοῖς περὶ αὐτὸν καὶ ὁ υἱὸς αὐτοῦ ὡσαύτως σὺν τοῖς παρατυχοῦσιν ἱππόταις, καὶ τοῖς ἄλλοις δὲ ἐσήμαινε πᾶσιν ἐκβοηθεῖν. ὡς δὲ εἶδον πολλοὺς ἀνθρώπους τῶν Ἀσσυρίων συντεταγμένους καὶ τοὺς ἱππέας ἡσυχίαν ἔχοντας, ἔστησαν καὶ οἱ Μῆδοι. ὁ δὲ Κῦρος ὁρῶν ἐκβοηθοῦντας καὶ τοὺς ἄλλους πασσυδί, ἐκβοηθεῖ καὶ αὐτὸς πρῶτον τότε ὅπλα ἐνδύς, οὔποτε οἰόμενος· οὕτως ἐπεθύμει αὐτοῖς ἐξοπλίσασθαι· μάλα δὲ καλὰ ἦν καὶ ἁρμόττοντα αὐτῷ ἃ ὁ πάππος περὶ τὸ σῶμα ἐπεποίητο. οὕτω δὴ ἐξοπλισάμενος προσήλασε τῷ ἵππῳ. καὶ ὁ Ἀστυάγης ἐθαύμασε μὲν τίνος κελεύσαντος ἥκοι, ὅμως δὲ εἶπεν αὐτῷ μένειν παρʼ ἑαυτόν.
1.4.19Kyros karşılarında çok sayıda atlı görünce sordu: "Dede, atlarının üstünde kıpırdamadan duran şu adamlar düşman mı?" "Evet, düşman," dedi. "Ya şu at sürenler, onlar da mı?" "Onlar da." "Zeus hakkı için, dede, sefil görünüşlü bu adamlar sefil beygirlerin üstünde mallarımızı götürüyorlar! Bizden bazılarının onların üstüne sürmesi gerekmez mi?" "Ama yavrum," dedi, "görmüyor musun, ne kalabalık bir atlı birliği savaş düzeninde duruyor? Biz ötekilerin üstüne sürersek bunlar da arkamızdan yolumuzu keser; bizim de henüz yeterli gücümüz yok." "Ama sen burada kalır ve yardıma gelenleri toplarsan," dedi Kyros, "bunlar korkar ve kımıldamaz; yağmayı götürenler de üstlerine birilerinin sürdüğünü görünce ganimeti hemen bırakır."
ὁ δὲ Κῦρος ὡς εἶδε πολλοὺς ἱππέας ἀντίους, ἤρετο· ἦ οὗτοι, ἔφη, ὦ πάππε, πολέμιοί εἰσιν, οἳ ἐφεστήκασι τοῖς ἵπποις ἠρέμα; πολέμιοι μέντοι, ἔφη. ἦ καὶ ἐκεῖνοι, ἔφη, οἱ ἐλαύνοντες; κἀκεῖνοι μέντοι. νὴ τὸν Δίʼ, ἔφη, ὦ πάππε, ἀλλʼ οὖν πονηροί γε φαινόμενοι καὶ ἐπὶ πονηρῶν ἱππαρίων ἄγουσιν ἡμῶν τὰ χρήματα· οὐκοῦν χρὴ ἐλαύνειν τινὰς ἡμῶν ἐπʼ αὐτούς. ἀλλʼ οὐχ ὁρᾷς, ἔφη, ὦ παῖ, ὅσον τὸ στῖφος τῶν ἱππέων ἕστηκε συντεταγμένον; οἳ ἢν ἐπʼ ἐκείνους ἡμεῖς ἐλαύνωμεν, ὑποτεμοῦνται ἡμᾶς πάλιν [ἐκεῖνοι]· ἡμῖν δὲ οὔπω ἡ ἰσχὺς πάρεστιν. ἀλλʼ ἢν σὺ μένῃς, ἔφη ὁ Κῦρος, καὶ ἀναλαμβάνῃς τοὺς προσβοηθοῦντας, φοβήσονται οὗτοι καὶ οὐ κινήσονται, οἱ δʼ ἄγοντες εὐθὺς ἀφήσουσι τὴν λείαν, ἐπειδὰν ἴδωσί τινας ἐπʼ αὐτοὺς ἐλαύνοντας.
1.4.20Bunları söyleyince Astyages'e haklı gibi geldi. Hem aklının yerinde olmasına hem de uyanıklığına şaşarak oğluna bir atlı birliği alıp yağmayı götürenlerin üstüne sürmesini buyurdu. "Ben de," dedi, "bunlar sana doğru kımıldarsa onların üstüne süreceğim; böylece dikkatlerini bize vermek zorunda kalacaklar." Bunun üzerine Kyaksares gücü yerinde atlardan ve adamlardan bir kısmını alıp ileri sürdü. Kyros onların harekete geçtiğini görünce o da atıldı ve en önde, hızla onlara öncülük etti; Kyaksares de peşinden geldi, öbürleri de geride kalmadı. Yağmacılar onların yaklaştığını görünce malları hemen bırakıp kaçmaya başladılar.
ταῦτʼ εἰπόντος αὐτοῦ ἔδοξέ τι λέγειν τῷ Ἀστυάγει. καὶ ἅμα θαυμάζων ὡς καὶ ἐφρόνει καὶ ἐγρηγόρει κελεύει τὸν υἱὸν λαβόντα τάξιν ἱππέων ἐλαύνειν ἐπὶ τοὺς ἄγοντας τὴν λείαν. ἐγὼ δέ, ἔφη, ἐπὶ τούσδε, ἢν ἐπὶ σὲ κινῶνται, ἐλῶ, ὥστε ἀναγκασθήσονται ἡμῖν προσέχειν τὸν νοῦν. οὕτω δὴ ὁ Κυαξάρης λαβὼν τῶν ἐρρωμένων ἵππων τε καὶ ἀνδρῶν προσελαύνει. καὶ ὁ Κῦρος ὡς εἶδεν ὁρμωμένους, ἐξορμᾷ, καὶ αὐτὸς πρῶτος ἡγεῖτο ταχέως, καὶ ὁ Κυαξάρης μέντοι ἐφείπετο, καὶ οἱ ἄλλοι δὲ οὐκ ἀπελείποντο. ὡς δὲ εἶδον αὐτοὺς πελάζοντας οἱ λεηλατοῦντες, εὐθὺς ἀφέντες τὰ χρήματα ἔφευγον.
1.4.21Kyros'un yanındakiler onların yolunu kesmeye çalışıyordu; yakaladıklarını hemen vuruyorlardı, en önde de Kyros. Onları atlatıp önden kaçabilenleri de arkalarından kovalıyor, bırakmıyor, bazılarını yakalıyorlardı. Soylu ama tecrübesiz bir köpek nasıl hiçbir şey düşünmeden yaban domuzunun üstüne atılırsa, Kyros da öyle atılıyordu: yalnız yakaladığını vurmayı görüyor, başka hiçbir şeyi düşünmüyordu. Düşmanlar kendi adamlarının zor durumda olduğunu görünce, kendilerinin ileri atıldığını görürlerse ötekilerin kovalamayı bırakacağını düşünerek atlı kümesini ileri sürdüler.
οἱ δʼ ἀμφὶ τὸν Κῦρον ὑπετέμνοντο, καὶ οὓς μὲν κατελάμβανον εὐθὺς ἔπαιον, πρῶτος δὲ ὁ Κῦρος, ὅσοι δὲ παραλλάξαντες αὐτῶν ἔφθασαν, κατόπιν τούτους ἐδίωκον, καὶ οὐκ ἀνίεσαν, ἀλλʼ ᾕρουν τινὰς αὐτῶν. ὥσπερ δὲ κύων γενναῖος ἄπειρος ἀπρονοήτως φέρεται πρὸς κάπρον, οὕτω καὶ ὁ Κῦρος ἐφέρετο, μόνον ὁρῶν τὸ παίειν τὸν ἁλισκόμενον, ἄλλο δʼ οὐδὲν προνοῶν. οἱ δὲ πολέμιοι ὡς ἑώρων πονοῦντας τοὺς σφετέρους, προυκίνησαν τὸ στῖφος, ὡς παυσομένους τοῦ διωγμοῦ, ἐπεὶ σφᾶς ἴδοιεν προορμήσαντας.
1.4.22Ama Kyros hiç de bırakmadı; sevinçle dayısına seslenerek kovalamaya devam etti, düşmanı sıkıştırıp onları kaçmak zorunda bıraktı. Kyaksares de, belki babasından utandığı için, peşinden geldi; öbürleri de arkalarından geldiler, çünkü böyle durumlarda düşmana karşı pek yiğit olmayanlar bile kovalamaya daha hevesli olur. Astyages onların hiçbir şey düşünmeden kovaladığını, düşmanın ise toplu ve düzenli biçimde karşılarına çıktığını görünce, oğluyla Kyros'un düzensizce hazırlıklı bir düşmanın üstüne atılıp başlarına bir şey gelmesinden korkarak hemen düşmanın üstüne yürüdü.
ὁ δὲ Κῦρος οὐδὲν μᾶλλον ἀνίει, ἀλλʼ ὑπὸ τῆς χαρμονῆς ἀνακαλῶν τὸν θεῖον ἐδίωκε καὶ ἰσχυρὰν τὴν φυγὴν τοῖς πολεμίοις κατέχων ἐποίει, καὶ ὁ Κυαξάρης μέντοι ἐφείπετο, ἴσως καὶ αἰσχυνόμενος τὸν πατέρα, καὶ οἱ ἄλλοι δὲ εἵποντο, προθυμότεροι ὄντες ἐν τῷ τοιούτῳ εἰς τὸ διώκειν καὶ οἱ μὴ πάνυ πρὸς τοὺς ἐναντίους ἄλκιμοι ὄντες. ὁ δὲ Ἀστυάγης ὡς ἑώρα τοὺς μὲν ἀπρονοήτως διώκοντας, τοὺς δὲ πολεμίους ἁθρόους τε καὶ τεταγμένους ὑπαντῶντας, δείσας περί τε τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ Κύρου μὴ εἰς παρεσκευασμένους ἀτάκτως ἐμπεσόντες πάθοιέν τι, ἡγεῖτο εὐθὺς πρὸς τοὺς πολεμίους.
1.4.23Düşmanlar da Medlerin ileri atıldığını görünce kimi ciritlerini kaldırıp kimi yaylarını gererek durdular; ötekilerin de ok menziline girince, çoğu zaman yaptıkları gibi, duracaklarını sanıyorlardı. Çünkü iki taraf en çok birbirine bu kadar yaklaşana dek üstüne sürer, çoğu zaman akşama kadar uzaktan çarpışırdı. Ama kendi adamlarının kaçarak üstlerine doğru geldiğini, Kyros'un yanındakilerin de onlarla birlikte üstlerine sürdüğünü, Astyages'in de atlılarıyla artık ok menziline girdiğini görünce dönüp kaçtılar. Medler hemen arkalarından var güçleriyle kovaladılar ve pek çoğunu yakaladılar: yetiştiklerini, atıyla adamıyla vuruyor, düşenleri öldürüyorlardı. Asurluların yayalarının yanına varana kadar da durmadılar. Orada daha büyük bir pusu kurulmuş olabileceğinden korkup durdular.
οἱ δʼ αὖ πολέμιοι ὡς εἶδον τοὺς Μήδους προκινηθέντας, διατεινάμενοι οἱ μὲν τὰ παλτὰ οἱ δὲ τὰ τόξα εἱστήκεσαν, ὡς δή, ἐπειδὴ εἰς τόξευμα ἀφίκοιντο, στησομένους, ὥσπερ τὰ πλεῖστα εἰώθεσαν ποιεῖν. μέχρι γὰρ τοσούτου, ὁπότε ἐγγύτατα γένοιντο, προσήλαυνον ἀλλήλοις καὶ ἠκροβολίζοντο πολλάκις μέχρι ἑσπέρας. ἐπεὶ δὲ ἑώρων τοὺς μὲν σφετέρους φυγῇ εἰς ἑαυτοὺς φερομένους, τοὺς δʼ ἀμφὶ τὸν Κῦρον ἐπʼ αὐτοὺς ὁμοῦ ἀγομένους, τὸν δὲ Ἀστυάγην σὺν τοῖς ἵπποις ἐντὸς γιγνόμενον ἤδη τοξεύματος, ἐκκλίνουσι καὶ φεύγουσιν ὁμόθεν διώκοντας ἀνὰ κράτος· ᾕρουν δὲ πολλούς· καὶ τοὺς μὲν ἁλισκομένους ἔπαιον καὶ ἵππους καὶ ἄνδρας, τοὺς δὲ πίπτοντας κατέκαινον· καὶ οὐ πρόσθεν ἔστησαν πρὶν ἢ πρὸς τοῖς πεζοῖς τῶν Ἀσσυρίων ἐγένοντο. ἐνταῦθα μέντοι δείσαντες μὴ καὶ ἐνέδρα τις μείζων ὑπείη, ἐπέσχον.
1.4.24Bunun üzerine Astyages geri döndü. Atlılarının üstünlüğüne çok seviniyordu; Kyros hakkında ise ne diyeceğini bilmiyordu: zaferin sebebinin o olduğunu biliyor, ama cüretinin delilik derecesinde olduğunu da görüyordu. Gerçekten de o sırada herkes evine dönerken yalnız o, başka hiçbir şeye bakmadan, atını düşenlerin arasında dolaştırıp onları seyrediyordu. Bu iş için görevlendirilenler onu güçlükle oradan çekip Astyages'in yanına getirdiler. Kyros, dedesinin yüzünün kendisini seyrederken sertleştiğini gördüğünden, kendisini getirenleri iyice önüne siper ediyordu.
ἐκ τούτου δὴ ἀνῆγεν ὁ Ἀστυάγης, μάλα χαίρων καὶ τῇ ἱπποκρατίᾳ, καὶ τὸν Κῦρον οὐκ ἔχων ὅ τι χρὴ λέγειν, αἴτιον μὲν ὄντα εἰδὼς τοῦ ἔργου, μαινόμενον δὲ γιγνώσκων τῇ τόλμῃ. καὶ γὰρ τότε ἀπιόντων οἴκαδε μόνος τῶν ἄλλων ἐκεῖνος οὐδὲν ἄλλο ἢ τοὺς πεπτωκότας περιελαύνων ἐθεᾶτο, καὶ μόλις αὐτὸν ἀφελκύσαντες οἱ ἐπὶ τοῦτο ταχθέντες προσήγαγον τῷ Ἀστυάγει, μάλα ἐπίπροσθεν ποιούμενον τοὺς προσάγοντας, ὅτι ἑώρα τὸ πρόσωπον τοῦ πάππου ἠγριωμένον ἐπὶ τῇ θέᾳ τῇ αὑτοῦ.
1.4.25Medlerde bunlar olmuştu. Herkes Kyros'tan söz ediyor, hem anlatılarda hem şarkılarda onun adı dolaşıyordu. Astyages de ona önceden de değer verirken şimdi büsbütün hayran kalmıştı. Kyros'un babası Kambyses bunları duyunca seviniyordu; ama Kyros'un artık yetişkin bir adamın işlerine giriştiğini duyunca, Perslerde yurttaşa düşen görevleri yerine getirsin diye onu geri çağırdı. Anlatıldığına göre Kyros da o zaman, babası kızmasın, şehri de onu kınamasın diye gitmek istediğini söylemiş. Astyages de onu göndermenin zorunlu olduğunu düşündü. Bunun üzerine ona almak istediği atları verdi, başka pek çok şeyi de hazırlatıp onu gönderdi; hem onu sevdiği için, hem de onun dostlarına yardım edip düşmanlarına acı çektirebilecek bir adam olacağına dair büyük umutlar beslediği için. Kyros yola çıkarken herkes, yaşıtları, yetişkinler ve yaşlılar, atlarıyla ona eşlik etti; Astyages de bizzat. Söylendiğine göre ağlamadan geri dönen tek kişi yoktu.
ἐν μὲν δὴ Μήδοις ταῦτα ἐγεγένητο, καὶ οἵ τε ἄλλοι πάντες τὸν Κῦρον διὰ στόματος εἶχον καὶ ἐν λόγῳ καὶ ἐν ᾠδαῖς, ὅ τε Ἀστυάγης καὶ πρόσθεν τιμῶν αὐτὸν τότε ὑπερεξεπέπληκτο ἐπʼ αὐτῷ. Καμβύσης δὲ ὁ τοῦ Κύρου πατὴρ ἥδετο μὲν πυνθανόμενος ταῦτα, ἐπεὶ δʼ ἤκουσεν ἔργα ἀνδρὸς ἤδη διαχειριζόμενον τὸν Κῦρον, ἀπεκάλει δή, ὅπως τὰ ἐν Πέρσαις ἐπιχώρια ἐπιτελοίη. καὶ ὁ Κῦρος δὲ ἐνταῦθα λέγεται εἰπεῖν ὅτι ἀπιέναι βούλοιτο, μὴ ὁ πατήρ τι ἄχθοιτο καὶ ἡ πόλις μέμφοιτο. καὶ τῷ Ἀστυάγει δὲ ἐδόκει εἶναι ἀναγκαῖον ἀποπέμπειν αὐτόν. ἔνθα δὴ ἵππους τε αὐτῷ δοὺς οὓς αὐτὸς ἐπεθύμει λαβεῖν καὶ ἄλλα συσκευάσας πολλὰ ἔπεμπε καὶ διὰ τὸ φιλεῖν αὐτὸν καὶ ἅμα ἐλπίδας ἔχων μεγάλας ἐν αὐτῷ ἄνδρα ἔσεσθαι ἱκανὸν καὶ φίλους ὠφελεῖν καὶ ἐχθροὺς ἀνιᾶν. ἀπιόντα δὲ τὸν Κῦρον προύπεμπον πάντες [καὶ παῖδες] καὶ ἥλικες καὶ ἄνδρες καὶ γέροντες ἐφʼ ἵππων καὶ Ἀστυάγης αὐτός, καὶ οὐδένα ἔφασαν ὅντινʼ οὐ δακρύοντʼ ἀποστρέφεσθαι.
1.4.26Kyros'un da gözyaşları içinde ayrıldığı anlatılır. Astyages'in ona verdiği pek çok armağanı yaşıtlarına dağıttığı, sonunda üstündeki Med giysisini de çıkarıp birine verdiği, böylece en çok onu sevdiğini gösterdiği söylenir. Ama armağanları alıp kabul edenler bunları Astyages'e götürmüşler, Astyages de alıp Kyros'a göndermiş; Kyros ise onları yine Medlere geri göndermiş ve şöyle demiş: "Dede, yanına yine utanmadan gelmemi istiyorsan, birine bir şey verdiysem bırak onda kalsın." Astyages de bunu duyunca Kyros'un yazdığı gibi yapmış.
καὶ Κῦρον δὲ αὐτὸν λέγεται σὺν πολλοῖς δακρύοις ἀποχωρῆσαι. πολλὰ δὲ δῶρα διαδοῦναί φασιν αὐτὸν τοῖς ἡλικιώταις ὧν Ἀστυάγης αὐτῷ ἐδεδώκει, τέλος δὲ καὶ ἣν εἶχε στολὴν τὴν Μηδικὴν ἐκδύντα δοῦναί τινι, δηλοῦνθʼ ὅτι τοῦτον μάλιστα ἠσπάζετο. τοὺς μέντοι λαβόντας καὶ δεξαμένους τὰ δῶρα λέγεται Ἀστυάγει ἀπενεγκεῖν, Ἀστυάγην δὲ δεξάμενον Κύρῳ ἀποπέμψαι, τὸν δὲ πάλιν τε ἀποπέμψαι εἰς Μήδους καὶ εἰπεῖν· εἰ βούλει, ὦ πάππε, ἐμὲ καὶ πάλιν ἰέναι ὡς σὲ μὴ αἰσχυνόμενον, ἔα ἔχειν εἴ τῴ τι ἐγὼ δέδωκα· Ἀστυάγην δὲ ταῦτα ἀκούσαντα ποιῆσαι ὥσπερ Κῦρος ἐπέστειλεν.
1.4.27Bir oğlan sevgisi hikâyesini de anmak gerekirse şöyle anlatılır. Kyros ayrılırken ve vedalaşırlarken akrabaları onu Pers âdetince ağzından öperek uğurlamışlar; Persler bugün de böyle yapar. Medlerden çok soylu bir adam uzun zamandır Kyros'un güzelliğine vurulmuşmuş; akrabaların onu öptüğünü görünce geride kalmış. Ötekiler gidince Kyros'a yaklaşıp şöyle demiş: "Akrabaların arasında yalnız beni tanımıyor musun, Kyros?" "Nasıl," demiş Kyros, "sen de mi akrabamsın?" "Hem de nasıl," demiş. "Demek bu yüzden bana öyle dikkatle bakıyordun," demiş Kyros, "çünkü bunu sık sık yaptığını fark etmiştim sanırım." "Hep yanına gelmek istiyordum," demiş adam, "ama tanrılar hakkı için, utanıyordum." "Akrabam olduğuna göre utanmamalıydın," demiş Kyros, bir yandan da yanına gidip onu öpmüş.
εἰ δὲ δεῖ καὶ παιδικοῦ λόγου ἐπιμνησθῆναι, λέγεται, ὅτε Κῦρος ἀπῄει καὶ ἀπηλλάττοντο ἀπʼ ἀλλήλων, τοὺς συγγενεῖς φιλοῦντας τῷ στόματι ἀποπέμπεσθαι αὐτὸν νόμῳ Περσικῷ· καὶ γὰρ νῦν ἔτι τοῦτο ποιοῦσι Πέρσαι· ἄνδρα δέ τινα τῶν Μήδων μάλα καλὸν κἀγαθὸν ὄντα ἐκπεπλῆχθαι πολύν τινα χρόνον ἐπὶ τῷ κάλλει τοῦ Κύρου, ἡνίκα δὲ ἑώρα τοὺς συγγενεῖς φιλοῦντας αὐτόν, ὑπολειφθῆναι· ἐπεὶ δʼ οἱ ἄλλοι ἀπῆλθον, προσελθεῖν τῷ Κύρῳ καὶ εἰπεῖν· ἐμὲ μόνον οὐ γιγνώσκεις τῶν συγγενῶν, ὦ Κῦρε; τί δέ, εἰπεῖν τὸν Κῦρον, ἦ καὶ σὺ συγγενὴς εἶ; μάλιστα, φάναι. ταῦτʼ ἄρα, εἰπεῖν τὸν Κῦρον, καὶ ἐνεώρας μοι· πολλάκις γὰρ δοκῶ σε γιγνώσκειν τοῦτο ποιοῦντα. προσελθεῖν γάρ σοι, ἔφη, ἀεὶ βουλόμενος ναὶ μὰ τοὺς θεοὺς ᾐσχυνόμην. ἀλλʼ οὐκ ἔδει, φάναι τὸν Κῦρον, συγγενῆ γε ὄντα· ἅμα δὲ προσελθόντα φιλῆσαι αὐτόν.
1.4.28Öpülen Med de sormuş: "Perslerde akrabaları öpmek gerçekten âdet midir?" "Elbette," demiş Kyros, "hiç değilse birbirlerini uzun zaman sonra gördüklerinde ya da birbirlerinden ayrılıp bir yere gittiklerinde." "Öyleyse," demiş Med, "beni bir kez daha öpmenin vakti gelmiş olabilir; çünkü gördüğün gibi artık gidiyorum." Bunun üzerine Kyros onu yeniden öpüp uğurlamış ve yoluna devam etmiş. Daha pek yol almamışlarken Med terlemiş atıyla yeniden gelmiş. Kyros onu görünce "Ne o," demiş, "söylemek istediğin bir şeyi mi unuttun?" "Zeus hakkı için, hayır," demiş, "uzun zaman sonra geldim." "Zeus hakkı için, akrabam," demiş Kyros, "pek kısa bir zaman sonra." "Ne kısası?" demiş Med. "Bilmiyor musun, Kyros, göz kırpacak kadar bir süre bile bana çok uzun geliyor, çünkü o arada senin gibi birini göremiyorum." Bunun üzerine Kyros az önceki gözyaşlarının ardından gülmüş ve gidene içini rahat tutmasını söylemiş; çünkü az sonra yanlarında olacakmış, öyle ki dilerse ona göz kırpmadan bakabilecekmiş.
καὶ τὸν Μῆδον φιληθέντα ἐρέσθαι· ἦ καὶ ἐν Πέρσαις νόμος ἐστὶν οὗτος συγγενεῖς φιλεῖν; μάλιστα, φάναι, ὅταν γε ἴδωσιν ἀλλήλους διὰ χρόνου ἢ ἀπίωσί ποι ἀπʼ ἀλλήλων. ὥρα ἂν εἴη, ἔφη ὁ Μῆδος, μάλα πάλιν σε φιλεῖν ἐμέ· ἀπέρχομαι γάρ, ὡς ὁρᾷς, ἤδη. οὕτω καὶ τὸν Κῦρον φιλήσαντα πάλιν ἀποπέμπειν καὶ ἀπιέναι. καὶ ὁδόν τε οὔπω πολλὴν διηνύσθαι αὐτοῖς καὶ τὸν Μῆδον ἥκειν πάλιν ἱδροῦντι τῷ ἵππῳ· καὶ τὸν Κῦρον ἰδόντα, ἀλλʼ ἦ, φάναι, ἐπελάθου τι ὧν ἐβούλου εἰπεῖν; μὰ Δία, φάναι, ἀλλʼ ἥκω διὰ χρόνου. καὶ τὸν Κῦρον εἰπεῖν· νὴ Δίʼ, ὦ σύγγενες, διʼ ὀλίγου γε. ποίου ὀλίγου; εἰπεῖν τὸν Μῆδον. οὐκ οἶσθα, φάναι, ὦ Κῦρε, ὅτι καὶ ὅσον σκαρδαμύττω χρόνον, πάνυ πολύς μοι δοκεῖ εἶναι, ὅτι οὐχ ὁρῶ σε τότε τοιοῦτον ὄντα; ἐνταῦθα δὴ τὸν Κῦρον γελάσαι τε ἐκ τῶν ἔμπροσθεν δακρύων καὶ εἰπεῖν αὐτῷ θαρρεῖν ἀπιόντι, ὅτι παρέσται αὐτοῖς ὀλίγου χρόνου, ὥστε ὁρᾶν ἐξέσται κἂν βούληται ἀσκαρδαμυκτί.
1.5.15. Bölüm
Kyros böyle ayrıldıktan sonra Perslerde bir yıl daha çocuklar arasında kaldığı anlatılır. Çocuklar önce ona, Medlerde zevk ü sefa içinde yaşamayı öğrenip geldi diye takıldılar. Ama onun da kendileri gibi zevkle yiyip içtiğini gördüklerinde, bir bayramda ziyafet olursa payından fazlasını istemediğini, aksine kendi payından başkalarına verdiğini fark ettiklerinde, üstelik başka her konuda da kendilerinden üstün olduğunu gördüklerinde, yaşıtları yine ondan çekinmeye başladılar. Bu terbiyeyi tamamlayıp delikanlılar arasına geçince orada da en üstün görünen oydu: yapılması gereken talimlerde, dayanıklılıkta, büyüklere saygıda ve yöneticilere itaatte.
ὁ μὲν δὴ Κῦρος οὕτως ἀπελθὼν ἐν Πέρσαις ἐνιαυτὸν λέγεται ἐν τοῖς παισὶν ἔτι γενέσθαι. καὶ τὸ μὲν πρῶτον οἱ παῖδες ἔσκωπτον αὐτὸν ὡς ἡδυπαθεῖν ἐν Μήδοις μεμαθηκὼς ἥκοι· ἐπεὶ δὲ καὶ ἐσθίοντα αὐτὸν ἑώρων ὥσπερ καὶ αὐτοὶ ἡδέως καὶ πίνοντα, καὶ εἴ ποτε ἐν ἑορτῇ εὐωχία γένοιτο, ἐπιδιδόντα μᾶλλον αὐτὸν τοῦ ἑαυτοῦ μέρους ᾐσθάνοντο ἢ προσδεόμενον, καὶ πρὸς τούτοις δὲ τἆλλα κρατιστεύοντα αὐτὸν ἑώρων ἑαυτῶν, ἐνταῦθα δὴ πάλιν ὑπέπτησσον αὐτῷ οἱ ἥλικες. ἐπεὶ δὲ διελθὼν τὴν παιδείαν ταύτην ἤδη εἰσῆλθεν εἰς τοὺς ἐφήβους, ἐν τούτοις αὖ ἐδόκει κρατιστεύειν καὶ μελετῶν ἃ χρῆν καὶ καρτερῶν καὶ αἰδούμενος τοὺς πρεσβυτέρους καὶ πειθόμενος τοῖς ἄρχουσι.
1.5.2Zaman geçince Astyages Medlerin ülkesinde öldü; Astyages'in oğlu, Kyros'un annesinin kardeşi Kyaksares de Med krallığını aldı. Asur kralı ise pek kalabalık bir halk olan Suriyelilerin hepsini boyunduruk altına almış, Arap kralını kendine tabi kılmış, Hyrkanialıları da artık hâkimiyetine almıştı; Baktrialıları da kuşatma altında tutuyordu. Medleri zayıflatırsa çevresindeki bütün halklara kolayca hükmedeceğini düşünüyordu; çünkü yakındaki halkların en güçlüsü bu gibi görünüyordu.
προϊόντος δὲ τοῦ χρόνου ὁ μὲν Ἀστυάγης ἐν τοῖς Μήδοις ἀποθνῄσκει, ὁ δὲ Κυαξάρης ὁ τοῦ Ἀστυάγους παῖς, τῆς δὲ Κύρου μητρὸς ἀδελφός, τὴν βασιλείαν ἔσχε τὴν Μήδων. ὁ δὲ τῶν Ἀσσυρίων βασιλεὺς κατεστραμμένος μὲν πάντας Σύρους, φῦλον πάμπολυ, ὑπήκοον δὲ πεποιημένος τὸν Ἀραβίων βασιλέα, ὑπηκόους δὲ ἔχων ἤδη καὶ Ὑρκανίους, πολιορκῶν δὲ καὶ Βακτρίους, ἐνόμιζεν, εἰ τοὺς Μήδους ἀσθενεῖς ποιήσειε, πάντων γε τῶν πέριξ ῥᾳδίως ἄρξειν· ἰσχυρότατον γὰρ τῶν ἐγγὺς φύλων τοῦτο ἐδόκει εἶναι.
1.5.3Bunun üzerine kendisine tabi olan herkese, Lidya kralı Kroisos'a, Kapadokya kralına, iki Frigya'nın halkına, Paflagonyalılara, Hintlilere, Karyalılara ve Kilikyalılara elçiler gönderdi. Bir yandan Medleri ve Persleri karaladı: bu kavimlerin büyük ve güçlü olduğunu, aynı amaç için birleştiklerini, birbirleriyle evlilik bağları kurduklarını, biri onları önceden zayıflatmazsa kavimlere tek tek saldırıp hepsini boyunduruk altına alabileceklerini söyledi. Bazıları bu sözlere inanıp onunla ittifak yaptı; bazıları da armağanlar ve parayla kandırıldı, çünkü onun bu türden pek çok şeyi vardı.
οὕτω δὴ διαπέμπει πρός τε τοὺς ὑπʼ αὐτὸν πάντας καὶ πρὸς Κροῖσον τὸν Λυδῶν βασιλέα καὶ πρὸς τὸν Καππαδοκῶν καὶ πρὸς Φρύγας ἀμφοτέρους καὶ πρὸς Παφλαγόνας καὶ Ἰνδοὺς καὶ πρὸς Κᾶρας καὶ Κίλικας, τὰ μὲν καὶ διαβάλλων τοὺς Μήδους καὶ Πέρσας, λέγων ὡς μεγάλα τʼ εἴη ταῦτα ἔθνη καὶ ἰσχυρὰ καὶ συνεστηκότα εἰς ταὐτό, καὶ ἐπιγαμίας ἀλλήλοις πεποιημένοι εἶεν, καὶ κινδυνεύσοιεν, εἰ μή τις αὐτοὺς φθάσας ἀσθενώσοι, ἐπὶ ἓν ἕκαστον τῶν ἐθνῶν ἰόντες καταστρέψασθαι. οἱ μὲν δὴ καὶ τοῖς λόγοις τούτοις πειθόμενοι συμμαχίαν αὐτῷ ἐποιοῦντο, οἱ δὲ καὶ δώροις καὶ χρήμασιν ἀναπειθόμενοι· πολλὰ γὰρ καὶ τοιαῦτα ἦν αὐτῷ.
1.5.4Kyaksares kendisine karşı birleşenlerin tuzağını ve hazırlığını fark edince hem kendisi hemen elinden geldiğince karşı hazırlık yaptı, hem de Perslere, Pers devletine ve kız kardeşinin kocası olan, Perslerin kralı Kambyses'e elçiler gönderdi. Kyros'a da elçi gönderip, Pers devleti asker gönderirse bu adamların başında komutan olarak gelmeye çalışmasını rica etti. Çünkü Kyros da artık delikanlılar arasındaki on yılı tamamlamış, yetişkin erkekler arasına geçmişti.
Κυαξάρης δὲ [ὁ τοῦ Ἀστυάγους παῖς] ἐπεὶ ᾐσθάνετο τήν τʼ ἐπιβουλὴν καὶ τὴν παρασκευὴν τῶν συνισταμένων ἐφʼ ἑαυτόν, αὐτός τε εὐθέως ὅσα ἐδύνατο ἀντιπαρεσκευάζετο καὶ εἰς Πέρσας ἔπεμπε πρός τε τὸ κοινὸν καὶ πρὸς Καμβύσην τὸν τὴν ἀδελφὴν ἔχοντα καὶ βασιλεύοντα ἐν Πέρσαις. ἔπεμπε δὲ καὶ πρὸς Κῦρον, δεόμενος αὐτοῦ πειρᾶσθαι ἄρχοντα ἐλθεῖν τῶν ἀνδρῶν, εἴ τινας πέμποι στρατιώτας τὸ Περσῶν κοινόν. ἤδη γὰρ καὶ ὁ Κῦρος διατετελεκὼς τὰ ἐν τοῖς ἐφήβοις δέκα ἔτη ἐν τοῖς τελείοις ἀνδράσιν ἦν.
1.5.5Kyros bunu kabul edince meclisteki yaşlılar onu Medlere gidecek ordunun komutanı seçtiler. Ona eşitler denen soylular arasından iki yüz kişiyi seçme izni verdiler; bu iki yüz kişinin her birine de yine eşitler arasından dört kişi seçme izni verdiler. Böylece bunlar bin kişi oldu. Bu binin her birine de Pers halkı arasından on hafif kalkanlı asker, on sapancı ve on okçu seçmesini buyurdular. Böylece on bin okçu, on bin hafif kalkanlı asker, on bin de sapancı oldu; bunların dışında bin kişi de vardı. Kyros'a verilen ordu bu kadardı.
οὕτω δὴ δεξαμένου τοῦ Κύρου οἱ βουλεύοντες γεραίτεροι αἱροῦνται αὐτὸν ἄρχοντα τῆς εἰς Μήδους στρατιᾶς. ἔδοσαν δὲ αὐτῷ καὶ προσελέσθαι διακοσίους τῶν ὁμοτίμων, τῶν δʼ αὖ διακοσίων ἑκάστῳ τέτταρας ἔδωκαν προσελέσθαι καὶ τούτους ἐκ τῶν ὁμοτίμων· γίγνονται μὲν δὴ οὗτοι χίλιοι· τῶν δʼ αὖ χιλίων τούτων ἑκάστῳ ἔταξαν ἐκ τοῦ δήμου τῶν Περσῶν δέκα μὲν πελταστὰς προσελέσθαι, δέκα δὲ σφενδονήτας, δέκα δὲ τοξότας· καὶ οὕτως ἐγένοντο μύριοι μὲν τοξόται, μύριοι δὲ πελτασταί, μύριοι δὲ σφενδονῆται· χωρὶς δὲ τούτων οἱ χίλιοι ὑπῆρχον. τοσαύτη μὲν δὴ στρατιὰ τῷ Κύρῳ ἐδόθη.
1.5.6Seçilir seçilmez işe önce tanrılardan başladı. Kurbanlar uğurlu çıkınca iki yüz kişiyi seçti; bunlar da her biri dört kişiyi seçtikten sonra onları topladı ve ilk kez onların karşısında şunları söyledi:
ἐπεὶ δὲ ᾑρέθη τάχιστα, ἤρχετο πρῶτον ἀπὸ τῶν θεῶν· καλλιερησάμενος δὲ τότε προσῃρεῖτο τοὺς διακοσίους· ἐπεὶ δὲ προσείλοντο καὶ οὗτοι δὴ τοὺς τέτταρας ἕκαστοι, συνέλεξεν αὐτοὺς καὶ εἶπε τότε πρῶτον ἐν αὐτοῖς τάδε.
1.5.7"Dostlarım, sizi seçtim, ama sizi şimdi ilk kez sınamış değilim; çocukluğunuzdan beri şehrin güzel saydığı şeyleri hevesle, emek vererek yaptığınızı, çirkin saydığı şeylerden de büsbütün uzak durduğunuzu görüyorum. Kendimin neden bu göreve istemeyerek gelmediğimi ve sizi neden çağırdığımı size açıklamak istiyorum.
ἄνδρες φίλοι, ἐγὼ προσειλόμην μὲν ὑμᾶς, οὐ νῦν πρῶτον δοκιμάσας, ἀλλʼ ἐκ παίδων ὁρῶν ὑμᾶς ἃ μὲν καλὰ ἡ πόλις νομίζει, προθύμως ταῦτα ἐκπονοῦντας, ἃ δὲ αἰσχρὰ ἡγεῖται, παντελῶς τούτων ἀπεχομένους. ὧν δʼ ἕνεκα αὐτός τε οὐκ ἄκων εἰς τόδε τὸ τέλος κατέστην καὶ ὑμᾶς παρεκάλεσα δηλῶσαι ὑμῖν βούλομαι.
1.5.8"Şunu fark ettim: atalarımız bizden hiç de aşağı değildi; hiç değilse onlar da aretē işi sayılan şeylere ömürleri boyunca emek verdiler. Ama böyle insanlar olarak Pers devletine ya da kendilerine ne gibi bir iyilik kazandırdılar, bunu artık göremiyorum.
ἐγὼ γὰρ κατενόησα ὅτι οἱ πρόγονοι χείρονες μὲν ἡμῶν οὐδὲν ἐγένοντο· ἀσκοῦντες γοῦν κἀκεῖνοι διετέλεσαν ἅπερ ἔργα ἀρετῆς νομίζεται· ὅ τι μέντοι προσεκτήσαντο τοιοῦτοι ὄντες ἢ τῷ τῶν Περσῶν κοινῷ ἀγαθὸν ἢ αὑτοῖς, τοῦτʼ οὐκέτι δύναμαι ἰδεῖν.
1.5.9"Oysa bence insanlar hiçbir aretēye, iyi olanlar kötülerden daha fazlasını elde etmesin diye emek vermez. Anlık hazlardan uzak duranlar, bunu hiç sevinmemek için yapmazlar; bu kendine hâkim olma sayesinde sonradan kat kat fazla sevineceklerini düşünerek kendilerini hazırlarlar. Konuşmada usta olmaya heveslenenler, iyi konuşmayı hiç bırakmamak için çalışmazlar; iyi konuşarak insanları ikna edip pek çok büyük iyilik elde edeceklerini umarlar. Savaş sanatına emek verenler de, savaşmayı hiç bırakmamak için zahmete katlanmazlar; onlar da savaşta yetkinleşirlerse hem kendilerine hem şehirlerine büyük bir bolluk, büyük bir saadet ve büyük onurlar kazandıracaklarını düşünürler.
καίτοι ἐγὼ οἶμαι οὐδεμίαν ἀρετὴν ἀσκεῖσθαι ὑπʼ ἀνθρώπων ὡς μηδὲν πλέον ἔχωσιν οἱ ἐσθλοὶ γενόμενοι τῶν πονηρῶν, ἀλλʼ οἵ τε τῶν παραυτίκα ἡδονῶν ἀπεχόμενοι οὐχ ἵνα μηδέποτε εὐφρανθῶσι, τοῦτο πράττουσιν, ἀλλʼ ὡς διὰ ταύτην τὴν ἐγκράτειαν πολλαπλάσια εἰς τὸν ἔπειτα χρόνον εὐφρανούμενοι οὕτω παρασκευάζονται· οἵ τε λέγειν προθυμούμενοι δεινοὶ γενέσθαι οὐχ ἵνα εὖ λέγοντες μηδέποτε παύσωνται, τοῦτο μελετῶσιν, ἀλλʼ ἐλπίζοντες τῷ λέγειν εὖ πείθοντες ἀνθρώπους πολλὰ καὶ μεγάλα ἀγαθὰ διαπράξεσθαι· οἵ τε αὖ τὰ πολεμικὰ ἀσκοῦντες οὐχ ὡς μαχόμενοι μηδέποτε παύσωνται, τοῦτʼ ἐκπονοῦσιν, ἀλλὰ νομίζοντες καὶ οὗτοι τὰ πολεμικὰ ἀγαθοὶ γενόμενοι πολὺν μὲν ὄλβον, πολλὴν δὲ εὐδαιμονίαν, μεγάλας δὲ τιμὰς καὶ ἑαυτοῖς καὶ πόλει περιάψειν.
1.5.10"Bazıları bunlara emek verip daha hiçbir meyvesini toplamadan yaşlılıktan güçsüz düştüklerini kayıtsızca seyrettilerse, bence başlarına gelen şuna benzer: iyi bir çiftçi olmaya heveslenip iyi eken, iyi diken biri, ürünü toplama vakti gelince onu toplamadan yeniden toprağa dökülüp gitmeye bırakmış gibidir. Pek çok emek verip yarışmaya değer hâle gelmiş bir atlet de hiç yarışmadan ömrünü geçirirse, bence o da haklı olarak akılsızlık suçundan kurtulamaz.
εἰ δέ τινες ταῦτα ἐκπονήσαντες πρίν τινα καρπὸν ἀπʼ αὐτῶν κομίσασθαι περιεῖδον αὑτοὺς γήρᾳ ἀδυνάτους γενομένους, ὅμοιον ἔμοιγε δοκοῦσι πεπονθέναι οἷον εἴ τις γεωργὸς ἀγαθὸς προθυμηθεὶς γενέσθαι καὶ εὖ σπείρων καὶ εὖ φυτεύων, ὁπότε καρποῦσθαι ταῦτα δέοι, ἐῴη τὸν καρπὸν ἀσυγκόμιστον εἰς τὴν γῆν πάλιν καταρρεῖν. καὶ εἴ τίς γε ἀσκητὴς πολλὰ πονήσας καὶ ἀξιόνικος γενόμενος ἀναγώνιστος διατελέσειεν, οὐδʼ ἂν οὗτός μοι δοκεῖ δικαίως ἀναίτιος εἶναι ἀφροσύνης.
1.5.11"Ama dostlarım, bunlar bizim başımıza gelmesin. Çocukluğumuzdan beri güzel ve iyi işlere emek verdiğimizi kendimiz bildiğimize göre, düşmanın üstüne yürüyelim; onların bizimle boy ölçüşmek için acemi olduklarını açıkça biliyorum. Çünkü ok atmayı, cirit atmayı ve ata binmeyi bilerek yapan ama zahmete katlanmak gerekince bu konuda geri kalanlar henüz yetkin savaşçılar değildir; bunlar zahmet konusunda acemidir. Uykusuz kalmak gerekince buna yenik düşenler de yetkin değildir; bunlar da uyku konusunda acemidir. Bunlarda yeterli olup da müttefiklerini ve düşmanlarını nasıl kullanacaklarını öğrenmemiş olanlar da yetkin değildir; açıktır ki bunlar da terbiyenin en önemli derslerinden habersizdir.
ἀλλʼ ἡμεῖς, ὦ ἄνδρες, μὴ πάθωμεν ταῦτα, ἀλλʼ ἐπείπερ σύνισμεν ἡμῖν αὐτοῖς ἀπὸ παίδων ἀρξάμενοι ἀσκηταὶ ὄντες τῶν καλῶν κἀγαθῶν ἔργων, ἴωμεν ἐπὶ τοὺς πολεμίους, οὓς ἐγὼ σαφῶς ἐπίσταμαι ἰδιώτας ὄντας ὡς πρὸς ἡμᾶς ἀγωνίζεσθαι. οὐ γάρ πω οὗτοι ἱκανοί εἰσιν ἀγωνισταί, οἳ ἂν τοξεύωσι καὶ ἀκοντίζωσι καὶ ἱππεύωσιν ἐπιστημόνως, ἢν δέ που πονῆσαι δέῃ, τούτῳ λείπωνται, ἀλλʼ οὗτοι ἰδιῶταί εἰσι κατὰ τοὺς πόνους· οὐδέ γε οἵτινες ἀγρυπνῆσαι δέον ἡττῶνται τούτου, ἀλλὰ καὶ οὗτοι ἰδιῶται κατὰ τὸν ὕπνον· οὐδέ γε οἱ ταῦτα μὲν ἱκανοί, ἀπαίδευτοι δὲ ὡς χρὴ καὶ συμμάχοις καὶ πολεμίοις χρῆσθαι, ἀλλὰ καὶ οὗτοι δῆλον ὡς τῶν μεγίστων παιδευμάτων ἀπείρως ἔχουσιν.
1.5.12"Siz ise geceyi, başkalarının gündüzü kullandığı kadar iyi kullanabilirsiniz; zahmeti hoş bir hayatın kılavuzu sayarsınız; açlığı katık gibi kullanırsınız; su içmeye aslanlardan daha kolay katlanırsınız; en güzel ve savaşa en yararlı varlığı da psykhēlerinizde biriktirmişsiniz: övülmekten her şeyden çok sevinirsiniz. Övgüye âşık olanlar da bu yüzden her zahmete, her tehlikeye seve seve katlanmak zorundadır.
ὑμεῖς δὲ νυκτὶ μὲν δήπου ὅσαπερ οἱ ἄλλοι ἡμέρᾳ δύναισθʼ ἂν χρῆσθαι, πόνους δὲ τοῦ ζῆν ἡδέως ἡγεμόνας νομίζετε, λιμῷ δὲ ὅσαπερ ὄψῳ διαχρῆσθε, ὑδροποσίαν δὲ ῥᾷον τῶν λεόντων φέρετε, κάλλιστον δὲ πάντων καὶ πολεμικώτατον κτῆμα εἰς τὰς ψυχὰς συγκεκόμισθε· ἐπαινούμενοι γὰρ μᾶλλον ἢ τοῖς ἄλλοις ἅπασι χαίρετε. τοὺς δʼ ἐπαίνου ἐραστὰς ἀνάγκη διὰ τοῦτο πάντα μὲν πόνον, πάντα δὲ κίνδυνον ἡδέως ὑποδύεσθαι.
1.5.13"Bunları sizin hakkınızda başka türlü düşünerek söylüyorsam kendimi aldatıyorum demektir; çünkü sizden böyle bir sonuç çıkmazsa eksiklik bana dönecektir. Ama tecrübeme, size karşı beslediğiniz iyi niyete ve düşmanların akılsızlığına güveniyorum: bu güzel umutlar beni boşa çıkarmayacak. Haydi, cesaretle yola çıkalım; çünkü başkalarının malına haksız yere göz diktiğimiz kuşkusu da ortadan kalktı. Şimdi düşmanlar haksızlığa ilk el kaldıran olarak üstümüze geliyor, dostlarımız da bizi yardıma çağırıyor. Kendini savunmaktan daha adil, dostlara yardım etmekten daha güzel ne olabilir?
εἰ δὲ ταῦτα ἐγὼ λέγω περὶ ὑμῶν ἄλλῃ γιγνώσκων, ἐμαυτὸν ἐξαπατῶ. ὅ τι γὰρ μὴ τοιοῦτον ἀποβήσεται παρʼ ὑμῶν, εἰς ἐμὲ τὸ ἐλλεῖπον ἥξει. ἀλλὰ πιστεύω τοι τῇ πείρᾳ καὶ τῇ ὑμῶν εἰς ἐμὲ εὐνοίᾳ καὶ τῇ τῶν πολεμίων ἀνοίᾳ μὴ ψεύσειν με ταύτας τὰς ἀγαθὰς ἐλπίδας. ἀλλὰ θαρροῦντες ὁρμώμεθα, ἐπειδὴ καὶ ἐκποδὼν ἡμῖν γεγένηται τὸ δόξαι τῶν ἀλλοτρίων ἀδίκως ἐφίεσθαι. νῦν γὰρ ἔρχονται μὲν οἱ πολέμιοι ἄρχοντες ἀδίκων χειρῶν, καλοῦσι δὲ ἡμᾶς ἐπικούρους οἱ φίλοι· τί οὖν ἐστιν ἢ τοῦ ἀλέξασθαι δικαιότερον ἢ τοῦ τοῖς φίλοις ἀρήγειν κάλλιον;
1.5.14"Şuna da güvenebileceğinizi sanıyorum: bu sefere tanrıları ihmal ederek çıkmıyorum. Benimle uzun zaman birlikte olduğunuz için biliyorsunuz ki yalnız büyük işlere değil küçük işlere de hep tanrılardan başlamaya çalışırım." Sonunda şöyle dedi: "Daha ne söylemeye gerek var? Siz adamlarınızı seçip toplayın, öbür hazırlıkları da yapıp Medlerin ülkesine gelin. Ben de babamın yanına dönüp önden gideceğim ki düşmanın durumunu bir an önce öğrenip ihtiyacımız olan her şeyi hazırlayayım, tanrının yardımıyla da elimizden gelen en güzel biçimde savaşalım." Onlar da bunu yaptılar.
ἀλλὰ μὴν κἀκεῖνο οἶμαι ὑμᾶς θαρρεῖν, τὸ μὴ παρημεληκότα με τῶν θεῶν τὴν ἔξοδον ποιεῖσθαι· πολλὰ γάρ μοι συνόντες ἐπίστασθε οὐ μόνον τὰ μεγάλα ἀλλὰ καὶ τὰ μικρὰ πειρώμενον ἀεὶ ἀπὸ θεῶν ὁρμᾶσθαι. τέλος εἶπε· τί δεῖ ἔτι λέγειν; ἀλλʼ ὑμεῖς μὲν τοὺς ἄνδρας ἑλόμενοι καὶ ἀναλαβόντες καὶ τἆλλα παρασκευασάμενοι ἴτε ἐς Μήδους· ἐγὼ δʼ ἐπανελθὼν πρὸς τὸν πατέρα πρόειμι δή, ὅπως τὰ τῶν πολεμίων ὡς τάχιστα μαθὼν οἷά ἐστι παρασκευάζωμαι ὅ τι ἂν δέωμαι, ὅπως ὡς κάλλιστα σὺν θεῷ ἀγωνιζώμεθα. οἱ μὲν δὴ ταῦτα ἔπραττον.
1.6.16. Bölüm
Kyros evine gidip atalarının ocağı Hestia'ya, atalarının Zeus'una ve öbür tanrılara dua ettikten sonra sefere çıktı; babası da ona yol boyu eşlik etti. Evden çıktıklarında uğurlu şimşekler çaktığı, gök gürlediği anlatılır. Bu işaretler görününce başka hiçbir kehanete bakmadan yola koyuldular; çünkü en büyük tanrının işaretlerini kimsenin bozamayacağını düşünüyorlardı.
Κῦρος δὲ ἐλθὼν οἴκαδε καὶ προσευξάμενος Ἑστίᾳ πατρῴᾳ καὶ Διὶ πατρῴῳ καὶ τοῖς ἄλλοις θεοῖς ὡρμᾶτο ἐπὶ τὴν στρατείαν, συμπρούπεμπε δὲ αὐτὸν καὶ ὁ πατήρ. ἐπεὶ δὲ ἔξω τῆς οἰκίας ἐγένοντο, λέγονται ἀστραπαὶ καὶ βρονταὶ αὐτῷ αἴσιοι γενέσθαι. τούτων δὲ φανέντων οὐδὲν ἄλλο ἔτι οἰωνιζόμενοι ἐπορεύοντο, ὡς οὐδένα ἂν λύσαντα τὰ τοῦ μεγίστου θεοῦ σημεῖα.
1.6.2Yolda giderlerken babası Kyros'a şöyle bir söz açtı: "Yavrum, tanrıların seni lütufkâr ve iyi niyetli olarak gönderdikleri hem kurbanlardan hem gökteki işaretlerden belli; bunu sen de biliyorsun. Çünkü bunları sana bile bile öğrettim ki tanrıların öğütlerini başka yorumcular aracılığıyla değil, görülecekleri görüp duyulacakları duyarak kendin anlayasın; kâhinler tanrıların bildirdiğinden başka şeyler söyleyip seni aldatmak isterse onların eline kalmayasın; kâhinsiz kalırsan da tanrısal işaretleri nasıl kullanacağını bilmeden çaresiz kalmayasın; kehanet sanatıyla tanrıların öğüdünü anlayıp ona uyasın."
προϊόντι δὲ τῷ Κύρῳ ὁ πατὴρ ἤρχετο λόγου τοιοῦδε. ὦ παῖ, ὅτι μὲν οἱ θεοὶ ἵλεῴ τε καὶ εὐμενεῖς πέμπουσί σε καὶ ἐν ἱεροῖς δῆλον καὶ ἐν οὐρανίοις σημείοις· γιγνώσκεις δὲ καὶ αὐτός. ἐγὼ γάρ σε ταῦτα ἐπίτηδες ἐδιδαξάμην, ὅπως μὴ διʼ ἄλλων ἑρμηνέων τὰς τῶν θεῶν συμβουλίας συνιείης, ἀλλʼ αὐτὸς καὶ ὁρῶν τὰ ὁρατὰ καὶ ἀκούων τὰ ἀκουστὰ γιγνώσκοις καὶ μὴ ἐπὶ μάντεσιν εἴης, εἰ βούλοιντό σε ἐξαπατᾶν ἕτερα λέγοντες ἢ τὰ παρὰ τῶν θεῶν σημαινόμενα, μηδʼ αὖ, εἴ ποτε ἄρα ἄνευ μάντεως γένοιο, ἀποροῖο θείοις σημείοις ὅ τι χρῷο, ἀλλὰ γιγνώσκων διὰ τῆς μαντικῆς τὰ παρὰ τῶν θεῶν συμβουλευόμενα, τούτοις πείθοιο.
1.6.3"Gerçekten de baba," dedi Kyros, "tanrılar bize lütufkâr olsunlar ve öğüt vermeyi istesinler diye, senin dediğin gibi, elimden geldiğince özen göstermeyi sürdürüyorum. Bir keresinde senden şunu duyduğumu hatırlıyorum: insanlardan olduğu gibi tanrılardan da bir şey elde etmeye en elverişli olan, sıkıntıya düştüğünde dalkavukluk eden değil, işleri en iyi gittiği zaman tanrıları en çok anan kişidir. Dostlarla da aynı biçimde ilgilenmek gerektiğini söylemiştin."
καὶ μὲν δή, ὦ πάτερ, ἔφη ὁ Κῦρος, ὡς ἂν ἵλεῳ οἱ θεοὶ ὄντες ἡμῖν συμβουλεύειν θέλωσιν, ὅσον δύναμαι κατὰ τὸν σὸν λόγον διατελῶ ἐπιμελούμενος. μέμνημαι γάρ, ἔφη, ἀκούσας ποτέ σου ὅτι εἰκότως ἂν καὶ παρὰ θεῶν πρακτικώτερος εἴη ὥσπερ καὶ παρʼ ἀνθρώπων ὅστις μὴ ὁπότε ἐν ἀπόροις εἴη, τότε κολακεύοι, ἀλλʼ ὅτε τὰ ἄριστα πράττοι, τότε μάλιστα τῶν θεῶν μεμνῇτο· καὶ τῶν φίλων δʼ ἔφησθα χρῆναι ὡσαύτως οὕτως ἐπιμελεῖσθαι.
1.6.4"Öyleyse yavrum," dedi babası, "o özen sayesinde şimdi tanrılara yalvarmaya daha gönül rahatlığıyla gidiyorsun, istediğini elde edeceğini de daha çok umuyorsun, değil mi? Çünkü onları hiç ihmal etmediğini biliyorsun." "Kesinlikle, baba," dedi, "tanrılara dostlarıma karşı nasıl davranırsam öyle davranıyorum."
οὐκοῦν νῦν, ἔφη, ὦ παῖ, διά γʼ ἐκείνας τὰς ἐπιμελείας ἥδιον μὲν ἔρχῃ πρὸς τοὺς θεοὺς δεησόμενος, ἐλπίζεις δὲ μᾶλλον τεύξεσθαι ὧν ἂν δέῃ, ὅτι συνειδέναι σαυτῷ δοκεῖς οὐπώποτʼ ἀμελήσας αὐτῶν; πάνυ μὲν οὖν, ἔφη, ὦ πάτερ, ὡς πρὸς φίλους μοι ὄντας τοὺς θεοὺς οὕτω διάκειμαι.
1.6.5"Peki yavrum, bir zamanlar ikimizin vardığı şu kanaati hatırlıyor musun? Tanrıların insanlara verdiği şeylerde, öğrenmiş olanlar bilmeyenlerden daha başarılı olur; çalışanlar tembellerden daha çok iş görür; dikkatli olanlar bunları gözetmeyenlerden daha güvenle yaşar. Bu yüzden, kendimizi olmamız gereken kimseler hâline getirdikten sonra tanrılardan iyi şeyler istememiz gerektiğini düşünmüştük, değil mi?"
τί γάρ, ἔφη, ὦ παῖ, μέμνησαι ἐκεῖνα ἅ ποτε ἐδόκει ἡμῖν, ὡς ἅπερ δεδώκασιν οἱ θεοὶ μαθόντας ἀνθρώπους βέλτιον πράττειν ἢ ἀνεπιστήμονας αὐτῶν ὄντας καὶ ἐργαζομένους μᾶλλον ἁνύτειν ἢ ἀργοῦντας καὶ ἐπιμελουμένους ἀσφαλέστερον [ἂν] διάγειν ἢ ἀφυλακτοῦντας τούτων, —παρέχοντας οὖν τοιούτους ἑαυτοὺς οἵους δεῖ, οὕτως ἡμῖν ἐδόκει δεῖν καὶ αἰτεῖσθαι τἀγαθὰ παρὰ τῶν θεῶν;
1.6.6"Zeus hakkı için," dedi Kyros, "senden böyle şeyler duyduğumu hatırlıyorum; bu söze uymak zorundayım da. Çünkü hep şunu söylerdin: ata binmeyi öğrenmemiş olanların atlı çarpışmada zafer, ok atmayı bilmeyenlerin bilenleri ok atmada yenmeyi, dümen kullanmayı bilmeyenlerin dümenci olarak gemileri kurtarmayı tanrılardan dilemesi uygun bile değildir; buğday ekmeyenlerin iyi bir ürün dilemesi de, savaşta kendini korumayanların selamet istemesi de. Bütün bunlar tanrıların koyduğu düzene aykırıdır. Kanunlara aykırı şeyler isteyenlerin insanlardan bir şey elde edememesi gibi, uygunsuz şeyler dileyenlerin de tanrılardan eli boş dönmesi doğaldır, derdin."
ναὶ μὰ Δίʼ, ἔφη ὁ Κῦρος, μέμνημαι μέντοι τοιαῦτα ἀκούσας σου· καὶ γὰρ ἀνάγκη με πείθεσθαι τῷ λόγῳ· καὶ γὰρ οἶδά σε λέγοντα ἀεὶ ὡς οὐδὲ θέμις εἴη αἰτεῖσθαι παρὰ τῶν θεῶν οὔτε ἱππεύειν μὴ μαθόντας ἱππομαχοῦντας νικᾶν, οὔτε μὴ ἐπισταμένους τοξεύειν τοξεύοντας κρατεῖν τῶν ἐπισταμένων, οὔτε μὴ ἐπισταμένους κυβερνᾶν σῴζειν εὔχεσθαι ναῦς κυβερνῶντας, οὐδὲ μὴ σπείροντάς γε σῖτον εὔχεσθαι καλὸν αὐτοῖς φύεσθαι, οὐδὲ μὴ φυλαττομένους γε ἐν πολέμῳ σωτηρίαν αἰτεῖσθαι· παρὰ γὰρ τοὺς τῶν θεῶν θεσμοὺς πάντα τὰ τοιαῦτα εἶναι· τοὺς δὲ ἀθέμιτα εὐχομένους ὁμοίως ἔφησθα εἰκὸς εἶναι παρὰ θεῶν ἀτυχεῖν ὥσπερ καὶ παρὰ ἀνθρώπων ἀπρακτεῖν τοὺς παράνομα δεομένους.
1.6.7"Peki yavrum, bir zamanlar seninle birlikte şunu düşündüğümüzü unuttun mu? Kendisinin gerçekten güzel ve iyi bir insan olmasına, kendisinin ve ev halkının ihtiyaçlarını yeterince karşılamasına özen gösterebilen biri, bir adam için yeterli ve güzel bir iş başarmış olur. Bu zaten büyük bir iş olduğuna göre, başka insanların başına geçip onların bütün ihtiyaçlarını bol bol karşılamayı ve hepsinin olması gerektiği gibi olmasını sağlamayı bilmek, o zaman bize elbette hayranlık verici bir şey gibi görünmüştü."
ἐκείνων δέ, ὦ παῖ, ἐπελάθου ἅ ποτε ἐγὼ καὶ σὺ ἐλογιζόμεθα ὡς ἱκανὸν εἴη καὶ καλὸν ἀνδρὶ ἔργον, εἴ τις δύναιτο ἐπιμεληθῆναι ὅπως ἂν αὐτός τε καλὸς κἀγαθὸς δοκίμως γένοιτο καὶ τὰ ἐπιτήδεια αὐτός τε καὶ οἱ οἰκέται ἱκανῶς ἔχοιεν; τὸ δέ, τούτου μεγάλου ἔργου ὄντος, οὕτως ἐπίστασθαι ἀνθρώπων ἄλλων προστατεύειν ὅπως ἕξουσι πάντα τὰ ἐπιτήδεια ἔκπλεω καὶ ὅπως ἔσονται πάντες οἵους δεῖ, τοῦτο θαυμαστὸν δήπου ἡμῖν τότε ἐφαίνετο εἶναι.
1.6.8"Zeus hakkı için, baba," dedi, "bunu söylediğini de hatırlıyorum; ben de iyi yönetmenin pek büyük bir iş olduğunu düşünmüştüm. Şimdi de yönetmenin kendisine bakıp düşündüğümde aynı kanaatteyim. Ama başka insanlara bakıp yönetici olarak ömür sürenlerin ve bize rakip olacakların nasıl insanlar olduğunu düşündüğümde, böylelerinden çekinmek ve onlarla boy ölçüşmeye gitmek istememek bana çok utanç verici geliyor. Bizim şu dostlarımızdan başlayarak fark ediyorum ki onlar yöneticinin yönettiklerinden şu bakımlardan üstün olması gerektiğini düşünüyor: daha pahalı yemekler yemek, evinde daha çok altın bulundurmak, daha uzun uyumak ve her bakımdan yönettiklerinden daha zahmetsiz yaşamak. Bense yöneticinin yönettiklerinden işi kolayına bırakmakla değil, önceden düşünmek ve çalışkanlıkla üstün olması gerektiğini düşünüyorum."
ναὶ μὰ Δίʼ, ἔφη, ὦ πάτερ, μέμνημαι καὶ τοῦτό σου λέγοντος· συνεδόκει οὖν καὶ ἐμοὶ ὑπερμέγεθες εἶναι ἔργον τὸ καλῶς ἄρχειν· καὶ νῦν γʼ, ἔφη, ταὐτά μοι δοκεῖ ταῦτα, ὅταν πρὸς αὐτὸ τὸ ἄρχειν σκοπῶν λογίζωμαι. ὅταν μέντοι γε πρὸς ἄλλους ἀνθρώπους ἰδὼν κατανοήσω οἷοι ὄντες διαγίγνονται ἄρχοντες καὶ οἷοι ὄντες ἀνταγωνισταὶ ἡμῖν ἔσονται, πάνυ μοι δοκεῖ αἰσχρὸν εἶναι τὸ τοιούτους ὑποπτῆξαι καὶ μὴ θέλειν ἰέναι αὐτοῖς ἀνταγωνιουμένους· οὕς, ἔφη, ἐγὼ αἰσθάνομαι ἀρξάμενος ἀπὸ τῶν ἡμετέρων φίλων τούτων ἡγουμένους δεῖν τὸν ἄρχοντα τῶν ἀρχομένων διαφέρειν τῷ καὶ πολυτελέστερον δειπνεῖν καὶ πλέον ἔχειν ἔνδον χρυσίον καὶ πλείονα χρόνον καθεύδειν καὶ πάντα ἀπονώτερον τῶν ἀρχομένων διάγειν. ἐγὼ δὲ οἶμαι, ἔφη, τὸν ἄρχοντα οὐ τῷ ῥᾳδιουργεῖν χρῆναι διαφέρειν τῶν ἀρχομένων, ἀλλὰ τῷ προνοεῖν καὶ φιλοπονεῖν.
1.6.9"Ama yavrum," dedi babası, "bazı şeylerde insanlarla değil, işlerin kendisiyle mücadele etmek gerekir; bunların üstesinden kolayca gelmek de kolay değildir. Örneğin, ordunun ihtiyaçları karşılanmazsa yönetiminin çökeceğini elbette biliyorsun." "Ama baba," dedi, "Kyaksares buradan giden herkesin, kaç kişi olurlarsa olsunlar, ihtiyaçlarını karşılayacağını söylüyor." "Demek yavrum, Kyaksares'in mallarına güvenerek gidiyorsun, öyle mi?" "Evet," dedi Kyros. "Peki, onun ne kadar malı olduğunu biliyor musun?" "Zeus hakkı için, bilmiyorum," dedi Kyros. "Yine de bilmediğin bu şeylere güveniyorsun? Senin pek çok şeye ihtiyacın olacağını, onun da şimdi başka pek çok şey için harcama yapmak zorunda olduğunu bilmiyor musun?" "Biliyorum," dedi Kyros. "Peki, parası yetmezse ya da seni bile bile aldatırsa ordunun durumu ne olur?" "Belli ki iyi olmaz. Ama baba, henüz dost topraklardayken benim de sağlayabileceğim bir kaynak görüyorsan söyle."
ἀλλά τοι, ἔφη, ὦ παῖ, ἔνιά ἐστιν ἃ οὐ πρὸς ἀνθρώπους ἀγωνιστέον, ἀλλὰ πρὸς αὐτὰ τὰ πράγματα, ὧν οὐ ῥᾴδιον εὐπόρως περιγενέσθαι. αὐτίκα δήπου οἶσθα ὅτι εἰ μὴ ἕξει τὰ ἐπιτήδεια ἡ στρατιά, καταλελύσεταί σου ἡ ἀρχή. οὐκοῦν ταῦτα μέν, ἔφη, ὦ πάτερ, Κυαξάρης φησὶ παρέξειν τοῖς ἐντεῦθεν ἰοῦσι πᾶσιν ὁπόσοι ἂν ὦσι. τούτοις δὴ σύ, ἔφη, ὦ παῖ, πιστεύων ἔρχῃ, τοῖς παρὰ Κυαξάρου χρήμασιν; ἔγωγʼ, ἔφη ὁ Κῦρος. τί δέ, ἔφη, οἶσθα ὁπόσα αὐτῷ ἔστι; μὰ τὸν Δίʼ, ἔφη ὁ Κῦρος, οὐ μὲν δή. ὅμως δὲ τούτοις πιστεύεις τοῖς ἀδήλοις; ὅτι δὲ πολλῶν μὲν σοὶ δεήσει, πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα νῦν ἀνάγκη δαπανᾶν ἐκεῖνον, οὐ γιγνώσκεις; γιγνώσκω, ἔφη ὁ Κῦρος. ἢν οὖν, ἔφη, ἐπιλίπῃ αὐτὸν ἡ δαπάνη ἢ καὶ ἑκὼν ψεύσηται, πῶς σοι ἕξει τὰ τῆς στρατιᾶς; δῆλον ὅτι οὐ καλῶς. ἀτάρ, ἔφη, ὦ πάτερ, σὺ εἰ ἐνορᾷς τινα πόρον καὶ ἀπʼ ἐμοῦ ἂν προσγενόμενον, ἕως ἔτι ἐν φιλίᾳ ἐσμέν, λέγε.
1.6.10"Yavrum, senin tarafından nereden bir kaynak sağlanabileceğini mi soruyorsun? Kaynağın, güç sahibi olandan başka kimden gelmesi daha doğaldır? Sen buradan öyle bir yaya kuvvetiyle gidiyorsun ki eminim bunun yerine kat kat fazlasını verseler kabul etmezsin; en güçlü kuvvet olan atlılar da, Medlerin atlıları, senin müttefikin olacak. Öyleyse çevredeki kavimlerden hangisi, hem sizi memnun etmek istediği hem de başına bir şey gelmesinden korktuğu için size hizmet etmeyecek gibi görünüyor? Bunları Kyaksares'le birlikte düşünmelisin ki ihtiyacınız olan şeylerden hiçbiri eksik kalmasın; alışkanlık edinmek için de bir gelir kaynağı bulmanın yolunu aramalısın. Ama her şeyden çok şunu aklında tut: ihtiyaçlarını sağlamak için zorunluluğun seni sıkıştırmasını hiçbir zaman bekleme; tam bolluk içindeyken, darlıktan önce bunun çaresine bak. Çünkü darda görünmezsen kimden ne istersen daha kolay elde edersin, üstelik kendi askerlerin gözünde de suçlanacak bir şeyin olmaz. Bu sayede başkalarından da daha çok saygı görürsün; birilerine kuvvetinle iyilik ya da kötülük etmek istersen, askerlerin ihtiyaçları karşılandıkça sana daha istekle hizmet eder. Şunu da iyi bil: hem iyilik hem kötülük etmeye gücün yettiğini en iyi gösterebildiğin zaman sözlerin de en ikna edici olur."
ἐρωτᾷς, ἔφη, ὦ παῖ, ποῦ ἂν ἀπὸ σοῦ πόρος προσγένοιτο; ἀπὸ τίνος δὲ μᾶλλον εἰκός ἐστι πόρον γενέσθαι ἢ ἀπὸ τοῦ δύναμιν ἔχοντος; σὺ δὲ πεζὴν μὲν δύναμιν ἐνθένδε ἔχων ἔρχῃ ἀνθʼ ἧς οἶδʼ ὅτι πολλαπλασίαν ἄλλην οὐκ ἂν δέξαιο, ἱππικὸν δέ σοι, ὅπερ κράτιστον, τὸ Μήδων σύμμαχον ἔσται. ποῖον οὖν ἔθνος τῶν πέριξ οὐ δοκεῖ σοι καὶ χαρίζεσθαι βουλόμενον ὑμῖν ὑπηρετήσειν καὶ φοβούμενον μή τι πάθῃ; ἃ χρή σε κοινῇ σὺν Κυαξάρῃ σκοπεῖσθαι μήποτε ἐπιλίπῃ τι ὑμᾶς ὧν δεῖ ὑπάρχειν, καὶ ἔθους δὲ ἕνεκα μηχανᾶσθαι προσόδου πόρον. τόδε δὲ πάντων μάλιστά μοι μέμνησο μηδέποτε ἀναμένειν τὸ πορίζεσθαι τὰ ἐπιτήδεια ἔστʼ ἂν ἡ χρεία σε ἀναγκάσῃ· ἀλλʼ ὅταν μάλιστα εὐπορῇς, τότε πρὸ τῆς ἀπορίας μηχανῶ. καὶ γὰρ τεύξῃ μᾶλλον παρʼ ὧν ἂν δέῃ μὴ ἄπορος δοκῶν εἶναι, καὶ ἔτι ἀναίτιος ἔσῃ παρὰ τοῖς σαυτοῦ στρατιώταις· ἐκ τούτου δὲ μᾶλλον καὶ ὑπʼ ἄλλων αἰδοῦς τεύξῃ, καὶ ἤν τινας βούλῃ ἢ εὖ ποιῆσαι τῇ δυνάμει ἢ κακῶς, μᾶλλον ἕως ἂν ἔχωσι τὰ δέοντα οἱ στρατιῶται ὑπηρετήσουσί σοι, καὶ πειστικωτέρους, σάφʼ ἴσθι, λόγους δυνήσῃ τότε λέγειν ὅτανπερ καὶ ἐνδείκνυσθαι μάλιστα δύνῃ καὶ εὖ ποιεῖν ἱκανὸς ὢν καὶ κακῶς.
1.6.11"Baba," dedi Kyros, "bütün bunları zaten doğru söylüyorsun; üstelik şu sebepten de: askerlerin şimdi alacağı söylenen şeyler için hiçbiri bana minnet duymayacak, çünkü Kyaksares'in onları hangi şartlarla müttefik olarak getirdiğini biliyorlar. Ama biri konuşulanların dışında bir şey alırsa bunu bir onur sayacak ve verene minnet duyması da doğal olacak. Dostlarına iyilik edip karşılığını görmeyi, düşmanlarından da öç almaya çalışmayı mümkün kılan bir kuvvete sahip olup sonra kaynak bulmayı ihmal etmek, sence tarlası ve onu işleyecek işçileri olduğu halde toprağı boş ve verimsiz bırakan birininkinden daha az utanç verici mi? Ama şundan emin ol: ister dost ister düşman topraklarında olsun, askerlerin ihtiyaçlarını sağlamanın yolunu bulmayı hiçbir zaman ihmal etmeyeceğim."
ἀλλʼ, ἔφη, ὦ πάτερ, ἄλλως τέ μοι καλῶς δοκεῖς ταῦτα λέγειν πάντα, καὶ ὅτι ὧν μὲν νῦν λέγονται λήψεσθαι οἱ στρατιῶται, οὐδεὶς αὐτῶν ἐμοὶ τούτων χάριν εἴσεται· ἴσασι γὰρ ἐφʼ οἷς αὐτοὺς Κυαξάρης ἐπάγεται συμμάχους· ὅ τι δʼ ἂν πρὸς τοῖς εἰρημένοις λαμβάνῃ τις, ταῦτα καὶ τιμὴν νομιοῦσι καὶ χάριν τούτων εἰκὸς εἰδέναι τῷ διδόντι. τὸ δʼ ἔχοντα δύναμιν ᾗ ἔστι μὲν φίλους εὖ ποιοῦντα ἀντωφελεῖσθαι, ἔστι δὲ ἐχθροὺς [ἔχοντα] πειρᾶσθαι τείσασθαι, ἔπειτʼ ἀμελεῖν τοῦ πορίζεσθαι, οἴει τι, ἔφη, ἧττόν τι τοῦτο εἶναι αἰσχρὸν ἢ εἴ τις ἔχων μὲν ἀγρούς, ἔχων δὲ ἐργάτας οἷς ἂν ἐργάζοιτο, ἔπειτʼ ἐῴη τὴν ἀργοῦσαν ἀνωφέλητον εἶναι; ὥς γʼ ἐμοῦ, ἔφη, μηδέποτε ἀμελήσοντος τοῦ τὰ ἐπιτήδεια τοῖς στρατιώταις συμμηχανᾶσθαι μήτʼ ἐν φιλίᾳ μήτʼ ἐν πολεμίᾳ οὕτως ἔχε τὴν γνώμην.
1.6.12"Peki yavrum," dedi babası, "bir zamanlar ihmal etmemenin zorunlu olduğunu düşündüğümüz öbür şeyleri hatırlıyor musun?" "Nasıl hatırlamam," dedi Kyros. "Bana komutanlığı öğrettiğini söyleyen adama ücretini ödemek için senden para istemeye gelmiştim. Sen parayı verirken bana aşağı yukarı şöyle sormuştun: 'Yavrum, ücretini götürdüğün adam komutanlık dersleri arasında sana ev idaresinden de bir şey söz etti mi? Çünkü askerlerin ihtiyaçlara olan muhtaçlığı, evdeki hizmetkârlarınkinden hiç de az değildir.' Ben de sana doğruyu söyleyip bu konuda hiçbir şeyden söz etmediğini söyleyince, bu kez sağlıktan ya da güçten söz edip etmediğini sordun; çünkü komutanın komutanlık kadar bunlarla da ilgilenmesi gerekecekti."
τί γάρ, ἔφη, ὦ παῖ, τῶν ἄλλων, ὧν ἐδόκει ποθʼ ἡμῖν ἀναγκαῖον εἶναι μὴ παραμελεῖν, ἦ μέμνησαι; οὐ γάρ, ἔφη, μέμνημαι ὅτε ἐγὼ μὲν πρὸς σὲ ἦλθον ἐπʼ ἀργύριον, ὅπως ἀποδοίην τῷ φάσκοντι στρατηγεῖν με πεπαιδευκέναι, σὺ δὲ ἅμα διδούς μοι ἐπηρώτας ὧδέ πως· ἆρά γε, εἶπας, ὦ παῖ, ἐν τοῖς στρατηγικοῖς καὶ οἰκονομίας τί σοι ἐπεμνήσθη ὁ ἀνὴρ ᾧ τὸν μισθὸν φέρεις; οὐδὲν μέντοι ἧττον οἱ στρατιῶται τῶν ἐπιτηδείων δέονται ἢ οἱ ἐν οἴκῳ οἰκέται. ἐπεὶ δʼ ἐγώ σοι λέγων τἀληθῆ εἶπον ὅτι οὐδʼ ὁτιοῦν περὶ τούτου ἐπεμνήσθη, ἐπήρου με πάλιν εἴ τί μοι ὑγιείας πέρι ἢ ῥώμης ἔλεξεν, ὡς δεῆσον τούτων ὥσπερ καὶ τῆς στρατηγίας τὸν στρατηγὸν ἐπιμελεῖσθαι.
1.6.13"Buna da hayır deyince, savaş işlerinde en güçlü yardımcı olabilecek tekhnēlerden birini öğretip öğretmediğini sordun. Buna da hayır deyince, orduya nasıl istek aşılayabileceğimi bana öğretip öğretmediğini de araştırdın; çünkü her işte isteğin isteksizlikten bambaşka sonuç verdiğini söyledin. Buna da başımı sallayıp hayır deyince, ordunun nasıl en iyi itaat ettirilebileceği konusunda bir şey öğretip öğretmediğini sorup beni sıkıştırdın."
ὡς δὲ καὶ ταῦτʼ ἀπέφησα, ἐπήρου με αὖ πάλιν εἴ τινας τέχνας ἐδίδαξεν, αἳ τῶν πολεμικῶν ἔργων κράτισται ἂν σύμμαχοι γένοιντο. ἀποφήσαντος δέ μου καὶ τοῦτο ἀνέκρινας αὖ σὺ καὶ τόδε εἴ τί μʼ ἐπαίδευσεν ὡς ἂν δυναίμην στρατιᾷ προθυμίαν ἐμβαλεῖν, λέγων ὅτι τὸ πᾶν διαφέρει ἐν παντὶ ἔργῳ προθυμία ἀθυμίας. ἐπεὶ δὲ καὶ τοῦτο ἀνένευον, ἤλεγχες αὖ σὺ εἴ τινα λόγον ποιήσαιτο διδάσκων περὶ τοῦ πείθεσθαι τὴν στρατιάν, ὡς ἄν τις μάλιστα μηχανῷτο.
1.6.14"Bundan da hiç söz edilmediği anlaşılınca, sonunda komutanlığı öğretirken bana ne öğrettiğini söylediğini sordun. Ben de o zaman 'Taktik' diye cevap verdim. Sen de gülüp her birini sırayla ele alarak bana anlattın: ihtiyaçları karşılanmadan, sağlık olmadan, savaş için bulunmuş tekhnēleri bilmeden, itaat olmadan taktiğin bir orduya ne faydası olabilirdi? Taktiğin komutanlığın küçük bir parçası olduğunu bana açıkça gösterince, bunlardan birini bana senin öğretip öğretemeyeceğini sordum; sen de gidip komutanlıkta usta sayılan adamlarla konuşmamı, bunların her birinin nasıl yapıldığını onlardan öğrenmemi söyledin."
ἐπεὶ δὲ καὶ τοῦτο παντάπασιν ἄρρητον ἐφαίνετο, τέλος δή μʼ ἐπήρου ὅ τι ποτὲ διδάσκων στρατηγίαν φαίη με διδάσκειν. κἀγὼ δὴ ἐνταῦθα ἀποκρίνομαι ὅτι τὰ τακτικά. καὶ σὺ γελάσας διῆλθές μοι παρατιθεὶς ἕκαστον τί εἴη ὄφελος στρατιᾷ τακτικῶν ἄνευ τῶν ἐπιτηδείων, τί δʼ ἄνευ τοῦ ὑγιαίνειν, τί δʼ ἄνευ τοῦ ἐπίστασθαι τὰς ηὑρημένας εἰς πόλεμον τέχνας, […] τί δʼ ἄνευ τοῦ πείθεσθαι. ὡς δέ μοι καταφανὲς ἐποίησας ὅτι μικρόν τι μέρος εἴη στρατηγίας τὰ τακτικά, ἐπερομένου μου εἴ τι τούτων σύ με διδάξαι ἱκανὸς εἴης, ἀπιόντα με ἐκέλευσας τοῖς στρατηγικοῖς νομιζομένοις ἀνδράσι διαλέγεσθαι καὶ πυθέσθαι πῇ ἕκαστα τούτων γίγνεται.
1.6.15"Ondan sonra bu konularda en çok anlayışlı olduğunu duyduğum kimselerle görüştüm. Yiyecek konusunda, Kyaksares'in bize sağlayacağı şeyin yeterli olacağına ikna oldum. Sağlık konusunda ise, sağlıklı kalmak isteyen şehirlerin hekim seçtiğini, komutanların da askerleri için yanlarında hekim götürdüğünü duyup gördüğüm için, ben de bu göreve gelir gelmez hemen bununla ilgilendim. Sanırım, baba, yanımda hekimlik tekhnēsinde pek usta adamlar olacak." Buna karşılık babası şöyle dedi:
ἐκ τούτου δʼ ἐγὼ συνῆν τούτοις, οὓς μάλιστα φρονίμους περὶ τούτων ἤκουον εἶναι. καὶ περὶ μὲν τροφῆς ἐπείσθην ἱκανὸν εἶναι ὑπάρχον ὅ τι Κυαξάρης ἔμελλε παρέξειν ἡμῖν, περὶ δὲ ὑγιείας, ἀκούων καὶ ὁρῶν ὅτι καὶ πόλεις αἱ χρῄζουσαι ὑγιαίνειν ἰατροὺς αἱροῦνται καὶ οἱ στρατηγοὶ τῶν στρατιωτῶν ἕνεκεν ἰατροὺς ἐξάγουσιν, οὕτω καὶ ἐγὼ ἐπεὶ ἐν τῷ τέλει τούτῳ ἐγενόμην, εὐθὺς τούτου ἐπεμελήθην, καὶ οἶμαι, ἔφη, ὦ πάτερ, πάνυ ἱκανοὺς τὴν ἰατρικὴν τέχνην ἕξειν μετʼ ἐμαυτοῦ ἄνδρας. πρὸς ταῦτα δὴ ὁ πατὴρ εἶπεν·
1.6.16"Ama yavrum, söylediğin bu adamlar, yırtılan giysileri onaran terziler gibidir: hekimler de biri hastalanınca onu tedavi eder. Senin sağlıkla ilgilenmen ise bundan daha büyük ölçekli olmalı: ordunun hiç hastalanmamasıyla ilgilenmen gerekir." "Peki baba, bunu hangi yoldan giderek başarabilirim?" "Bir süre aynı yerde kalacaksan önce sağlıklı bir ordugâh yeri seçmeyi ihmal etmemelisin. Bununla ilgilenirsen bunda yanılmazsın; çünkü insanlar hastalık getiren yerlerden de sağlıklı yerlerden de söz edip dururlar, her ikisinin de açık tanıkları da ortadadır: insanların bedenleri ve benizleri. Sonra yalnız yerleri incelemek yetmez; kendi sağlığını korumak için kendine nasıl baktığını hatırla."
ἀλλʼ, ὦ παῖ, ἔφη, οὗτοι μὲν οὓς λέγεις, ὥσπερ ἱματίων ῥαγέντων εἰσί τινες ἀκεσταί, οὕτω καὶ οἱ ἰατροί, ὅταν τινὲς νοσήσωσι, τότε ἰῶνται τούτους· σοὶ δὲ τούτου μεγαλοπρεπεστέρα ἔσται ἡ τῆς ὑγιείας ἐπιμέλεια· τὸ γὰρ ἀρχὴν μὴ κάμνειν τὸ στράτευμα, τούτου σοι δεῖ μέλειν. καὶ τίνα δὴ ἐγώ, ἔφη, ὦ πάτερ, ὁδὸν ἰὼν τοῦτο πράττειν ἱκανὸς ἔσομαι; ἢν μὲν δήπου χρόνον τινὰ μέλλῃς ἐν τῷ αὐτῷ μένειν, ὑγιεινοῦ πρῶτον δεῖ στρατοπέδου μὴ ἀμελῆσαι· τούτου δὲ οὐκ ἂν ἁμάρτοις, ἄνπερ μελήσῃ σοι. καὶ γὰρ λέγοντες οὐδὲν παύονται ἅνθρωποι περί τε τῶν νοσηρῶν χωρίων καὶ περὶ τῶν ὑγιεινῶν· μάρτυρες δὲ σαφεῖς ἑκατέροις αὐτῶν παρίστανται τά τε σώματα καὶ τὰ χρώματα. ἔπειτα δὲ οὐ τὰ χωρία μόνον ἀρκέσει σκέψασθαι, ἀλλὰ μνήσθητι σὺ πῶς πειρᾷ σαυτοῦ ἐπιμελεῖσθαι ὅπως ὑγιαίνῃς.
1.6.17Kyros şöyle dedi: "Bir kere, Zeus hakkı için, hiçbir zaman fazla doymamaya çalışırım, çünkü bu insanı ağırlaştırır. Sonra yediklerimi çalışarak harcarım; böylece hem sağlığın daha iyi korunduğunu hem de güç kazanıldığını düşünüyorum." "İşte yavrum, öbürleriyle de böyle ilgilenmen gerekir." "Peki baba, askerlerin beden çalıştırmaya vakti olacak mı?" "Zeus hakkı için, olacak," dedi babası, "hem de bu yalnız mümkün değil, zorunlu. Çünkü bir ordu gerekeni yapacaksa düşmana kötülük ya da kendine iyilik hazırlamaktan hiç geri durmamalıdır. Bir tek insanı bile işsiz güçsüz beslemek zordur; bütün bir evi beslemek çok daha zordur, yavrum; en zoru da işsiz bir orduyu beslemektir. Çünkü orduda yiyen ağız pek çoktur, ellerindeki pek azdır, aldıklarını da pek bol harcarlar. Bu yüzden ordunun hiçbir zaman boş durmaması gerekir."
καὶ ὁ Κῦρος εἶπε· πρῶτον μὲν νὴ Δία πειρῶμαι μηδέποτε ὑπερπίμπλασθαι· δύσφορον γάρ· ἔπειτα δὲ ἐκπονῶ τὰ εἰσιόντα· οὕτω γάρ μοι δοκεῖ ἥ τε ὑγίεια μᾶλλον παραμένειν καὶ ἰσχὺς προσγενέσθαι. οὕτω τοίνυν, ἔφη, ὦ παῖ, καὶ τῶν ἄλλων δεῖ ἐπιμελεῖσθαι. ἦ καὶ σχολή, ἔφη, ὦ πάτερ, ἔσται, σωμασκεῖν τοῖς στρατιώταις; οὐ μὰ Δίʼ, ἔφη ὁ πατήρ, οὐ μόνον γε, ἀλλὰ καὶ ἀνάγκη. δεῖ γὰρ δήπου στρατιάν, εἰ μέλλει πράξειν τὰ δέοντα, μηδέποτε παύεσθαι ἢ τοῖς πολεμίοις κακὰ πορσύνουσαν ἢ ἑαυτῇ ἀγαθά· ὡς χαλεπὸν μὲν καὶ ἕνα ἄνθρωπον ἀργὸν τρέφεσθαι, πολὺ δʼ ἔτι χαλεπώτερον, ὦ παῖ, οἶκον ὅλον, πάντων δὲ χαλεπώτατον στρατιὰν ἀργὸν τρέφειν. πλεῖστά τε γὰρ τὰ ἐσθίοντα ἐν στρατιᾷ καὶ ἀπʼ ἐλαχίστων ὁρμώμενα καὶ οἷς ἂν λάβῃ δαψιλέστατα χρώμενα, ὥστε οὔποτε ἀργεῖν δεήσει στρατιάν.
1.6.18"Baba, bana öyle geliyor ki şunu söylüyorsun: tembel bir çiftçinin hiçbir faydası olmadığı gibi tembel bir komutanın da hiçbir faydası yoktur." "Çalışkan bir komutanın ise," dedi babası, "bir tanrı engel olmazsa, askerlerine hem ihtiyaçlarını en bol biçimde sağlayacağını hem de bedenlerini en iyi hâle getireceğini garanti ederim." "Ama baba," dedi Kyros, "savaş işlerinin her birinin talimine gelince, bana öyle geliyor ki her birine yarışmalar ilan edip ödüller koyan biri, her birinin iyi çalışılmasını en iyi biçimde sağlar; böylece gerektiğinde onları hazır bulup kullanabilir." "Çok güzel söylüyorsun, yavrum; bunu yaparsan, emin ol, birliklerini hep kendilerine düşeni çalışan korolar gibi seyredersin."
λέγεις σύ, ἔφη, ὦ πάτερ, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, ὥσπερ οὐδὲ γεωργοῦ ἀργοῦ οὐδὲν ὄφελος, οὕτως οὐδὲ στρατηγοῦ ἀργοῦντος οὐδὲν ὄφελος εἶναι. τὸν δέ γε ἐργάτην στρατηγὸν ἐγώ, ἔφη, ἀναδέχομαι, ἢν μή τις θεὸς βλάπτῃ, ἅμα καὶ τὰ ἐπιτήδεια μάλιστα ἔχοντας τοὺς στρατιώτας ἀποδείξειν καὶ τὰ σώματα ἄριστα ἔχοντας παρασκευάσειν. ἀλλὰ μέντοι, ἔφη, τό γε μελετᾶσθαι ἕκαστα τῶν πολεμικῶν ἔργων, ἀγῶνας ἄν τίς μοι δοκεῖ, ἔφη, ὦ πάτερ, προειπὼν ἑκάστοις καὶ ἆθλα προτιθεὶς μάλιστʼ ἂν ποιεῖν εὖ ἀσκεῖσθαι ἕκαστα, ὥστε ὁπότε δέοιτο ἔχειν ἂν παρεσκευασμένοις χρῆσθαι. κάλλιστα λέγεις, ἔφη, ὦ παῖ· τοῦτο γὰρ ποιήσας, σάφʼ ἴσθι, ὥσπερ χοροὺς τὰς τάξεις ἀεὶ τὰ προσήκοντα μελετώσας θεάσῃ.
1.6.19"Askerlere istek aşılamak için de," dedi Kyros, "insanlarda umut uyandırabilmekten daha etkili bir şey olmadığını düşünüyorum." "Ama yavrum," dedi babası, "bu, avda köpeklerini hayvanı gördüğü zaman çağırdığı çağrıyla her zaman çağıran birinin durumuna benzer. Başta köpeklerin ona hevesle uyacağını iyi bilirim; ama onları sık sık aldatırsa, sonunda gerçekten hayvanı görüp çağırdığında bile ona uymazlar. Umutlar da öyledir: biri insanlarda sık sık iyi şeyler bekletip onları aldatırsa, gerçek umutlardan söz ettiğinde bile artık kimseyi ikna edemez. Yavrum, kesin bilmediğin şeyleri kendin söylemekten kaçınmalısın; başkalarını tembihleyip aynı şeyleri onlara söyletebilirsin. Kendi yüreklendirmeni ise en büyük tehlikeler için, olabildiğince güvenilir kalacak biçimde saklamalısın." "Zeus hakkı için, baba," dedi Kyros, "bence çok doğru söylüyorsun, ben de böylesini daha çok severim."
ἀλλὰ μήν, ὁ Κῦρος ἔφη, εἴς γε τὸ προθυμίαν ἐμβαλεῖν στρατιώταις οὐδέν μοι δοκεῖ ἱκανώτερον εἶναι ἢ τὸ δύνασθαι ἐλπίδας ἐμποιεῖν ἀνθρώποις. ἀλλʼ, ἔφη, ὦ παῖ, τοῦτό γε τοιοῦτόν ἐστιν οἷόνπερ εἴ τις κύνας ἐν θήρᾳ ἀνακαλοῖτο ἀεὶ τῇ κλήσει ᾗπερ ὅταν τὸ θηρίον ὁρᾷ. τὸ μὲν γὰρ πρῶτον προθύμως εὖ οἶδʼ ὅτι ἔχει ὑπακουούσας· ἢν δὲ πολλάκις ψεύδηται αὐτάς, τελευτῶσαι οὐδʼ ὁπόταν ἀληθῶς ὁρῶν καλῇ πείθονται αὐτῷ. οὕτω καὶ τὸ περὶ τῶν ἐλπίδων ἔχει· ἢν πολλάκις προσδοκίας ἀγαθῶν ἐμβαλὼν ψεύδηταί τις, οὐδʼ ὁπόταν ἀληθεῖς ἐλπίδας λέγῃ ὁ τοιοῦτος πείθειν δύναται. ἀλλὰ τοῦ μὲν αὐτὸν λέγειν ἃ μὴ σαφῶς εἰδείη εἴργεσθαι δεῖ, ὦ παῖ, ἄλλοι δʼ ἐνετοὶ λέγοντες ταὔτʼ ἂν διαπράττοιεν· τὴν δʼ αὐτοῦ παρακέλευσιν εἰς τοὺς μεγίστους κινδύνους δεῖ ὡς μάλιστα ἐν πίστει διασῴζειν. ἀλλὰ ναὶ μὰ τὸν Δίʼ, ἔφη ὁ Κῦρος, ὦ πάτερ, καλῶς μοι δοκεῖς λέγειν, καὶ ἐμοὶ οὕτως ἥδιον.
1.6.20"Askerleri itaatkâr kılmaya gelince, baba, bunda tecrübesiz olmadığımı düşünüyorum. Çünkü sen bana küçüklüğümden beri bunu öğrettin, beni kendine itaat etmeye zorladın; sonra beni öğretmenlere teslim ettin, onlar da aynı şeyi yaptı; delikanlılar arasındayken de yöneticimiz bununla sıkı sıkıya ilgilendi. Kanunların çoğu da bana en çok şu iki şeyi öğretiyor gibi geliyor: yönetmeyi ve yönetilmeyi. Bunlar üzerine düşününce, her durumda itaate en çok yönelten şeyin itaat edeni övmek ve onurlandırmak, itaat etmeyeni de itibarsızlaştırıp cezalandırmak olduğunu görür gibi oluyorum."
τό γε μὴν πειθομένους παρέχεσθαι τοὺς στρατιώτας, οὐκ ἀπείρως μοι δοκῶ αὐτοῦ ἔχειν, ὦ πάτερ· σύ τε γάρ με εὐθὺς τοῦτο ἐκ παιδίου ἐπαίδευες, σαυτῷ πείθεσθαι ἀναγκάζων· ἔπειτα τοῖς διδασκάλοις παρέδωκας, καὶ ἐκεῖνοι αὖ τὸ αὐτὸ τοῦτο ἔπραττον· ἐπεὶ δʼ ἐν τοῖς ἐφήβοις ἦμεν, ὁ ἄρχων τοῦ αὐτοῦ τούτου ἰσχυρῶς ἐπεμελεῖτο· καὶ οἱ νόμοι δέ μοι δοκοῦσιν οἱ πολλοὶ ταῦτα δύο μάλιστα διδάσκειν, ἄρχειν τε καὶ ἄρχεσθαι. καὶ τοίνυν κατανοῶν περὶ τούτων ἐν πᾶσιν ὁρᾶν μοι δοκῶ τὸ προτρέπον πείθεσθαι μάλιστα ὂν τὸ τὸν πειθόμενον ἐπαινεῖν τε καὶ τιμᾶν, τὸν δὲ ἀπειθοῦντα ἀτιμάζειν τε καὶ κολάζειν.
1.6.21"Yavrum, zorla itaat ettirmenin yolu budur. Ama bundan çok daha iyisine, gönüllü itaate giden başka, daha kısa bir yol var. İnsanlar, kendi çıkarları konusunda kendilerinden daha anlayışlı olduğunu düşündükleri kişiye pek seve seve itaat eder. Bunun böyle olduğunu başka pek çok durumda, özellikle hastalarda görebilirsin: kendilerine ne yapmaları gerektiğini buyuracak kimseleri ne hevesle çağırırlar! Denizde de yol arkadaşları dümencilere ne hevesle itaat eder! İnsanlar yolları kendilerinden daha iyi bildiğini düşündükleri kişilerden geri kalmak bile istemez. Ama itaat ederlerse başlarına bir kötülük geleceğini düşündüklerinde, ne cezalara pek boyun eğerler ne de armağanlarla gaza gelirler; çünkü kimse kendi zararına olarak gönüllü armağan almaz."
καὶ ἐπὶ μέν γε τὸ ἀνάγκῃ ἕπεσθαι αὕτη, ὦ παῖ, ἡ ὁδός ἐστιν· ἐπὶ δὲ τὸ κρεῖττον τούτου πολύ, τὸ ἑκόντας πείθεσθαι, ἄλλη ἐστὶ συντομωτέρα. ὃν γὰρ ἂν ἡγήσωνται περὶ τοῦ συμφέροντος ἑαυτοῖς φρονιμώτερον ἑαυτῶν εἶναι, τούτῳ οἱ ἄνθρωποι ὑπερηδέως πείθονται. γνοίης δʼ ἂν ὅτι τοῦθʼ οὕτως ἔχει ἐν ἄλλοις τε πολλοῖς καὶ δὴ καὶ ἐν τοῖς κάμνουσιν, ὡς προθύμως τοὺς ἐπιτάξοντας ὅ τι χρὴ ποιεῖν καλοῦσι· καὶ ἐν θαλάττῃ δὲ ὡς προθύμως τοῖς κυβερνήταις οἱ συμπλέοντες πείθονται· καὶ οὕς γʼ ἂν νομίσωσί τινες βέλτιον αὑτῶν ὁδοὺς εἰδέναι, ὡς ἰσχυρῶς τούτων οὐδʼ ἀπολείπεσθαι θέλουσιν. ὅταν δὲ οἴωνται πειθόμενοι κακόν τι λήψεσθαι, οὔτε ζημίαις πάνυ τι θέλουσιν εἴκειν οὔτε δώροις ἐπαίρεσθαι. οὐδὲ γὰρ δῶρα ἐπὶ τῷ αὑτοῦ κακῷ ἑκὼν οὐδεὶς λαμβάνει.
1.6.22"Baba, demek istiyorsun ki insanlara itaat ettirmek için yönettiklerinden daha anlayışlı görünmekten daha etkili bir şey yoktur." "Evet, bunu söylüyorum," dedi. "Peki baba, insan kendisi hakkında böyle bir kanaati en çabuk nasıl uyandırabilir?" "Yavrum, istediğin konularda anlayışlı görünmenin, o konularda gerçekten anlayışlı olmaktan daha kısa bir yolu yoktur. Her birini tek tek ele alırsan doğru söylediğimi anlarsın. İyi bir çiftçi değilken iyi bir çiftçi, ya da biniçi, hekim, aulos çalgıcısı ya da başka herhangi bir şey görünmek istersen, sırf öyle görünmek için ne çok hileye başvurman gerekeceğini düşün. Hadi, ün kazanmak için pek çok kişiyi seni övmeye ikna ettin, her biri için güzel donanımlar da edindin diyelim; bir an için insanları aldatmış olursun, ama az sonra sınandığın yerde foyan meydana çıkar, üstüne bir de palavracı olarak görünürsün."
λέγεις σύ, ὦ πάτερ, εἰς τὸ πειθομένους ἔχειν οὐδὲν εἶναι ἀνυσιμώτερον τοῦ φρονιμώτερον δοκεῖν εἶναι τῶν ἀρχομένων. λέγω γὰρ οὖν, ἔφη. καὶ πῶς δή τις ἄν, ὦ πάτερ, τοιαύτην δόξαν τάχιστα περὶ αὑτοῦ παρασχέσθαι δύναιτο; οὐκ ἔστιν ἔφη, ὦ παῖ, συντομωτέρα ὁδὸς ⟨ἐπὶ τό,⟩ περὶ ὧν βούλει, δοκεῖν φρόνιμος εἶναι ἢ τὸ γενέσθαι περὶ τούτων φρόνιμον. καθʼ ἓν δʼ ἕκαστον σκοπῶν γνώσῃ ὅτι ἐγὼ ἀληθῆ λέγω. ἢν γὰρ βούλῃ μὴ ὢν ἀγαθὸς γεωργὸς δοκεῖν εἶναι ἀγαθός, ἢ ἱππεὺς ἢ ἰατρὸς ἢ αὐλητὴς ἢ ἄλλʼ ὁτιοῦν, ἐννόει πόσα σε δέοι ἂν μηχανᾶσθαι τοῦ δοκεῖν ἕνεκα. καὶ εἰ δὴ πείσαις ἐπαινεῖν τέ σε πολλούς, ὅπως δόξαν λάβοις, καὶ κατασκευὰς καλὰς ἐφʼ ἑκάστῳ αὐτῶν κτήσαιο, ἄρτι τε ἐξηπατηκὼς εἴης ἂν καὶ ὀλίγῳ ὕστερον, ὅπου πεῖραν δοίης, ἐξεληλεγμένος ἂν προσέτι καὶ ἀλαζὼν φαίνοιο.
1.6.23"Peki insan, işe yarayacak olan konusunda gerçekten nasıl anlayışlı olabilir?" "Açıktır ki yavrum, öğrenerek bilinebilecek şeyleri, taktiği öğrendiğin gibi öğrenerek. İnsanların öğrenemeyeceği, insan öngörüsüyle önceden göremeyeceği şeylerde ise, kehanet sanatıyla tanrılardan sorarak başkalarından daha anlayışlı olursun. Yapılmasının daha iyi olduğunu anladığın şeyin yapılması için de özen göstererek. Çünkü gereken şeye özen göstermek, onu ihmal etmekten daha anlayışlı bir insanın işidir."
φρόνιμος δὲ περὶ τοῦ συνοίσειν μέλλοντος πῶς ἄν τις τῷ ὄντι γένοιτο; δῆλον, ἔφη, ὦ παῖ, ὅτι ὅσα μὲν ἔστι μαθόντα εἰδέναι, μαθὼν ἄν, ὥσπερ τὰ τακτικὰ ἔμαθες· ὅσα δὲ ἀνθρώποις οὔτε μαθητὰ οὔτε προορατὰ ἀνθρωπίνῃ προνοίᾳ, διὰ μαντικῆς ἂν παρὰ θεῶν πυνθανόμενος φρονιμώτερος ἄλλων εἴης· ὅ τι δὲ γνοίης βέλτιον ὂν πραχθῆναι, ἐπιμελόμενος ἂν τούτου ὡς ἂν πραχθείη. καὶ γὰρ τὸ ἐπιμελεῖσθαι οὗ ἂν δέῃ φρονιμωτέρου ἀνδρὸς ἢ τὸ ἀμελεῖν.
1.6.24"Yönetilenler tarafından sevilmeye gelince —bence en önemli şeylerden biri budur—, açıktır ki bunun yolu, dostları tarafından sevilmek isteyen birinin izleyeceği yolun aynısıdır: bence insanlara iyilik ettiği açıkça görülmelidir." "Ama yavrum, istediğin kimselere her zaman iyilik edebilmek zordur. Onların başına iyi bir şey gelirse onlarla birlikte sevindiğini, kötü bir şey gelirse onlarla birlikte üzüldüğünü, sıkıntılarında onlara yardım etmeye can attığını, bir aksilik yaşamalarından korktuğunu ve aksilik yaşamasınlar diye önceden önlem almaya çalıştığını göstermek; işte asıl bunların hep yanında olmalıdır."
ἀλλὰ μέντοι ἐπὶ τὸ φιλεῖσθαι ὑπὸ τῶν ἀρχομένων, ὅπερ ἔμοιγε ἐν τοῖς μεγίστοις δοκεῖ εἶναι, δῆλον ὅτι ἡ αὐτὴ ὁδὸς ἥπερ εἴ τις ὑπὸ τῶν φίλων στέργεσθαι ἐπιθυμοίη· εὖ γὰρ οἶμαι δεῖν ποιοῦντα φανερὸν εἶναι. ἀλλὰ τοῦτο μέν, ἔφη, ὦ παῖ, χαλεπὸν τὸ ἀεὶ δύνασθαι εὖ ποιεῖν οὓς ἄν τις ἐθέλῃ· τὸ δὲ συνηδόμενόν τε φαίνεσθαι, ἤν τι ἀγαθὸν αὐτοῖς συμβαίνῃ, καὶ συναχθόμενον, ἤν τι κακόν, καὶ συνεπικουρεῖν προθυμούμενον ταῖς ἀπορίαις αὐτῶν, καὶ φοβούμενον μή τι σφαλῶσι, καὶ προνοεῖν πειρώμενον ὡς μὴ σφάλλωνται, ταῦτά πως δεῖ μᾶλλον συμπαρομαρτεῖν.
1.6.25"İş başındayken de, yazsa yöneticinin güneşe, kışsa soğuğa, zahmetli zamanlardaysa yorgunluğa herkesten fazla katlandığı görülmelidir. Bunların hepsi yönetilenler tarafından sevilmeye yardım eder." "Baba, demek istiyorsun ki yönetici her şeye yönettiklerinden daha dayanıklı olmalıdır." "Evet, bunu söylüyorum. Ama bundan korkma, yavrum. Çünkü şunu iyi bil: bedenleri birbirine benzese de aynı zahmetler yöneticiyle sıradan adamı aynı biçimde yıpratmaz; onur da, yaptığı hiçbir şeyin gözden kaçmadığını bilmek de yöneticinin zahmetini biraz hafifletir."
καὶ ἐπὶ τῶν πράξεων δέ, ἢν μὲν ἐν θέρει ὦσι, τὸν ἄρχοντα δεῖ τοῦ ἡλίου πλεονεκτοῦντα φανερὸν εἶναι· ἢν δὲ ἐν χειμῶνι, τοῦ ψύχους· ἢν δὲ διὰ μόχθων, τῶν πόνων· πάντα γὰρ ταῦτα εἰς τὸ φιλεῖσθαι ὑπὸ τῶν ἀρχομένων συλλαμβάνει. λέγεις σύ, ἔφη, ὦ πάτερ, ὡς καὶ καρτερώτερον δεῖ πρὸς πάντα τὸν ἄρχοντα τῶν ἀρχομένων εἶναι. λέγω γὰρ οὖν, ἔφη. θάρρει μέντοι τοῦτο, ὦ παῖ· εὖ γὰρ ἴσθι ὅτι τῶν ὁμοίων σωμάτων οἱ αὐτοὶ πόνοι οὐχ ὁμοίως ἅπτονται ἄρχοντός τε ἀνδρὸς καὶ ἰδιώτου, ἀλλʼ ἐπικουφίζει τι ἡ τιμὴ τοὺς πόνους τῷ ἄρχοντι καὶ αὐτὸ τὸ εἰδέναι ὅτι οὐ λανθάνει ὅ τι ἂν ποιῇ.
1.6.26"Peki baba, askerlerin ihtiyaçları karşılandığında, sağlıklı olduklarında, zahmete katlanabildiklerinde, savaş tekhnēlerinde talim görmüş olduklarında, iyi görünmek için şerefe düşkün olduklarında ve itaat etmek onlara itaatsizlikten daha hoş geldiğinde, düşmanla bir an önce çarpışmak isteyen biri sence o zaman akıllıca davranmış olmaz mı?" "Zeus hakkı için, olur," dedi, "eğer üstün gelecekse. Yoksa ben kendimi ve yanımdakileri ne kadar iyi bulursam o kadar çok sakınırdım; tıpkı en değerli saydığımız öbür şeyleri en güvenli yerde tutmaya çalıştığımız gibi."
ὁπότε δέ, ὦ πάτερ, σοι ἤδη ἔχοιεν μὲν τὰ ἐπιτήδεια οἱ στρατιῶται, ὑγιαίνοιεν δέ, πονεῖν δὲ δύναιντο, τὰς δὲ πολεμικὰς τέχνας ἠσκηκότες εἶεν, φιλοτίμως δʼ ἔχοιεν πρὸς τὸ ἀγαθοὶ φαίνεσθαι, τὸ δὲ πείθεσθαι αὐτοῖς ἥδιον εἴη τοῦ ἀπειθεῖν, οὐκ ἂν τηνικαῦτα σωφρονεῖν ἄν τίς σοι δοκοίη διαγωνίζεσθαι βουλόμενος πρὸς τοὺς πολεμίους ὡς τάχιστα; ναὶ μὰ Δίʼ, ἔφη, εἰ μέλλοι γε πλέον ἕξειν· εἰ δὲ μή, ἔγωγʼ ἂν ὅσῳ οἰοίμην καὶ αὐτὸς βελτίων εἶναι καὶ τοὺς ἑπομένους βελτίονας ἔχειν, τόσῳ ἂν μᾶλλον φυλαττοίμην, ὥσπερ καὶ τἆλλα ἃ ἂν οἰώμεθα πλείστου ἡμῖν ἄξια εἶναι, ταῦτα πειρώμεθα ὡς ἐν ἐχυρωτάτῳ ποιεῖσθαι.
1.6.27"Peki baba, düşmana en çok nasıl üstün gelinebilir?" "Zeus hakkı için, yavrum, artık sıradan ya da basit bir iş sormuyorsun. Şunu iyi bil: bunu yapacak olan kişi tuzak kurmasını bilmeli, niyetini gizlemeli; hilekâr, aldatıcı, hırsız ve yağmacı olmalı, her bakımdan düşmanın önüne geçmelidir." Kyros güldü: "Herakles aşkına, baba, nasıl bir adam olmam gerektiğini söylüyorsun!" "Öyle bir adam ki yavrum, aynı zamanda insanların en adili, kanunlara en bağlısı olursun."
πλέον δʼ ἔχειν, ὦ πάτερ, πολεμίων πῶς ἄν τις δύναιτο μάλιστα; οὐ μὰ Δίʼ, ἔφη, οὐκέτι τοῦτο φαῦλον, ὦ παῖ, οὐδʼ ἁπλοῦν ἔργον ἐρωτᾷς· ἀλλʼ εὖ ἴσθι ὅτι δεῖ τὸν μέλλοντα τοῦτο ποιήσειν καὶ ἐπίβουλον εἶναι καὶ κρυψίνουν καὶ δολερὸν καὶ ἀπατεῶνα καὶ κλέπτην καὶ ἅρπαγα καὶ ἐν παντὶ πλεονέκτην τῶν πολεμίων. καὶ ὁ Κῦρος ἐπιγελάσας εἶπεν· ὦ Ἡράκλεις, οἷον σὺ λέγεις, ὦ πάτερ, δεῖν ἄνδρα με γενέσθαι. οἷος ἂν ⟨ὤν⟩, ἔφη, ὦ παῖ, δικαιότατός τε καὶ νομιμώτατος ἀνὴρ εἴης.
1.6.28"Peki, biz çocukken ve delikanlıyken neden bize bunların tam tersini öğretiyordunuz?" "Zeus hakkı için, dostlara ve vatandaşlara karşı şimdi de öğretiyoruz. Ama düşmanlara kötülük edebilesiniz diye birçok kurnazlık öğrendiğinizi bilmiyor musun?" "Hayır, baba, bilmiyorum." "Peki ok atmayı ne için öğreniyordunuz? Cirit atmayı ne için? Yaban domuzlarını ağlarla ve çukurlarla, geyikleri tuzaklarla ve kementlerle aldatmayı ne için? Aslanlarla, ayılarla ve leoparlarla neden eşit şartlarda dövüşmüyor da hep bir üstünlük sağlayarak çarpışmaya çalışıyordunuz? Bunların hepsinin kurnazlık, aldatma, hile ve üstünlük sağlama olduğunu bilmiyor musun?"
πῶς μήν, ἔφη, παῖδας ὄντας ἡμᾶς καὶ ἐφήβους τἀναντία τούτων ἐδιδάσκετε; ναὶ μὰ Δίʼ, ἔφη, καὶ νῦν πρὸς τοὺς φίλους τε καὶ πολίτας· ὅπως δέ γε τοὺς πολεμίους δύναισθε κακῶς ποιεῖν οὐκ οἶσθα μανθάνοντας ὑμᾶς πολλὰς κακουργίας; οὐ δῆτα, ἔφη, ἔγωγε, ὦ πάτερ. τίνος μὴν ἕνεκα, ἔφη, ἐμανθάνετε τοξεύειν; τίνος δʼ ἕνεκα ἀκοντίζειν; τίνος δʼ ἕνεκα δολοῦν ὗς ἀγρίους καὶ πλέγμασι καὶ ὀρύγμασι; τί δʼ ἐλάφους ποδάγραις καὶ ἁρπεδόναις; τί δὲ λέουσι καὶ ἄρκτοις καὶ παρδάλεσιν οὐκ εἰς τὸ ἴσον καθιστάμενοι ἐμάχεσθε, ἀλλὰ μετὰ πλεονεξίας τινὸς αἰεὶ ἐπειρᾶσθε ἀγωνίζεσθαι πρὸς αὐτά; ἢ οὐ πάντα γιγνώσκεις ταῦτα ὅτι κακουργίαι τέ εἰσι καὶ ἀπάται καὶ δολώσεις καὶ πλεονεξίαι;
1.6.29"Zeus hakkı için, hayvanlara karşı öyle. Ama bir insanı aldatmak istiyormuşum gibi görünsem bile pek çok dayak yediğimi biliyorum." "Çünkü sanırım size bir insana ok ya da cirit atma izni de vermiyorduk; hedefe atmayı öğretiyorduk ki şimdi dostlarınıza kötülük etmeyesiniz, ama bir gün savaş çıkarsa insanlara da nişan alabilesiniz. Aldatmayı ve üstünlük sağlamayı da size insanlar üzerinde değil, hayvanlar üzerinde öğretiyorduk ki bu konuda da dostlarınıza zarar vermeyesiniz, ama bir gün savaş çıkarsa bunlarda da talimsiz kalmayasınız."
ναὶ μὰ Δίʼ, ἔφη, θηρίων γε· ἀνθρώπων δὲ εἰ καὶ δόξαιμι βούλεσθαι ἐξαπατῆσαί τινα, πολλὰς πληγὰς οἶδα λαμβάνων. οὐδὲ γὰρ τοξεύειν, οἶμαι, οὐδʼ ἀκοντίζειν ἄνθρωπον ἐπετρέπομεν ὑμῖν, ἀλλʼ ἐπὶ σκοπὸν βάλλειν ἐδιδάσκομεν, ἵνα γε νῦν μὲν μὴ κακουργοίητε τοὺς φίλους, εἰ δέ ποτε πόλεμος γένοιτο, δύναισθε καὶ ἀνθρώπων στοχάζεσθαι· καὶ ἐξαπατᾶν δὲ καὶ πλεονεκτεῖν οὐκ ἐν ἀνθρώποις ἐπαιδεύομεν ὑμᾶς, ἀλλʼ ἐν θηρίοις, ἵνα μηδʼ ἐν τούτοις τοὺς φίλους βλάπτοιτε, εἰ δέ ποτε πόλεμος γένοιτο, μηδὲ τούτων ἀγύμναστοι εἴητε.
1.6.30"Öyleyse baba," dedi, "insanlara hem iyilik hem kötülük etmeyi bilmek faydalıysa, bunların ikisini de insanlar üzerinde öğretmek gerekirdi."
οὐκοῦν, ἔφη, ὦ πάτερ, εἴπερ χρήσιμά ἐστιν ἀμφότερα ἐπίστασθαι, εὖ τε ποιεῖν καὶ κακῶς ἀνθρώπους, καὶ διδάσκειν ἀμφότερα ταῦτα ἔδει ἐν ἀνθρώποις.
1.6.31"Ama yavrum," dedi babası, "anlatıldığına göre atalarımızın zamanında çocukların öğretmeni olan bir adam varmış. Senin dediğin gibi çocuklara adaleti öğretirmiş: hem yalan söylememeyi hem yalan söylemeyi, hem aldatmamayı hem aldatmayı, hem karalamamayı hem karalamayı, hem açgözlülük etmemeyi hem açgözlülük etmeyi. Bunlardan hangilerinin dostlara, hangilerinin düşmanlara karşı yapılması gerektiğini ayırırmış. Hatta dostları iyilikleri için aldatmanın, iyilikleri için dostların malını çalmanın da adil olduğunu öğretirmiş."
ἀλλὰ λέγεται, ἔφη, ὦ παῖ, ἐπὶ τῶν ἡμετέρων προγόνων γενέσθαι ποτὲ ἀνὴρ διδάσκαλος τῶν παίδων, ὃς ἐδίδασκεν ἄρα τοὺς παῖδας τὴν δικαιοσύνην, ὥσπερ σὺ κελεύεις, μὴ ψεύδεσθαι καὶ ψεύδεσθαι, καὶ μὴ ἐξαπατᾶν καὶ ἐξαπατᾶν, καὶ μὴ διαβάλλειν καὶ διαβάλλειν, καὶ μὴ πλεονεκτεῖν καὶ πλεονεκτεῖν. διώριζε δὲ τούτων ἅ τε πρὸς τοὺς φίλους ποιητέον καὶ ἃ πρὸς ἐχθρούς. καὶ ἔτι γε ταῦτα ἐδίδασκεν ὡς καὶ τοὺς φίλους δίκαιον εἴη ἐξαπατᾶν ἐπί γε ἀγαθῷ, καὶ κλέπτειν τὰ τῶν φίλων ἐπὶ ἀγαθῷ.
1.6.32"Bunları öğreten biri çocuklara bunları birbirlerine karşı yaptırarak alıştırma da yaptırmak zorundaydı; tıpkı söylendiğine göre Yunanların güreşte aldatmayı öğretip çocuklara bunu birbirlerine karşı yapabilecek kadar alıştırma yaptırdıkları gibi. Bazı çocuklar iyi aldatmaya ve iyi üstünlük sağlamaya o kadar yatkın çıkmış, belki de kazanç düşkünlüğüne de pek yatkınmış ki dostlarına karşı bile üstünlük sağlamaya çalışmaktan geri durmamışlar."
ταῦτα δὲ διδάσκοντα ἀνάγκη καὶ γυμνάζειν ἦν πρὸς ἀλλήλους τοὺς παῖδας ταῦτα ποιεῖν, ὥσπερ καὶ ἐν πάλῃ φασὶ τοὺς Ἕλληνας διδάσκειν ἐξαπατᾶν, καὶ γυμνάζειν δὲ τοὺς παῖδας πρὸς ἀλλήλους τοῦτο δύνασθαι ποιεῖν. γενόμενοι οὖν τινες οὕτως εὐφυεῖς καὶ πρὸς τὸ εὖ ἐξαπατᾶν καὶ πρὸς τὸ εὖ πλεονεκτεῖν, ἴσως δὲ καὶ πρὸς τὸ φιλοκερδεῖν οὐκ ἀφυεῖς ὄντες, οὐκ ἀπείχοντο οὐδʼ ἀπὸ τῶν φίλων τὸ μὴ οὐ πλεονεκτεῖν αὐτῶν πειρᾶσθαι.
1.6.33"Bunun üzerine bugün de hâlâ uyduğumuz bir kural konmuş: çocuklara, hizmetkârlarımıza kendimize karşı öğrettiğimiz gibi, düpedüz doğruyu söylemeyi, aldatmamayı ve açgözlülük etmemeyi öğretmek; buna aykırı davranırlarsa onları cezalandırmak. Böylece bu alışkanlıkla daha yumuşak vatandaşlar olacaklarmış."
ἐγένετο οὖν ἐκ τούτων ῥήτρα, ᾗ καὶ νῦν χρώμεθα ἔτι, ἁπλῶς διδάσκειν τοὺς παῖδας ὥσπερ τοὺς οἰκέτας πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς διδάσκομεν ἀληθεύειν καὶ μὴ ἐξαπατᾶν καὶ μὴ πλεονεκτεῖν· εἰ δὲ παρὰ ταῦτα ποιοῖεν, κολάζειν, ὅπως σὺν τοιούτῳ ἔθει [ἐθισθέντες] πρᾳότεροι πολῖται γένοιντο.
1.6.34"Senin şimdiki yaşına geldiklerinde ise düşmanlara karşı geçerli olanları öğretmek de artık güvenli görünürdü. Çünkü birbirinize saygıyla yetiştikten sonra artık vahşi vatandaşlar olmaya sürüklenmeyeceğiniz düşünülür. Tıpkı aşk işlerini de pek genç olanlarla konuşmadığımız gibi; güçlü arzuya bir de kolaylık eklenip de gençler onu ölçüsüzce kullanmasın diye."
ἐπεὶ δὲ ἔχοιεν τὴν ἡλικίαν ἣν σὺ νῦν ἔχεις, ἤδη καὶ τὰ πρὸς τοὺς πολεμίους νόμιμα ἐδόκει ἀσφαλὲς εἶναι διδάσκειν. οὐ γὰρ ἂν ἔτι ἐξενεχθῆναι δοκεῖτε πρὸς τὸ ἄγριοι πολῖται γενέσθαι ἐν τῷ αἰδεῖσθαι ἀλλήλους συντεθραμμένοι· ὥσπερ γε καὶ περὶ ἀφροδισίων οὐ διελεγόμεθα πρὸς τοὺς ἄγαν νέους, ἵνα μὴ πρὸς τὴν ἰσχυρὰν ἐπιθυμίαν αὐτοῖς ῥᾳδιουργίας προσγενομένης ἀμέτρως αὐτῇ χρῷντο οἱ νέοι.
1.6.35"Zeus hakkı için," dedi Kyros, "bu üstünlük sağlama yollarını geç öğrenen biri olduğuma göre, baba, düşmana nasıl üstün geleceğimi öğretebileceğin bir şey varsa esirgeme." "Öyleyse şunun yolunu ara," dedi babası: "elinden geldiğince, kendi adamların düzenli iken düşmanı düzensiz, kendi adamların silahlı iken onları silahsız, kendi adamların uyanık iken onları uykuda yakala; onlar sana açıkça görünürken sen onlara görünmez ol; onlar sarp bir yere düşmüşken sen sağlam bir yerden onları karşıla."
νὴ Δίʼ, ἔφη· ὡς τοίνυν ὀψιμαθῆ ὄντα ἐμὲ τούτων τῶν πλεονεξιῶν, ὦ πάτερ, μὴ φείδου εἴ τι ἔχεις διδάσκειν ὅπως πλεονεκτήσω ἐγὼ τῶν πολεμίων. μηχανῶ τοίνυν, ἔφη, ὅπως ἐς τὴν δύναμιν τεταγμένοις τε τοῖς σαυτοῦ ἀτάκτους λαμβάνῃς τοὺς πολεμίους καὶ ὡπλισμένοις ἀόπλους καὶ ἐγρηγορόσι καθεύδοντας, καὶ φανερούς σοι ὄντας ἀφανὴς αὐτὸς ὢν ἐκείνοις καὶ ἐν δυσχωρίᾳ αὐτοὺς γιγνομένους ἐν ἐρυμνῷ αὐτὸς ὢν ὑποδέξῃ.
1.6.36"Peki baba, düşmanı böyle hatalar yaparken nasıl yakalayabilir insan?" "Çünkü yavrum, bu fırsatların çoğunu hem sizin hem düşmanın vermesi kaçınılmazdır. Her iki tarafın da yemek hazırlaması, her iki tarafın da uyuması, sabahları hemen hemen herkesin aynı anda zorunlu işlerine koşması, yollar nasılsa onları öyle kullanması gerekir. Bütün bunları göz önünde tutarak, kendinizin en zayıf olduğunuzu anladığın anda en çok sakınmalı, düşmanın en kolay ele geçirilecek hâle geldiğini fark ettiğin anda da en çok saldırmalısın."
καὶ πῶς ἄν, ἔφη, τις τοιαῦτα, ὦ πάτερ, ἁμαρτάνοντας δύναιτʼ ἂν τοὺς πολεμίους λαμβάνειν; ὅτι, ἔφη, ὦ παῖ, πολλὰ μὲν τούτων ἀνάγκη ἐστὶ καὶ ὑμᾶς καὶ τοὺς πολεμίους παρασχεῖν· σιτοποιεῖσθαί τε γὰρ ἀνάγκη ἀμφοτέρους, κοιμᾶσθαί τε ἀνάγκη ἀμφοτέρους καὶ ἕωθεν ἐπὶ τὰ ἀναγκαῖα σχεδὸν ἅμα πάντας ἵεσθαι, καὶ ταῖς ὁδοῖς ὁποῖαι ἂν ὦσι τοιαύταις ἀνάγκη χρῆσθαι. ἃ χρή σε πάντα κατανοοῦντα, ἐν ᾧ μὲν ἂν ὑμᾶς γιγνώσκῃς ἀσθενεστάτους γιγνομένους, ἐν τούτῳ μάλιστα φυλάττεσθαι· ἐν ᾧ δʼ ἂν τοὺς πολεμίους αἰσθάνῃ εὐχειρωτοτάτους γιγνομένους, ἐν τούτῳ μάλιστα ἐπιτίθεσθαι.
1.6.37"Peki," dedi Kyros, "yalnız bunlarda mı üstün gelinebilir, yoksa başka şeylerde de mi?" "Başka şeylerde çok daha fazla, yavrum. Çünkü bunlarda herkes, buna ihtiyaç duyduğunu bildiği için, çoğu zaman sıkı nöbet tutar. Ama düşmanı aldatanlar onu cesaretlendirip gafil avlayabilir, kendilerini kovaladıkları izlenimini vererek düzenlerini bozabilir, kaçar gibi yapıp onları sarp bir yere çekip orada saldırabilir."
πότερον δʼ, ἔφη ὁ Κῦρος, ἐν τούτοις μόνον ἔστι πλεονεκτεῖν ἢ καὶ ἐν ἄλλοις τισί; καὶ πολύ γε μᾶλλον, ἔφη, ὦ παῖ· ἐν τούτοις μὲν γὰρ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ πάντες ἰσχυρὰς φυλακὰς ποιοῦνται εἰδότες ὅτι δέονται. οἱ δʼ ἐξαπατῶντες τοὺς πολεμίους δύνανται καὶ θαρρῆσαι ποιήσαντες ἀφυλάκτους λαμβάνειν καὶ διῶξαι παραδόντες ἑαυτοὺς ἀτάκτους ποιῆσαι καὶ εἰς δυσχωρίαν φυγῇ ὑπαγαγόντες ἐνταῦθα ἐπιτίθεσθαι.
1.6.38"Bütün bunları öğrenmeye hevesli olarak, yalnız öğrendiklerini kullanmakla kalmamalı, düşmana karşı kendin de hileler icat etmelisin; tıpkı müzisyenlerin yalnız öğrendiklerini çalmakla yetinmeyip başka yeni ezgiler yapmaya çalışması gibi. Müzikte de yeni ve taze ezgiler çok beğenilir, ama savaşta yeni hileler çok daha fazla beğenilir; çünkü bunlar karşı tarafı daha çok aldatabilir."
δεῖ δή, ἔφη, φιλομαθῆ σε τούτων ἁπάντων ὄντα οὐχ οἷς ἂν μάθῃς τούτοις μόνοις χρῆσθαι, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν ποιητὴν εἶναι τῶν πρὸς τοὺς πολεμίους μηχανημάτων, ὥσπερ καὶ οἱ μουσικοὶ οὐχ οἷς ἂν μάθωσι τούτοις μόνον χρῶνται, ἀλλὰ καὶ ἄλλα νέα πειρῶνται ποιεῖν. καὶ σφόδρα μὲν καὶ ἐν τοῖς μουσικοῖς τὰ νέα καὶ ἀνθηρὰ εὐδοκιμεῖ, πολὺ δὲ καὶ ἐν τοῖς πολεμικοῖς μᾶλλον τὰ καινὰ μηχανήματα εὐδοκιμεῖ· ταῦτα γὰρ μᾶλλον καὶ ἐξαπατᾶν δύναται τοὺς ὑπεναντίους.
1.6.39"Yavrum, sen küçük hayvanlara karşı kurduğun düzenleri insanlara uygulamaktan başka bir şey yapmasan bile, düşmana karşı üstünlükte çok ileri gideceğini düşünmüyor musun? Kuşlar için en sert kışta gece kalkıp yola düşerdin; kuşlar daha kıpırdamadan tuzakların kurulmuş, bozulan toprak da bozulmamış toprağa benzetilmiş olurdu. Kuşların, işine yarayacak şekilde sana hizmet etmek, kendi türlerinden kuşları da aldatmak için eğitilmişti. Kendin pusuya yatardın; sen onları görür, onlar seni görmezdi. Kuşlar kaçmadan önce ipi çekmeyi de çalışmıştın."
εἰ δὲ σύ γε, ἔφη, ὦ παῖ, μηδὲν ἄλλο ἢ μετενέγκοις ἐπʼ ἀνθρώπους τὰς μηχανὰς ἃς καὶ πάνυ ἐπὶ τοῖς μικροῖς θηρίοις ἐμηχανῶ, οὐκ οἴει ἄν, ἔφη, πρόσω πάνυ ἐλάσαι τῆς πρὸς τοὺς πολεμίους πλεονεξίας; σὺ γὰρ ἐπὶ μὲν τὰς ὄρνιθας ἐν τῷ ἰσχυροτάτῳ χειμῶνι ἀνιστάμενος ἐπορεύου νυκτός, καὶ πρὶν κινεῖσθαι τὰς ὄρνιθας ἐπεποίηντό σοι αἱ πάγαι αὐταῖς καὶ τὸ κεκινημένον χωρίον ἐξείκαστο τῷ ἀκινήτῳ· ὄρνιθες δʼ ἐπεπαίδευντό σοι ὥστε σοὶ μὲν τὰ συμφέροντα ὑπηρετεῖν, τὰς δὲ ὁμοφύλους ὄρνιθας ἐξαπατᾶν· αὐτὸς δὲ ἐνήδρευες, ὥστε ὁρᾶν μὲν αὐτάς, μὴ ὁρᾶσθαι δὲ ὑπʼ αὐτῶν· ἠσκήκεις δὲ φθάνων ἕλκειν ἢ τὰ πτηνὰ φεύγειν.
1.6.40"Tavşana karşı da, karanlıkta otladığı, gündüz de saklandığı için, kokusundan onu bulan köpekler beslerdin. Bulunduktan sonra hızla kaçtığı için, onu peşinden yetişip yakalamaya alıştırılmış başka köpeklerin vardı. Bunlardan da kaçarsa, tavşanların geçtiği yolları ve kaçarken vardıkları yerleri öğrenip oralara zor görülen ağlar gerer, tavşan da hızla kaçarken kendi kendini ağa düşürüp dolardı. Oradan da kaçmasın diye olanı gözetleyen adamlar koyardın; bunlar yakından çabucak üstüne gelecekti. Sen de arkadan tavşandan hiç geri kalmayan bir bağırışla onu ürkütür, şaşkınlıkla yakalanmasını sağlardın; öndekilere de susmayı öğretip pusuda gizli kalmalarını sağlardın."
πρὸς δʼ αὖ τὸν λαγῶ, ὅτι μὲν ἐν σκότει νέμεται, τὴν δʼ ἡμέραν ἀποδιδράσκει, κύνας ἔτρεφες αἳ τῇ ὀσμῇ αὐτὸν ἀνηύρισκον. ὅτι δὲ ταχὺ ἔφευγεν, ἐπεὶ εὑρεθείη, ἄλλας κύνας εἶχες ἐπιτετηδευμένας πρὸς τὸ κατὰ πόδας αἱρεῖν. εἰ δὲ καὶ ταύτας ἀποφύγοι, τοὺς πόρους αὐτῶν ἐκμανθάνων καὶ πρὸς οἷα χωρία φεύγοντες ἀφικνοῦνται οἱ λαγῷ, ἐν τούτοις δίκτυα δυσόρατα ἐνεπετάννυες ἄν, καὶ τῷ σφόδρα φεύγειν αὐτὸς ἑαυτὸν ἐμπεσὼν συνέδει. τοῦ δὲ μηδʼ ἐντεῦθεν διαφεύγειν σκοποὺς τοῦ γιγνομένου καθίστης, οἳ ἐγγύθεν ταχὺ ἔμελλον ἐπιγενήσεσθαι· καὶ αὐτὸς μὲν σὺ ὄπισθεν κραυγῇ οὐδὲν ὑστεριζούσῃ τοῦ λαγῶ βοῶν ἐξέπληττες αὐτὸν ὥστε ἄφρονα ἁλίσκεσθαι, τοὺς δʼ ἔμπροσθεν σιγᾶν διδάξας ἐνεδρεύοντας λανθάνειν ἐποίεις.
1.6.41"Dediğim gibi, böyle şeyleri insanlara karşı da düşünmek istersen düşmanlardan herhangi birinden geri kalacağını sanmıyorum. Ama bir gün düz bir arazide, açıkta, iki taraf da silahlıyken savaşa girişmek zorunluluğu doğarsa, yavrum, işte o zaman çoktan hazırlanmış üstünlükler çok işe yarar. Bunlar derken şunu kastediyorum: askerlerin bedenleri iyi çalıştırılmış, psykhēleri iyi bilenmiş, savaş tekhnēleri de iyi talim edilmiş olmalıdır."
ὥσπερ οὖν προεῖπον, εἰ τοιαῦτα ἐθελήσαις καὶ ἐπὶ τοῖς ἀνθρώποις μηχανᾶσθαι, οὐκ οἶδʼ ἔγωγε εἴ τινος λείποιο ἂν τῶν πολεμίων. ἢν δέ ποτε ἄρα ἀνάγκη γένηται καὶ ἐν τῷ ἰσοπέδῳ καὶ ἐκ τοῦ ἐμφανοῦς καὶ ὡπλισμένους ἀμφοτέρους μάχην συνάπτειν, ἐν τῷ τοιούτῳ δή, ὦ παῖ, αἱ ἐκ πολλοῦ παρεσκευασμέναι πλεονεξίαι μέγα δύνανται. ταύτας δὲ ἐγὼ λέγω εἶναι, ἢν τῶν στρατιωτῶν εὖ μὲν τὰ σώματα ἠσκημένα ᾖ, εὖ δὲ αἱ ψυχαὶ τεθηγμέναι, εὖ δὲ αἱ πολεμικαὶ τέχναι μεμελετημέναι ὦσιν.
1.6.42"Şunu da iyi bilmelisin: kendine itaat etmesini beklediğin herkes de senden, kendileri için önceden düşünmeni bekleyecektir. Bu yüzden hiçbir zaman düşüncesiz olma. Geceleyin, gün doğunca yönettiklerine ne yaptıracağını önceden düşün; gündüz de gece için her şeyin en iyi biçimde nasıl olacağını."
εὖ δὲ χρὴ καὶ τοῦτο εἰδέναι ὅτι ὁπόσους ἂν ἀξιοῖς σοι πείθεσθαι, καὶ ἐκεῖνοι πάντες ἀξιώσουσι σὲ πρὸ ἑαυτῶν βουλεύεσθαι. μηδέποτʼ οὖν ἀφροντίστως ἔχε, ἀλλὰ τῆς μὲν νυκτὸς προσκόπει τί σοι ποιήσουσιν οἱ ἀρχόμενοι, ἐπειδὰν ἡμέρα γένηται, τῆς δʼ ἡμέρας ὅπως τὰ εἰς νύκτα κάλλιστα ἕξει.
1.6.43"Ordunun savaş için nasıl düzene sokulacağını; gündüz ya da gece, dar ya da geniş, dağlık ya da düz yollarda nasıl yürütüleceğini; nasıl ordugâh kurulacağını; gece ve gündüz nöbetlerinin nasıl yerleştirileceğini; düşmana nasıl yaklaşılacağını ya da düşmandan nasıl çekilineceğini; düşman bir şehrin yanından nasıl geçileceğini, bir surun önüne nasıl gidilip oradan nasıl çekilineceğini; vadilerden ya da ırmaklardan nasıl geçileceğini; atlılardan, cirit atanlardan ya da okçulardan nasıl korunulacağını; sen kol hâlinde yürürken düşman görünürse nasıl karşı cephe kurulacağını; sen cephe hâlinde yürürken düşman başka bir yönden ya da karşıdan görünürse nasıl karşı manevra yapılacağını; düşmanın durumunun en iyi nasıl öğrenileceğini ya da düşmanın senin durumunu en az nasıl bileceğini, bütün bunları sana neden anlatayım? Benim bildiklerimi sık sık duydun; bunlardan birini bildiği düşünülen başka biri olduğunda da hiçbirini ihmal etmedin, cahil de kalmadın. Bence bunları duruma göre, hangisi sana yararlı görünürse onu kullanman gerekir."
ὅπως δὲ χρὴ τάττειν εἰς μάχην στρατιὰν ἢ ὅπως ἄγειν ἡμέρας ἢ νυκτὸς ἢ στενὰς ἢ πλατείας ὁδοὺς ἢ ὀρεινὰς ἢ πεδινάς, ἢ ὅπως στρατοπεδεύεσθαι, ἢ ὅπως φυλακὰς νυκτερινὰς καὶ ἡμερινὰς καθιστάναι, ἢ ὅπως προσάγειν πρὸς πολεμίους ἢ ἀπάγειν ἀπὸ πολεμίων, ἢ ὅπως παρὰ πόλιν πολεμίαν ἄγειν ἢ ὅπως πρὸς τεῖχος ἄγειν ἢ ἀπάγειν, ἢ ὅπως νάπη ἢ ποταμοὺς διαβαίνειν, ἢ ὅπως ἱππικὸν φυλάττεσθαι ἢ ὅπως ἀκοντιστὰς ἢ τοξότας, καὶ εἴ γε δή σοι κατὰ κέρας ἄγοντι οἱ πολέμιοι ἐπιφανεῖεν, πῶς χρὴ ἀντικαθιστάναι, καὶ εἴ σοι ἐπὶ φάλαγγος ἄγοντι ἄλλοθέν ποθεν οἱ πολέμιοι φαίνοιντο ἢ κατὰ πρόσωπον, ὅπως χρὴ ἀντιπαράγειν, ἢ ὅπως τὰ τῶν πολεμίων ἄν τις μάλιστα αἰσθάνοιτο, ἢ ὅπως τὰ σὰ οἱ πολέμιοι ἥκιστα εἰδεῖεν, ταῦτα δὲ πάντα τί ἂν ἐγὼ λέγοιμί σοι; ὅσα τε γὰρ ἔγωγε ᾔδειν, πολλάκις ἀκήκοας, ἄλλος τε ὅστις ἐδόκει τι τούτων ἐπίστασθαι, οὐδενὸς αὐτῶν ἠμέληκας οὐδʼ ἀδαὴς γεγένησαι. δεῖ οὖν πρὸς τὰ συμβαίνοντα, οἶμαι, τούτοις χρῆσθαι ὁποῖον ἂν συμφέρειν σοι τούτων δοκῇ.
1.6.44"Yavrum, benden şu en önemli şeyleri de öğren: kurbanlara ve kuş işaretlerine aykırı olarak ne kendini ne orduyu hiçbir zaman tehlikeye atma. Şunu düşün: insanlar işlerini tahminle seçer, ama iyiliğin onlara hangi işten geleceğini hiç bilmezler."
μάθε δέ μου καὶ τάδε, ἔφη, ὦ παῖ, τὰ μέγιστα· παρὰ γὰρ ἱερὰ καὶ οἰωνοὺς μήτε σαυτῷ μηδέποτε μήτε στρατιᾷ κινδυνεύσῃς, κατανοῶν ὡς ἄνθρωποι μὲν αἱροῦνται πράξεις εἰκάζοντες, εἰδότες δὲ οὐδὲν ἀπὸ ποίας ἔσται αὐτοῖς τὰ ἀγαθά.
1.6.45"Bunu olup bitenlerden de anlayabilirsin. Pek çok kişi, hem de en bilge sayılanlar, şehirleri, ikna edilip saldıranların sonunda yok olduğu kimselere karşı savaş açmaya ikna etti. Pek çok kişi pek çok kimseyi, sıradan insanları da şehirleri de büyüttü ve büyüttükleri kimselerden en büyük kötülükleri gördü. Pek çok kişi de dost olarak yanlarında tutup iyilik edebilecekleri ve iyilik görebilecekleri kimseleri dost yerine köle gibi kullanmak isteyince bunun cezasını yine onların elinden çekti. Pek çoğu da kendi payına düşenle hoşça yaşamakla yetinmeyip her şeyin efendisi olmak istedi ve bu yüzden elindekini de yitirdi. Pek çoğu da dualarla istenen serveti ele geçirdikten sonra onun yüzünden mahvoldu."
γνοίης δʼ ἂν ἐξ αὐτῶν τῶν γιγνομένων· πολλοὶ μὲν γὰρ ἤδη πόλεις ἔπεισαν καὶ ταῦτα οἱ δοκοῦντες σοφώτατοι εἶναι πόλεμον ἄρασθαι πρὸς τούτους ὑφʼ ὧν οἱ πεισθέντες ἐπιθέσθαι ἀπώλοντο, πολλοὶ δὲ πολλοὺς ηὔξησαν καὶ ἰδιώτας καὶ πόλεις ὑφʼ ὧν αὐξηθέντων τὰ μέγιστα κακὰ ἔπαθον, πολλοὶ δὲ οἷς ἐξῆν φίλοις χρῆσθαι καὶ εὖ ποιεῖν καὶ εὖ πάσχειν, τούτοις δούλοις μᾶλλον βουληθέντες ἢ φίλοις χρῆσθαι, ὑπʼ αὐτῶν τούτων δίκην ἔδοσαν· πολλοῖς δʼ οὐκ ἤρκεσεν αὐτοῖς τὸ μέρος ἔχουσι ζῆν ἡδέως, ἐπιθυμήσαντες δὲ πάντων κύριοι εἶναι, διὰ ταῦτα καὶ ὧν εἶχον ἀπέτυχον· πολλοὶ δὲ τὸν πολύευκτον πλοῦτον κατακτησάμενοι, διὰ τοῦτον ἀπώλοντο.
1.6.46"İşte insanın bilgeliği en iyisini seçmeyi, kura çekip çıkan işi yapan birinden daha iyi bilmez. Tanrılar ise, yavrum, ezelî oldukları için her şeyi bilir: olmuş olanları, olanları ve bunların her birinden ne çıkacağını. Kendilerine danışan insanlardan hangilerine lütufkâr davranırlarsa onlara neyi yapmaları, neyi yapmamaları gerektiğini önceden bildirirler. Herkese öğüt vermek istemiyorlarsa buna şaşmamalı; çünkü istemedikleri şeyle ilgilenmeye hiçbir zorunlulukları yoktur."
οὕτως ἡ ἀνθρωπίνη σοφία οὐδὲν μᾶλλον οἶδε τὸ ἄριστον αἱρεῖσθαι ἢ εἰ κληρούμενος ὅ τι λάχοι τοῦτό τις πράττοι. θεοὶ δέ, ὦ παῖ, αἰεὶ ὄντες πάντα ἴσασι τά τε γεγενημένα καὶ τὰ ὄντα καὶ ὅ τι ἐξ ἑκάστου αὐτῶν ἀποβήσεται, καὶ τῶν συμβουλευομένων ἀνθρώπων οἷς ἂν ἵλεῳ ὦσι, προσημαίνουσιν ἅ τε χρὴ ποιεῖν καὶ ἃ οὐ χρή. εἰ δὲ μὴ πᾶσιν ἐθέλουσι συμβουλεύειν, οὐδὲν θαυμαστόν· οὐ γὰρ ἀνάγκη αὐτοῖς ἐστιν ὧν ἂν μὴ θέλωσιν ἐπιμελεῖσθαι.