Kitionlu Zenon · Kitionlu Zenon ve Öğrencilerinin Fragmanları
II. Kısım: Zenon'un öğrencileri
s1251. Khioslu Ariston
Hayatı
Fr. 333 Kaynak: Diogenes Laertios VII 160–164. Phalanthos'un oğlu Khioslu Ariston'a "Siren" lakabı verilmişti. [Öğretileri gelir; bkz. Fr. 351.] Böyle felsefe yapıp Kynosarges'te ders verdiği için bir okulun kurucusu sayılacak kadar itibar kazandı; nitekim Miltiades ile Diphilos'a "Aristoncular" denirdi. İkna gücü olan ve kalabalığa göre yaratılmış biriydi. Bu yüzden Timon onun hakkında şöyle der:
Biri de, Ariston'un tatlı dilli soyundan gelen.
Magnesialı Diokles'in söylediğine göre Zenon uzun bir hastalığa yakalanınca Ariston Polemon'a gitti ve ondan yana geçti. [Persaios ve Arkesilaos'la çekişmelerine dair anekdotlar gelir; bkz. Fr. 346–347.] Ona ait olarak şu kitaplar anılır: Protreptikoslar, iki kitap; Zenon'un Öğretileri Üzerine; Diyaloglar; Dersler, altı kitap; Bilgelik Üzerine Sohbetler, yedi kitap; Aşk Sohbetleri; Kendini Beğenmişlik Üzerine Notlar; Notlar, yirmi beş kitap; Hatıralar, üç kitap; Khreiai, on bir kitap; Hatiplere Karşı; Aleksinos'un Karşı Yazılarına Karşı; Diyalektikçilere Karşı, üç kitap; Kleanthes'e; Mektuplar, dört kitap. [Arnim mektupları Kleanthes'e adlı kitaptan ayırır.] Panaitios ile Sosikrates yalnız mektupların onun olduğunu, ötekilerin Peripatetik Ariston'a ait olduğunu söyler. Anlatılana göre kel olduğundan başına güneş geçmiş ve böyle ölmüş. [Arnim'e göre bu katalog — dersler, sohbetler, notlar, hatıralar, khreiai — yazmaktan neredeyse hiç hoşlanmayan, söylediklerini başkalarının kayda geçirdiği bir filozofa pek uygundur; Protreptikos, Zenon'un Öğretileri Üzerine ve Aleksinos'la diyalektikçilere karşı yazılar da ancak Stoacı Ariston'a yakışır.]
Ἀρίστων ὁ Χῖος ὁ Φαλάνθου, ἐπικαλούμενος Σειρήν. … οὕτω δὲ φιλοσοφῶν καὶ ἐν Κυνοσάργει διαλεγόμενος ἴσχυσεν αἱρετιστὴς ἀκοῦσαι. Μιλτιάδης οὖν καὶ Δίφιλος Ἀριστώνειοι προσηγορεύοντο. ἦν δέ τις πειστικὸς καὶ ὄχλῳ πεποιημένος· ὅθεν ὁ Τίμων φησὶ περὶ αὐτοῦ· „καί τις Ἀρίστωνος γενεὴν ἄπο αἱμύλου ἕλκων.“ παραβαλὼν δὲ Πολέμωνι, φησὶ Διοκλῆς ὁ Μάγνης, μετέθετο, Ζήνωνος ἀρρωστίᾳ μακρᾷ περιπεσόντος. … βιβλία δὲ αὐτοῦ φέρεται τάδε· Προτρεπτικῶν βʹ· Περὶ τῶν Ζήνωνος δογμάτων· Διάλογοι· Σχολῶν ϛʹ· Περὶ σοφίας διατριβῶν ζʹ· Ἐρωτικαὶ διατριβαί· Ὑπομνήματα ὑπὲρ κενοδοξίας· Ὑπομνημάτων κεʹ· Ἀπομνημονευμάτων γʹ· Χρειῶν ιαʹ· Πρὸς τοὺς ῥήτορας· Πρὸς τὰς Ἀλεξίνου ἀντιγραφάς· Πρὸς τοὺς διαλεκτικοὺς γʹ· Πρὸς Κλεάνθην· Ἐπιστολῶν δʹ. Παναίτιος δὲ καὶ Σωσικράτης μόνας αὐτοῦ τὰς ἐπιστολάς φασι, τὰ δὲ ἄλλα τοῦ Περιπατητικοῦ Ἀρίστωνος. τοῦτον λόγος φαλακρὸν ὄντα ἐγκαυθῆναι ὑπὸ ἡλίου καὶ ὧδε τελευτῆσαι. (Diog. Laert. VII 160–164)
s126— Krş. Diogenes Laertios, Giriş 16: Filozoflardan kimileri notlar bıraktı, kimileri hiç yazmadı: bazılarına göre Sokrates, Stilpon, Philippos, Menedemos, Pyrrhon...; bazılarına göre Pythagoras ve, birkaç mektup dışında, Khioslu Ariston.
Fr. 334 Kaynak: Themistios, Söylevler 21 (s. 255 Harduin). Felsefede hakikat bir kez ortaya çıkıp parladı mı, bu işe katkısı olanların hepsi, kan dökmeden, ondan pay alır. Bu yüzden Ariston Kleanthes'i dostça karşılar, öğrencilerini de onunla paylaşırdı. [Arnim: yani aynı gençlerin hem kendisini hem Kleanthes'i dinlemesine engel olmazdı.]
Fr. 335 Kaynak: Herculaneum Stoacılar Listesi, sütun XXXIII–XXXIV. [Papirüsten çok bozuk birkaç satır: Ariston'la ilgili oldukları kesin, ama anlam seçilemiyor. Arnim'e göre burada belki tragedya üslubuyla süslenmiş, karanlık ve çok yönlü yorumlanabilen bir kitaptan söz ediliyordur; kitap ya Ariston'undur ya da onun hakkında yazılmıştır.]
Fr. 336 Kaynak: Herculaneum Stoacılar Listesi, sütun XXXV. Sözleriyle birlikte dinleyenlere bir güç ve coşku (thymos) da üflerdi — şairin Athena için söylediği gibi —; öyle ki her biri, sarhoşluk içindeymiş gibi... [Papirüs burada bozuk. Arnim'e göre Ariston'un hayranlık uyandıran konuşma gücü anlatılıyor; krş. İlyada X 482: "Ona gök gözlü Athena güç üfledi."]
Fr. 337 Kaynak: Ailianos, Çeşitli Hikâyeler III 33. Aulos çalan Satyros filozof Ariston'u sık sık dinlerdi; söylenenlerden büyülenince de şu dizeyi eklerdi (İlyada V 215):
Bu yayları parlak ateşe atmazsam eğer...
Böylece aulosları ima ediyor ve tekhnēsini felsefeyle karşılaştırarak bir bakıma küçümsüyordu.
Fr. 338 Kaynak: Strabon I s. 15 (Eratosthenes hakkında). "Çünkü o zamanlar," der, "Ariston'un ve Arkesilaos'un çevresinde yetişip parlayan filozoflar, hiç olmadığı kadar, tek bir surun içinde, tek bir şehirde toplanmıştı." ... Arkesilaos'la Ariston'u kendi zamanında parlayanların önderleri sayar. ... Oysa bu beyanlarıyla bile
καὶ οἱ μὲν αὐτῶν κατέλιπον ὑπομνήματα, οἱ δ’ ὅλως οὐ συνέγραψαν, ὥσπερ κατά τινας Σωκράτης, Στίλπων, Φίλιππος, Μενέδημος, Πύρρων … κατά τινας Πυθαγόρας, Ἀρίστων ὁ Χῖος πλὴν ἐπιστολῶν ὀλίγων. (Diog. Laert. prooem. 16) — ἐκφανέντος δὲ ἐν φιλοσοφίᾳ καὶ ἐκλάμψαντος τοῦ ἀληθοῦς, ἀναιμωτὶ πάντες ἀπολαύουσιν οἱ συλλαβόμενοι τοῦ ἔργου. διὰ τοῦτο ἠσπάζετο Ἀρίστων Κλεάνθην καὶ τῶν ὁμιλητῶν ἐκοινώνει. (Themist. or. 21 p. 255) — ⟦πε⟧ρί γε μὴν Ἀρίστω⟦νος τοῦ⟧ Χίου … τῆς τραγῳδ⟦ίας⟧ … τῆς γρα⟦φῆς⟧ … τῷ νῷ δὲ ἁρμοσ… ⟦?⟧ (Ind. Stoic. Herc. col. XXXIII–XXXIV) — συνενέπνει μετὰ τῶν λόγων μένος τι καὶ θυμόν, ὥσπερ φησὶν ὁ ποιητὴς τὴν Ἀθηνᾶν, ὥσθ’ ἕκαστον καθάπερ … ⟦ἐν⟧ μέθαις … ⟦?⟧ (Ind. Stoic. Herc. col. XXXV) — Σάτυρος ὁ αὐλητὴς Ἀρίστωνος τοῦ φιλοσόφου πολλάκις ἠκροᾶτο καὶ κηλούμενος ἐκ τῶν λεγομένων ἐπέλεγεν· „εἰ μὴ ἐγὼ τάδε τόξα φαεινῷ ἐν πυρὶ θείην“, τοὺς αὐλοὺς αἰνιττόμενος καὶ τρόπον τινὰ τὴν τέχνην ἐκφαυλίζων παραβολῇ τῇ πρὸς φιλοσοφίαν. (Ael. var. hist. III 33) — „ἐγένοντο γάρ“, φησιν, „ὡς οὐδέποτε, κατὰ τοῦτον τὸν καιρὸν ὑφ’ ἕνα περίβολον καὶ μίαν πόλιν οἱ κατ’ Ἀρίστωνα καὶ Ἀρκεσίλαον ἀνθήσαντες φιλόσοφοι.“ … ὁ δὲ Ἀρκεσίλαον καὶ Ἀρίστωνα τῶν καθ’ αὑτὸν ἀνθησάντων κορυφαίους τίθησιν. … ἐν αὐταῖς γὰρ ταῖς ἀποφάσεσι ταύταις ἱκανὴν (Strab. I p. 15)
s127 kendi yargısının ne kadar zayıf olduğunu yeterince gösterir: Atina'da Kitionlu Zenon'un öğrencisi olmuşken onun yerine geçenlerin hiçbirini anmıyor; ondan ayrılanları, okulu da hiç sürmemiş olanları o dönemde parlamış sayıyor. [Arnim: Strabon'a göre Kleanthes'i anması gerekirdi.]
Fr. 339 Kaynak: Diogenes Laertios VII 182. Bu adam (Khrysippos), Ariston'un yanında kalabalıkla birlikte ders görmediği için biri tarafından ayıplanınca "Çoğunluğa kulak verseydim felsefe yapmazdım" dedi.
Fr. 340 Kaynak: Diogenes Laertios VII 18. Öğrencisi Ariston pek çok konuda beceriksizce, bazılarında da aceleci ve küstahça tartışınca Zenon "Baban seni sarhoşken yapmasaydı bu olmazdı" demiş. Kendisi az sözlü olduğundan Ariston'a "geveze" derdi. [= Fr. 302.]
Fr. 341 Kaynak: Athenaios VII 281c. Stoacılardan bazıları da bu hazza sarıldı. Nitekim Stoa'dan gelen Khioslu Ariston'un öğrencisi Kyreneli Eratosthenes, Ariston başlıklı eserinde hocasının sonradan lükse kapıldığını ima ederek şöyle der: "Bir keresinde onu da haz ile aretē arasındaki ara duvarı delerken ve hazzın tarafında boy gösterirken yakaladım." [Arnim'e göre Eratosthenes'in Ariston'u anışı aslında son derece saygılıdır.]
Fr. 342 Kaynak: Athenaios VI 251c. Phliuslu Timon Silloi'nin üçüncü kitabında, Kitionlu Zenon'un öğrencisi Khioslu Ariston'un, kral Antigonos'un yakın dostu olduğu için filozof Persaios'a dalkavukluk ettiğini söyler.
Fr. 343 Kaynak: Diogenes Laertios IV 33. (Arkesilaos) diyalektiğe de sarılmış, Eretrialıların akıl yürütmelerine de el atmıştı. Bu yüzden Ariston onun hakkında şöyle derdi:
Önde Platon, arkada Pyrrhon, ortada Diodoros.
Fr. 344 Kaynak: Sekstos Empeirikos, Pyrrhonculuğun Ana Hatları I 234 (Arkesilaos hakkında). Bu yüzden Ariston onun için şöyle demiştir:
Önde Platon, arkada Pyrrhon, ortada Diodoros.
Çünkü Diodoros'un diyalektiğini kullanıyordu, ama düpedüz Platoncuydu. [Dize, İlyada VI 181'in parodisidir: "Önde aslan, arkada yılan, ortada keçi."]
Fr. 345 Kaynak: Diogenes Laertios IV 40–42. (Arkesilaos) delikanlı sevdalısıydı ve şehvete düşkündü. Bu yüzden Khioslu Ariston'un çevresindeki Stoacılar onu suçlar, ona gençleri baştan çıkaran, açık saçık konuşan, arsız biri derlerdi. Gerçekten de Kyrene'ye giden Demetrios'a ve Myrleialı Kleokhares'e pek tutkun olduğu anlatılır; Kleokhares yüzünden kapısına dayanan eğlence alayına,
ἀσθένειαν ἐμφαίνει τῆς ἑαυτοῦ γνώμης, εἰ τοῦ Ζήνωνος τοῦ Κιτιέως γνώριμος γενόμενος Ἀθήνησι τῶν μὲν ἐκεῖνον διαδεξαμένων οὐδενὸς μέμνηται, τοὺς δ’ ἐκείνῳ διενεχθέντας καὶ ὧν διαδοχὴ οὐδεμία σώζεται, τούτους ἀνθῆσαί φησι κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον. (Strab. I p. 15) — οὗτος ὀνειδισθεὶς ὑπό τινος ὅτι οὐχὶ παρ’ Ἀρίστωνι μετὰ πολλῶν σχολάζοι, „εἰ τοῖς πολλοῖς“, εἶπε, „προσεῖχον, οὐκ ἂν ἐφιλοσόφησα.“ (Diog. Laert. VII 182) — Ἀρίστωνος δὲ τοῦ μαθητοῦ πολλὰ διαλεγομένου οὐκ εὐφυῶς, ἔνια δὲ καὶ προπετῶς καὶ θρασέως, „ἀδύνατον“, εἰπεῖν τὸν Ζήνωνα, „εἰ μή σε ὁ πατὴρ μεθύων ἐγέννησεν.“ ὅθεν αὐτὸν καὶ λάλον ἀπεκάλει, βραχυλόγος ὤν. (Diog. Laert. VII 18) — καὶ τῶν Στωικῶν δέ τινες συνεφήψαντο ταύτης τῆς ἡδονῆς· Ἐρατοσθένης γοῦν ὁ Κυρηναῖος μαθητὴς γενόμενος Ἀρίστωνος τοῦ Χίου, ὃς ἦν εἷς τῶν ἀπὸ τῆς Στοᾶς, ἐν τῷ ἐπιγραφομένῳ Ἀρίστωνι παρεμφαίνει τὸν διδάσκαλον ὡς ὕστερον ὁρμήσαντα ἐπὶ τρυφήν, λέγων ὧδε· „ἤδη δέ ποτε καὶ τοῦτον πεφώρακα τὸν τῆς ἡδονῆς καὶ ἀρετῆς μεσότοιχον διορύττοντα καὶ ἀναφαινόμενον παρὰ τῇ ἡδονῇ.“ (Athen. VII 281c) — Τίμων ὁ Φλιάσιος ἐν τῷ τρίτῳ τῶν σίλλων Ἀρίστωνά φησι τὸν Χῖον, Ζήνωνος δὲ τοῦ Κιτιέως γνώριμον, κόλακα γενέσθαι Περσαίου τοῦ φιλοσόφου, ὅτι ἦν ἑταῖρος Ἀντιγόνου τοῦ βασιλέως. (Athen. VI 251c) — καὶ τῆς διαλεκτικῆς εἴχετο καὶ τῶν Ἐρετρικῶν ἥπτετο λόγων· ὅθεν καὶ ἐλέγετο ἐπ’ αὐτοῦ ὑπ’ Ἀρίστωνος· „πρόσθε Πλάτων, ὄπιθεν Πύρρων, μέσσος Διόδωρος.“ (Diog. Laert. IV 33) — ἔνθεν καὶ τὸν Ἀρίστωνα εἰπεῖν περὶ αὐτοῦ· „πρόσθε Πλάτων, ὄπιθεν Πύρρων, μέσσος Διόδωρος“, διὰ τὸ προσχρῆσθαι τῇ διαλεκτικῇ τῇ κατὰ τὸν Διόδωρον, εἶναι δὲ ἄντικρυς Πλατωνικόν. (Sext. Pyrrh. hyp. I 234) — φιλομειράκιός τε ἦν καὶ καταφερής· ὅθεν οἱ περὶ Ἀρίστωνα τὸν Χῖον Στωικοὶ ἐπεκάλουν αὐτῷ, φθορέα τῶν νέων καὶ κιναιδολόγον καὶ θρασὺν ἀποκαλοῦντες. καὶ γὰρ καὶ Δημητρίου τοῦ πλεύσαντος εἰς Κυρήνην ἐπὶ πλέον ἐρασθῆναι λέγεται καὶ Κλεοχάρους τοῦ Μυρλεανοῦ· ἐφ’ ᾧ καὶ πρὸς τοὺς (Diog. Laert. IV 40)
s128 kendisinin kapıyı açmak istediğini ama onun engel olduğunu söylemişti. Lakhes'in oğlu Demokhares ile Bugelos'un oğlu Pythokles de ona âşıktı; onları yakalayınca, hoşgörüsünden ötürü yol verdiğini söylemişti. İşte bu yüzden adı geçenler onu ısırır, kalabalık ve şöhret düşkünü diye alay ederlerdi. En çok da Peripatetik Hieronymos'un evinde ona saldırırlardı: Hieronymos, Antigonos'un oğlu Alkyoneus'un gününde dostlarını toplardı; Antigonos da bu gün için eğlensinler diye bolca para gönderirdi. Arkesilaos orada içki başında açıklama yapmayı her seferinde geri çevirirdi. Bir keresinde Aridelos ona bir mesele ortaya atıp onun üzerine konuşmasını isteyince "Ama felsefeye en çok özgü olan şey de tam budur: her şeyin vaktini bilmek" dedi.
Fr. 346 Kaynak: Diogenes Laertios VII 163. (Ariston) Arkesilaos'a da çatardı. Bir keresinde rahmi olan ucube bir boğa görünce "Eyvah," dedi, "Arkesilaos'un eline apaçıklığa karşı bir delil geçti." Akademiacı olup hiçbir şeyi kavramadığını söyleyen birine "Yanında oturanı da mı görmüyorsun?" dedi; o bunu da inkâr edince:
Kim kör etti seni, kim aldı elinden meşalenin ışığını?
dedi.
Fr. 347 Kaynak: Diogenes Laertios VII 162. (Ariston) en çok da bilgenin kanaatlere kapılmadığı yolundaki Stoacı öğretiye bağlıydı. Persaios buna karşı çıkarak ikiz kardeşlerden birine ona bir emanet bıraktırdı, sonra emaneti ötekine geri aldırdı; böylece onu çaresiz bırakıp çürüttü.
Fr. 348 [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine III 77) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Khioslu Ariston, iyi söylenmiş şeyleri kötü yorumlayan dinleyicilere filozofların zarar verdiğini söylerdi; çünkü Aristippos'un okulundan sefihler, Zenon'unkinden sert insanlar çıkabilir. Krş. Zenon'un benzer sözü, Fr. 242.]
Fr. 349 Kaynak: Diogenes Laertios II 79. (Aristippos) genel eğitim derslerini alıp felsefeden geri kalanları [Penelope'nin taliplerine] benzetirdi. ... Ariston da benzer bir şey söyler: Odysseus Hades'e indiğinde ölülerin neredeyse hepsini görmüş, onlarla karşılaşmış, ama kraliçenin kendisini görmemiş.
Fr. 350 Kaynak: Stobaios, Florilegium 4, 109. Ariston'un Benzetmeler'inden: Khioslu Ariston, genel eğitim dersleriyle uğraşıp felsefeyi ihmal edenlerin, Penelope'ye erişemeyince hizmetçilerle oyalanan taliplere benzediğini söylerdi. [Krş. Diogenes Laertios II 79; Plutarkhos, Çocukların Terbiyesi 10 (7d); Vatikan Gnomologionu 166.]
κωμάσαντας εἶπεν, αὐτὸς μὲν θέλειν ἀνοῖξαι, ἐκεῖνον δὲ διακωλύειν. τούτου δὲ ἤρων καὶ Δημοχάρης ὁ Λάχητος καὶ Πυθοκλῆς ὁ τοῦ Βουγέλου· οὓς καταλαβὼν ὑπ’ ἀνεξικακίας παραχωρεῖν ἔφη. διὰ ταῦτα δὴ οὖν ἔδακνόν τε αὐτὸν οἱ προειρημένοι καὶ ἐπέσκωπτον ὡς φιλόχλον καὶ φιλόδοξον. μάλιστα δὲ ἐπετίθεντο αὐτῷ παρὰ Ἱερωνύμῳ τῷ Περιπατητικῷ, ὁπότε συνάγοι τοὺς φίλους ἐς τὴν Ἀλκυονέως τοῦ Ἀντιγόνου υἱοῦ ἡμέραν, εἰς ἣν ἱκανὰ χρήματα ἀπέστελλεν ὁ Ἀντίγονος πρὸς ἀπόλαυσιν. ἔνθα καὶ παραιτούμενος ἑκάστοτε τὰς ἐπικυλικείους ἐξηγήσεις, πρὸς Ἀρίδηλον προτείνοντά τι θεώρημα καὶ ἀξιοῦντα εἰς αὐτὸ λέγειν εἶπεν· „ἀλλ’ αὐτὸ τοῦτο μάλιστα φιλοσοφίας ἴδιον, τὸ καιρὸν ἑκάστων ἐπίστασθαι.“ (Diog. Laert. IV 42) — ἀπετείνετο δὲ πρὸς Ἀρκεσίλαον, ὅτε θεασάμενος ταῦρον τερατώδη μήτραν ἔχοντα „οἴμοι“, ἔφη, „δέδοται Ἀρκεσιλάῳ ἐπιχείρημα κατὰ τῆς ἐναργείας.“ πρὸς δὲ τὸν φάμενον Ἀκαδημαϊκὸν οὐδὲν καταλαμβάνειν, „ἆρ’ οὐδὲ τὸν πλησίον σου καθήμενον ὁρᾷς;“ εἶπεν· ἀρνησαμένου δέ, „τίς σ’ ἐτύφλωσεν“, ἔφη, „τίς ἀφείλετο λαμπάδος αὐγάς;“ (Diog. Laert. VII 163) — μάλιστα δὲ προσεῖχε Στωικῷ δόγματι τῷ τὸν σοφὸν ἀδόξαστον εἶναι. πρὸς ὃ Περσαῖος ἐναντιούμενος διδύμων ἀδελφῶν τὸν ἕτερον ἐποίησεν αὐτῷ παρακαταθήκην δοῦναι, ἔπειτα τὸν ἕτερον ἀπολαβεῖν· καὶ οὕτως ἀπορούμενον διήλεγξεν. (Diog. Laert. VII 162) — τοὺς τῶν ἐγκυκλίων παιδευμάτων μετασχόντας, φιλοσοφίας δὲ ἀπολειφθέντας ὁμοίους ἔλεγεν εἶναι … τὸ δ’ ὅμοιον καὶ Ἀρίστων· τὸν γὰρ Ὀδυσσέα καταβάντα εἰς ᾅδου τοὺς μὲν νεκροὺς πάντας σχεδὸν ἑωρακέναι καὶ συντετυχηκέναι, τὴν δὲ βασίλισσαν αὐτὴν μὴ τεθεᾶσθαι. (Diog. Laert. II 79–80) — ἐκ τῶν Ἀρίστωνος Ὁμοιωμάτων. Ἀρίστων ὁ Χῖος τοὺς περὶ τὰ ἐγκύκλια μαθήματα πονουμένους, ἀμελοῦντας δὲ φιλοσοφίας, ἔλεγεν ὁμοίους εἶναι τοῖς μνηστῆρσι τῆς Πηνελόπης, οἳ ἀποτυγχάνοντες ἐκείνης περὶ τὰς θεραπαίνας ἐγίνοντο. (Stob. floril. 4, 109)
s129— Aynı yerde 4, 110: Aynı kişi çoğunluğu Laertes'e benzetirdi: Laertes tarladaki her şeyle ilgilenir, kendini ise ihmal ederdi; bunlar da mallarına pek çok özen gösterir, psykhēlerinin vahşi duygularla dolu olmasına ise göz yumarlar. [Odysseia XXIV 249.]
Öğretileri
Fr. 351 Kaynak: Diogenes Laertios VII 160. Khioslu Ariston gayenin, aretē ile kötülük arasındaki şeylere karşı kayıtsız kalarak yaşamak olduğunu söyledi; bunlar arasında hiçbir farklılık gözetmemek, hepsine karşı aynı durmak. Çünkü bilge iyi bir oyuncuya benzer: ister Thersites'in ister Agamemnon'un rolünü üstlensin, ikisini de yakışır biçimde oynar. Fizik ve mantık alanlarını ortadan kaldırıyordu: Birinin bizim üstümüzde olduğunu, ötekinin bizi hiç ilgilendirmediğini, yalnız ahlakın bizi ilgilendirdiğini söylüyordu. Diyalektik akıl yürütmeleri örümcek ağlarına benzetirdi: bir ustalık gösteriyor gibi görünseler de işe yaramazlar. Aretēleri ne Zenon gibi çok sayıda kabul ediyordu, ne de Megaracılar gibi birçok adla anılan tek bir aretē; [aretēlerin farkını] bir şeye göre belli bir durumda bulunmaya bağlıyordu.
Fr. 352 Kaynak: Stobaios, Eklogai II 1, 24. Ariston'dan: Ariston, filozofların araştırdığı konulardan bazılarının bizi ilgilendirdiğini, bazılarının bizi hiç ilgilendirmediğini, bazılarının da bizim üstümüzde olduğunu söyledi. Bizi ilgilendirenler ahlakla ilgili konulardır; ilgilendirmeyenler diyalektikle ilgili olanlardır, çünkü hayatın düzeltilmesine hiçbir katkıları yoktur; bizim üstümüzde olanlar da fizikle ilgili konulardır, çünkü bilinmeleri imkânsızdır, hiçbir işe de yaramazlar.
Fr. 353 Kaynak: Eusebios, Hazırlık XV 62, 1 (854c). Sokrates bunları söyledi. Ondan sonra Kyreneli Aristippos ve çevresi, daha sonra da Khioslu Ariston ve çevresi, yalnızca ahlak üzerine felsefe yapmak gerektiğini ileri sürmeye giriştiler: Çünkü bunlar insanın elinden gelir ve faydalıdır; tabiat üzerine sözler ise tam tersine, ne kavranabilir ne de kavransalar bir faydaları olur. Perseus'tan da yükseğe çıkıp
denizin akıntısının da Ülker'in de üstüne
yükselerek bütün kozmosu ve varlıkların tabiatını, her ne ise, kendi gözlerimizle görsek bile bunun bize bir kazancı olmayacaktır. Çünkü bundan ötürü ne daha akıllı, ne daha adil, ne daha cesur, ne de daha itidalli olacağız; hatta ne güçlü, ne güzel, ne de zengin olacağız ki bunlar olmadan mesut olmak mümkün değildir.
ὁ αὐτὸς τοὺς πολλοὺς εἴκαζε τῷ Λαέρτῃ, ὅστις τῶν κατὰ τὸν ἀγρὸν ἐπιμελούμενος πάντων, ὀλιγώρως εἶχεν ἑαυτοῦ· καὶ γὰρ τούτους τῶν κτημάτων πλείστην ἐπιμέλειαν ποιουμένους περιορᾶν τὴν ψυχὴν ἑαυτῶν πλήρη παθῶν ἀγρίων οὖσαν. (Stob. floril. 4, 110) — Ἀρίστων ὁ Χῖος … τέλος ἔφησεν εἶναι τὸ ἀδιαφόρως ἔχοντα ζῆν πρὸς τὰ μεταξὺ ἀρετῆς καὶ κακίας, μηδὲ ἡντινοῦν ἐν αὐτοῖς παραλλαγὴν ἀπολείποντα, ἀλλ’ ἐπίσης ἐπὶ πάντων ἔχοντα· εἶναι γὰρ ὅμοιον τὸν σοφὸν τῷ ἀγαθῷ ὑποκριτῇ, ὃς ἄν τε Θερσίτου ἄν τε Ἀγαμέμνονος πρόσωπον ἀναλάβῃ, ἑκάτερον ὑποκρίνεται προσηκόντως. τόν τε φυσικὸν τόπον καὶ τὸν λογικὸν ἀνῄρει, λέγων τὸν μὲν εἶναι ὑπὲρ ἡμᾶς, τὸν δ’ οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς, μόνον δὲ τὸν ἠθικὸν εἶναι πρὸς ἡμᾶς. ἐοικέναι δὲ τοὺς διαλεκτικοὺς λόγους τοῖς ἀραχνίοις, ἃ καίτοι δοκοῦντα τεχνικόν τι ἐμφαίνειν, ἄχρηστά ἐστιν. ἀρετάς τε οὔτε πολλὰς εἰσῆγεν, ὡς ὁ Ζήνων, οὔτε μίαν πολλοῖς ὀνόμασι καλουμένην, ὡς οἱ Μεγαρικοί, ἀλλὰ κατὰ τὸ πρός τί πως ἔχειν. (Diog. Laert. VII 160–161) — Ἀρίστωνος. Ἀρίστων ἔφη τῶν ζητουμένων παρὰ τοῖς φιλοσόφοις τὰ μὲν εἶναι πρὸς ἡμᾶς, τὰ δὲ μηδὲν πρὸς ἡμᾶς, τὰ δ’ ὑπὲρ ἡμᾶς. πρὸς ἡμᾶς μὲν τὰ ἠθικά, μὴ πρὸς ἡμᾶς δὲ τὰ διαλεκτικά (μὴ γὰρ συμβάλλεσθαι πρὸς ἐπανόρθωσιν βίου), ὑπὲρ ἡμᾶς δὲ τὰ φυσικά· ἀδύνατα γὰρ ἐγνῶσθαι καὶ οὐδὲ παρέχειν χρείαν. (Stob. ecl. II 1, 24) — ταῦτα μὲν οὖν ὁ Σωκράτης· μετὰ δὲ αὐτὸν οἱ περὶ Ἀρίστιππον τὸν Κυρηναῖον, ἔπειθ’ ὕστερον οἱ περὶ Ἀρίστωνα τὸν Χῖον ἐπεχείρησαν λέγειν ὡς δέοι μόνα τὰ ἠθικὰ φιλοσοφεῖν· εἶναι γὰρ δὴ ταῦτα μὲν δυνατὰ καὶ ὠφέλιμα, τοὺς μέντοι περὶ τῆς φύσεως λόγους πᾶν τοὐναντίον μήτε καταληπτοὺς εἶναι μήτ’, εἰ καὶ ὀφθεῖεν, ὄφελος ἔχειν τι. μηδὲν γὰρ ἡμῖν ἔσεσθαι πλέον, οὐδ’ εἰ μετεωρότεροι τοῦ Περσέως ἀρθέντες „ὑπέρ τε πόντου χεῦμ’ ὑπέρ τε πλειάδα“ αὐτοῖς τοῖς ὄμμασι κατίδοιμεν τὸν πάντα κόσμον καὶ τὴν τῶν ὄντων φύσιν ἥτις δήποτέ ἐστιν. οὐ γὰρ δὴ διά γε τοῦτο φρονιμωτέρους ἢ δικαιοτέρους ἢ ἀνδρειοτέρους ἢ σωφρονεστέρους ἡμᾶς ἔσεσθαι, καὶ μὴν οὐδὲ ἰσχυροὺς ἢ καλοὺς ἢ πλουσίους, ὧν χωρὶς οὐχ οἷόν τε εὐ- (Euseb. praep. ev. XV 62, 1)
s130 Bu yüzden Sokrates haklı olarak varlıklardan bazılarının bizim üstümüzde olduğunu, bazılarının ise bizi hiç ilgilendirmediğini söylemiştir: Tabiatla ilgili şeyler bizim üstümüzdedir, ölümden sonraki şeyler bizi hiç ilgilendirmez, bizi ilgilendiren yalnız insani şeylerdir. Bu yüzden Anaksagoras'ın ve Arkhelaos'un tabiat araştırmasına veda ettiğini ve
evinde ne kötü ne iyi şey olup bittiğini
araştırdığını söylemiştir. Üstelik tabiat üzerine sözler yalnız zor ve imkânsız da değildir; dinsizce ve kanunlara aykırıdırlar. Çünkü kimileri tanrıların hiç var olmadığını, kimileri ise tanrının sonsuz olan, ya da varlık, ya da bir olduğunu, kısacası geleneğin tanıdığı tanrılardan başka her şey olduğunu ileri sürer. Aralarındaki anlaşmazlık da pek büyüktür: Kimi bütünün sonsuz, kimi sınırlı olduğunu ilan eder; kimi her şeyin hareket ettiğini, kimi hiçbir şeyin hareket etmediğini düşünür.
Fr. 354 Kaynak: Diogenes Laertios VI 103. Onlar (Kinikler) mantık ve fizik alanlarını, Khioslu Ariston gibi, bir kenara atıp yalnız ahlaka yönelmeyi benimserler.
Fr. 355 [Cicero'nun (Akademika II 123) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Sokrates de, Khioslu Ariston da bu [fizikle ilgili] şeylerin hiçbirinin bilinemeyeceğini düşünür.]
Fr. 356 Kaynak: Sekstos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VII 12. Khioslu Ariston da, dendiğine göre, fizik ve mantık incelemesini hem faydasız hem felsefe yapanlar için zararlı diye reddetmekle kalmamış, ahlakın da bazı alanlarını, örneğin öğüt verme ve telkin alanlarını budamıştır. Çünkü ona göre bunlar sütninelere ve lalalara düşer; mutlu yaşamak için insanı aretēye yaklaştıran, kötülükten uzaklaştıran ve ikisi arasındaki şeyleri — çoğunluğun kapılıp yüzünden bedbaht olduğu şeyleri — hor gören logos yeter.
Fr. 357 [Seneca'nın (Mektuplar 89, 13) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Khioslu Ariston fizik ve mantığın yalnız gereksiz değil, zararlı da olduğunu söyledi; tek bıraktığı ahlakı da budadı. Öğütleri içeren kısmı, filozofa değil lalaya yakışır diye kaldırdı; sanki bilge insan soyunun lalasından başka bir şeymiş gibi.]
Fr. 358 [Lactantius'un (İlahî Kurumlar VII 7) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: insanların aretē için doğduğunu Ariston ileri sürdü.]
Fr. 359 [Seneca'nın (Mektuplar 94, 1–17) uzun Latince tanıklığı çevrilmemiştir. Seneca, felsefenin her kişiye kendine özgü öğütler veren kısmını — kocaya karısına, babaya çocuklarına, efendiye kölelerine nasıl davranacağını söyleyen kısmı — Stoacı Ariston'un hafif bulduğunu aktarır. Ariston'a göre böyle öğütler gönle işlemez; asıl faydayı felsefenin öğretileri ve en yüksek iyinin tarifi sağlar; bunu iyi anlayıp öğrenen, her durumda ne yapacağını kendi kendine buyurur.
[Seneca'nın Latince metni (epist. 94, 1–5); Yunanca yoktur.]
s131 Gözün önünde görmeyi engelleyen bir şey varken "şöyle yürü, oraya elini uzat" demek boşunadır; zihni yanlış kanaatler bürümüşken de "babanla böyle, karınla şöyle yaşa" demek bir işe yaramaz. Sağlıklının ne yapacağını öğretmek hastayı iyileştirmez; açlığı gidermek yerine aça tok gibi davranmayı öğütlemeye benzer. Önce yanlış kanaatleri sökmek gerekir: paranın ne iyi ne kötü olduğu, acı ve ölümün sanıldığı kadar korkunç olmadığı, saadetin hazza değil tabiata uygun hayatta bulunduğu, aretēnin tek iyi, çirkinliğin tek kötü olduğu, zenginlik, sağlık, şan, iktidar gibi geri kalan her şeyin ortada kaldığı öğretilince insan tek tek öğütlere ihtiyaç duymaz. Bu tür öğütleri lala çocuğa, nine torununa verir; öfkelenmemek gerektiğini en öfkeli öğretmen anlatır.
[Seneca'nın Latince metni (epist. 94, 5–9); Yunanca yoktur.]
s132 Ayrıca öğüt ya apaçık bir şeyi söyler — o zaman gereksizdir — ya da şüpheli bir şeyi — o zaman ispat ister ve ispatın dayandığı öğreti tek başına yeter. "Dostuna, vatandaşına böyle davran; çünkü adil olan budur" denir; ama adaleti kendi uğruna seçmek gerektiğini öğreten bütün bir öğreti vardır; bilene öğüt gereksiz, bilmeyene yetersizdir. İnsan iki sebepten hata eder: ya psykhē yanlış kanaatlerle edinilmiş bir kötülük taşır ya da yanlışa yatkındır; ikisini de felsefenin öğretileri iyileştirir. Üstelik herkese — tefeciye, çiftçiye, tüccara, kralların dostluğunu arayana, evliliğin her türüne — ayrı öğüt vermek sonu gelmez bir iştir; oysa felsefenin kanunları kısadır ve her şeyi bağlar; bilgelik ise şeylerin sınırlarını bilir. Kamusal çılgınlık ile hekimlerin tedavi ettiği delilik arasında fark yoktur: biri hastalıktan, öteki yanlış kanaatlerden gelir. Bir deliye nasıl konuşacağını, nasıl yürüyeceğini öğütleyen,
[Seneca'nın Latince metni (epist. 94, 10–17); Yunanca yoktur.]
s133 öğüt verdiği kişiden daha deli olur; kara safra tedavi edilmeli, çılgınlığın sebebi giderilmelidir. "Bunlar Ariston tarafından söylenmiştir."]
Fr. 360 Kaynak: Iskenderiyeli Klemens, Stromateis II 21 (497 Potter). Ariston'u ne diye sayıp dökeyim sana? O, gayenin kayıtsızlık olduğunu söyledi; kayıtsız olanı da düpedüz kayıtsız bırakır. [Krş. Zenon, Fr. 191.]
Fr. 361 Kaynak: Sekstos Empeirikos, Matematikçilere Karşı XI 64–67. Khioslu Ariston, sağlığın ve ona benzer her şeyin "tercih edilen" (proēgmenon) bir kayıtsız şey olmadığını söyledi. Çünkü onu tercih edilen bir kayıtsız şey saymak iyi saymakla birdir; ikisinin farkı hemen hemen yalnız addadır. Genel olarak aretē ile kötülük arasındaki kayıtsız şeyler arasında hiçbir fark yoktur; bazıları tabiatça tercih edilen, bazıları tabiatça geri çevrilen (apoproēgmenon) değildir. Tersine, vaktin farklı şartlarına göre, ne tercih edilen denenler her hâlde tercih edilen olur ne de geri çevrilen denenler zorunlu olarak geri çevrilen olur. Örneğin sağlıklıların tirana hizmet edip bu yüzden öldürülmesi, hastaların ise hizmetten muaf tutulup ölümden de kurtulması gerekse, bilge o anda sağlıklı olmaktansa hasta olmayı seçer. Böylece ne sağlık her hâlde tercih edilen ne de hastalık her hâlde geri çevrilendir. Ad yazarken farklı durumlara uyarak kâh bir harfi kâh ötekini öne koyarız: Dion'un adını yazarken D'yi, Ion'unkini yazarken I'yı, Orion'unkini yazarken O'yu; ama bunu harflerden bazıları tabiatça ötekilerden üstün tutulduğu için değil, durumlar bizi buna zorladığı için yaparız. Aretē ile kötülük arasındaki şeylerde de, bazılarının ötekilere tercih edilmesi tabiattan gelmez, daha çok şartlara bağlıdır.
Fr. 362 [Cicero'nun Latince tanıklıkları (Akademika II 130; Tusculum Sohbetleri V 27) çevrilmemiştir: Zenon'un dinleyicisi olan Ariston, Zenon'un sözde onayladığını işte onaylamıştır: aretēden başka iyi, aretēye zıt olandan başka kötü yoktur; Zenon'un ortadaki şeylere yüklediği ağırlıkları ise hiç kabul etmemiştir. Ona göre en yüksek iyi, bu şeyler karşısında hiçbir yana kımıldamamaktır; buna kendisi adiaphoria (kayıtsızlık) der.]
τί δή σοι Ἀρίστωνα καταλέγοιμι; τέλος οὗτος εἶναι τὴν ἀδιαφορίαν ἔφη· τὸ δὲ ἀδιάφορον ἁπλῶς ἀδιάφορον ἀπολείπει. (Clem. Al. strom. II 21) — μὴ εἶναι δὲ προηγμένον ἀδιάφορον τὴν ὑγείαν καὶ πᾶν τὸ κατ’ αὐτὴν παραπλήσιον ἔφησεν Ἀρίστων ὁ Χῖος. ἴσον γάρ ἐστι τὸ προηγμένον αὐτὴν λέγειν ἀδιάφορον τῷ ἀγαθὸν ἀξιοῦν, καὶ σχεδὸν ὀνόματι μόνον διαφέρον. καθόλου γὰρ τὰ μεταξὺ ἀρετῆς καὶ κακίας ἀδιάφορα μὴ ἔχειν μηδεμίαν παραλλαγήν, μηδὲ τινὰ μὲν εἶναι φύσει προηγμένα, τινὰ δὲ ἀποπροηγμένα, ἀλλὰ παρὰ τὰς διαφόρους τῶν καιρῶν περιστάσεις μήτε τὰ λεγόμενα προῆχθαι πάντως γίνεσθαι προηγμένα, μήτε τὰ λεγόμενα ἀποπροῆχθαι κατ’ ἀνάγκην ὑπάρχειν ἀποπροηγμένα. ἐὰν γοῦν δέῃ τοὺς μὲν ὑγιαίνοντας ὑπηρετεῖν τῷ τυράννῳ καὶ διὰ τοῦτο ἀναιρεῖσθαι, τοὺς δὲ νοσοῦντας ἀπολυομένους τῆς ὑπηρεσίας συναπολύεσθαι καὶ τῆς ἀναιρέσεως, ἕλοιτ’ ἂν μᾶλλον ὁ σοφὸς τὸ νοσεῖν κατὰ τοῦτον τὸν καιρὸν ἢ τὸ ὑγιαίνειν, καὶ ταύτῃ οὔτε ἡ ὑγεία προηγμένον ἐστὶ πάντως οὔτε ἡ νόσος ἀποπροηγμένον. ὥσπερ οὖν ἐν ταῖς ὀνοματογραφίαις ἄλλοτ’ ἄλλα προτάττομεν στοιχεῖα, πρὸς τὰς διαφόρους περιστάσεις ἀρτιζόμενοι, καὶ τὸ μὲν δέλτα ὅτε τὸ τοῦ Δίωνος ὄνομα γράφομεν, τὸ δὲ ἰῶτα ὅτε τὸ τοῦ Ἴωνος, τὸ δὲ ὦ ὅτε τὸ τοῦ Ὠρίωνος, οὐ τῇ φύσει ἑτέρων παρὰ τὰ ἕτερα γράμματα προκρινομένων, τῶν δὲ καιρῶν τοῦτο ποιεῖν ἀναγκαζόντων, οὕτω κἀν τοῖς μεταξὺ ἀρετῆς καὶ κακίας πράγμασιν οὐ φυσική τις γίνεται ἑτέρων παρ’ ἕτερα πρόκρισις, κατὰ περίστασιν δὲ μᾶλλον. (Sext. adv. math. XI 64–67)
s134Fr. 363–369 [Cicero'nun Latince tanıklıkları (Ölçütler Üzerine II 35, 43; III 11–12, 50; IV 41, 43, 47–49, 68–69, 78–79; V 23, 73; Tusculum Sohbetleri V 85; Ödevler Üzerine I 6; Kanunlar Üzerine I 38, 55) çevrilmemiştir. Cicero'ya göre Pyrrhon'un, Ariston'un ve Erillus'un görüşleri çoktan reddedilip bir kenara atılmıştır: Ariston aretē ve kusurlar dışında hiçbir şeyin kaçınılacak ya da istenecek bir şey olmadığını, en iyi sağlıkla en ağır hastalık arasında hiçbir fark bulunmadığını söyleyince şeyler arasında seçme imkânını, dolayısıyla uygun eylemin bulunmasına giden yolu ve aretēnin kendi dayanağını ortadan kaldırmıştır; şeyler arasında hiç fark olmasaydı bütün hayat birbirine karışır, bilgeliğe yapacak bir iş kalmazdı. Ariston'a acısızlık, zenginlik, sağlık iyi midir diye sorsan "hayır" der, zıtları kötü müdür diye sorsan yine "hayır" der: "Aklına ne gelirse onu yaparak görkemle ve parlakça yaşarsın; asla üzülmez, asla arzu duymaz, asla korkmazsın." Bilgenin bir şeye yönelmesini de aklına gelen, karşısına çıkan herhangi bir şeye bağlamıştır; bu yüzden Pyrrhon'dan daha iyi, ötekilerden daha kötüdür; çünkü tabiattan daha derinden uzaklaşmıştır.]
[Cicero'nun Latince metni (de fin. II 35 vd.; Tusc. V 85; de off. I 6; de leg. I 38); Yunanca yoktur.]
s135Fr. 370 Kaynak: Iskenderiyeli Klemens, Stromateis II 20 (486 Potter). Bu yüzden, Ariston'un dediği gibi, dört telli çalgının bütününe — hazza, acıya, korkuya ve arzuya — karşı çok alıştırma ve çok mücadele gerekir.
Fr. 371 Kaynak: Plutarkhos, Sürgün Üzerine 5 (600e). Şimdi başına gelen, vatan sayılan yerden göç etmek de böyledir. Çünkü tabiatça vatan diye bir şey yoktur; nasıl ki Ariston'un dediği gibi tabiatça ev, tarla, demirci dükkânı ya da hekim muayenehanesi yoktur. Bunların her biri her zaman, içinde oturana ve onu kullanana göre öyle olur; daha doğrusu öyle adlandırılır ve çağrılır.
Fr. 372 [Seneca'nın (Mektuplar 115, 8) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Her oyuncağa değer biçip ana babadan, kardeşten bile ucuz gerdanlıkları üstün tutan çocuklar gibiyiz. Ariston'un dediği gibi, bizimle onlar arasında ne fark var? Yalnız şu: biz resimler ve heykeller için çıldırıyoruz, daha pahalıya aptallık ediyoruz.]
Fr. 373 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 7 (1034d). Khrysippos, öteki aretēlerin tek bir aretēnin halleri olduğunu söylediği için Ariston'u suçlarken...
Fr. 374 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Öğretileri VII 2 (591 Müller). Ariston, psykhēnin akıl yürüttüğümüz tek bir yetisi olduğunu düşündüğü için psykhēnin aretēsini de tek saydı: iyinin ve kötünün epistēmēsi. İyiyi seçmek ve kötüden kaçınmak gerektiğinde bu epistēmēye itidal der; iyiyi yapmak,
ὅθεν, ὡς ἔλεγεν Ἀρίστων, πρὸς ὅλον τὸ τετράχορδον, ἡδονὴν λύπην φόβον ἐπιθυμίαν, πολλῆς δεῖ τῆς ἀσκήσεως καὶ μάχης. (Clem. Al. strom. II 20) — οἷόν ἐστιν ἡ νῦν σοι παροῦσα μετάστασις ἐκ τῆς νομιζομένης πατρίδος. φύσει γὰρ οὐκ ἔστι πατρίς, ὥσπερ οὐδ’ οἶκος οὐδ’ ἀγρὸς οὐδὲ χαλκεῖον, ὡς Ἀρίστων ἔλεγεν, οὐδ’ ἰατρεῖον· ἀλλὰ γίγνεται, μᾶλλον δ’ ὀνομάζεται καὶ καλεῖται τούτων ἕκαστον ἀεὶ πρὸς τὸν οἰκοῦντα καὶ χρώμενον. (Plut. de exil. 5 p. 600e) — Χρύσιππος Ἀρίστωνι μὲν ἐγκαλῶν ὅτι μιᾶς ἀρετῆς σχέσεις ἔλεγε τὰς ἄλλας εἶναι. (Plut. de Stoic. rep. 7 p. 1034d) — νομίσας γοῦν ὁ Ἀρίστων μίαν εἶναι τῆς ψυχῆς δύναμιν, ᾗ λογιζόμεθα, καὶ τὴν ἀρετὴν τῆς ψυχῆς ἔθετο μίαν, ἐπιστήμην ἀγαθῶν καὶ κακῶν. ὅταν μὲν οὖν αἱρεῖσθαί τε δέῃ τἀγαθὰ καὶ φεύγειν τὰ κακά, τὴν ἐπιστήμην τήνδε καλεῖ σωφροσύνην· ὅταν δὲ πράττειν μὲν τἀγαθά, μὴ πράτ- (Galen. de Hipp. et Plat. decr. VII 2)
s136 kötüyü yapmamak gerektiğinde phronēsis; bazı şeylere göğüs gerip bazılarından kaçındığında cesaret; herkese hak ettiğini verdiğinde adalet. Kısacası psykhē, eyleme geçmeksizin iyiyi ve kötüyü bildiğinde bilgelik ve epistēmēdir; hayattaki eylemlere vardığında ise yukarıda sayılan birçok adı alır: phronēsis, itidal, adalet ve cesaret diye anılır. Ariston'un psykhēnin aretēleri hakkındaki kanaati işte böyledir.
Fr. 375 Kaynak: Plutarkhos, Ahlaki Aretē Üzerine 2 (440e–f). Khioslu Ariston da aretēyi ousiası bakımından tek saydı ve ona "sağlık" adını verdi; bir şeye göre belli bir durumda bulunmak bakımından ise onu farklı ve çok sayıda kabul etti. Bu, birinin görme duyumuza beyazları algıladığında "beyaz-görüş", siyahları algıladığında "kara-görüş" ya da buna benzer bir ad vermek istemesine benzer. Nitekim aretē yapılması gerekeni ve gerekmeyeni gözettiğinde phronēsis, arzuya düzen verip hazlarda ölçülü olanı ve vaktinde olanı belirlediğinde itidal, başkalarıyla ortaklıklar ve sözleşmeler içinde davrandığında adalet adını almıştır. Tıpkı bıçağın tek olup kâh şunu kâh bunu kesmesi, ateşin de tek bir tabiatla çeşitli maddeler üzerinde iş görmesi gibi.
Fr. 376 Kaynak: Iskenderiyeli Klemens, Stromateis I 20 (376 Potter). Dikkatle bakarsak aretē kuvvesi bakımından tektir; ama şu şeylerde bulunduğunda phronēsis, şunlarda itidal, bunlarda da cesaret ya da adalet diye anılır. ... Aynı biçimde aynı drahmiye, gemi sahibine verildiğinde navlun, gümrükçüye verildiğinde vergi, ev sahibine kira, öğretmene ücret, satıcıya kaparo deriz. Her bir aretē, aynı adı paylaşsa da, yalnız kendine ait sonucun sebebidir; mesut yaşamak ise bunların birlikte kullanılmasından doğar. Çünkü doğru hayata saadet ve psykhēsini aretēlerle donatmış kişiye mesut dediğimizde, adlar bakımından mesut değiliz ya.
Fr. 377 Kaynak: Porphyrios, Psykhēnin Yetileri Üzerine (Stobaios, Eklogai I 49, 25a). Amacımız psykhēnin yetilerini ana hatlarıyla çizmek. Önce eskilerde bulunan ve sonra hocalar arasında benimsenen bilgileri gözden geçirelim. Ariston psykhēye algılayıcı bir yeti yükler ve bunu ikiye ayırır. Bir kısmının çoğunlukla duyu organlarından biriyle birlikte hareket ettiğini söyler ve ona "hisseden kısım" der; bu kısım tek tek hislerin ilkesi ve kaynağıdır. Öteki kısım ise her zaman kendi başına, organlar olmadan hareket eder. Akılsız canlılarda bu kısma bir ad verilmemiştir (çünkü onlarda ya hiç yoktur ya da pek zayıf ve silik
τειν δὲ τὰ κακά, φρόνησιν· ἀνδρείαν δὲ ὅταν τὰ μὲν θαρρῇ, τὰ δὲ φεύγῃ· ὅταν δὲ τὸ κατ’ ἀξίαν ἑκάστῳ νέμῃ, δικαιοσύνην. ἑνὶ δὲ λόγῳ γινώσκουσα μὲν ἡ ψυχὴ χωρὶς τοῦ πράττειν τἀγαθά τε καὶ κακὰ σοφία τέ ἐστι καὶ ἐπιστήμη, πρὸς δὲ τὰς πράξεις ἀφικνουμένη τὰς κατὰ τὸν βίον ὀνόματα πλείω λαμβάνει τὰ προειρημένα, φρόνησίς τε καὶ σωφροσύνη καὶ δικαιοσύνη καὶ ἀνδρεία καλουμένη. τοιαύτη μέν τις ἡ Ἀρίστωνος δόξα περὶ τῶν τῆς ψυχῆς ἀρετῶν. (Galen. de Hipp. et Plat. decr. VII 2) — Ἀρίστων δ’ ὁ Χῖος τῇ μὲν οὐσίᾳ μίαν καὶ αὐτὸς ἀρετὴν ἐποίει καὶ ὑγίειαν ὠνόμαζε· τῷ δὲ πρός τί πως διαφόρους καὶ πλείονας, ὡς εἴ τις ἐθέλοι τὴν ὅρασιν ἡμῶν λευκῶν μὲν ἀντιλαμβανομένην λευκοθέαν καλεῖν, μελάνων δὲ μελανθέαν ἤ τι τοιοῦτον ἕτερον. καὶ γὰρ ἡ ἀρετὴ ποιητέα μὲν ἐπισκοποῦσα καὶ μὴ ποιητέα κέκληται φρόνησις, ἐπιθυμίαν δὲ κοσμοῦσα καὶ τὸ μέτριον καὶ τὸ εὔκαιρον ἐν ἡδοναῖς ὁρίζουσα σωφροσύνη, κοινωνήμασι δὲ καὶ συμβολαίοις ὁμιλοῦσα τοῖς πρὸς ἑτέρους δικαιοσύνη· καθάπερ τὸ μαχαίριον ἕν μέν ἐστιν, ἄλλοτε δ’ ἄλλο διαιρεῖ, καὶ τὸ πῦρ ἐνεργεῖ περὶ ὕλας διαφόρους μιᾷ φύσει χρώμενον. (Plut. de virt. mor. 2 p. 440e) — εἰ γοῦν σκοποῖμεν, μία κατὰ δύναμίν ἐστιν ἡ ἀρετή· ταύτην δὲ συμβέβηκεν τούτοις μὲν τοῖς πράγμασιν ἐγγενομένην λέγεσθαι φρόνησιν, ἐν τούτοις δὲ σωφροσύνην, ἐν τούτοις δὲ ἀνδρείαν ἢ δικαιοσύνην. … τοῦτον φαμὲν τὸν τρόπον μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς δραχμῆς τῷ μὲν ναυκλήρῳ δοθείσης λέγεσθαι ναῦλον, τῷ δὲ τελώνῃ τέλος, καὶ ἐνοίκιον μὲν τῷ σταθμούχῳ, μισθὸν δὲ τῷ διδασκάλῳ, καὶ τῷ πιπράσκοντι ἀρραβῶνα. ἑκάστη δὲ … ἀρετὴ … συνωνύμως καλουμένη μόνου τοῦ καθ’ ἑαυτὴν ἀποτελέσματός ἐστιν αἰτία· κατὰ σύγχρησιν δὲ τούτων γίγνεται τὸ εὐδαιμόνως ζῆν· μὴ γὰρ δὴ εὐδαιμονῶμεν πρὸς τὰ ὀνόματα, ὅταν τὸν ὀρθὸν βίον εὐδαιμονίαν λέγωμεν καὶ εὐδαίμονα τὸν κεκοσμημένον τὴν ψυχὴν ἐναρέτως. (Clem. Al. strom. I 20) — τὰς τῆς ψυχῆς δυνάμεις ὑπογράψαι πρόκειται· καὶ πρότερόν γε ἐπεξελθὼν τῇ ἱστορίᾳ τῇ τε παρὰ τοῖς παλαιοῖς καὶ τῇ ὕστερον ἐπικριθείσῃ παρὰ τοῖς διδασκάλοις, Ἀρίστων ἀντιληπτικὴν δύναμιν τῆς ψυχῆς θέμενος ταύτην διαιρεῖ εἰς δύο, τὸ μέν τι μέρος φάσκων μετά τινος τῶν αἰσθητηρίων ὡς τὰ πολλὰ κινεῖσθαι, ὃ αἰσθητικὸν καλεῖ, ἀρχὴν καὶ πηγὴν ὑπάρχον τῶν κατὰ μέρος αἰσθήσεων, τὸ δὲ ἀεὶ καθ’ ἑαυτὸ καὶ χωρὶς ὀργάνων, ὃ ἐπὶ μὲν τῶν ἀλόγων οὐκ ὠνομάσθαι (ἢ γὰρ ὅλως οὐκ εἶναι ἐν αὐτοῖς ἢ τελέως ἀσθενὲς καὶ (Porph. ap. Stob. ecl. I 49, 25a)
s137 bir şeydir); akıllı canlılarda ise — en çok, hatta yalnız onlarda görünür — nous diye anılır.
Fr. 378 [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine I 37) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon'un öğrencisi Ariston'un görüşü de daha az yanlış değildir: tanrının biçiminin anlaşılabileceğini düşünmez, tanrılarda his bulunduğunu söylemez, tanrının canlı olup olmadığından da büsbütün şüphe eder.]
Fr. 379 Kaynak: Iamblikhos, Psykhē Üzerine (Stobaios, Eklogai I 49, 67). Psykhēlerin tanrılarla ortaklığı hakkında bir tartışma çıkmıştır. Kimileri tanrıların bedende tutulan psykhēlerle karışmasının imkânsız olduğunu söyler; kimileri, arınmış psykhēler bedenlerde ne kadar bulunursa bulunsun, tanrılarla tek ve ortak bir yurttaşlıkları olduğunu savunur; kimileri ise onları ortak bir birliktelik için yalnız daimōnların ve kahramanların yanına koyar. Bunlardan bazıları daha iyidir: Platon'a göre psykhēnin arınması, yükselişi ve yetkinleşmesiyle ayırt edilirler; bazıları da daha kötüdür ve bunların zıtlarıyla ayrılırlar. Stoacılara göre bunlar ortaklıkla ve tabiatın güzeline bağlı olmakla, Peripatetiklere göre tabiata uygun orantıyla ve insan tabiatını aşan nous hayatıyla üstün tutulur; Herillos'a göre epistēmē ile, Ariston'a göre kayıtsızlıkla, Demokritos'a göre güzel bir duruşla, ötekilere göre güzelin bir kısmıyla ya da Hieronymos'a göre dertten uzak olmakla, ya da başka yaşayış biçimleriyle seçilmeye değer olana sahip olurlar. Bunlardan da, doğuşa göre bölünen sayısız cüzî hayat doğar...
Fr. 380 Kaynak: Plutarkhos, Demosthenes'in Hayatı 30 (Demosthenes'in ölümü hakkında). Ariston, söylendiği gibi, zehri onun kaleminden aldığını söyler.
Fr. 381 Kaynak: Plutarkhos, Demosthenes'in Hayatı 10. Khioslu Ariston, Theophrastos'un hatipler hakkındaki bir kanaatini de anlatmıştır. Ona Demosthenes'in nasıl bir hatip göründüğü sorulunca "Şehre layık" demiş; Demades'in nasıl olduğu sorulunca "Şehrin üstünde". Aynı filozof, o sırada Atina'da siyasetle uğraşanlardan Sphettoslu Polyeuktos'un, en büyük hatibin Demosthenes, konuşmada en etkili olanın ise Phokion olduğunu ilan ettiğini anlatır; çünkü Phokion en kısa sözle en çok anlamı ortaya koyarmış.
Fr. 382 Kaynak: Plutarkhos, Filozof Özellikle Yöneticilerle Konuşmalıdır 1 (776c). Khioslu Ariston, isteyen herkesle konuştuğu için
ἀμυδρὸν ἄγαν), ἐν δὲ τοῖς λογικοῖς, ἐν οἷς δὴ μάλιστα ⟦ἢ⟧ μόνοις φαίνεται, νοῦν προσαγορεύεσθαι. (Porph. ap. Stob. ecl. I 49, 25a) — περὶ τῆς κοινωνίας τῆς πρὸς τοὺς θεοὺς τῶν ψυχῶν γέγονέ τις διαμφισβήτησις, τῶν μὲν λεγόντων ἀδύνατον μίγνυσθαι θεοὺς ταῖς κατεχομέναις ψυχαῖς ἐν τῷ σώματι, τῶν δὲ διατεινομένων μίαν εἶναι κοινὴν πολιτείαν τῶν καθαρῶν ψυχῶν πρὸς τοὺς θεοὺς καὶ εἰ ὅτι μάλιστα ἐν τοῖς σώμασι διατρίβουσιν· οἱ δὲ μόνοις δαίμοσιν ἢ καὶ ἥρωσιν ὑποτιθέασιν αὐτὴν εἰς κοινὴν συνουσίαν· ⟦ὧν⟧ ἄλλοι μὲν οἱ βελτίονες, κρινόμενοι κατὰ Πλάτωνα καθάρσει καὶ ἀναγωγῇ καὶ τελειώσει τῆς ψυχῆς, ἄλλοι δὲ οἱ χείρονες, τοῖς ἐναντίοις τούτων διαστελλόμενοι· κατὰ δὲ τοὺς Στωικοὺς τῇ κοινωνίᾳ καὶ τῷ καλῷ τῷ τῆς φύσεως ἐξηρτημένῳ· κατὰ δὲ τοὺς Περιπατητικοὺς τῇ κατὰ φύσιν τε συμμετρίᾳ καὶ τῇ ὑπὲρ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν νοερᾷ ζωῇ προτιμώμενοι· κατὰ δὲ Ἥριλλον ἐπιστήμῃ, κατὰ δὲ Ἀρίστωνα ἀδιαφορίᾳ, κατὰ δὲ Δημόκριτον εὐσχημοσύνῃ, κατὰ δὲ τοὺς ἄλλους μέρει τινὶ τοῦ καλοῦ, ἢ τῇ ἀοχλησίᾳ κατὰ Ἱερώνυμον, ἢ ἄλλοις τισὶ τρόποις διαγωγῆς τὸ αἱρετὸν ἔχοντες ⟦?⟧, ἀφ’ ὧν οἱ κατὰ μέρος φύονται βίοι ἄπειροι περὶ τὴν γένεσιν διαιρούμενοι. (Iambl. de an. ap. Stob. ecl. I 49, 67) — τὸ δὲ φάρμακον Ἀρίστων μὲν ἐκ τοῦ καλάμου λαβεῖν φησιν αὐτόν, ὡς εἴρηται. (Plut. vit. Dem. 30) — Ἀρίστων δ’ ὁ Χῖος καὶ Θεοφράστου τινὰ δόξαν ἱστόρηκε περὶ τῶν ῥητόρων. ἐρωτηθέντα γάρ, ὁποῖός τις αὐτῷ φαίνεται ῥήτωρ ὁ Δημοσθένης, εἰπεῖν „ἄξιος τῆς πόλεως“, ὁποῖος δὲ Δημάδης, „ὑπὲρ τὴν πόλιν“. ὁ δ’ αὐτὸς φιλόσοφος Πολύευκτον ἱστορεῖ τὸν Σφήττιον, ἕνα τῶν τότε πολιτευομένων Ἀθήνησιν, ἀποφαίνεσθαι, μέγιστον μὲν εἶναι ῥήτορα Δημοσθένην, δυνατώτατον δὲ εἰπεῖν Φωκίωνα· πλεῖστον γὰρ ἐν βραχυτάτῃ λέξει νοῦν ἐκφέρειν. (Plut. vit. Dem. 10) — καὶ Ἀρίστων μὲν ὁ Χῖος ἐπὶ τῷ πᾶσι δια- (Plut. max. cum princ. 1 p. 776c)
s138 sofistlerden kötü söz işitince "Keşke hayvanlar da aretēye yönelten sözleri anlayabilseydi" dedi.
Fr. 383 Kaynak: Stobaios, Florilegium 13, 40. Ariston'un Benzetmeler'inden: Pelinin keskinliğini kesip atmak da sözün açık yürekliliğini kesip atmak da aynı şeydir.
Fr. 384 Kaynak: Stobaios, Florilegium 14, 57. Ariston'un Benzetmeler'inden: Biri "Benimle alay ediyorsun" deyince "Dalak hastalarına da keskin ve acı şeyler iyi gelir, tatlılar zarar verir" dedi.
Fr. 385 Kaynak: Plutarkhos, Dinlemek Üzerine 8 (42b). Ariston'un dediği gibi, ne yıkayıp temizlemeyen hamamın ne de arındırmayan sözün bir faydası vardır.
Fr. 386 Kaynak: Stobaios, Florilegium 19, 44. Ariston'un Benzetmeler'inden: Felsefe dersinden henüz dönüp anne babalarından başlayarak herkesi çürütmeye girişenlerin başına, yeni satın alınmış köpeklerin başına gelen gelir: Onlar da yalnız yabancılara değil, ev halkına da havlarlar.
Fr. 387 Kaynak: Stobaios, Eklogai II 31, 82. Ariston'un Benzetmeler'inden: Derler ki kimyonu söverek ekmek gerekir, çünkü ancak öyle güzel biter. Gençleri de takılıp iğneleyerek terbiye etmek gerekir; çünkü ancak öyle işe yarar insanlar olurlar.
Fr. 388 [Seneca'nın (Mektuplar 36, 3) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Ariston, neşeli ve kalabalığın sevdiği bir gençtense asık suratlı bir genci yeğlediğini söylerdi; çünkü yeniyken sert ve buruk görünen şarap iyi olur, fıçıdayken hoşa giden ise yıllanmaya dayanmaz.]
Fr. 389 Kaynak: Plutarkhos, Sağlığı Korumak İçin Öğütler 20 (133b–c). Sofra başında bilgi sohbeti etmenin yemeği bozduğunu ve başı ağırlaştırdığını her fırsatta söyleyen masörlerin seslerinden ve beden eğitimcilerinin sözlerinden ancak sofrada Hintli'yi çözmeye ya da Hâkim Akıl Yürütme üzerine tartışmaya kalkıştığımızda korkmalıyız. ... Ama güzel ve faydalı olanlar içinde hazla çeken, tatlı bir yanı bulunan konuları bile sofrada araştırmamıza, üzerinde felsefe yapmamıza ya da okumamıza izin vermezlerse, onlara bizi rahatsız etmemelerini, gidip bunları kapalı koşu yolunda ve palestralarda atletlerle konuşmalarını söyleriz. Çünkü o atletleri kitaplardan koparıp günlerini hep şaka ve maskaralıkla geçirmeye alıştırarak, zarif Ariston'un dediği gibi, gymnasiondaki sütunlar gibi hem yağlı parlak hem de taş kesilmiş hâle getirmişlerdir.
Fr. 390 Kaynak: Plutarkhos, Aşk Üzerine 21 (766f). Saf ve terbiyeli bir karakter
λέγεσθαι τοῖς βουλομένοις ὑπὸ τῶν σοφιστῶν κακῶς ἀκούων, „ὤφελεν“, εἶπε, „καὶ τὰ θηρία λόγων συνιέναι κινητικῶν πρὸς ἀρετήν.“ (Plut. max. cum princ. 1 p. 776c) — ἐκ τῶν Ἀρίστωνος Ὁμοιωμάτων. ὅμοιον ἀψινθίου τὸ δριμὺ καὶ λόγου παρρησίαν ἐκκόψαι. (Stob. floril. 13, 40) — ἐκ τῶν Ἀρίστωνος Ὁμοιωμάτων. φήσαντός τινος „ἀεί μοι ἐπισκώπτεις“, ἔφη, „καὶ γὰρ τοῖς σπληνικοῖς τὰ μὲν δριμέα καὶ πικρὰ ὠφέλιμα, τὰ δὲ γλυκέα βλαβερά.“ (Stob. floril. 14, 57) — οὔτε γὰρ βαλανείου, φησὶν ὁ Ἀρίστων, οὔτε λόγου μὴ καθαίροντος ὄφελός ἐστιν. (Plut. de aud. 8 p. 42b) — ἐκ τῶν Ἀρίστωνος Ὁμοιωμάτων. οἱ ἄρτι ἐκ φιλοσοφίας πάντας ἐλέγχοντες καὶ ἀπὸ τῶν γονέων ἀρχόμενοι πάσχουσιν ὅπερ καὶ οἱ νεώνητοι κύνες, οἳ οὐ μόνον τοὺς ἄλλους ὑλακτοῦσιν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἔνδον. (Stob. floril. 19, 44) — ἐκ τῶν Ἀρίστωνος Ὁμοιωμάτων. τὸ κύμινον, φασί, δεῖ σπείρειν βλασφημοῦντας, οὕτω γὰρ καλὸν φύεσθαι· καὶ τοὺς νέους χρὴ παιδεύειν ἐπισκώπτοντας, οὕτω γὰρ χρήσιμοι ἔσονται. (Stob. ecl. II 31, 82) — ἀλειπτῶν δὲ φωνὰς καὶ παιδοτριβῶν λόγους, ἑκάστοτε λεγόντων ὡς τὸ παρὰ δεῖπνον φιλολογεῖν τὴν τροφὴν διαφθείρει καὶ βαρύνει τὴν κεφαλήν, τότε φοβητέον, ὅταν τὸν Ἰνδὸν ἀναλύειν ἢ διαλέγεσθαι περὶ τοῦ Κυριεύοντος ἐν δείπνῳ μέλλωμεν. … ἂν δ’ ἡμᾶς μηδ’ ἄλλο τι ζητεῖν ἢ φιλοσοφεῖν ἢ ἀναγιγνώσκειν παρὰ δεῖπνον ἐῶσι τῶν ἐν τῷ καλῷ καὶ ὠφελίμῳ τὸ ἐπαγωγὸν ὑφ’ ἡδονῆς καὶ γλυκὺ μόριον ἐχόντων, κελεύσομεν αὐτοὺς μὴ ἐνοχλεῖν, ἀλλ’ ἀπιόντας ἐν τῷ ξυστῷ ταῦτα καὶ ταῖς παλαίστραις διαλέγεσθαι τοῖς ἀθληταῖς, οὓς τῶν βιβλίων ἐξελόντες ἀεὶ διημερεύειν ἐν σκώμμασι καὶ βωμολοχίαις ἐθίζοντες, ὡς ὁ κομψὸς Ἀρίστων ἔλεγε, τοῖς ἐν γυμνασίῳ κίοσιν ὁμοίως λιπαροὺς πεποιήκασι καὶ λιθίνους. (Plut. de tuend. san. 20 p. 133b) — ὅταν ἦθος ἁγνὸν καὶ (Plut. amat. 21 p. 766f)
s139 gençliğin güzelliği ve biçimin zarafeti içinden parıldadığında — tıpkı, Ariston'un dediği gibi, düzgün bir ayakkabının ayağın biçim güzelliğini göstermesi gibi...
Fr. 391 Kaynak: Stobaios, Eklogai II 2, 18. Ariston'dan: Ariston diyalektikçilerin akıl yürütmelerini örümcek ağlarına benzetirdi: Hiçbir işe yaramazlar, ama pek ustalıklıdırlar. [Krş. Fr. 351.]
Fr. 392 Kaynak: Stobaios, Eklogai II 2, 22. Ariston'un Benzetmeler'inden: Diyalektiğe dalıp derinleşenler yengeç yiyenlere benzer: Onlar da azıcık bir yiyecek için bir sürü kabukla uğraşırlar.
Fr. 393 Kaynak: Stobaios, Eklogai II 2, 20. Ariston'dan: Ariston diyalektiğin yollardaki çamura benzediğini söylerdi: Çamur da hiçbir işe yaramaz, ama yürüyenleri yere serer.
Fr. 394 Kaynak: Stobaios, Eklogai II 2, 24. Ariston'un Benzetmeler'inden: Çöpleme otu iri parçalar hâlinde alınınca arındırır, ama ince ince ufalanırsa boğar. Felsefedeki kılı kırk yarma da böyledir.
Fr. 395 Kaynak: Stobaios, Florilegium 20, 69. Ariston'dan: Kötü sözü öfkenin doğurduğu görülür; demek ki anası pek soylu değil.
Fr. 396 Kaynak: Stobaios, Eklogai II 31, 85. Ariston'un Benzetmeler'inden: Kaptan ne büyük gemide ne küçük gemide deniz tutar; acemileri ise ikisinde de tutar. Terbiyeli insan da ne zenginlikte ne yoksullukta sarsılır; terbiyesiz ise ikisinde de sarsılır.
Fr. 397 Kaynak: Stobaios, Florilegium 94, 15. Ariston'un Benzetmeler'inden: Aynı şarabı içenlerden kimileri sarhoşluk edip taşkınlaşır, kimileri yumuşar; zenginlik de böyle... [Metin burada kesilir.]
Fr. 398 Kaynak: Plutarkhos, Cato'nun Hayatı 18. Çoğunluk, zenginliğin gösterilmesine engel olunmasını zenginliğin elinden alınması sayar; gösteriş ise zorunlu şeylerle değil, gereksiz şeylerle yapılır. Derler ki filozof Ariston da en çok buna şaşarmış: İnsanlar gereksiz şeylere sahip olanları, zorunlu ve faydalı şeyleri bolca edinmiş olanlardan daha bahtiyar sayıyorlar.
Fr. 399 Kaynak: Stobaios, Florilegium 119, 18. Ariston'un Benzetmeler'inden: Yaşlı bilgelerin çoğu hayata sıkı sıkıya bağlıdır. Çünkü geç evlenenler çocuklarını büyütebilmek için hayata bağlanır; bunlar da aretēye geç eriştiklerinden onu büyütüp yetiştirmek isterler.
Fr. 400 Kaynak: Stobaios, Florilegium 67, 16. Ariston'dan: Spartalıların kanunu cezalar koyar: birincisini evlenmemeye, ikincisini geç evlenmeye, üçüncüsünü ve en büyüğünü de kötü evlenmeye.
Fr. 401 Kaynak: Plutarkhos, Merak Üzerine 3 (516f). Rüzgârlardan da
κόσμιον ἐν ὥρᾳ καὶ χάριτι μορφῆς διαφανὲς γένηται, καθάπερ ὄρθιον ὑπόδημα δείκνυσι ποδὸς εὐφυΐαν, ὡς Ἀρίστων ἔλεγεν. (Plut. amat. 21 p. 766f) — Ἀρίστωνος. Ἀρίστων τοὺς λόγους τῶν διαλεκτικῶν εἴκαζεν τοῖς τῶν ἀραχνίων ὑφάσμασιν οὐδὲν μὲν χρησίμοις, λίαν δὲ τεχνικοῖς οὖσι. (Stob. ecl. II 2, 18) — ἐκ τῶν Ἀρίστωνος Ὁμοιωμάτων. οἱ ἐν διαλεκτικῇ βαθύνοντες ἐοίκασι καρκίνους μασωμένοις, οἳ δι’ ὀλίγον τρόφιμον περὶ πολλὰ ὀστᾶ ἀσχολοῦνται. (Stob. ecl. II 2, 22) — Ἀρίστωνος. Ἀρίστων ἔλεγεν ἐοικέναι τὴν διαλεκτικὴν τῷ ἐν ταῖς ὁδοῖς πηλῷ· πρὸς οὐδὲν γὰρ οὐδ’ ἐκεῖνον χρήσιμον ὄντα καταβάλλειν τοὺς βαδίζοντας. (Stob. ecl. II 2, 20) — ἐκ τῶν Ἀρίστωνος Ὁμοιωμάτων. ὁ ἐλλέβορος ὁλοσχερέστερος μὲν ληφθεὶς καθαίρει, εἰς δὲ πάνυ σμικρὰ τριφθεὶς πνίγει· οὕτω καὶ ἡ κατὰ φιλοσοφίαν λεπτολογία. (Stob. ecl. II 2, 24) — Ἀρίστωνος. τὴν κακολογίαν ἡ ὀργὴ φαίνεται ἀπογεννῶσα· ὥστε ἡ μήτηρ οὐκ ἀστεία. (Stob. floril. 20, 69) — ἐκ τῶν Ἀρίστωνος Ὁμοιωμάτων. κυβερνήτης μὲν οὔτε ἐν μεγάλῳ πλοίῳ οὔτε ἐν μικρῷ ναυτιάσει, οἱ δὲ ἄπειροι ἐν ἀμφοῖν· οὕτως ὁ μὲν πεπαιδευμένος καὶ ἐν πλούτῳ καὶ ἐν πενίᾳ οὐ ταράττεται, ὁ δ’ ἀπαίδευτος ἐν ἀμφοῖν. (Stob. ecl. II 31, 85) — ἐκ τῶν Ἀρίστωνος Ὁμοιωμάτων. ὡς τὸν αὐτὸν οἶνον πίνοντες οἱ μὲν παροινοῦσιν, οἱ δὲ πραΰνονται, οὕτω καὶ πλοῦτον … (Stob. floril. 94, 15) — πλούτου γὰρ ἀφαίρεσιν οἱ πολλοὶ νομίζουσι τὴν κώλυσιν αὐτοῦ τῆς ἐπιδείξεως, ἐπιδείκνυσθαι δὲ τοῖς περιττοῖς, οὐ τοῖς ἀναγκαίοις. ὃ δὴ καὶ μάλιστά φασι τὸν φιλόσοφον Ἀρίστωνα θαυμάζειν, ὅτι τοὺς τὰ περιττὰ κεκτημένους μᾶλλον ἡγοῦνται μακαρίους ἢ τοὺς τῶν ἀναγκαίων καὶ χρησίμων εὐποροῦντας. (Plut. vit. Cat. mai. 18) — ἐκ τῶν Ἀρίστωνος Ὁμοιωμάτων. πολλοὶ σοφοὶ γηραιοὶ φιλοζωοῦσι· καὶ γὰρ οἱ ὀψὲ γήμαντες φιλοζωοῦσιν, ἵν’ ἐκθρέψωσι τὰ τέκνα, καὶ οὗτοι ὀψὲ ἀρετῆς ἐπήβολοι γενόμενοι ἐφίενται αὐτὴν ἐκθρέψαι. (Stob. floril. 119, 18) — ἐκ τῶν Ἀρίστωνος. Σπαρτιατῶν νόμος τάττει ζημίας τὴν μὲν πρώτην ἀγαμίου, τὴν δευτέραν ὀψιγαμίου, τὴν τρίτην καὶ μεγίστην κακογαμίου. (Stob. floril. 67, 16) — καίτοι καὶ τῶν ἀνέμων (Plut. de curios. 3 p. 516f)
s140 en çok, Ariston'un dediği gibi, giysilerimizi kaldırıp açanlara kızarız. Meraklı ise komşularının ne mantolarını ne gömleklerini, duvarlarını soyar, kapılarını ardına kadar açar... [Arnim'e göre meraklıya dair sözler Ariston'un değil, Plutarkhos'undur.]
Fr. 402 Kaynak: Plutarkhos, Siyaset Öğütleri 10 (804d). Ariston'un dediği gibi, ne ateş duman çıkarır ne de şöhret kıskançlık, eğer hemen ve hızla parlarsa; kıskançlık daha çok azar azar ve ağır ağır büyüyenlere her yandan saldırır.
Fr. 403 Kaynak: Plutarkhos, Su mu Daha Faydalıdır Ateş mi? 12 (958d). İnsanlara az bir zaman, kısa bir hayat verilmiştir; Ariston da uykunun, bir vergi tahsildarı gibi, bunun yarısını alıp götürdüğünü söyler...
1a. Apollophanes
Fr. 404 Kaynak: Diogenes Laertios VII 140. Boşluk hakkında Khrysippos Boşluk Üzerine'de ve Fizik Tekhnēleri'nin birinci kitabında, Apollophanes de Fizik'inde konuşur. [Öğreti için bkz. Khrysippos, SVF II 543.]
Fr. 405 [Tertullianus'un (Ruh Üzerine 14) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Psykhē Platon'da iki, Khrysippos'ta sekiz, Apollophanes'te ise dokuz kısma ayrılır.]
Fr. 406 Kaynak: Diogenes Laertios VII 92. Apollophanes tek bir aretē olduğunu söyler: phronēsis.
Fr. 407 Kaynak: Herculaneum papirüsü 19/698 (yazarı bilinmeyen Duyum Üzerine, sütun 15). ... zamanlarla; hissin ise tek tek şeyleri ayırt edeceğini ya da bellekten pay alacağını... Apollophanes, inandırıcı olana kanarak hislere bellek yüklemeye de ihtiyaç duydu ve onların analojiden pay aldığını da kabul etti; ta ki artık var olmayanı da ayırt etmeyi onlara versin. Sanki bir apaçıklığı kurtarmak için başka apaçıklıkları atmak gerekiyormuş gibi. [Papirüs yer yer bozuktur; son kelimeyi Arnim "atmak" diye düzeltir.]
Fr. 408 Kaynak: Athenaios VII 281d. Apollophanes de (o da Ariston'un öğrencisiydi) eserine kendisi de Ariston adını vererek hocasının hazza düşkünlüğünü gözler önüne serer.
μάλιστα δυσχεραίνομεν, ὡς Ἀρίστων φησίν, ὅσοι τὰς περιβολὰς ἀναστέλλουσιν ἡμῶν. ὁ δὲ πολυπράγμων οὐ τὰ ἱμάτια τῶν πέλας οὐδὲ τοὺς χιτῶνας, ἀλλὰ τοὺς τοίχους ἀπαμφιέννυσι, τὰς θύρας ἀναπεταννύσι. (Plut. de curios. 3) — οὔτε γὰρ πῦρ φησιν ὁ Ἀρίστων καπνὸν ποιεῖν οὔτε δόξαν φθόνον, ἂν εὐθὺς ἐκλάμψῃ καὶ ταχέως, ἀλλὰ τῶν κατὰ μικρὸν αὐξανομένων καὶ σχολαίως ἄλλον ἀλλαχόθεν ἐπιλαμβάνεσθαι. (Plut. praec. ger. reip. 10 p. 804d) — καὶ μὴν ὀλίγου χρόνου καὶ βίου τοῖς ἀνθρώποις δεδομένου ὁ μὲν Ἀρίστων φησὶν ὅτι ὁ ὕπνος οἷον τελώνης τὸ ἥμισυ ἀφαιρεῖ τούτου. (Plut. aqu. an ign. util. 12 p. 958d) — φησὶ δὲ περὶ τοῦ κενοῦ Χρύσιππος μὲν ἐν τῷ Περὶ κενοῦ καὶ ἐν τῇ πρώτῃ τῶν Φυσικῶν τεχνῶν καὶ Ἀπολλοφάνης ἐν τῇ Φυσικῇ. (Diog. Laert. VII 140) — ὁ μὲν γὰρ Ἀπολλοφάνης μίαν λέγει, τὴν φρόνησιν. (Diog. Laert. VII 92) — … χρόνοις, τὴν δ’ αἴσθησιν τὰ καθ’ ἕνα κρινεῖν ἢ μνήμης μεθέξειν. ὁ δ’ Ἀπολλοφάνης, ὑπὸ τοῦ πιθανοῦ ἀπατηθείς, τὸ μὲν καὶ μνήμην αὐταῖς περιάπτειν κατεδέησε, τὸ δ’ ἀναλογίας μετέχειν προσεδέξατο, ὅπως καὶ τοῦ μηκέτ’ ὄντος ἀποδῷ διαίσθησιν αὐταῖς, ὥσπερ ἵνα σώσωμεν ἐνάργειαν ἄλλας δέον ἐκβάλλειν ⟦ἐπιβάλλειν pap.⟧ ἐναργείας. (Pap. Herc. 19/698 col. 15) — καὶ Ἀπολλοφάνης δέ (γνώριμος δ’ ἦν καὶ οὗτος τοῦ Ἀρίστωνος) ἐν τῷ Ἀρίστωνι, καὶ αὐτὸς οὕτως ἐπιγράψας τὸ σύγγραμμα, ἐμφανίζει τὴν τοῦ διδασκάλου φιληδονίαν. (Athen. VII 281d)
s1412. Kartacalı Herillos
Fr. 409 Kaynak: Diogenes Laertios VII 165–166. Kartacalı Herillos [öğretileri gelir; bkz. Fr. 411]. Kitapları az satırlıdır, ama güç doludur ve Zenon'a itirazlar içerir. Anlatılana göre çocukken ona pek çok kişi âşık olmuş; Zenon onları uzaklaştırmak isteyerek Herillos'u saçını kazıtmaya zorlamış, onlar da vazgeçmiş. Kitapları şunlardır: Alıştırma Üzerine; Duygular Üzerine; Kanaat Üzerine; Kanun Koyucu; Ebe; İtiraz Eden; Öğretmen; Gözden Geçiren; Hesap Soran; Hermes; Medeia; Diyaloglar; Ahlaki Tezler.
Fr. 410 Kaynak: Herculaneum Stoacılar Listesi, sütun XXXVI. Herillos ise, Apollonios'un dediğine göre, en seçkin... [Papirüs burada kesilir.]
Fr. 411 Kaynak: Diogenes Laertios VII 165. Kartacalı Herillos gayenin epistēmē olduğunu söyledi; bu da her şeyi her zaman epistēmē ile yaşamaya bağlayarak ve bilgisizlik yüzünden yoldan çıkmadan yaşamaktır. Epistēmē, tasavvurları kabul ederken logosla sarsılmayan bir melekedir. Bazen de belli bir gaye olmadığını, gayenin şartlara ve durumlara göre değiştiğini söylerdi; tıpkı aynı tuncun kâh İskender'in kâh Sokrates'in heykeli olması gibi. Gaye ile alt gayenin (hypotelis) farklı olduğunu da söylerdi: Alt gayeyi bilge olmayanlar da hedefler, gayeyi ise yalnız bilge. Aretē ile kötülük arasındaki şeylerin kayıtsız olduğunu söylerdi.
Fr. 412 [Cicero'nun (Ölçütler Üzerine IV 40) Latince tanıklığı çevrilmemiştir:
Ἥριλλος δὲ ὁ Καρχηδόνιος … ἔστι δὲ τὰ βιβλία αὐτοῦ ὀλιγόστιχα μέν, δυνάμεως δὲ μεστὰ καὶ περιέχοντα ἀντιρρήσεις πρὸς Ζήνωνα. λέγεται δὲ ὅτι παιδὸς ὄντος αὐτοῦ ἠράσθησαν ἱκανοί, οὓς ἀποτρέψαι βουλόμενος ὁ Ζήνων ἠνάγκασε ξυρᾶσθαι Ἥριλλον, οἱ δὲ ἀπετράποντο. τὰ δὲ βιβλία ἐστὶ τάδε· Περὶ ἀσκήσεως· Περὶ παθῶν· Περὶ ὑπολήψεως· Νομοθέτης· Μαιευτικός· Ἀντιφέρων· Διδάσκαλος· Διασκευάζων· Εὐθύνων· Ἑρμῆς· Μήδεια· Διάλογοι· Θέσεων ἠθικῶν. (Diog. Laert. VII 165–166) — Ἥριλλος δ’, ὥς φησιν Ἀπολλώνιος, ἐπισημότατος … (Ind. Stoic. Herc. col. XXXVI) — Ἥριλλος δὲ ὁ Καρχηδόνιος τέλος εἶπε τὴν ἐπιστήμην, ὅπερ ἐστὶ ζῆν ἀεὶ πάντα ἀναφέροντα πρὸς τὸ μετ’ ἐπιστήμης ζῆν καὶ μὴ τῇ ἀγνοίᾳ διαβεβλημένον. εἶναι δὲ τὴν ἐπιστήμην ἕξιν ἐν φαντασιῶν προσδέξει ἀνυπόπτωτον ὑπὸ λόγου. ποτὲ δὲ ἔλεγε μηδὲν εἶναι τέλος, ἀλλὰ κατὰ τὰς περιστάσεις καὶ τὰ πράγματα ἀλλάττεσθαι αὐτό, ὡς καὶ τὸν αὐτὸν χαλκὸν ἢ Ἀλεξάνδρου γινόμενον ἀνδριάντα ἢ Σωκράτους. διαφέρειν δὲ τέλος καὶ ὑποτελίδα· τῆς μὲν γὰρ καὶ τοὺς μὴ σοφοὺς στοχάζεσθαι, τοῦ δὲ μόνον τὸν σοφόν. τὰ δὲ μεταξὺ ἀρετῆς καὶ κακίας ἀδιάφορα εἶναι. (Diog. Laert. VII 165)
s142 Seçtiği ve reddettiği her şey tek bir en yüksek gayeye bağlanmadıkça aretē hiçbir şekilde yerleşemez. Bu şeyleri büsbütün ihmal edersek Ariston'un hatalarına düşeriz; ihmal etmeyip de en yüksek iyinin gayesine bağlamazsak Erillus'un hafifliğinden pek uzak kalmayız; çünkü iki ayrı hayat düzeni benimsememiz gerekir. Erillus birbirinden ayrı iki son iyi koyar; oysa bunlar doğru olsalardı birleşmeleri gerekirdi; şimdi öyle ayrılıyorlar ki bundan daha ters bir şey olamaz.]
Fr. 413–418 [Cicero'nun Latince tanıklıkları (Akademika II 129; Ölçütler Üzerine II 43; III 31; IV 36; V 23, 73; Hatip Üzerine III 62; Ödevler Üzerine I 6) çevrilmemiştir. Bunlara göre Zenon'un dinleyicisi olan Erillus en yüksek iyiyi bilmede ve epistēmēde bulur; böylece Zenon'dan çok ayrılmış, Platon'dan pek uzak düşmemiştir. Her şeyi epistēmēye bağlayarak tek bir iyi görmüş, ama ne en iyisini ne de hayatın onunla yönetilebileceği bir iyiyi; bu yüzden çoktan reddedilmiştir; Khrysippos'tan sonra onunla artık tartışılmamıştır. Eretrialılar, Erillusçular, Megaracılar ve Pyrrhoncular gibi kendilerine Sokratesçi diyen okullar da çoktan kırılıp sönmüştür. Epistēmē ile yaşamayı en son iyi sayanlar da şeyler arasında hiçbir fark olmadığını söyleyenler kadar saçmadır. Erillus psykhēnin bilgisine sarılıp eylemi bırakmış, epistēmē dışında iyi bulunmadığını söyleyerek karar vermenin ve uygun eylemi bulmanın bütün sebebini ortadan kaldırmıştır.]
τί τὰ Ἡρίλλου εἰς μέσον παράγοιμι; τὸ κατ’ ἐπιστήμην ζῆν τέλος εἶναι τίθησιν Ἥριλλος. (Clem. Al. strom. II 21) — ἄλλοι μὲν οἱ βελτίονες, κρινόμενοι κατὰ Πλάτωνα καθάρσει καὶ ἀναγωγῇ καὶ τελειώσει τῆς ψυχῆς, ἄλλοι δὲ οἱ χείρονες, τοῖς ἐναντίοις τούτων διαστελλόμενοι· κατὰ δὲ τοὺς Στωικοὺς τῇ κοινωνίᾳ (Iambl. de an. ap. Stob. ecl. I 49, 67)
s143Fr. 419 Kaynak: Iskenderiyeli Klemens, Stromateis II 21 (497 Potter). Herillos'un görüşlerini ne diye ortaya koyayım? Herillos epistēmēye göre yaşamayı [gaye] sayar.
Fr. 420 Kaynak: Iamblikhos, Psykhē Üzerine (Stobaios, Eklogai I 49, 67). Bunlardan bazıları daha iyidir: Platon'a göre psykhēnin arınması, yükselişi ve yetkinleşmesiyle ayırt edilirler; bazıları da daha kötüdür ve bunların zıtlarıyla ayrılırlar. Stoacılara göre bunlar ortaklıkla ve tabiatın güzeline bağlı olmakla, ... Herillos'a göre ise epistēmē ile [üstün tutulur]. [Krş. Fr. 379.]
Fr. 421 [Lactantius'un (İlahî Kurumlar III 7) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Herillus'un en yüksek iyisi epistēmē, Zenon'unki tabiatla uyum içinde yaşamak, bazı Stoacılarınki aretēye uymaktır.]
3. "Dönek" denen Herakleialı Dionysios
Fr. 422 Kaynak: Diogenes Laertios VII 166–167. Dönek Dionysios, bir göz hastalığı yüzünden gayenin haz olduğunu söyledi; çünkü şiddetli bir ağrı çekince ağrının kayıtsız bir şey olduğunu söylemeye çekindi. Theophantos'un oğluydu, Herakleia şehrindendi. Diokles'in söylediğine göre önce hemşehrisi Herakleides'i, sonra Aleksinos'u ve Menedemos'u, en son da Zenon'u dinledi. Başlangıçta edebiyata düşkün olduğundan her türlü şiire girişiyordu; sonra Aratos'u da benimsedi ve onu örnek aldı. Zenon'dan ayrılınca Kyrenecilere yöneldi; genelevlere girer, öteki zevklerini de hiç gizlemeden sürerdi. Seksen yaşına doğru kendini aç bırakarak öldü. Ona ait olarak şu kitaplar anılır: Duygusuzluk Üzerine, iki kitap (krş. Fr. 434); Alıştırma Üzerine, iki kitap; Haz Üzerine, dört kitap; Zenginlik, İyilik ve Ceza Üzerine [Arnim'e göre iki ayrı kitap: Zenginlik Üzerine ve İyilik ve Ceza Üzerine]; İnsanlardan Yararlanma Üzerine; İyi Talih Üzerine; Eski Krallar Üzerine; Övülen Şeyler Üzerine; Barbar Âdetleri Üzerine.
Fr. 423 Kaynak: Diogenes Laertios VII 23 (Zenon hakkında). Dönek Dionysios ona neden yalnız kendisini düzeltmediğini sorunca "Çünkü sana güvenmiyorum" dedi. [= Fr. 303.]
Fr. 424 Kaynak: Aratos'un Hayatı. Ptolemaios Philadelphos zamanında yaşadı ve Herakleialı Dionysios'tan ders aldı.
Fr. 425 Kaynak: Diogenes Laertios V 92–93. Dönek Dionysios (ya da bazılarına göre Spintharos) Parthenopaios'u yazıp üzerine Sophokles'in adını koydu. Herakleides (Pontoslu) da buna inanıp kendi
καὶ τῷ καλῷ τῷ τῆς φύσεως ἐξηρτημένῳ· … κατὰ δὲ Ἥριλλον ἐπιστήμῃ. (Iambl. de an. ap. Stob. ecl. I 49, 67) — Διονύσιος δὲ ὁ Μεταθέμενος τέλος εἶπε τὴν ἡδονὴν διὰ περίστασιν ὀφθαλμίας· ἀλγήσας γὰρ ἐπιπόνως ὤκνησεν εἰπεῖν τὸν πόνον ἀδιάφορον. ἦν δὲ παῖς μὲν Θεοφάντου, πόλεως δὲ Ἡρακλείας. ἤκουσε δέ, καθά φησι Διοκλῆς, πρῶτον μὲν Ἡρακλείδου τοῦ πολίτου, ἔπειτα Ἀλεξίνου καὶ Μενεδήμου, τελευταῖον δὲ Ζήνωνος. καὶ κατ’ ἀρχὰς μὲν φιλογράμματος ὢν παντοδαποῖς ἐπεχείρει ποιήμασιν, ἔπειτα δὲ καὶ Ἄρατον ἀπεδέχετο, ζηλῶν αὐτόν. ἀποστὰς δὲ τοῦ Ζήνωνος πρὸς τοὺς Κυρηναϊκοὺς ἀπετράπη καὶ εἴς τε τὰ χαμαιτυπεῖα εἰσῄει καὶ τἆλλα ἀπαρακαλύπτως ἡδυπάθει. βιοὺς δὲ πρὸς τὰ ὀγδοήκοντα ἀσιτίᾳ κατέστρεψε. βιβλία δὲ αὐτοῦ φέρεται τάδε· Περὶ ἀπαθείας βʹ· Περὶ ἀσκήσεως βʹ· Περὶ ἡδονῆς δʹ· Περὶ πλούτου καὶ χάριτος καὶ τιμωρίας· Περὶ ἀνθρώπων χρήσεως· Περὶ εὐτυχίας· Περὶ ἀρχαίων βασιλέων· Περὶ τῶν ἐπαινουμένων· Περὶ βαρβαρικῶν ἐθῶν. (Diog. Laert. VII 166–167) — Διονυσίου δὲ τοῦ Μεταθεμένου εἰπόντος αὐτῷ, διὰ τί αὐτὸν μόνον οὐ κατορθοῖ, ἔφη· „οὐ γάρ σοι πιστεύω.“ (Diog. Laert. VII 23) — ἦν δὲ ἐπὶ Πτολεμαίου τοῦ Φιλαδέλφου καὶ ἐσχόλασε Διονυσίῳ τῷ Ἡρακλεώτῃ. (Vit. Arati) — ἐν καὶ Διονύσιος ὁ Μεταθέμενος (ἢ Σπίνθαρος, ὡς ἔνιοι) γράψας τὸν Παρθενοπαῖον ἐπέγραψε Σοφοκλέους. ὁ δὲ πιστεύσας εἴς τι τῶν ἰδίων (Diog. Laert. V 92)
s144 yazılarından birinde onu Sophokles'in eseri diye tanık gösterdi. Dionysios bunu fark edince olanı ona haber verdi. Herakleides inkâr edip inanmayınca akrostişe bakmasını yazdı; akrostiş "Pankalos" adını veriyordu. Bu, Dionysios'un sevgilisiydi. Herakleides hâlâ inanmayıp bunun tesadüfen de böyle olabileceğini söyleyince Dionysios ona yine yazdı: "Şunları da bulacaksın:
A. Yaşlı maymun tuzağa düşmez. B. Düşer elbet; ama zamanla düşer."
Bir de: "Herakleides harf bilmez." Bunun üzerine Herakleides utandı.
Fr. 426 Kaynak: Herculaneum Stoacılar Listesi, sütun XXIX–XXX. Dönek Dionysios ise... ortaya doğru yüksek sesle, özellikle ötekileri susup çekinir gördüğünde. Aynı şekilde de... durmayan ve sarsılan... [Papirüs bozuktur. Arnim'e göre Dionysios'un şiddetli ağrılar içinde kıvrandığı, belki dostlarından kendisini öldürmelerini yüksek sesle istediği ya da Zenon'un felsefesiyle çatışan başka sözler ettiği anlatılıyor; krş. Persaios'un Dionysios hakkındaki sözü, Fr. 446.]
Fr. 427 Kaynak: Herculaneum Stoacılar Listesi, sütun XXXII. ... ağrının kaçınılacak bir şey, hazzın ise hedef ve gaye olduğunu. Çok da yazdı; neredeyse seksen bin [satıra] vardırdı. Birçoklarına göre üslubu ne isabetsiz ne de güçsüzdü... [Papirüs burada kesilir.]
Fr. 428 Kaynak: Athenaios X 437e. Karystoslu Antigonos Dönek Denen Herakleialı Dionysios'un Hayatı'nda anlatır: Dionysios Khoes bayramında hizmetkârlarıyla birlikte bayram ederken, yaşlılıktan ötürü getirdikleri hetairadan yararlanamayınca dönüp sofradakilere şöyle demiş (Odysseia XXI 152):
Geremem ben bu yayı; bir başkası alsın.
Fr. 429 Kaynak: Herculaneum Stoacılar Listesi, sütun XXXIII. Dostlarıyla vedalaşıp kendini teknenin içine bırakarak öldü. [Arnim'e göre Dönek Dionysios'un ölümü anlatılıyor.]
Fr. 430 Kaynak: Athenaios VII 281d–e. Herakleialı Dionysios hakkında ne demeli? Aretē gömleğini düpedüz çıkarıp çiçekli giysiler giydi ve "Dönek" diye anılmaktan hoşnuttu; oysa yaşlandığında Stoa'nın öğretilerinden ayrılıp Epikuros'a sıçramıştı. Timon onun hakkında hiç de fena olmayan bir söz söylemiştir:
Batması gereken çağda şimdi tatlanmaya başlıyor; sevmenin bir vakti var, evlenmenin bir vakti, bir de bırakmanın.
s144συγγραμμάτων ἐχρῆτο μαρτυρίοις ὡς Σοφοκλέους. αἰσθόμενος δ’ ὁ Διονύσιος ἐμήνυσεν αὐτῷ τὸ γεγονός· τοῦ δ’ ἀρνουμένου καὶ ἀπιστοῦντος ἐπέστειλεν ἰδεῖν τὴν παραστιχίδα· καὶ εἶχε Πάγκαλον. οὗτος δ’ ἦν ἐρώμενος Διονυσίου. ὡς δ’ ἔτι ἀπιστῶν ἔλεγε κατὰ τύχην ἐνδέχεσθαι οὕτως ἔχειν, πάλιν ἀντεπέστειλεν ὁ Διονύσιος ὅτι „καὶ ταῦτα εὑρήσεις· Α. γέρων πίθηκος οὐχ ἁλίσκεται πάγῃ. Β. ἁλίσκεται μέν· μετὰ χρόνον δ’ ἁλίσκεται.“ καὶ πρὸς τούτοις „Ἡρακλείδης γράμματα οὐκ ἐπίσταται.“ ὁ δ’ ᾐσχύνθη. (Diog. Laert. V 93) — Διονύσιος τοίνυν ὁ Μεταθέμενος … εἰς μέσον μεγάλῃ τῇ φωνῇ, καὶ μάλισθ’ ὅτε σιωπῶντας ἴδοι τοὺς ἄλλους καὶ διοκνοῦντας. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον … μὴ παυομένων καὶ ταραττομένων … (Ind. Stoic. Herc. col. XXIX–XXX) — τὸν πόνον φευκτὸν εἶναι, τὴν δ’ ἡδονὴν σκοπὸν καὶ τέλος. ἐγένετο δ’ οὖν καὶ πολυγράφος, προαγαγὼν σχεδὸν εἰς τὰς ὀκτὼ μυριάδας. ἐδόκει τε πολλοῖς οὔτ’ ἄστοχος οὔτ’ ἀδύνατος εἶναι κατὰ τὴν λέξιν … (Ind. Stoic. Herc. col. XXXII) — Ἀντίγονος δ’ ὁ Καρύστιος ἐν τῷ Περὶ τοῦ Διονυσίου βίου τοῦ Ἡρακλεώτου τοῦ ἐπικληθέντος Μεταθεμένου φησὶ τὸν Διονύσιον τοῖς οἰκέταις συνεορτάζοντα ἐν τῇ τῶν Χοῶν ἑορτῇ καὶ μὴ δυνάμενον διὰ γῆρας χρῆσθαι ᾗ παρειλήφεσαν ἑταίρᾳ ὑποστρέψαντα εἰπεῖν πρὸς τοὺς συνδειπνοῦντας· „οὐ δύναμαι τανύσαι, λαβέτω δὲ καὶ ἄλλος.“ (Athen. X 437e) — τοὺς φίλους ἀσπασάμενος καὶ καθεὶς ἑαυτὸν εἰς τὴν μάκτραν ἐτελεύτησεν. (Ind. Stoic. Herc. col. XXXIII) — περὶ δὲ Διονυσίου τοῦ Ἡρακλεώτου τί δεῖ καὶ λέγειν; ὃς ἄντικρυς ἀποδὺς τὸν τῆς ἀρετῆς χιτῶνα ἀνθινὰ μετημφιάσατο καὶ Μεταθέμενος καλούμενος ἔχαιρε, καίτοι γηραιὸς ἀποστὰς τῶν τῆς Στοᾶς λόγων καὶ ἐπὶ τὸν Ἐπίκουρον μεταπηδήσας· περὶ οὗ οὐκ ἀχαρίτως ὁ Τίμων ἔφη· „ἡνίκ’ ἐχρῆν δύνειν, νῦν ἄρχεται ἡδύνεσθαι· ὥρη ἐρᾶν, ὥρη δὲ γαμεῖν, ὥρη δὲ πεπαῦσθαι.“ (Athen. VII 281d–e)
s145— Lukianos, İki Kez Suçlanan 20–21 (Haz, Dionysios hakkında konuşur): Hastalığına kadar dayanıklılık üzerine sözlerin kendisine bir faydası olacağını umuyordu. Ama ağrı çekip hastalanınca, acı onu gerçekten yakalayınca, kendi bedeninin Stoa'ya karşı felsefe yaptığını ve zıt öğretiler ileri sürdüğünü gördü; onlardan çok ona inandı...
Fr. 431–433 [Cicero'nun Latince tanıklıkları (Ölçütler Üzerine V 94; Tusculum Sohbetleri II 60; Akademika II 71) çevrilmemiştir. Cicero'ya göre Herakleialı Dionysios göz ağrısı yüzünden Stoacılardan utanç verici biçimde ayrılmıştır; sanki Zenon'dan acı çekerken acı duymamayı öğrenmiş gibi; oysa acının çirkin olmadığı için kötü olmadığını ve erkeğin ona katlanması gerektiğini işitmiş, ama öğrenmemişti. Böbrek ağrısı çekerken feryatlar içinde, acı hakkında önceden düşündüklerinin yanlış olduğunu bağırıyordu. Okul arkadaşı Kleanthes onu bu görüşten hangi logosun caydırdığını sorunca şu cevabı verdi: "Felsefeye bunca emek verdiğim hâlde acıya yine de dayanamıyorsam, bu acının kötü olduğuna yeter delildir. Yıllarımı felsefede harcadım ve dayanamıyorum; demek ki acı kötüdür." Cicero şunu da sorar: Dionysios hangisini kavramıştı? Yıllarca savunduğu ve hocası Zenon'a inanarak benimsediği, yalnız ahlaken güzel olanın iyi olduğu görüşünü mü, yoksa sonradan savunduğu, ahlaki güzelliğin boş bir ad, hazzın ise en yüksek iyi olduğu görüşünü mü?]
Fr. 434 [Cicero'nun (Tusculum Sohbetleri III 18–21) Latince tanıklığı çevrilmemiştir. Herakleialı Dionysios, Homeros'ta Akhilleus'un yakındığı "Kalbim kara öfkeyle kabarıyor, onurumdan ve bütün övgümden yoksun kaldığımı andıkça" sözleri (İlyada IX 646) üzerine yerinde bir tartışma yürütür: Şişmiş bir el ya da başka bir uzuv kusurlu bir durumdadır; kabarıp şişen psykhē de kusur içindedir. Bilgenin psykhēsi ise hiçbir kusur taşımaz, asla kabarıp şişmez; öfkeli psykhē böyledir; demek ki bilge asla öfkelenmez. Çünkü öfkelenseydi arzu da duyardı; öfkelinin özelliği, kendisini incittiğini düşündüğü kişiye olabildiğince büyük acı vermek istemektir; bunu isteyen de onu elde edince çok sevinir, yani başkasının kötülüğüne sevinir; bu bilgeye düşmediğine göre öfkelenmek de düşmez. Bilgeye keder düşseydi öfke de düşerdi; ondan uzak olduğuna göre kederden de uzaktır. Bilge kedere düşebilseydi acımaya da kıskançlığa da düşebilirdi; çünkü birinin talihsizliğine üzülen, birinin talihine de üzülür — Theophrastos'un dostu Kallisthenes'in ölümüne ağlarken İskender'in başarılarına üzülmesi gibi. Acıma başkasının kötülüğünden, kıskançlık başkasının iyiliğinden duyulan kederdir; bilge kıskanmadığına göre acımaz da. Demek ki keder bilgeden uzaktır. [Arnim'e göre bu fragman Duygusuzluk Üzerine'den alınmış görünüyor.]]
μέχρι μὲν τῆς νόσου ἤλπιζεν ὠφελήσειν τι αὐτὸν τοὺς περὶ τῆς καρτερίας λόγους, ἐπεὶ δὲ ἤλγησε καὶ ἐνόσησε καὶ ὁ πόνος ἀληθέστερον αὐτοῦ καθίκετο, ἰδὼν τὸ σῶμα τὸ ἑαυτοῦ ἀντιφιλοσοφοῦν τῇ Στοᾷ καὶ τἀναντία δογματίζον, αὐτῷ μᾶλλον ἢ τούτοις ἐπίστευσε. (Lucian. bis acc. 20–21) — [Geri kalanı Cicero'nun Latince metnidir.]
[Cicero'nun Latince metninin sonu (Tusc. III 20–21). Yunanca bölüm Persaios'la başlar:] Μαθηταὶ δὲ Ζήνωνος πολλοὶ μέν, ἔνδοξοι δὲ Περσαῖος Δημητρίου Κιτιεύς, ὃν οἱ μὲν γνώριμον αὐτοῦ, οἱ δὲ οἰκέτην ἕνα τῶν εἰς βιβλιογραφίαν πεμπομένων αὐτῷ παρὰ Ἀντιγόνου, οὗ καὶ τροφεὺς ἦν τοῦ παιδὸς Ἀλκυονέως. διάπειραν δή ποτε βουληθεὶς λαβεῖν αὐτοῦ ὁ Ἀντίγονος ἐποίησεν αὐτῷ πλαστῶς ἀγγελθῆναι, ὡς εἴη τὰ χωρία αὐτοῦ πρὸς τῶν πολεμίων ἀφῃρημένα· καὶ σκυθρωπάσαντος, „ὁρᾷς“, ἔφη, „ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ πλοῦτος ἀδιάφορον;“ βιβλία δ’ αὐτοῦ φέρεται τάδε· Περὶ βασιλείας· Πολιτεία Λακωνική· Περὶ γάμου· Περὶ ἀσεβείας· Θυέστης· Περὶ ἐρώτων· Προτρεπτικοί· (Diog. Laert. VII 36)
s1474. Kitionlu Persaios
Fr. 435 Kaynak: Diogenes Laertios VII 36. Zenon'un öğrencileri çoktur; ünlüleri şunlardır: Demetrios'un oğlu Kitionlu Persaios. Kimilerine göre onun öğrencisi, kimilerine göre de Antigonos'un kitap yazımında yardım etsinler diye ona gönderdiği hizmetkârlardan biriydi. Antigonos'un oğlu Alkyoneus'un lalasıydı. Bir keresinde Antigonos onu sınamak isteyerek ona topraklarının düşman eline geçtiğine dair uydurma bir haber getirtti. Persaios'un yüzü asılınca "Görüyor musun," dedi, "zenginlik kayıtsız bir şey değilmiş." Ona ait olarak şu kitaplar anılır: Krallık Üzerine; Lakedaimon Devleti (Fr. 454–455); Evlilik Üzerine; Dinsizlik Üzerine; Thyestes; Aşklar Üzerine; Protreptikoslar; Sohbetler; Khreiai, dört kitap; Hatıralar; Platon'un Kanunlar'ına Karşı, yedi kitap.
Fr. 436 Kaynak: Suda, "Persaios" maddesi. Persaios: Kitionlu, Stoacı filozof; ona Dorotheos da denirdi. Demetrios'un oğlu Antigonos Gonatas zamanında yaşadı; filozof Zenon'un öğrencisi ve yanında yetişmişiydi. Bir Tarih yazdı.
Fr. 437 Kaynak: Herculaneum Stoacılar Listesi, sütun XIII. Zenon öğrencilerinden en çok Persaios'u severdi; onunla birlikte yaşardı da. Bazılarının dediğine göre, evde doğmuş bir köle olarak onun yanında yetişmişti... Diogenes...
Fr. 438 [Gellius'un (Attika Geceleri II 18, 8) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Peripatetik Theophrastos'un kölesi Pompylus ve Stoacı Zenon'un Persaios diye anılan kölesi ... hiç de ünsüz olmayan filozoflar olarak yaşadılar.]
Fr. 439 Kaynak: Diogenes Laertios VII 6. Antigonos da onu (Zenon'u) takdir ederdi; Atina'ya her gelişinde onu dinler, kendisine gelmesi için de sık sık davet ederdi. Zenon bunu geri çevirdi ve öğrencilerinden Persaios'u gönderdi. Persaios Demetrios'un oğluydu, soyca Kitionluydu ve Zenon artık yaşlıyken, yüz otuzuncu Olimpiyat'ta, olgunluk çağındaydı. — VII 9: Persaios'u ve Thebaili Philonides'i gönderdi; Epikuros kardeşi Aristobulos'a yazdığı mektupta ikisinin de Antigonos'un yanında bulunduğunu anar. — VII 13: Persaios'la aynı evde yaşardı. Persaios ona aulos çalan bir kız getirince, kızı çekip Persaios'un yanına geri götürdü. — Ailianos, Çeşitli Hikâyeler III 17: Persaios'un yaptığını da bir devlet hizmeti sayardım; çünkü Antigonos'u terbiye etti.
Fr. 440 Kaynak: Aratos'un Hayatı. Aratos, filozof Persaios'tan Atina'da ders aldı; Persaios Antigonos tarafından çağrılınca onunla birlikte Makedonya'ya gitti ve Antigonos ile Phila'nın düğününe katıldı...
Fr. 441 Kaynak: Herculaneum Stoacılar Listesi, sütun XIII. Bunun bir sebebi de, Zenon hâlâ hayattayken uzun süre ondan ayrılıp Antigonos'la birlikte dolaşması, filozof hayatını değil saray hayatını seçmesiydi. Bundan ötürü hem insanların hem şehirlerin... — ... Aristophon ... af dilerken... [Arnim: Bunlar Persaios'la ilgilidir; son kısmın da bir biçimde ona ait olduğu kesin, ama anlamı seçilemiyor.]
διατριβῶν· Χρειῶν δʹ· Ἀπομνημονεύματα· Πρὸς τοὺς Πλάτωνος Νόμους ζʹ. (Diog. Laert. VII 36) — Περσαῖος, Κιτιεύς, φιλόσοφος Στωικός· ἐπεκλήθη δὲ καὶ Δωρόθεος. ἦν δὲ ἐπὶ τῶν χρόνων Ἀντιγόνου τοῦ Γονατᾶ υἱοῦ Δημητρίου, μαθητὴς καὶ θρεπτὸς Ζήνωνος τοῦ φιλοσόφου. Ἱστορίαν. (Suid. s. v. Περσαῖος) — μάλιστα μὲν οὖν τῶν μαθητῶν ὑπὸ τοῦ Ζήνωνος ἠγαπᾶτο ὁ Περσαῖος, ἀλλὰ δὴ καὶ συνεβίου· καὶ τέθραπται δ’ ὑπ’ αὐτοῦ, ὡς λέγεται πρὸς ἐνίων, δοῦλος ὢν οἰκογενής … Διογένης (Ind. Stoic. Herc. col. XIII) — ἀπεδέχετο δ’ αὐτὸν καὶ Ἀντίγονος καὶ εἴ ποτε Ἀθήναζε ἥκοι, ἤκουεν αὐτοῦ πολλά τε παρεκάλει ἀφικέσθαι ὡς αὐτόν. ὁ δὲ τοῦτο μὲν παρῃτήσατο, Περσαῖον δὲ ἕνα τῶν γνωρίμων ἀπέστειλεν, ὃς ἦν Δημητρίου μὲν υἱός, Κιτιεὺς δὲ τὸ γένος, καὶ ἤκμαζε κατὰ τὴν τριακοστὴν καὶ ἑκατοστὴν Ὀλυμπιάδα, ἤδη γέροντος ὄντος Ζήνωνος. (Diog. Laert. VII 6) — ἀπέστειλε δὲ Περσαῖον καὶ Φιλωνίδην τὸν Θηβαῖον, ὧν ἀμφοτέρων Ἐπίκουρος μνημονεύει ὡς συνόντων Ἀντιγόνῳ ἐν τῇ πρὸς Ἀριστόβουλον τὸν ἀδελφὸν ἐπιστολῇ. (Diog. Laert. VII 9) — σύν τε Περσαίῳ τὴν αὐτὴν οἰκίαν ᾤκει· καὶ αὐτοῦ αὐλητρίδιον εἰσαγαγόντος πρὸς αὐτόν, σπάσας πρὸς τὸν Περσαῖον αὐτὸ ἀπήγαγεν. (Diog. Laert. VII 13) — ἐγὼ δὲ πολιτείαν φαίην ἂν καὶ τὸ Περσαίου, εἴ γε Ἀντίγονον ἐπαίδευσε. (Ael. var. hist. III 17) — σχολάσας δὲ ὁ Ἄρατος Περσαίῳ τῷ φιλοσόφῳ Ἀθήνησι καὶ συνελθὼν αὐτῷ εἰς Μακεδονίαν μεταπεμφθέντι ὑπ’ Ἀντιγόνου καὶ παρελθὼν εἰς τὸν Ἀντιγόνου καὶ Φίλας γάμον (Vit. Arati) — αἴτιον ἐγένετο τούτου καὶ τὸ χωρισθῆναι Ζήνωνος ὄντος ἔτι πολλὰ ⟦?⟧ σὺν Ἀντιγόνῳ καὶ ἅμα περιπλανᾶσθαι, τὸν αὐλικόν, οὐ τὸν φιλόσοφον ᾑρημένον βίον· ἐξ οὗ καὶ τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν καὶ τῶν πόλεων … καίπερ Ἀριστοφῶντος παραιτουμένου συγγνώμην … (Ind. Stoic. Herc. col. XIII)
s148Fr. 442 Kaynak: Pausanias II 8, 4 (Sikyonlu Aratos hakkında). Akrokorinthos Antigonos'un elindeyken ve içinde bir Makedon garnizonu bulunurken, Aratos ansızın saldırarak Makedonları şaşkına çevirdi; savaşta başkalarını yenip öldürdü, garnizonun başına konmuş olan Persaios'u da. Persaios, bilgelik öğrenmek için Mnaseas oğlu Zenon'un yanına gidip gelmişti. — Aynı yazar VII 8, 3: Aratos ve Sikyonlular Akrokorinthos'taki garnizonu kovdular ve Antigonos'un garnizonun başına koyduğu Persaios'u öldürdüler.
Fr. 443 Kaynak: Plutarkhos, Aratos'un Hayatı 18 ve 23. Antigonos Akrokorinthos'u ele geçirince, en çok güvendiği başka adamlarla birlikte onu korur, başına da filozof Persaios'u komutan olarak koymuştu. — 23: Antigonos'un komutanlarından Arkhelaos'u serbest bıraktı... Persaios ise kale düşerken Kenkhreai'ye kaçtı. Derler ki sonradan, ders verirken, ona bilgenin tek başına iyi bir komutan olduğunu düşündüğünü söyleyen birine "Tanrılar hakkı için," demiş, "bir zamanlar Zenon'un öğretilerinden en çok bu hoşuma giderdi; ama şimdi Sikyonlu delikanlıdan ders alıp fikrimi değiştiriyorum." Persaios hakkında bunu birçokları anlatır. [Krş. Dion Khrysostomos LXXIII 2: "Persaios ise Akrokorinthos'u Antigonos'tan teslim aldı."]
Fr. 444 Kaynak: Polyainos, Savaş Hileleri VI 5. Aratos, Antigonos'un yerleştirdiği garnizonun bulunduğu Akrokorinthos'u ele geçirdi; Antigonos oranın başına muhafız olarak filozof Persaios'u ve komutan Arkhelaos'u koymuştu. ... Filozof Persaios kale düşerken Kenkhreai'ye kaçtı, oradan da Antigonos'un yanına gitti.
Fr. 445 Kaynak: Herculaneum Stoacılar Listesi, sütun XV. ... bunlarla kendini savunarak Trakyalıları dışarı attı. Ama daha çokları üzerine gelip her yandan etrafını sarınca birçok yara aldı ve ... kendi canına kıyarak hayattan ayrıldı. Bazıları ise onun bir gemiyle ülkeye ... dediler... [Arnim: Persaios'un Akrokorinthos'un ele geçirilişinde öldüğü anlatılıyor; son kısım belki "bir gemiyle kaçıp Antigonos'a ulaştı" diye tamamlanmalıdır; krş. Fr. 444.]
Fr. 446 Kaynak: Herculaneum Stoacılar Listesi, sütun XXXI. ... dinlemek ve fikrini değiştirmek. Bu yüzden bir keresinde Persaios, onun (Dionysios'un) hazza geçtiğini öğrendiklerini söyleyen bazı kişilere, bundan önce onun, deyim yerindeyse, ağrılarının şiddetinden öldüğünü işitmeyi yeğleyeceğini söylemişti...
Ἀκροκόρινθον δὲ ἐχόντων Ἀντιγόνου καὶ φρουρᾶς Μακεδόνων ἐνούσης, τοὺς Μακεδόνας τῷ αἰφνιδίῳ τῆς ἐπιθέσεως κατέπληξε, καὶ ἄλλους τε κρατήσας μάχῃ διέφθειρε καὶ Περσαῖον ἐπὶ τῇ φρουρᾷ τεταγμένον, ὃς παρὰ Ζήνωνα τὸν Μνασέου κατὰ μάθησιν σοφίας ἐφοίτησεν. (Paus. II 8, 4) — Ἄρατος καὶ Σικυώνιοι φρουρὰν ἐκ τοῦ Ἀκροκορίνθου ἐξήλασαν καὶ ἀπέκτειναν Περσαῖον ὑπὸ Ἀντιγόνου ταχθέντα ἐπὶ τῇ φρουρᾷ. (Paus. VII 8, 3) — ἀλλὰ γὰρ Ἀντίγονος μὲν … κτησάμενος τὸν Ἀκροκόρινθον ἐφύλαττε μετὰ τῶν ἄλλων, οἷς ἐπίστευε μάλιστα, καὶ Περσαῖον ἐπιστήσας ἄρχοντα τὸν φιλόσοφον. (Plut. vit. Arat. 18) — τῶν δὲ Ἀντιγόνου στρατηγῶν Ἀρχέλαον μὲν ἀφῆκεν … Περσαῖος δὲ τῆς ἄκρας ἁλισκομένης εἰς Κεγχρεὰς διεξέπεσεν. ὕστερον δὲ λέγεται σχολάζων πρὸς τὸν εἰπόντα μόνον αὐτῷ δοκεῖν στρατηγὸν εἶναι τὸν σοφόν, „ἀλλὰ νὴ θεούς“, φάναι, „τοῦτο μάλιστα κἀμοί ποτε τῶν Ζήνωνος ἤρεσκε δογμάτων· νῦν δὲ μεταβάλλομαι νουθετηθεὶς ὑπὸ τοῦ Σικυωνίου νεανίσκου.“ ταῦτα μὲν περὶ Περσαίου πλείονες ἱστοροῦσιν. (Plut. vit. Arat. 23) — Ἄρατος ἐκράτησεν Ἀκροκορίνθου φρουρὰν ἔχοντος, ἣν ἐγκατέστησεν Ἀντίγονος φύλακα τάξας ἐπ’ αὐτοῦ Περσαῖον τὸν φιλόσοφον καὶ Ἀρχέλαον τὸν στρατηγόν. … Περσαῖος δὲ ὁ φιλόσοφος τῆς ἄκρας ἁλισκομένης εἰς Κεγχρεὰς διαφυγὼν ἐκεῖθεν πρὸς Ἀντίγονον ᾤχετο. (Polyaen. VI 5) — ταύταις ἀμυνόμενος τοὺς Θρᾷκας ἐξέβαλεν. πλειόνων δ’ ἐπεισελθόντων καὶ πανταχόθεν αὐτῷ περιστάντων πολλὰ τραύματα λαβὼν διεχρήσατο ⟦?⟧ ἑαυτὸν καὶ τὸν βίον ἐξέλειπεν. ἔλεξαν δέ τινες ὅτι τὴν χώραν ἐπὶ πλοίου … πρὸς … (Ind. Stoic. Herc. col. XV) — … ⟦ὑπο⟧μένον ἀκούειν καὶ μετατίθεσθαι. διὸ καί ποτε Περσαίου πρός τινας εἰπόντος, ὡς ἐπύθετ’ ἐπὶ τὴν ἡδονὴν αὐτὸν μεταβεβληκέναι, διότι ἠβούλετ’ ἀκοῦσαι πρότερον ὑπὸ τῆς ἀκρότητος αὐτόν, κατὰ τὸ λεγόμενον, τῶν ὀδυνῶν ἀποθανεῖν (Ind. Stoic. Herc. col. XXXI)
s149Fr. 447 Kaynak: Epiphanios, Heretiklere Karşı III 36 (DG 592). Persaios Zenon'la aynı öğretileri ileri sürdü.
Fr. 448 Kaynak: Philodemos, Dindarlık Üzerine 9 (DG 544). Persaios da ilahî olanı ya ortadan kaldırdığı ya da onun hakkında hiçbir şey bilmediği açıkça görülen biridir. Çünkü Tanrılar Üzerine'de, insanları besleyen ve onlara fayda sağlayan şeylerin tanrı sayılıp onurlandırıldığına dair önce Prodikos'un yazdıklarının inanılmaz şeyler olmadığını söyler; bundan sonra da besinleri, barınakları ya da öteki tekhnēleri bulanların, Demeter ve Dionysos gibi, ... [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine I 38) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon'un dinleyicisi Persaios, hayatın düzenine büyük fayda sağlayan buluşları yapanların tanrı sayıldığını, faydalı ve sağlıklı şeylerin kendilerinin de tanrı adlarıyla anıldığını söyler; böylece bunların tanrıların buluşu olduğunu değil, kendilerinin tanrısal olduğunu ileri sürmüş olur. Bayağı ve çirkin şeylere tanrı onuru vermekten ya da ölümle yok olmuş insanları tanrılar arasına koymaktan daha saçma ne olabilir? Krş. Minucius Felix 21, 2.]
Fr. 449 Kaynak: Themistios, Söylevler 32 (358 Harduin). Kitionlu Persaios bir keresinde Antigonos'un karşısında gülünç duruma düştü. Zenon'un arkadaşı Persaios kral Antigonos'un yanında yaşıyordu. Antigonos onun durmadan böbürlendiğini ve Poikile'nin şu zarif kabadayılıklarını — bilgenin talih karşısında yenilmez, köleleştirilemez, dokunulmaz ve duygusuz olduğunu — dilinden düşürmediğini işitince, bu böbürlenmeyi bütünüyle işle çürütmeye girişti. Kıbrıs'tan ve Fenike'den bazı tüccarlar gelmiş gibi bir düzen kurdu; Persaios'un yanında ne söylemeleri gerektiğini de onlara önceden öğretti. Sonra onlara sorular sordu: önce gemiler, donanma, Kıbrıs'taki askerler ve krala yakışan başka şeyler hakkında; ardından sözü usul usul aşağıya indirip Persaios'un Kition'daki evinin ne durumda olduğunu da sordu. Tüccarlar Persaios'un adını duyunca yüzlerini asıp hemen başlarını önlerine eğdiler; iyi bir haber vermeyecekleri belliydi. Adamın bütün cüreti eriyip gitti. Persaios üsteleyip yalvarınca tüccarlar güya güç bela cevap verdiler: Karısı [kırlara?] giderken Mısırlı birtakım korsanlar onu kaçırıp köle etmiş, sevgili delikanlısını boğazlamışlar, malları ve köleleri de yok olup gitmiş. [Metin burada bozuktur; Arnim "kırlara" okumayı önerir.] Bunun üzerine Persaios için Zenon da uçup gitti, Kleanthes de. Tabiat o cümlecikleri çürüttü:
Περσαῖος τὰ αὐτὰ Ζήνωνι ἐδογμάτισε. (Epiphan. adv. haer. III 36) — Περσαῖος δὲ δῆλός ἐστιν … ἀφανίζων τὸ δαιμόνιον ἢ μηθὲν ὑπὲρ αὐτοῦ γινώσκων, ὅταν ἐν τῷ Περὶ θεῶν μὴ ἀπίθανα λέγῃ φαίνεσθαι τὰ περὶ τοῦ τὰ τρέφοντα καὶ ὠφελοῦντα θεοὺς νενομίσθαι καὶ τετιμῆσθαι πρῶτον ὑπὸ Προδίκου γεγραμμένα, μετὰ δὲ ταῦτα τοὺς εὑρόντας ἢ τροφὰς ἢ σκέπας ἢ τὰς ἄλλας τέχνας ὡς Δήμητρα καὶ Διόνυσον καὶ τοὺς … (Philod. de piet. 9) — γέλωτα … ὦφλέ ποτε Ἀντιγόνῳ Περσαῖος ὁ Κιτιεύς. Ἀντιγόνῳ γὰρ τῷ βασιλεῖ συνδιῃτᾶτο Περσαῖος ὁ τοῦ Ζήνωνος ἑταῖρος. ἀκούων δὲ αὐτοῦ συνεχῶς ἐξογκουμένου τε καὶ θρυλοῦντος θαμὰ τὰ κομψὰ δὴ ταῦτα τῆς Ποικίλης νεανιεύματα, ὅτι ὁ σοφὸς ὑπὸ τῆς τύχης ἀήττητός ἐστι καὶ ἀδούλωτος καὶ ἀκέραιος καὶ ἀπαθής, πᾶσαν ἐπεχείρησεν ἔργῳ ἐλέγξαι τὴν τούτου ἀλαζονείαν. ποιεῖται δή τινας ἥκειν ἐμπόρους ἀπὸ Κύπρου τε καὶ Φοινίκης, ἃ χρὴ λέγειν ἐπὶ τοῦ Περσαίου προεκδιδάξας. κἄπειτα ἀνηρώτα πυνθανόμενος πρῶτον μὲν περὶ τῶν νεῶν καὶ τοῦ ναυτικοῦ καὶ τῶν ἐν Κύπρῳ στρατιωτῶν καὶ ὅσα δὴ βασιλικὰ ἐρωτήματα, ἔπειτα ἀτρέμα δὴ κατιὼν τῷ λόγῳ καὶ ὅπως ἔχει καὶ τῷ Περσαίῳ τὰ οἴκοι τὰ ἐν Κιτίῳ. ὡς δὲ τοῦ Περσαίου ἀκούσαντες οἱ ἔμποροι οὗτοι σκυθρωπάσαντες εὐθὺς κατέβαλον τὰς κεφαλὰς καὶ δῆλοι ἦσαν οὐ χρηστὰ ἀποκρινούμενοι, ἀπέρρει τε ἡ θρασύτης ἅπασα τοῦ ἀνδρός, καὶ ἐπειδὴ ἐγκειμένου τε καὶ ἐκλιπαροῦντος ἀπεκρίναντο μόλις οἱ ἔμποροι δῆθεν ἐξηνδραποδίσθαι μέν οἱ τὴν γυναῖκα εἰς ἀγροὺς ⟦?⟧ βαδίζουσαν σὺν ταῖς αὔραις ⟦?⟧ ὑπὸ δή τινων λῃστῶν Αἰγυπτίων, ἀπεσφάχθαι δὲ τὸν ἀγαπητὸν νεανίσκον, καὶ τὰ χρήματα δὲ ἐρρεῖν καὶ τὰ ἀνδράποδα· τοὐντεῦθεν δὲ φροῦδος μὲν τῷ Περσαίῳ ὁ Ζήνων, φροῦδος δὲ ὁ Κλεάνθης· ἤλεγξε δὲ ἡ φύσις τὰ λογάρια, (Themist. or. 32 p. 358)
s150 Gerçekten de boş, güçsüz ve işlerle doğrulanmayan cümleciklerdi.
Fr. 450 Kaynak: Diogenes Laertios VII 120. Khrysippos'un, ... Persaios'un ve Zenon'un söylediği gibi, hataların eşit olduğunu düşünmeyi benimserler.
Fr. 451 Kaynak: Athenaios XIII 607a–e. Oysa Kitionlu Persaios Sofra Hatıraları'nda yüksek sesle şunları söyler: Şarap başında cinsel zevklerden söz etmek yerindedir; çünkü biraz içince bunlara meyleder oluruz. Ve: "Burada bunlardan uysalca ve ölçülü yararlananları övmek, hayvanca ve doymak bilmeden yararlananları ise yermek gerekir." Ve: "Diyalektikçiler bir içki sofrasında toplanıp kıyaslar üzerine konuşsalar, insan onların o anın gereğine aykırı davrandığını düşünür." Ve: "Erdemli bir adam da sarhoş olabilir. Fazlasıyla itidalli görünmek isteyenler bunu içki sofralarında bir noktaya kadar korurlar; sonra şarapçık içlerine sızınca bütün yakışıksızlıklarını ortaya dökerler. Geçenlerde Arkadia'dan Antigonos'a gelen elçilerin başına da bu geldi. Önce öğle yemeğini pek asık suratla ve, kendilerince, büyük bir edeple yiyorlardı; bırakın bizden birine, birbirlerine bile bakmıyorlardı. Ama içki ilerleyip başka eğlenceler de girince ve şu Thessalialı dansçı kızlar, âdetleri olduğu üzere, yalnız kuşaklarıyla çıplak dans etmeye başlayınca adamlar artık kendilerini tutamadılar. Yataklarından fırlayıp harikulade bir manzara seyrediyormuş gibi bağırdılar, kralı bunlardan yararlanabildiği için bahtiyar ilan ettiler ve buna benzer pek çok bayağılık yaptılar. Bizimle birlikte içen filozoflardan biri de, aulos çalan bir kız içeri girip de yanında bol yer olduğu hâlde kız yanına oturmak isteyince buna izin vermedi; kendini sert biri gibi gösterdi. Ama sonra, içki sofralarında âdet olduğu üzere aulosçu kız satışa çıkarılınca, satın alırken pek delikanlıca davrandı; satıcı kızı daha çabuk başka birine verince itiraz etti, ona satmadığını söyledi. Sonunda başta aulosçu kızın yanına oturmasına bile izin vermeyen o sert filozof yumruk yumruğa kavgaya girişti." Acaba aulosçu kız için yumruklaşan Persaios'un kendisi olmasın? Çünkü Karystoslu Antigonos Zenon Üzerine'de şöyle yazar: "Persaios bir içki sofrasında küçük bir aulosçu kız satın alıp, aynı evde oturdukları için kızı eve getirmeye çekinince, Kitionlu Zenon bunu sezdi, kızı içeri çekti ve Persaios'la birlikte odaya kapattı."
ὅτι τῷ ὄντι λογάρια ἦν κενὰ καὶ ἀσθενῆ καὶ οὐ μαρτυρούμενα ὑπὸ τῶν ἔργων. (Themist. or. 32) — ἀρέσκει τε αὐτοῖς ἴσα ἡγεῖσθαι τὰ ἁμαρτήματα, καθά φησι Χρύσιππος … καὶ Περσαῖος καὶ Ζήνων. (Diog. Laert. VII 120) — καίτοι Περσαίου τοῦ Κιτιέως ἐν τοῖς Συμποτικοῖς ὑπομνήμασιν βοῶντος καὶ λέγοντος περὶ ἀφροδισίων ἁρμοστὸν εἶναι ἐν τῷ οἴνῳ μνείαν ποιεῖσθαι· καὶ γὰρ πρὸς ταῦτα ἡμᾶς ὅταν ὑποπίωμεν ἐπιρρεπεῖς εἶναι. καὶ „ἐνταῦθα τοὺς μὲν ἡμέρως τε καὶ μετρίως αὐτοῖς χρωμένους ἐπαινεῖν δεῖ, τοὺς δὲ θηριωδῶς καὶ ἀπλήστως ψέγειν.“ καὶ „εἰ διαλεκτικοὶ συνελθόντες εἰς πότον περὶ συλλογισμῶν διαλέγοιντο, ἀλλοτρίως ἂν αὐτοὺς ὑπολάβοι τις ποιεῖν τοῦ παρόντος καιροῦ“· καὶ „ὁ καλὸς κἀγαθὸς ἀνὴρ μεθυσθείη ἄν· οἱ δὲ βουλόμενοι σωφρονικοὶ εἶναι σφόδρα μέχρι τινὸς διατηροῦσιν ἐν τοῖς πότοις τὸ τοιοῦτον· εἶθ’ ὅταν παραρρυῇ τὸ οἰνάριον, τὴν πᾶσαν ἀσχημοσύνην ἐπιδείκνυνται. ὃ καὶ πρώην ἐγένετο ἐπὶ τῶν ἐξ Ἀρκαδίας θεωρῶν πρὸς Ἀντίγονον παραγενομένων. ἐκεῖνοι γὰρ ἠρίστων σφόδρα σκυθρωπῶς καὶ εὐσχημόνως, ὡς ᾤοντο, οὐχ ὅτι ἡμῶν τινα προσβλέποντες, ἀλλ’ οὐδὲ ἀλλήλους. ὡς δὲ ὁ πότος προέβαινεν καὶ εἰσῆλθεν ἄλλα τε ἀκροάματα καὶ αἱ Θετταλαὶ αὗται ὀρχηστρίδες, καθάπερ αὐταῖς ἔθος ἐστίν, ἐν ταῖς διαζώστραις γυμναὶ ὠρχοῦντο, οὐκ ἔτι κατεῖχον αὑτοὺς οἱ ἄνδρες, ἀλλὰ ἐκ τῶν κλινῶν ἀνώρμων καὶ ἐβόων ὡς θαυμαστόν τι θέαμα θεώμενοι· καὶ μακάριον τὸν βασιλέα ἀπεκάλουν, ὅτι ἔξεστιν αὐτῷ τούτων ἀπολαύειν, καὶ ἕτερα τούτοις παραπλήσια πάνυ πολλὰ τῶν φορτικῶν ἐποίουν. τῶν φιλοσόφων δέ τις συμπίνων ἡμῖν, εἰσελθούσης αὐλητρίδος καὶ οὔσης εὐρυχωρίας παρ’ αὐτῷ, βουλομένης τῆς παιδίσκης παρακαθίσαι οὐκ ἐπέτρεψεν, ἀλλὰ σκληρὸν αὑτὸν εἰσῆγεν. εἶθ’ ὕστερον πωλουμένης τῆς αὐλητρίδος, καθάπερ ἔθος ἐστὶν ἐν τοῖς πότοις γίγνεσθαι, ἔν τε τῷ ἀγοράζειν πάνυ νεανικὸς ἦν καὶ τῷ πωλοῦντι, ἄλλῳ τινὶ θᾶττον προσθέντι, ἠμφισβήτει καὶ οὐκ ἔφη αὐτὸν πεπρακέναι· καὶ τέλος εἰς πυγμὰς ἦλθεν ὁ σκληρὸς ἐκεῖνος φιλόσοφος καὶ ἐν ἀρχῇ οὐδ’ ἂν παρακαθίσαι ἐπιτρέπων τῇ αὐλητρίδι.“ μήποτε αὐτός ἐστιν ὁ Περσαῖος ὁ περὶ τῆς αὐλητρίδος διαπυκτεύσας· φησὶν γὰρ Ἀντίγονος ὁ Καρύστιος ἐν τῷ Περὶ Ζήνωνος γράφων ὧδε· „Ζήνων ὁ Κιτιεὺς Περσαίου παρὰ πότον αὐλητρίδιον πριαμένου καὶ διοκνοῦντος εἰσαγαγεῖν πρὸς αὐτὸν διὰ τὸ τὴν αὐτὴν οἰκεῖν οἰκίαν, συναισθόμενος εἰσείλκυσε τὴν παιδίσκην καὶ συγκατέκλεισε τῷ Περσαίῳ.“ (Athen. XIII 607a–e)
s151Fr. 452 Kaynak: Athenaios IV 162b–d (Kinik Kynulkos, başka kitapların yanında şunları da beğendiğini söyler:). ... güzel filozof Persaios'un Stilpon'un ve Zenon'un hatıralarından derlenmiş Sofra Diyalogları'nı. Bunlarda şunu araştırır: Sofradakiler nasıl uyuyakalmasın; kadehler nasıl doldurulmalı; güzel delikanlılar ve güzel kızlar şölene ne zaman getirilmeli, naz ettiklerinde ne zaman kabul edilmeli, burun kıvırdıklarında ne zaman geri gönderilmeli. Katıklar, ekmekler ve başka şeyler hakkında da yazar; bu itidalli filozof öpücükler hakkında da gereğinden meraklıca şeyler söyler. Hermippos'un dediğine göre, aklı hep bu tür şeylerde dolaşan bu adam, Antigonos tarafından kendisine Akrokorinthos emanet edilmişken içki âlemlerine dalmış, Sikyonlu Aratos'un kurduğu tuzağa düşüp Korinthos'un kendisinden de kovulmuştur. Daha önce diyaloglarında Zenon'la yarışarak bilgenin her hâlde iyi bir komutan da olacağını savunan, bunu da yalnız işleriyle doğrulamış olan [Arnim'e göre "yalnız" bozuktur; belki "işleriyle hiç doğrulamamış" okunmalıdır] Zenon'un güzel ev kölesiydi bu! Borysthenesli Bion onun tunç heykelini görüp üzerindeki "Zenon'un Persaios'u, Kitionlu" yazıtını okuyunca zarif bir söz etmiş: Yazıtı yazan yanılmış; "Zenon'un Persaios'u, ev kölesi" yazması gerekirmiş. [Yunancada "Kitiea" ile "oiketiea" sözleri arasında kelime oyunu vardır.] Çünkü Persaios gerçekten Zenon'un kölesi olmuştu; Nikaialı Nikias Filozoflar Tarihi'nde, İskenderiyeli Sotion da Ardıllar'da bunu anlatır. Persaios'un bu bilgece uğraşına ait iki esere rastladık; başlıkları Sofra Diyalogları'dır.
Fr. 453 Kaynak: Diogenes Laertios VII 1. (Zenon) zayıftı da; bu yüzden Persaios Sofra Hatıraları'nda onun yemek davetlerinin çoğunu geri çevirdiğini söyler.
Fr. 454 Kaynak: Athenaios IV 140e–f. Epaikla hakkında Persaios Lakedaimon Devleti'nde şöyle yazar: "Varlıklıları hemen epaikla cezasına çarptırır; bunlar yemekten sonra yenen çerezlerdir. Yoksullara ise kamış, saman ya da defne yaprağı getirmelerini buyurur ki yemekten sonra epaiklayı yiyebilsinler; çünkü epaikla yağla serpilmiş arpa unudur. Bütün bunlar küçük bir devlet düzeni gibi kurulur: Kimin önce, kimin ikinci uzanacağı, kimin tabureye oturacağı, bu türden her şey epaikla için yapılır." Dioskurides de benzer şeyler anlatır.
Περσαίου τε τοῦ καλοῦ φιλοσόφου συμποτικοὺς διαλόγους, συντεθέντας ἐκ τῶν Στίλπωνος καὶ Ζήνωνος ἀπομνημονευμάτων, ἐν οἷς ζητεῖ, ὅπως ἂν μὴ κατακοιμηθῶσιν οἱ συμπόται, πῶς ταῖς ἐπιχύσεσι χρηστέον, πηνίκα τε εἰσακτέον τοὺς ὡραίους καὶ τὰς ὡραίας εἰς τὸ συμπόσιον καὶ πότε αὐτοὺς προσδεκτέον ὡραϊζομένους καὶ πότε παραπεμπτέον ὡς ὑπερορῶντας, καὶ περὶ προσοψημάτων καὶ περὶ ἄρτων καὶ περὶ τῶν ἄλλων, ὅσα τε περιεργότερον περὶ φιλημάτων εἴρηκεν ὁ σωφρονικὸς φιλόσοφος, ὃς περὶ ταῦτα τὴν διάνοιαν ἀεὶ στρέφων, πιστευθείς, ὥς φησιν Ἕρμιππος, ὑπ’ Ἀντιγόνου τὸν Ἀκροκόρινθον, κωθωνιζόμενος ἐξέπεσεν καὶ αὐτῆς τῆς Κορίνθου, καταστρατηγηθεὶς ὑπὸ τοῦ Σικυωνίου Ἀράτου, ὁ πρότερον ἐν τοῖς διαλόγοις πρὸς Ζήνωνα διαμιλλώμενος ὡς ὁ σοφὸς πάντως ἂν εἴη καὶ στρατηγὸς ἀγαθός, μόνον ⟦?⟧ τοῦτο διὰ τῶν ἔργων διαβεβαιωσάμενος, ὁ καλὸς τοῦ Ζήνωνος οἰκετιεύς. χαριέντως γὰρ ἔφη Βίων ὁ Βορυσθενίτης, θεασάμενος αὐτοῦ χαλκῆν εἰκόνα, ἐφ’ ἧς ἐπεγέγραπτο „Περσαῖον Ζήνωνος Κιτιᾶ“, πεπλανῆσθαι τὸν ἐπιγράψαντα· δεῖν γὰρ οὕτως ἔχειν· „Περσαῖον Ζήνωνος οἰκετιᾶ.“ ἦν γὰρ ὄντως οἰκέτης γεγονὼς τοῦ Ζήνωνος, ὡς Νικίας ὁ Νικαεὺς ἱστορεῖ ἐν τῇ Περὶ τῶν φιλοσόφων ἱστορίᾳ καὶ Σωτίων ὁ Ἀλεξανδρεὺς ἐν ταῖς Διαδοχαῖς. δύο δὲ συγγράμμασι τοῦ Περσαίου ἀπηντήκαμεν τῆς σοφῆς ταύτης πραγματείας, τοιοῦτον ἔχουσι τὸ ἐπίγραμμα· Συμποτικῶν διαλόγων. (Athen. IV 162b–d) — καὶ ἀσθενής· διὸ καί φησι Περσαῖος ἐν ὑπομνήμασι συμποτικοῖς τὰ πλεῖστα αὐτὸν δεῖπνα παραιτεῖσθαι. (Diog. Laert. VII 1) — περὶ δὲ τῶν ἐπαΐκλων Περσαῖος ἐν τῇ Λακωνικῇ πολιτείᾳ οὑτωσὶ γράφει· „καὶ εὐθὺς τοὺς μὲν εὐπόρους ζημιοῖ εἰς ἐπάικλα· ταῦτα δέ ἐστιν μετὰ δεῖπνον τραγήματα· τοῖς δ’ ἀπόροις ἐπιτάττει κάλαμον ἢ στιβάδα ἢ φύλλα δάφνης φέρειν, ὅπως ἔχωσι τὰ ἐπάικλα κάπτειν μετὰ δεῖπνον· γίνεται γὰρ ἄλφιτα ἐλαίῳ ἐρραμένα. τὸ δ’ ὅλον ὥσπερ πολίτευμά τι τοῦτο δὴ συνίσταται μικρόν. καὶ γὰρ ὅντινα δεῖ πρῶτον κατακεῖσθαι ἢ δεύτερον ἢ ἐπὶ τοῦ σκιμποδίου καθῆσθαι, πάντα τοιαῦτα ποιοῦσιν εἰς ἐπάικλα.“ τὰ ὅμοια ἱστορεῖ καὶ Διοσκουρίδης. (Athen. IV 140e–f) — ἀλλὰ μὴν οὐδ’ ὀρθαγορίσκοι λέγονται, (Athen. IV 140b)
s152Fr. 455 Kaynak: Athenaios IV 140b. Polemon'un dediği gibi süt emen domuz yavrularına "orthagoriskoi" değil, "orthragoriskoi" denir; çünkü sabahın erken saatinde (orthros) satılırlar. Bunu Persaios Lakedaimon Devleti'nde, Dioskurides Devlet'in ikinci kitabında, Aristokles de Lakonların Devleti'nin birinci kitabında anlatır.
Fr. 456 Kaynak: Dion Khrysostomos, Söylevler LIII 4. Filozof Zenon da İlyada ve Odysseia üzerine yazmıştır; ... şairin bazı şeyleri kanaate göre, bazılarını da hakikate göre yazdığını öğretir; böylece kendisiyle çelişiyormuş gibi görünmesin. ... Zenon'un öğrencisi Persaios da aynı konu üzerine yazmıştır, başka birçokları da.
Fr. 457 Kaynak: Diogenes Laertios II 61. Persaios, (Sokratesçi Aiskhines'in) yedi diyaloğundan çoğunun Eretrialı Pasiphon'a ait olduğunu, onun bunları Aiskhines'in diyalogları arasına kattığını söyler.
Fr. 458 Kaynak: Diogenes Laertios VII 28. Persaios Ahlak Dersleri'nde onun (Zenon'un) yetmiş iki yaşında öldüğünü, Atina'ya da yirmi iki yaşında geldiğini söyler.
Fr. 459 Kaynak: Bion, Diogenes Laertios IV 46–47'de. (Yanında Philonides ile Persaios'un kendisini kötülediğini öğrendiği kral Antigonos'a, düşük soyunu anlattıktan sonra yazar:) Benimle ilgili olanlar bunlar. Persaios da Philonides de bunları anlatmayı bıraksınlar; sen beni kendimden tanı.
Fr. 460 Kaynak: Diogenes Laertios II 143 (Menedemos hakkında). Yalnız Persaios'la amansız bir savaş içindeydi; çünkü Antigonos, Menedemos'un hatırı için Eretrialılara demokrasiyi geri vermek isterken Persaios'un buna engel olduğu düşünülüyordu. Bu yüzden Menedemos bir keresinde içki başında onu sözleriyle çürütürken, başka şeylerin yanında şunu da söyledi: "Filozof olarak böyledir; ama insan olarak hem bugün yaşayanların hem de yaşayacakların en kötüsüdür."
Fr. 461 Kaynak: Diogenes Laertios VII 162. (Ariston) en çok da bilgenin kanaatlere kapılmadığı yolundaki Stoacı öğretiye bağlıydı. Persaios buna karşı çıkarak ikiz kardeşlerden birine ona bir emanet bıraktırdı, sonra emaneti ötekine geri aldırdı; böylece onu çaresiz bırakıp çürüttü. [= Fr. 347.]
Fr. 462 Kaynak: Suda, "Hermagoras" maddesi. Amphipolisli Hermagoras, filozof, Persaios'un öğrencisi. Diyalogları: Köpek Düşmanı ya da Talihsizlikler Üzerine; Ekkhyton (bu bir yumurta falıdır); Sofistlik Üzerine, Akademiacılara Karşı. [Arnim: Ahlak Dersleri de Diogenes Laertios'un kitap listesinde yer almaz.]
ὥς φησιν ὁ Πολέμων, οἱ γαλαθηνοὶ χοῖροι, ἀλλ’ ὀρθραγορίσκοι, ἐπεὶ πρὸς τὸν ὄρθρον πιπράσκονται, ὡς Περσαῖος ἱστορεῖ ἐν τῇ Λακωνικῇ πολιτείᾳ καὶ Διοσκουρίδης ἐν βʹ πολιτείας καὶ Ἀριστοκλῆς ἐν τῷ προτέρῳ καὶ οὗτος τῆς Λακώνων πολιτείας. (Athen. IV 140b) — γέγραφε δὲ καὶ Ζήνων ὁ φιλόσοφος εἴς τε τὴν Ἰλιάδα καὶ τὴν Ὀδύσσειαν … διδάσκων ὅτι τὰ μὲν κατὰ δόξαν, τὰ δὲ κατὰ ἀλήθειαν γέγραφεν, ὅπως μὴ φαίνηται αὐτὸς αὑτῷ μαχόμενος … ἔτι δὲ καὶ Περσαῖος ὁ τοῦ Ζήνωνος κατὰ τὴν αὐτὴν ὑπόθεσιν γέγραφε καὶ ἄλλοι πλείους. (Dio Chrys. or. LIII 4) — καὶ τῶν ἑπτὰ δὲ τοὺς πλείστους Περσαῖός φησι Πασιφῶντος εἶναι τοῦ Ἐρετρικοῦ, εἰς τοὺς Αἰσχίνου δὲ κατατάξαι. (Diog. Laert. II 61) — Περσαῖος δέ φησιν ἐν ταῖς ἠθικαῖς σχολαῖς δύο καὶ ἑβδομήκοντα ἐτῶν τελευτῆσαι αὐτόν, ἐλθεῖν δὲ Ἀθήναζε δύο καὶ εἴκοσι ἐτῶν. (Diog. Laert. VII 28) — ταῦτά ἐστι τὰ κατ’ ἐμέ. ὥστε παυσάσθωσαν Περσαῖός τε καὶ Φιλωνίδης ἱστοροῦντες αὐτά· σκόπει δέ με ἐξ ἐμαυτοῦ. (Bion ap. Diog. Laert. IV 47) — μόνῳ δὲ Περσαίῳ διαπρύσιον εἶχε πόλεμον· ἐδόκει γὰρ Ἀντιγόνου βουλομένου τὴν δημοκρατίαν ἀποκαταστῆσαι τοῖς Ἐρετριεῦσι χάριν Μενεδήμου, κωλῦσαι. διὸ καί ποτε παρὰ πότον ὁ Μενέδημος ἐλέγξας αὐτὸν τοῖς λόγοις τά τε ἄλλα ἔφη καὶ δή· „φιλόσοφος μὲν τοιοῦτος, ἀνὴρ δὲ καὶ τῶν ὄντων καὶ τῶν γενησομένων κάκιστος.“ (Diog. Laert. II 143) — μάλιστα δὲ προσεῖχε Στωικῷ δόγματι τῷ τὸν σοφὸν ἀδόξαστον εἶναι. πρὸς ὃ Περσαῖος ἐναντιούμενος διδύμων ἀδελφῶν τὸν ἕτερον ἐποίησεν αὐτῷ παρακαταθήκην δοῦναι, ἔπειτα τὸν ἕτερον ἀπολαβεῖν· καὶ οὕτως ἀπορούμενον διήλεγξεν. (Diog. Laert. VII 162) — Ἑρμαγόρας Ἀμφιπολίτης, φιλόσοφος, μαθητὴς Περσαίου. διάλογοι αὐτοῦ· Μισοκύων ἢ περὶ ἀτυχημάτων· Ἔκχυτον· ἔστι δὲ ᾠοσκοπία· Περὶ σοφιστείας πρὸς τοὺς Ἀκαδημαϊκούς. (Suid. s. v. Ἑρμαγόρας)
s1535. Assoslu Kleanthes'in fragmanları ve vecizeleri
Hayatı ve karakteri
Fr. 463 Kaynak: Diogenes Laertios VII 168–171, 174. Phanias oğlu Kleanthes, Assoslu. Antisthenes'in Ardıllar'da söylediğine göre önceleri yumruk dövüşçüsüydü. Bazılarının anlattığına göre Atina'ya cebinde dört drahmiyle geldi; Zenon'la tanışınca felsefeye son derece soylu bir şekilde sarıldı ve ömrü boyunca aynı öğretilere bağlı kaldı. Çalışkanlığıyla ün saldı. Çok yoksul olduğu için ücretle çalışmaya koyuldu: geceleri bahçelerde kuyudan su çeker, gündüzleri tartışmalarda kendini çalıştırırdı. Bu yüzden ona "Phreantles" (Kuyucu) adı takıldı. Söylendiğine göre bir keresinde, bu kadar gürbüz biri olarak neyle geçindiğinin hesabını vermek üzere mahkemeye de çıkarılmış; yanında su çektiği bahçıvanı ve ununu yoğurduğu un satıcısı kadını tanık gösterince aklanmış. Areopagos üyeleri ona hayran kalıp kendisine on mina verilmesini oylamışlar, ama Zenon almasına izin vermemiş. Antigonos'un da ona üç bin (drahmi) verdiği söylenir. Magnesialı Demetrios'un Adaşlar'da anlattığına göre efebeleri bir gösteriye götürürken rüzgâr giysisini açmış ve altında khiton olmadığı görülmüş; Atinalılar bunun için onu alkışlarla onurlandırmışlar. Bundan dolayı da ona hayranlık duyuldu. Antigonos'un da, onun dinleyicisiyken, kendisine neden su çektiğini sorduğu anlatılır. O da şöyle demiş: "Yalnız su mu çekiyorum? Toprak kazmıyor muyum, bahçe sulamıyor muyum, felsefe uğruna her işi yapmıyor muyum?" Zenon da onu bu yolda eğitir, kazancından kendisine bir obol getirmesini isterdi. Bir gün biriken bozuklukları öğrencilerin ortasına getirip "Kleanthes istese bir Kleanthes daha besleyebilir," demiş; "geçinecek imkânı olanlarsa ihtiyaçlarını başkalarından bekliyor, üstelik felsefeyle de gevşekçe uğraşıyorlar." Bu yüzden Kleanthes'e ikinci Herakles denirdi. Çalışkandı, ama tabiatça yeteneksiz ve son derece ağır kavrayışlıydı. Bu yüzden Timon onun için şöyle der:
Kim bu, sürünün koçu gibi adamların saflarını dolaşan? Sözleri sündüren, Assos taşı, cesaretsiz bir havan.
Arkadaşları onunla alay ettiklerinde katlanırdı; kendisine "eşek" dendiğini duyunca bunu kabul eder, Zenon'un yükünü taşıyabilecek tek kişinin kendisi olduğunu söylerdi. (Bunu vecizeler izler.) ... Anlatıldığına göre Zenon'dan duyduklarını, kâğıt alacak parası olmadığından çanak çömlek kırıklarına ve sığırların kürek kemiklerine yazarmış. Bu hâliyle öyle güç kazandı ki, Zenon'un başka birçok değerli öğrencisi olduğu hâlde okulun başına kendisi geçti.
Κλεάνθης Φανίου Ἄσσιος. οὗτος πρῶτον ἦν πύκτης, ὥς φησιν Ἀντισθένης ἐν Διαδοχαῖς. ἀφικόμενος δὲ εἰς Ἀθήνας τέσσαρας ἔχων δραχμάς, καθά φασί τινες, καὶ Ζήνωνι παραβαλὼν ἐφιλοσόφησε γενναιότατα καὶ ἐπὶ τῶν αὐτῶν ἔμεινε δογμάτων. διεβοήθη δὲ ἐπὶ φιλοπονίᾳ, ὅς γε, πένης ὢν ἄγαν, ὥρμησε μισθοφορεῖν· καὶ νύκτωρ μὲν ἐν τοῖς κήποις ἤντλει, μεθ’ ἡμέραν δὲ ἐν τοῖς λόγοις ἐγυμνάζετο· ὅθεν καὶ Φρεάντλης ἐκλήθη. φασὶ δὲ αὐτὸν καὶ εἰς δικαστήριον ἀχθῆναι, λόγους δώσοντα πόθεν εἰς τοσοῦτον εὐέκτης ὢν διαζῇ, ἔπειτα ἀποφυγεῖν τόν τε κηπουρὸν μάρτυρα παρασχόντα, παρ’ ὃν ἤντλει, καὶ τὴν ἀλφιτόπωλιν, παρ’ ᾗ τὰ ἄλφιτα ἔπεττεν. ἀποδεξαμένους δὲ αὐτὸν τοὺς Ἀρεοπαγίτας ψηφίσασθαι δέκα μνᾶς δοθῆναι, Ζήνωνα δὲ κωλῦσαι λαβεῖν. φασὶ δὲ καὶ Ἀντίγονον αὐτῷ τρισχιλίας δοῦναι. ἡγούμενόν τε τῶν ἐφήβων ἐπί τινα θέαν ὑπ’ ἀνέμου παραγυμνωθῆναι καὶ ὀφθῆναι ἀχίτωνα· ἐφ’ ᾧ κρότῳ τιμηθῆναι ὑπὸ Ἀθηναίων, καθά φησι Δημήτριος ὁ Μάγνης ἐν τοῖς Ὁμωνύμοις. ἐθαυμάσθη οὖν δὴ καὶ διὰ τόδε. φασὶ δὲ καὶ Ἀντίγονον αὐτοῦ πυθέσθαι ὄντα ἀκροατήν, διὰ τί ἀντλεῖ· τὸν δ’ εἰπεῖν· „ἀντλῶ γὰρ μόνον; τί δ’ οὐχὶ σκάπτω; τί δ’ οὐκ ἄρδω καὶ πάντα ποιῶ φιλοσοφίας ἕνεκα;“ καὶ γὰρ ὁ Ζήνων αὐτὸν συνεγύμναζεν εἰς τοῦτο καὶ ἐκέλευεν ὀβολὸν φέρειν ἀποφορᾶς. καί ποτε ἀθροισθὲν τὸ κέρμα ἐκόμισεν εἰς μέσον τῶν γνωρίμων καί φησι· „Κλεάνθης μὲν καὶ ἄλλον Κλεάνθην δύναιτ’ ἂν τρέφειν, εἰ βούλοιτο· οἱ δὲ ἔχοντες ὅθεν τραφήσονται παρ’ ἑτέρων ἐπιζητοῦσι τὰ ἐπιτήδεια, καίπερ ἀνειμένως φιλοσοφοῦντες.“ ὅθεν δὴ καὶ δεύτερος Ἡρακλῆς ὁ Κλεάνθης ἐκαλεῖτο. ἦν δὲ πονικὸς μέν, ἀφυὴς δὲ καὶ βραδὺς ὑπερβαλλόντως· διὸ καὶ Τίμων περὶ αὐτοῦ φησιν οὕτως· τίς δ’ οὗτος κτίλος ὣς ἐπιπωλεῖται στίχας ἀνδρῶν; / μωλυτὴς ἐπέων λίθος Ἄσσιος, ὅλμος ἄτολμος. καὶ σκωπτόμενος ὑπὸ τῶν συμμαθητῶν ἠνείχετο καὶ ὄνος ἀκούων προσεδέχετο, λέγων αὐτὸς μόνος δύνασθαι βαστάζειν τὸ Ζήνωνος φορτίον. … (174) τοῦτόν φασιν εἰς ὄστρακα καὶ βοῶν ὠμοπλάτας γράφειν ἅπερ ἤκουε παρὰ τοῦ Ζήνωνος, ἀπορίᾳ κερμάτων ὥστε ὠνήσασθαι χαρτία. τοιοῦτος δὲ ὢν ἐξίσχυσε, πολλῶν
καὶ ἄλλων ὄντων ἀξιολόγων Ζήνωνος μαθητῶν, αὐτὸς διαδέξασθαι τὴν σχολήν. (Diog. Laert. VII 168–174) — ὥσπερ ὁ Κλεάνθης καὶ ὁ Ξενοκράτης βραδύτεροι δοκοῦντες εἶναι τῶν συσχολαστῶν οὐκ ἀπεδίδρασκον ἐκ τοῦ μανθάνειν οὐδ’ ἀπέκαμνον, ἀλλὰ φθάνοντες εἰς ἑαυτοὺς ἔπαιζον, ἀγγείοις τε βραχυστόμοις καὶ πινακίσι χαλκαῖς ἀπεικάζοντες, ὡς μόλις μὲν παραδεχόμενοι τοὺς λόγους, ἀσφαλῶς δὲ καὶ βεβαίως τηροῦντες. (Plut. de aud. 18) — ὅσον τὸ φρόνημα τἀνδρός, ἀπὸ τοῦ μύλου καὶ τῆς μάκτρας πεττούσῃ χειρὶ καὶ ἀλούσῃ γράφειν περὶ θεῶν καὶ σελήνης καὶ ἄστρων καὶ ἡλίου. (Plut. de vit. aere al. 7) — (Seneca, Quintil. Latine) — „οὐκ ἐκόμισας,“ ἔφη, „τὸ προσ⟦…⟧ … καὶ προσό⟦μοια⟧.“ διελέχθη καὶ τῇ κατόπιν, ἕως παρέσχεν αὐτὸν φέρειν καὶ τὸ ὅλον, εἶτ’ ἀποδοὺς ἐκέλευσεν τοῖς γονεῦσι ἐκπέμψαι. διὸ καί τινες τοῦτον οὐχ ὄντα πλούσιον ὡς φιλάργυρον ἐμέμφοντο … (Ind. Stoic. Herc. col. XIX) — ⟦?⟧ ἐκ τῆς συμμίκτου ἱστορίας· Χρύσιππος ὁ Σολεὺς ἐποιεῖτο τὸν βίον ἐκ πάνυ ὀλίγων, Κλεάνθης δὲ καὶ ἀπὸ ἐλαττόνων. (Stob. Flor. XVII 28) — καὶ Βάτωνι τὴν σχολὴν ἀπεῖπεν Ἀρκεσίλαος, ὅτε πρὸς Κλεάνθην στίχον ἐποίησεν ἐν κωμῳδίᾳ, πείσαντος δὲ τὸν Κλεάνθην καὶ μεταμελομένου διηλλάγη. (Plut. de adul. et am. 11) — ⟦αὐτὸν παραιτεῖσθαι, ὥστε τῇ σχολῇ πάλιν ἐ⟧πιτρέπειν χρῆσθαι· διαλέξασθαι δὲ πρὸς Ἀρκεσίλαν καὶ φάναι· „πρῶτον μέρος εὐημερίας τοῦτ’ εἶναι, σκοπεῖν τινα τὰ καθ’ αὑτόν.“ ⟦?⟧ καὶ συνήκοντα δὲ Ἀρκεσίλᾳ τὴν … ὑποδεῖξαι. καὶ μηδὲν ἀμφοτέρους μηδὲ περὶ τὸν Σωσίθεον πολυπραγμονεῖν. ἦν δὲ … (Ind. Stoic. Herc. col. XXII)
s154Fr. 464 Kaynak: Plutarkhos, Dinlemek Üzerine 18 (47e). Kleanthes de Ksenokrates de okul arkadaşlarından daha ağır kavrayışlı görünüyorlardı; ama öğrenmekten kaçmadılar, yorulup bırakmadılar. Tersine, alayı önce kendileri kendilerine yaptılar: kendilerini ağzı dar kaplara ve tunç levhalara benzettiler; çünkü sözleri güçlükle alıyor, ama güvenle ve sağlamca saklıyorlardı.
Fr. 465 Kaynak: Plutarkhos, Borçlanmaktan Kaçınmak Üzerine 7 (830d). Ne büyük gönül gücü bu adamınki: değirmenden ve hamur teknesinden kalkıp hamur yoğuran, un öğüten eliyle tanrılar, Ay, yıldızlar ve Güneş üzerine yazdı!
Fr. 466–467 [Seneca'nın (Mektuplar 44, 3; 6, 6) ve Quintilianus'un (XII 7, 9) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir. Bunlara göre Kleanthes su çekmiş, bahçe sulamak için elinin emeğini kiraya vermiştir; Zenon'u yalnız dinlemekle kalmayıp hayatına ortak olduğu, sırlarını gözlediği için onu kendinde yansıtabilmiştir; Zenon, Kleanthes ve Khrysippos öğrencilerinden ücret almışlardır.]
Fr. 468 Kaynak: Herculaneum Stoacılar Listesi, sütun XIX. "...Getirmedin," dedi, "...ve benzerlerini." Ertesi gün de onunla tartıştı, sonunda (ücretin) tamamını getirmeye razı edinceye kadar; sonra parayı geri verip (öğrenciyi) ailesine göndermesini söyledi. Bu yüzden bazıları, zengin olmadığı hâlde onu paragöz diye kınadılar... [Arnim: Öğrencisinden ücret isteyen filozof Kleanthes'tir.]
Fr. 469 Kaynak: Stobaios, Antoloji XVII 28. ⟦?⟧'nin Karma Tarih'inden: Soloili Khrysippos hayatını pek az şeyle sürdürürdü, Kleanthes ise daha da azıyla.
Fr. 470 Kaynak: Plutarkhos, Dalkavukla Dostu Ayırt Etmek Üzerine 11 (55c). Baton bir komedyasında Kleanthes'e karşı bir dize yazınca Arkesilaos onu okulundan kovdu; Baton Kleanthes'i yatıştırıp pişmanlığını gösterince de onunla barıştı.
Fr. 471 Kaynak: Herculaneum Stoacılar Listesi, sütun XXII. ...ondan, okulu yeniden kullanmasına izin vermesini rica ettiğini; Arkesilaos'la konuşup "iyi talihin ilk payı, insanın kendi durumunu gözden geçirmesidir" ⟦?⟧ dediğini... ikisinin de Sositheos meselesiyle artık uğraşmamasını... [Arnim: Söz konusu olan komedya şairi Baton'dur (bkz. Fr. 470). Benzer bir olay Sositheos için anlatılır (Diogenes Laertios VII 173).]
καὶ ἄλλων ὄντων ἀξιολόγων Ζήνωνος μαθητῶν, αὐτὸς διαδέξασθαι τὴν σχολήν. (Diog. Laert. VII 168–174) — ὥσπερ ὁ Κλεάνθης καὶ ὁ Ξενοκράτης βραδύτεροι δοκοῦντες εἶναι τῶν συσχολαστῶν οὐκ ἀπεδίδρασκον ἐκ τοῦ μανθάνειν οὐδ’ ἀπέκαμνον, ἀλλὰ φθάνοντες εἰς ἑαυτοὺς ἔπαιζον, ἀγγείοις τε βραχυστόμοις καὶ πινακίσι χαλκαῖς ἀπεικάζοντες, ὡς μόλις μὲν παραδεχόμενοι τοὺς λόγους, ἀσφαλῶς δὲ καὶ βεβαίως τηροῦντες. (Plut. de aud. 18) — ὅσον τὸ φρόνημα τἀνδρός, ἀπὸ τοῦ μύλου καὶ τῆς μάκτρας πεττούσῃ χειρὶ καὶ ἀλούσῃ γράφειν περὶ θεῶν καὶ σελήνης καὶ ἄστρων καὶ ἡλίου. (Plut. de vit. aere al. 7) — (Seneca, Quintil. Latine) — „οὐκ ἐκόμισας,“ ἔφη, „τὸ προσ⟦…⟧ … καὶ προσό⟦μοια⟧.“ διελέχθη καὶ τῇ κατόπιν, ἕως παρέσχεν αὐτὸν φέρειν καὶ τὸ ὅλον, εἶτ’ ἀποδοὺς ἐκέλευσεν τοῖς γονεῦσι ἐκπέμψαι. διὸ καί τινες τοῦτον οὐχ ὄντα πλούσιον ὡς φιλάργυρον ἐμέμφοντο … (Ind. Stoic. Herc. col. XIX) — ⟦?⟧ ἐκ τῆς συμμίκτου ἱστορίας· Χρύσιππος ὁ Σολεὺς ἐποιεῖτο τὸν βίον ἐκ πάνυ ὀλίγων, Κλεάνθης δὲ καὶ ἀπὸ ἐλαττόνων. (Stob. Flor. XVII 28) — καὶ Βάτωνι τὴν σχολὴν ἀπεῖπεν Ἀρκεσίλαος, ὅτε πρὸς Κλεάνθην στίχον ἐποίησεν ἐν κωμῳδίᾳ, πείσαντος δὲ τὸν Κλεάνθην καὶ μεταμελομένου διηλλάγη. (Plut. de adul. et am. 11) — ⟦αὐτὸν παραιτεῖσθαι, ὥστε τῇ σχολῇ πάλιν ἐ⟧πιτρέπειν χρῆσθαι· διαλέξασθαι δὲ πρὸς Ἀρκεσίλαν καὶ φάναι· „πρῶτον μέρος εὐημερίας τοῦτ’ εἶναι, σκοπεῖν τινα τὰ καθ’ αὑτόν.“ ⟦?⟧ καὶ συνήκοντα δὲ Ἀρκεσίλᾳ τὴν … ὑποδεῖξαι. καὶ μηδὲν ἀμφοτέρους μηδὲ περὶ τὸν Σωσίθεον πολυπραγμονεῖν. ἦν δὲ … (Ind. Stoic. Herc. col. XXII)
s155Fr. 472 Kaynak: Herculaneum Stoacılar Listesi, sütun XXIV. ...ve bu yüzden daha çok kişiyle konuşurdu. Birinin şöyle dediği ona bildirildiğinde:
Kleanthes buydu işte: sunularda olduğu gibi herkese azıcık pay ayıran, logosu genişletmeyi hiçbir zaman istemeyen ... ve yapamayan.
(o kişiyi) orada bulunurken görünce, önce ona bir şey söyleyerek... [Arnim: Bunu da Kleanthes'e karşı yazılmış kötü bir şiirin öcünü alan Arkesilaos'a bağlıyorum.]
Fr. 473 Kaynak: Herculaneum Stoacılar Listesi, sütun XX. ...aynı türden bir tarzla mücadele etmeyi. Bu gibi şeyler Zenon için de söylenmiş, Zenon'a karşı da yazılmıştır; ama o kendinden önceki filozoflar için hep güzel sözler söylerdi... [Arnim: Kleanthes'in, derslerinde ya da kitaplarında eski filozoflara sövmesi kusur sayılıyor gibidir; bu, hocası Zenon'un örneğiyle de savunulamaz.]
Fr. 474 Kaynak: Diogenes Laertios VII 176. (Kleanthes) şöyle öldü: Dişetleri şişti; hekimler yasaklayınca iki gün yemek yemedi. Durumu öyle düzeldi ki hekimler ona alıştığı her şeyi serbest bıraktılar. Ama o buna yanaşmadı; yolun büyük kısmını artık almış olduğunu söyleyerek kalan günlerde de yemek yemedi ve öldü. Bazılarının dediğine göre Zenon'la aynı yaşta, [seksen] yıl yaşamış, Zenon'u on dokuz yıl dinlemişti.
Fr. 475 Kaynak: Lukianos, Uzun Ömürlüler 19. Zenon'un öğrencisi ve ardılı Kleanthes doksan dokuz yaşındayken dudağında bir şiş çıktı. Kendini aç bırakırken bazı arkadaşlarından mektuplar geldi; yemek alıp dostlarının istedikleri işi gördü, sonra yeniden yemeyi bırakarak hayattan ayrıldı.
Fr. 476 Kaynak: Herculaneum Stoacılar Listesi, sütun XXVI–XXVII. ...ölümünden kısa süre önce dudağının çevresinde bir döküntü çıktı; hekimler bunu kötü huylu saydılar ... yakışıksız ... Dionysios'a ⟦?⟧ hayatı bitirmenin vakti geldiğini; yakınları ve öğrencileri de ... (sütun XXVII) aramak; kendisine yaraşmayan, hayata düşkün ya da alçakça bir şey olmasın diye. Bunu söyleyip mesut bir hâlde kalarak...
καὶ διὰ τοῦτο πλείοσιν ὁμιλῶν. ὡς δέ τις εἰρηκὼς ἀνηγγέλη· τοῦτ’ ἦν / ὁ Κλεάνθης, ὡς περὶ τὰς σπονδὰς / ἑκάστῳ μικρὸν ἀπαρχόμενος, / πλατῦναι δὲ τὸν λόγον / οὐδέποτ’ ἐθέλων / … οὐ δυνάμενος· ἐπεὶ παρατυγχάνοντ’ εἶδεν αὐτόν, εἰπών τι πρὸς τὸ πρῶτον … (Ind. Stoic. Herc. col. XXIV) — … τὸν ὁμοειδῆ μάχεσθαι τρόπον. εἴρηται μὲν καὶ Ζήνωνι περὶ τῶν τοιούτων καὶ γέγραπται μὲν καὶ Ζήνωνι, ἀστεῖα δ’ εὐφημοῦντος πρὸς τοὺς προγενεστέρους τῶν φιλοσόφων καὶ … χαρισαμένων (Ind. Stoic. Herc. col. XX) — καὶ τελευτᾷ τόνδε τὸν τρόπον. διῴδησεν αὐτῷ τὸ οὖλον· ἀπαγορευσάντων δὲ τῶν ἰατρῶν, δύο ἡμέρας ἀπέσχετο τροφῆς. καί πως ἔσχε καλῶς, ὥστε τοὺς ἰατροὺς αὐτῷ πάντα τὰ συνήθη συγχωρεῖν· τὸν δὲ μὴ ἀνασχέσθαι, ἀλλ’ εἰπόντα ἤδη αὐτῷ προωδοιπορῆσθαι καὶ τὰς λοιπὰς ἀποσχόμενον τελευτῆσαι ταὐτὰ Ζήνωνι, καθά φασί τινες, [ὀγδοήκοντα] ἔτη βιώσαντα καὶ ἀκούσαντα Ζήνωνος ἔτη ἐννεακαίδεκα. (Diog. Laert. VII 176) — Κλεάνθης δὲ ὁ Ζήνωνος μαθητὴς καὶ διάδοχος ἐννέα καὶ ἐνενήκοντα οὗτος γεγονὼς ἔτη φῦμα ἔσχεν ἐπὶ τοῦ χείλους, καὶ ἀποκαρτερῶν, ἐπελθόντων αὐτῷ παρ’ ἑταίρων τινῶν γραμμάτων προσενεγκάμενος τροφὴν καὶ πράξας περὶ ὧν ἠξίουν οἱ φίλοι, ἀποσχόμενος αὖθις τροφῆς ἐξέλιπε τὸν βίον. (Lucian. Macrob. 19) — ἔτυχεν δ’ αὐτῷ μικρὸν πρὸ τῆς τελευτῆς ἐξάνθημα γενόμενον περὶ τὸ χεῖλος, ὃ τοῖς ἰατροῖς ἐδόκει κακόηθες εἶναι … (Ind. Stoic. Herc. col. XXVI)
s156 [Arnim: Kleanthes'in son hastalığı için bkz. Lukianos, Uzun Ömürlüler 19; Diogenes Laertios VII 176. Buecheler, Kleanthes'in öğrencilerine kendisine ardıl olarak hayata düşkün ve alçak şeylerin peşinde koşan birini değil, kendi ahlakına layık birini aramalarını buyurduğunu düşünür. Bana göre Kleanthes kendinden söz ediyor; örneğin: "Hayatta kalmaya çalışmaktan korktuğunu söyledi" gibi.]
Fr. 477 Kaynak: Herculaneum Stoacılar Listesi, sütun XXVIII–XXIX. ...epeyce acı çekip arkhon Iason ⟦?⟧ zamanında hayattan ayrıldı. ... (Kleanthes'in) arkhon Aristophanes zamanında doğduğunu ve okulu otuz iki yıl yönettiğini... [Arnim: Aristophanes 331/0'da arkhondu.]
Fr. 478 Kaynak: Galenos, Niteliklerin Cisimsiz Olduğu 2 (XIX 461 Kühn). Sahip olanın sahip olunan şeyle bir ve aynı olduğunu düşünmek gerekmez, diyorum. Çünkü Kleanthes şiş değildi, ama bu ona hastalığından dolayı arız olmuştu; Khrysippos da (...) değildi, Epikuros da idrar zorluğu değildi, oysa hayatlarını bu rahatsızlıklar yüzünden bitirdiler. Öyleyse havanın çarpması da hava değildir. [Arnim: Bu sözler Stoacıların ses tarifine yöneliktir.]
Fr. 479 Kaynak: Strabon XIII 610. Stoacı filozof Kleanthes de buralıdır (Assosludur); Kitionlu Zenon'un okulunu devralmış, Soloili Khrysippos'a da bırakmıştır.
Fr. 480 [Cicero'nun (Akademika II 73) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Demokritos'la karşılaştırılınca Kleanthes, Khrysippos ve sonraki kuşaktan öbürleri ona göre beşinci sınıftan görünür.]
Yazıları
Fr. 481 Kaynak: Diogenes Laertios VII 174–175. Pek güzel kitaplar bıraktı; bunlar şunlardır:
Zaman Üzerine; Zenon'un Tabiat Felsefesi Üzerine (iki kitap); Herakleitos'un Açıklamaları (dört kitap); His Üzerine; Tekhnē Üzerine; Demokritos'a Karşı; Aristarkhos'a Karşı; Herillos'a Karşı; Dürtü Üzerine (iki kitap); Eski Tarih; Tanrılar Üzerine; Devler Üzerine; Düğün Şarkısı Üzerine; Şair Üzerine; Uygun Eylem Üzerine (üç kitap); İyi Öğüt Üzerine; İyilik ve Şükran Üzerine; Teşvik; Aretēler Üzerine; Yetenek Üzerine; Gorgippos Üzerine; Kıskançlık Üzerine; Aşk Üzerine; Özgürlük Üzerine; Aşk Sanatı; Şeref Üzerine; Şöhret Üzerine; Devlet Adamı; Müzakere Üzerine; Kanunlar Üzerine; Yargılamak Üzerine; Yetiştirme Üzerine; Logos Üzerine (üç kitap); Gaye Üzerine; Güzel Şeyler Üzerine; Eylem Üzerine; Epistēmē Üzerine; Krallık Üzerine; Dostluk Üzerine; Şölen Üzerine; Erkeğin ve Kadının Aretēsinin Aynı Olduğu Üzerine; Bilgenin Sofistlik Yaptığı Üzerine; Kullanımlar Üzerine; Sohbetler (iki kitap); Haz Üzerine; Hususiyetler Üzerine; Çözümsüz Sorunlar Üzerine; Diyalektik Üzerine; Kıyas Biçimleri Üzerine; Yüklemler Üzerine.
Kitapları bunlardır.
… τ’ ἄσχημον …, Διονυσίῳ ⟦?⟧ … καιρὸν εἶναι τὴν ζωὴν ἐκτελεῖν· συνήθεις δ’ οὖν καὶ γνωρίμους … περὶ τῶν … (col. XXVII) ζητεῖν, μήποτ’ οὐκ ἄξιον αὐτοῦ, φιλόζωον δ’ ἢ ταπεινόν. καὶ ταῦτ’ εἰπὼν καὶ μείνας εὐδαίμων … (Ind. Stoic. Herc. col. XXVI–XXVII) — ἀλγήσας δ’ οὐ μικρὸν τοῦ βίου ἀπηλλάγη ἐπ’ ἄρχοντος Ἰάσονος ⟦?⟧. … γεγονέναι Κλεάνθην ἐπ’ ἄρχοντος Ἀριστοφάνους καὶ τὴν σχολὴν διακατασχεῖν ἐπ’ ἔτη τριάκοντα καὶ δύο. (Ind. Stoic. Herc. col. XXVIII–XXIX) — οὐ φημι δεῖν ἓν καὶ ταὐτὸν εἶναι νομίζειν τὸ ἔχον τῷ ἐχομένῳ· οὔτε γὰρ Κλεάνθης ἦν φῦμα, ἐπεὶ συνεβεβήκει τοῦτ’ αὐτῷ κατὰ τὸ νόσημα, οὔτε Χρύσιππος ⟦…⟧ ἔτι δ’ Ἐπίκουρος στραγγουρία, ἐπειδὴ ἐκ τούτου τοῦ πάθους αὐτοῖς συνέβη καταστρέψαι τὸν βίον. οὔκουν οὐδὲ πληγὴ τοῦ ἀέρος ἀήρ ἐστιν. (Galen. quod qual. incorp. 2) — ἐντεῦθεν ἦν Κλεάνθης, ὁ Στωικὸς φιλόσοφος, ὁ διαδεξάμενος τὴν Ζήνωνος τοῦ Κιτιέως σχολήν, καταλιπὼν δὲ Χρυσίππῳ τῷ Σολεῖ. (Strab. XIII 610) — (Cic. Latine) — Βιβλία δὲ κάλλιστα καταλέλοιπεν, ἅ ἐστι τάδε· Περὶ χρόνου. Περὶ τῆς Ζήνωνος φυσιολογίας δύο. Τῶν Ἡρακλείτου ἐξηγήσεις τέσσαρα. Περὶ αἰσθήσεως. Περὶ τέχνης.
Πρὸς Δημόκριτον. Πρὸς Ἀρίσταρχον. Πρὸς Ἥριλλον. Περὶ ὁρμῆς δύο. Ἀρχαιολογία. Περὶ θεῶν. Περὶ γιγάντων. Περὶ ὑμεναίου. Περὶ τοῦ ποιητοῦ. Περὶ τοῦ καθήκοντος τρία. Περὶ εὐβουλίας. Περὶ χάριτος. Προτρεπτικός. Περὶ ἀρετῶν. Περὶ εὐφυΐας. Περὶ Γοργίππου. Περὶ φθονερίας. Περὶ ἔρωτος. Περὶ ἐλευθερίας. Ἐρωτικὴ τέχνη. Περὶ τιμῆς. Περὶ δόξης. Πολιτικός. Περὶ βουλῆς. Περὶ νόμων. Περὶ τοῦ δικάζειν. Περὶ ἀγωγῆς. Περὶ τοῦ λόγου τρία. Περὶ τέλους. Περὶ καλῶν. Περὶ πράξεως. Περὶ ἐπιστήμης. Περὶ βασιλείας. Περὶ φιλίας. Περὶ συμποσίου. Περὶ τοῦ ὅτι ἡ αὐτὴ ἀρετὴ καὶ ἀνδρὸς καὶ γυναικός. Περὶ τοῦ τὸν σοφὸν σοφιστεύειν. Περὶ χρειῶν. Διατριβῶν δύο.
s158Öğretileri
Fr. 482 Kaynak: Diogenes Laertios VII 41. Kleanthes ise (felsefeye ait logosun) altı kısmı olduğunu söyler: diyalektik, retorik, ahlak, siyaset, fizik, teoloji. [Arnim: Bu altı kısım, Stoacıların çoğunun kabul ettiği üç kısmın alt bölümlere ayrılmasıyla ortaya çıkar; yani Kleanthes alışılmış bölümlemeden ayrılmaz.]
A. Mantık ve retorik fragmanları
Mantığın faydası
Fr. 483 Kaynak: Arrianos, Epiktetos'un Sohbetleri I 17, 11. (Mantıkla ilgili şeylerin) öbür şeyleri ayırt edici ve inceleyici, deyim yerindeyse ölçücü ve tartıcı olması yeter. Bunu kim söylüyor? Yalnız Khrysippos, Zenon ve Kleanthes mi? Antisthenes söylemiyor mu?
Tasavvurlar üzerine
Fr. 484 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VII 228; VII 372; VIII 400; Pyrrhonculuğun Ana Hatları II 70. Onlara göre tasavvur, psykhēde bir izdir. Bu konuda hemen görüş ayrılığına düştüler. Kleanthes izi, mühür yüzüklerinin balmumunda bıraktığı iz gibi, çukurluk ve kabarıklık olarak anladı. — Çünkü tasavvur psykhēde bir izse, ya Kleanthes ve arkadaşlarının düşündüğü gibi çukurluk ve kabarıklık şeklinde bir izdir ya da salt bir başkalaşma olarak meydana gelir. — Kleanthes izi tam anlamıyla, çukurluk ve kabarıklıkla düşünülen iz olarak anlar. — Onların dediği gibi psykhē ve yönetici kısım pneuma ya da pneumadan da ince bir şey olduğuna göre, kimse onda ne mühürlerde gördüğümüz gibi çukurluk ve kabarıklık şeklinde bir iz düşünebilir ne de o masalımsı başkalaşma türünden bir iz. [Arnim: Sonuncusu Khrysippos'un öğretisine yöneliktir.]
Περὶ ἡδονῆς. Περὶ ἰδίων. Περὶ τῶν ἀπόρων. Περὶ διαλεκτικῆς. Περὶ τρόπων. Περὶ κατηγορημάτων. Ταῦτα αὐτῷ τὰ βιβλία. (Diog. Laert. VII 174–175) — ὁ δὲ Κλεάνθης ἓξ μέρη φησί, διαλεκτικόν, ῥητορικόν, ἠθικόν, πολιτικόν, φυσικόν, θεολογικόν. (Diog. Laert. VII 41) — ἐκεῖνο ἀπαρκεῖ ὅτι τῶν ἄλλων ἐστὶ διακριτικὰ καὶ ἐπισκεπτικὰ καί, ὡς ἄν τις εἴποι, μετρητικὰ καὶ στατικά. τίς λέγει ταῦτα; μόνος Χρύσιππος καὶ Ζήνων καὶ Κλεάνθης; Ἀντισθένης δ’ οὐ λέγει; (Arr. Epict. I 17, 11) — φαντασία οὖν ἐστι κατ’ αὐτοὺς τύπωσις ἐν ψυχῇ. περὶ ἧς εὐθὺς καὶ διέστησαν. Κλεάνθης μὲν γὰρ ἤκουσε τὴν τύπωσιν κατὰ εἰσοχήν τε καὶ ἐξοχήν, ὥσπερ καὶ ⟦τὴν⟧ διὰ τῶν δακτυλίων γιγνομένην τοῦ κηροῦ τύπωσιν. (Sext. M. VII 228) — εἰ γὰρ τύπωσίς ἐστιν ἐν ψυχῇ ἡ φαντασία, ἤτοι κατ’ ἐξοχὴν καὶ εἰσοχὴν τύπωσίς ἐστιν, ὡς οἱ περὶ τὸν Κλεάνθην νομίζουσιν, ἢ κατὰ ψιλὴν ἑτεροίωσιν γίνεται. (ib. VII 372) — Κλεάνθους μὲν κυρίως ἀκούοντος τὴν μετὰ εἰσοχῆς καὶ ἐξοχῆς νοουμένην. (ib. VIII 400) — ἐπεὶ οὖν ἡ ψυχὴ καὶ τὸ ἡγεμονικὸν πνεῦμά ἐστιν ἢ λεπτομερέστερόν τι πνεύματος, ὥς φασιν, οὐ δυνήσεταί τις τύπωσιν ἐπινοεῖν ἐν αὐτῷ οὔτε κατ’ εἰσοχὴν καὶ ἐξοχήν, ὡς ἐπὶ τῶν σφραγίδων ὁρῶμεν, οὔτε τὴν τερατολογουμένην ἑτεροιωτικήν. (Sext. P. H. II 70)
s159Gösterenler üzerine
Fr. 485 [Varro'nun (Latin Dili Üzerine V 9) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Varro, kelimelerin açıklanmasında ikinci basamağı, yani şairlerin kelimeleri nasıl uydurduğunu, birleştirdiğini, çekime soktuğunu gösteren eski gramer basamağını atlamayacağını, çünkü yalnız Aristophanes'in değil Kleanthes'in kandili başında da sabahladığını söyler.]
Fr. 486 Kaynak: Philodemos, Müzik Üzerine, sütun 28, 1. ...meğer ki belki Kleanthes'teki görüşü söylemek istesinler. O şöyle der: Şiirden ve müzikten alınan örnekler daha iyidir; felsefenin logosu tanrısal ve insani şeyleri yeterince bildirebilir, ama yalın olduğu için tanrısal büyüklüklere uygun kelimelerden yoksundur; vezinler, ezgiler ve ritimler ise tanrısal şeylerin seyrindeki hakikate olabildiğince yaklaşır. [Arnim: Kleanthes'in adı Kemke baskısının 51. sayfasında da okunur, ama anlamlı bir cümle çıkmaz.]
Fr. 487 [Seneca'nın (Mektuplar 108, 10) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Kleanthes'e göre nefesimiz uzun bir borunun dar kanalından geçip sonunda geniş ağzından dışarı çıkınca daha berrak bir ses verir; vezin de dar zorunluluğuyla düşüncelerimizi böyle daha berrak kılar.]
(Varro Latine) — εἰ μὴ τὸ παρὰ Κλεάνθει λέγειν τάχα θελήσουσιν, ὅς φησιν ἀμείνονά τε εἶναι τὰ ποιητικὰ καὶ μουσικὰ παραδείγματα καί, τοῦ λόγου τοῦ τῆς φιλοσοφίας ἱκανῶς μὲν ἐξαγγέλλειν δυναμένου τὰ θεῖα καὶ ἀνθρώπινα, μὴ ἔχοντος δὲ ψιλοῦ τῶν θείων μεγεθῶν λέξεις οἰκείας, τὰ μέτρα καὶ τὰ μέλη καὶ τοὺς ῥυθμοὺς ὡς μάλιστα προσικνεῖσθαι πρὸς τὴν ἀλήθειαν τῆς τῶν θείων θεωρίας. (Philod. de mus. col. 28) — (Seneca Latine) — λεκτὰ γὰρ τὰ κατηγορήματα καλοῦσι Κλεάνθης καὶ Ἀρχέδημος. (Clem. Strom. VIII 9, 26) — ὁ κυριεύων λόγος ἀπὸ τοιούτων τινῶν ἀφορμῶν ἠρωτῆσθαι φαίνεται· κοινῆς γὰρ οὔσης μάχης τοῖς τρισὶ τούτοις πρὸς ἄλληλα, τῷ „πᾶν παρεληλυθὸς ἀληθὲς ἀναγκαῖον εἶναι“ καὶ τῷ „δυνατῷ ἀδύνατον μὴ ἀκολουθεῖν“ καὶ τῷ „δυνατὸν εἶναι ὃ οὔτ’ ἔστιν ἀληθὲς οὔτ’ ἔσται“, συνιδὼν τὴν μάχην ταύτην ὁ Διόδωρος τῇ τῶν πρώτων δυοῖν πιθανότητι συνεχρήσατο πρὸς παράστασιν τοῦ „μηδὲν εἶναι δυνατὸν ὃ οὔτ’ ἔστιν ἀληθὲς οὔτ’ ἔσται“. λοιπὸν ὁ μέν τις ταῦτα τηρήσει τῶν δυοῖν, ὅτι „ἔστι τέ τι δυνατόν, ὃ οὔτ’ ἔστιν ἀληθὲς οὔτ’ ἔσται“ καὶ „δυνατῷ ἀδύνατον οὐκ ἀκολουθεῖ“· „οὐ πᾶν δὲ παρεληλυθὸς ἀληθὲς ἀναγκαῖόν ἐστι“, καθάπερ οἱ περὶ Κλεάνθην φέρεσθαι δοκοῦσιν, οἷς ἐπὶ πολὺ συνηγό-
s160Gösterilenler üzerine
Fr. 488 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis VIII 9, 26. Kleanthes ve Arkhedemos yüklemlere "lekta" (söylenenler) derler.
Fr. 489 Kaynak: Arrianos, Epiktetos'un Sohbetleri II 19, 1–4. "Hâkim Argüman" şöyle bir çıkış noktasından ileri sürülmüş görünüyor. Şu üç önerme birbirleriyle ortak bir çatışma içindedir: "Geçmişteki her doğru zorunludur", "Mümkün olandan imkânsız olan çıkmaz" ve "Ne doğru olan ne de doğru olacak olan bir şey mümkündür." Diodoros bu çatışmayı görünce, ilk ikisinin inandırıcılığından yararlanarak "Ne doğru olan ne de doğru olacak olan hiçbir şey mümkün değildir" sonucunu kurdu. Şimdi biri ikisini tutacaktır: "Ne doğru olan ne de doğru olacak olan mümkün bir şey vardır" ve "Mümkün olandan imkânsız olan çıkmaz"; ama "Geçmişteki her doğru zorunlu değildir." Kleanthes ve arkadaşları bu görüşü benimsemiş görünüyorlar; Antipatros da onları büyük ölçüde savundu. Başkaları öbür ikisini tutar: "Ne doğru olan ne de doğru olacak olan bir şey mümkündür" ve "Geçmişteki her doğru zorunludur"; ama "Mümkün olandan imkânsız olan çıkar." Bu üçünü birden tutmaksa olanaksızdır, çünkü aralarında ortak bir çatışma vardır. [Arnim: Aynı yerin 9. paragrafına göre Kleanthes de bu argüman üzerine ayrıca yazmıştır. Cicero'nun (Kader Üzerine 7, 14) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Khrysippos'a göre geçmişteki bütün doğrular zorunludur; hocası Kleanthes ise bu konuda ondan ayrılır.]
Fr. 490 Kaynak: Olympiodoros, Platon'un Gorgias'ı Üzerine Şerh. Kleanthes tekhnēnin, her şeyi bir yolla (yöntemle) gerçekleştiren bir meleke olduğunu söyler. [Quintilianus'un (II 17, 41) Latince tanıklığı çevrilmemiştir; aynı tarifi verir. Krş. Zenon, Fr. 12 vd.]
Retorik üzerine
Fr. 491–492 [Quintilianus'un (II 15, 34–35) ve Cicero'nun (Ölçütler Üzerine IV 7) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir. Quintilianus'a göre retoriğin "iyi konuşmanın epistēmēsi" diye tarifi en uygunudur; Khrysippos'un Kleanthes'ten aldığı "doğru konuşmanın epistēmēsi" tarifi de aynı değerdedir. Cicero'ya göre Kleanthes bir retorik kitabı yazmıştır, ama öyle bir kitap ki dilsiz kalmak isteyen başka bir şey okumasın.]
ρησεν Ἀντίπατρος. οἱ δὲ τἄλλα δύο, ὅτι „δυνατόν τ’ ἐστὶν ὃ οὔτ’ ἔστιν ἀληθὲς οὔτ’ ἔσται“ καὶ „πᾶν παρεληλυθὸς ἀληθὲς ἀναγκαῖόν ἐστιν“· „δυνατῷ δ’ ἀδύνατον ἀκολουθεῖ“. τὰ τρία δ’ ἐκεῖνα τηρῆσαι ἀμήχανον, διὰ τὸ κοινὴν εἶναι αὐτῶν μάχην. (Arr. Epict. II 19, 1–4) — (Cic. Latine) — Κλεάνθης τοίνυν λέγει ὅτι τέχνη ἐστὶν ἕξις ὁδῷ πάντα ἀνύουσα. (Olympiod. in Gorg.) — (Quintil., Cic. Latine) — δοκεῖ δ’ αὐτοῖς ἀρχὰς εἶναι τῶν ὅλων δύο, τὸ ποιοῦν καὶ τὸ πάσχον. τὸ μὲν οὖν πάσχον εἶναι τὴν ἄποιον οὐσίαν, τὴν ὕλην· τὸ δὲ ποιοῦν τὸν ἐν αὐτῇ λόγον, τὸν θεόν. τοῦτον γὰρ ἀίδιον ὄντα διὰ πάσης αὐτῆς δημιουργεῖν ἕκαστα. τίθησι δὲ τὸ δόγμα τοῦτο … Κλεάνθης ἐν τῷ Περὶ τῶν ἀτόμων. (Diog. Laert. VII 134) — ὡς ἄρα τὰ εἴδη παρὰ τοῖς θείοις τούτοις ἀνδράσιν οὔτε πρὸς τὴν χρῆσιν τῆς τῶν ὀνομάτων συνηθείας παρήγετο, ὡς Χρύσιππος καὶ
s161B. Fizik ve teoloji fragmanları
Fiziğin temelleri
Fr. 493 Kaynak: Diogenes Laertios VII 134. Onlara göre bütünün iki ilkesi vardır: etkileyen ve etkilenen. Etkilenen keyfiyetsiz ousia, yani maddedir; etkileyen ise onun içindeki logos, yani tanrıdır. Çünkü tanrı ezelî olduğundan maddenin bütününe yayılarak her bir şeyi yaratır. Bu öğreti ... Kleanthes tarafından Atomlar Üzerine'de ortaya konur. [Arnim: Atomlar Üzerine Diogenes Laertios'un kitap listesinde (Fr. 481) yer almaz; meğer ki Demokritos'a Karşı diye anılan kitapla aynı olsun.]
Fr. 494 Kaynak: Syrianos, Aristoteles'in Metafiziği Üzerine Şerh 105, 19–23. Demek ki bu tanrısal adamlarda (Sokrates, Platon, Parmenides ve Pythagorasçılarda) eidoslar, Khrysippos, Arkhedemos ve Stoacıların çoğunun sonradan sandığı gibi, kelimelerin alışılmış kullanımı için ortaya atılmış değildi; ... ideaların onlarda, Kleanthes'in sonradan söylediği gibi, düşünülmüş şeyler (kavramlar) olduğu da söylenemez.
Ἀρχέδημος καὶ οἱ πλείους τῶν Στωικῶν ὕστερον ᾠήθησαν … οὐ μὴν οὐδ’ ἐννοήματά εἰσι παρ’ αὐτοῖς αἱ ἰδέαι, ὡς Κλεάνθης ὕστερον εἴρηκεν. (Syrian. in Metaph.) — ἀλλ’ ὁ Κλεάνθης ἀπὸ τοῦ φρέατος ἐπάρας τὴν κεφαλὴν καταγελᾷ σου τοῦ δόγματος καὶ αὐτὸς ἀνιμᾷ τὰς ἀληθεῖς ἀρχάς, θεὸν καὶ ὕλην. καὶ τὴν μὲν γῆν μεταβάλλειν εἰς ὕδωρ, τὸ δὲ ὕδωρ εἰς ἀέρα, τὸν δὲ ἀέρα ⟦ἄνω⟧ φέρεσθαι, τὸ δὲ πῦρ εἰς τὰ περίγεια χωρεῖν, τὴν δὲ ψυχὴν δι’ ὅλου τοῦ κόσμου διήκειν, ἧς μέρος μετέχοντας ἡμᾶς ἐμψυχοῦσθαι. (Hermias Irris. 14) — (Probus Latine) — Κλεάνθης δὲ οὕτω πώς φησιν· ἐκφλογισθέντος τοῦ παντὸς συνίζειν τὸ μέσον αὐτοῦ πρῶτον, εἶτα ⟦κατὰ⟧ τὰ ἐχόμενα ἀποσβέννυσθαι δι’ ὅλου. τοῦ δὲ παντὸς ἐξυγρανθέντος, τὸ ἔσχατον τοῦ πυρός, ἀντιτυπήσαντος αὐτῷ τοῦ μέσου, τρέπεσθαι πάλιν ⟦ποιεῖν⟧ εἰς τοὐναντίον, εἶθ’ οὕτω τρεπομένου ἄνωθέν φησιν αὔξεσθαι καὶ ἄρχεσθαι διακοσμεῖν τὸ ὅλον· καὶ τοιαύτην περίοδον αἰεὶ καὶ διακόσμησιν ποιουμένου τὸν ἐν τῇ τῶν ὅλων οὐσίᾳ τόνον μὴ παύεσθαι. ὥσπερ γὰρ ἑνός τινος ⟦ζῴου⟧ τὰ μέρη πάντα φύεται ἐκ σπερμάτων ἐν τοῖς καθήκουσι χρόνοις, οὕτω καὶ τοῦ ὅλου τὰ μέρη, ὧν καὶ τὰ ζῷα καὶ τὰ φυτὰ ὄντα τυγχάνει, ἐν τοῖς καθήκουσι χρόνοις φύεται. καὶ ὥσπερ τινὲς λόγοι τῶν μερῶν εἰς σπέρμα συνιόντες μίγνυνται καὶ αὖθις διακρίνονται γινομένων τῶν μερῶν, οὕτως ἐξ ἑνός τε πάντα γίνεσθαι καὶ ἐκ πάντων εἰς ἓν συγκρίνεσθαι, ὁδῷ καὶ συμφώνως διεξιούσης τῆς περιόδου. (Stob. Ecl. I 17, 3) — Κλεάνθης μόνος τῶν Στωικῶν τὸ πῦρ ἀπεφήνατο κωνοειδές. (Aët. I 14, 5)
s162Fr. 495 Kaynak: Hermeias, Pagan Filozoflarla Alay 14. Ama işte Kleanthes kuyudan başını kaldırıp senin öğretine gülüyor ve hakiki ilkeleri kendisi çekip çıkarıyor: tanrı ve madde. Ona göre toprak suya, su havaya dönüşür; hava (yukarı) çıkar, ateş yerin çevresindeki bölgelere gider; psykhē ise bütün kosmosa yayılır, biz de onun bir parçasından pay alarak canlanırız.
Fr. 496 [Probus'un (Vergilius'un Bukolikler'i VI 31 üzerine) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Stoacılar, Kitionlu Zenon, Soloili Khrysippos ve Kleanthes'e göre tabiatın bütün biçimi önce ince ve boş bir yığın hâlinde dağınıkken dört unsur hâlinde yoğunlaşmış, her şey de sonradan bunlardan biçimlenmiştir.]
Fr. 497 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I 17, 3 (Areios Didymos, fr. 38 Diels). Kleanthes aşağı yukarı şöyle der: Bütün alev alev yanıp tutuştuğunda önce ortası çöker, sonra (bitişik kısımlar boyunca) baştan başa söner. Bütün nemlenince ateşin en dış kısmı, ortası ona karşı direndiği için, (onu) yeniden zıt yöne döndürür. Böyle döndükçe, der, (ateş) yukarıdan büyür ve bütünü düzenlemeye başlar; bütünün ousiasındaki gerilim (tonos) da böyle bir devri ve düzenlemeyi durmadan yaptığından hiç kesilmez. Çünkü tek bir (canlının) bütün parçaları uygun zamanlarda tohumlardan nasıl büyürse, bütünün parçaları da, ki hayvanlar ve bitkiler de bunlardandır, uygun zamanlarda öyle büyür. Parçaların bazı logosları bir tohumda bir araya gelip karışır, parçalar oluşurken de yeniden ayrılır; bunun gibi her şey birden meydana gelir, her şeyden de bir araya gelip bir olur; devir yolunca ve ahenk içinde ilerler. [Arnim: Ateş şimdi kendisi zıt yöne dönmez; o ana kadar yavaş yavaş suya dönen kürenin orta kısmını yeniden zıt değişime uğramaya zorlar. Gökyüzünün en yüksek kısmında kalan ateş şimdi aşağı bölgelere doğru yavaş yavaş inerek büyür ve her şeye biçim verip düzenler.]
Fr. 498 Kaynak: Aetios I 14, 5. Stoacılardan yalnız Kleanthes ateşin koni biçimli olduğunu ileri sürdü.
Fr. 499 Kaynak: Eusebios, Müjdeye Hazırlık XV 15, 7 (Areios Didymos, fr. 29 Diels). Kosmosun yönetici kısmının, Kleanthes'e göre Güneş olması gerekir; çünkü Güneş yıldızların en büyüğüdür ve bütünün idaresine en çok katkıda bulunur: günü, yılı ve öbür mevsimleri o yapar. — Aetios II 4, 16. Stoacı Kleanthes kosmosun yönetici kısmının Güneş'te olduğunu söyledi. [Pseudo-Censorinus'un (I 4) ve Cicero'nun (Akademika II 126) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir; onlar da Kleanthes'e göre Güneş'in hâkim olduğunu ve her şeyi yönettiğini aktarır. Krş. Diogenes Laertios VII 139.]
Fr. 500 Kaynak: Plutarkhos, Ay Yüzeyinde Görülen Yüz Üzerine 6 (923a). Kleanthes, Samoslu Aristarkhos'u kosmosun ocağını yerinden oynattığı için Hellenlerin dinsizlikle suçlayıp mahkemeye çağırması gerektiğini düşünüyordu; çünkü adam, göğün durduğunu, yerin ise eğik bir çember boyunca dolanırken aynı zamanda kendi ekseni çevresinde döndüğünü varsayarak görünüşleri kurtarmaya çalışıyordu. [Arnim: Diogenes Laertios'un listesinde Kleanthes'in Aristarkhos'a Karşı adlı bir kitabı vardır (Fr. 481).]
Fr. 501 Kaynak: Aetios II 20, 4. Kleanthes'e göre Güneş, denizden yükselen akıllı bir tutuşmadır. [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine III 37) ve Macrobius'un (Saturnalia I 23, 2) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir. Cicero'ya göre Stoacılar her ateşin beslenmeye muhtaç olduğunu, Güneş'in, Ay'ın ve öbür yıldızların sularla beslendiğini söylerler; Kleanthes, Güneş'in yaz ve kış dönencesinin ötesine geçmeyip geri dönmesinin sebebini, besininden fazla uzaklaşmaması diye açıklar. Macrobius'a göre Poseidonios ve Kleanthes, Güneş'in yolunun yanık kuşaktan ayrılmadığını, çünkü yeri kuşatıp bölen Okyanus'un onun altından aktığını söylerler.] — Aetios II 23, 5. Stoacılara göre Güneş, altında uzanan besinin genişliği boyunca yol alır; Okyanus ya da yer onun buğusuyla beslendiği şeydir.
Fr. 502 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis V 8, 48. Bunlar filozof Kleanthes'i okumamışlar; o açıkça Güneş'e "mızrap" der. Çünkü Güneş doğarken ışınlarını saldırtıp kosmosa mızrapla vurur gibi onu ahenkli yürüyüşüne sevk eder. [Arnim: "Işığı" kelimesini çıkardım; çünkü ahenkli yürüyüşe sevk edilen kosmostur.] — Krş. Plutarkhos, Pythia'nın Kehanetleri Üzerine 16. Ama sonra tanrıya altın bir mızrap adadılar; anlaşılan Skythinos'un lir hakkında söylediğine kulak vermişlerdi:
Zeus'un güzel yüzlü oğlu Apollon onu akort eder, her başlangıcı ve sonu bir araya toplayarak; parlak mızrabı da Güneş'in ışığıdır.
ἡγεμονικὸν δὲ τοῦ κόσμου Κλεάνθει μὲν ἤρεσε τὸν ἥλιον εἶναι διὰ τὸ μέγιστον τῶν ἄστρων ὑπάρχειν καὶ πλεῖστα συμβάλλεσθαι πρὸς τὴν τῶν ὅλων διοίκησιν, ἡμέραν καὶ ἐνιαυτὸν ποιοῦντα καὶ τὰς ἄλλας ὥρας. (Euseb. P. E. XV 15, 7) — (Ps.-Censorin. Latine) — Κλεάνθης ὁ Στωικὸς ἐν ἡλίῳ ἔφησεν εἶναι τὸ ἡγεμονικὸν τοῦ κόσμου. (Aët. II 4, 16) — (Cic. Latine) — Ἀρίσταρχον ᾤετο δεῖν Κλεάνθης τὸν Σάμιον ἀσεβείας προσκαλεῖσθαι τοὺς Ἕλληνας, ὡς κινοῦντα τοῦ κόσμου τὴν ἑστίαν, ὅτι ⟦τὰ⟧ φαινόμενα σῴζειν ἁνὴρ ἐπειρᾶτο, μένειν τὸν οὐρανὸν ὑποτιθέμενος, ἐξελίττεσθαι δὲ κατὰ λοξοῦ κύκλου τὴν γῆν, ἅμα καὶ περὶ τὸν αὑτῆς ἄξονα δινουμένην. (Plut. de fac. 6) — Κλεάνθης ἄναμμα νοερὸν τὸ ἐκ θαλάττης τὸν ἥλιον. (Aët. II 20, 4) — (Cic., Macrob. Latine) — οἱ Στωικοὶ κατὰ τὸ διάστημα τῆς ὑποκειμένης τροφῆς διέρχεσθαι τὸν ἥλιον· ὠκεανὸς δέ ἐστιν ἢ γῆ, ἧς τὴν ἀναθυμίασιν ἐπινέμεται. (Aët. II 23, 5) — οὐκ ἀνέγνωσαν δ’ οὗτοι Κλεάνθην τὸν φιλόσοφον, ὃς ἄντικρυς πλῆκτρον τὸν ἥλιον καλεῖ· ἐν γὰρ ταῖς ἀνατολαῖς ἐρείδων τὰς αὐγάς, οἷον πλήσσων τὸν κόσμον εἰς τὴν ἐναρμόνιον πορείαν [τὸ φῶς] ἄγει. (Clem. Strom. V 8, 48) — ὕστερον μέντοι πλῆκτρον ἀνέθηκαν τῷ θεῷ χρυσοῦν, ἐπιστήσαντες, ὡς ἔοικε, Σκυθίνῳ λέγοντι περὶ τῆς λύρας· ἣν ἁρμόζεται / Ζηνὸς εὐειδὴς Ἀπόλλων, πᾶσαν ἀρχὴν καὶ τέλος / συλλαβών· ἔχει δὲ λαμπρὸν πλῆκτρον ἡλίου φάος. (Plut. de Pyth. or. 16)
s163Fr. 503 Kaynak: Cornutus, Yunan Teolojisinin Özeti 32 (Apollon, yani Güneş üzerine). Apollon müzisyen ve kitharacı olarak da tasvir edilir; çünkü kosmosun her parçasına ahenkle vurur ve onu bütün parçalarıyla uyumlu kılar; varlıklarda hiçbir uyumsuzluk görülmez; zamanların birbirine göre orantısını da ritimlerde olduğu gibi en ince noktasına kadar korur. Hayvanların seslerini de, öbür cisimlerin çıkardığı sesler gibi, o ortaya çıkarır; özellikle de havayı yararlı bir şekilde kurutup kulaklara tanrısal bir ahenkle uydurduğu için. [Arnim'e göre bu bölüm Kleanthes'ten alınmıştır.]
Fr. 504 [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine II 40–41) Latince tanıklığı çevrilmemiştir. Buna göre Kleanthes yıldızların baştan başa ateşten olduğunun iki duyunun, dokunma ve görmenin tanıklığıyla doğrulandığını düşünür. Güneş Okyanus'un sularıyla beslenen ateşten bir cisim olduğuna göre, ya bizim kullandığımız, her şeyi tüketip dağıtan ateşe benzer ya da canlıların bedenlerindeki, her şeyi koruyan, besleyen, büyüten hayat verici ateşe. Güneş her şeyi yeşerttiğine göre bu ikinci ateşe benzer; öyleyse Güneş canlıdır, aither denen göksel ateşte doğan öbür yıldızlar da öyle.]
Evren ve gök olayları üzerine
Fr. 505 Kaynak: Geminos, Astronominin Unsurları (Petavius, Uranologion 53). Eskilerden bazıları, aralarında Stoacı filozof Kleanthes de olmak üzere, yanık kuşağın altında, iki dönence arasında Okyanus'un yayıldığını ileri sürmüşlerdir.
Fr. 506 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I 26, 1 (Areios Didymos, fr. 34 Diels). Kleanthes'e göre Ay ateş tabiatlıdır, biçimce de keçe külaha benzer.
Fr. 507 Kaynak: Aetios II 16, 1. Anaksagoras, Demokritos ve Kleanthes'e göre bütün yıldızlar doğudan batıya doğru hareket eder. — Galenos, Felsefe Tarihi 58. Anaksagoras, Demokritos ve Kleanthes yıldızların doğudan batıya hareket ettiğini düşünürler.
μουσικὸς δὲ καὶ κιθαριστὴς παρεισῆκται τῷ κρούειν ἐναρμονίως πᾶν μέρος τοῦ κόσμου καὶ συνῳδὸν αὐτὸν πᾶσι τοῖς [ἄλλοις] μέρεσι ποιεῖν, μηδεμιᾶς αὐτῶν ἐκμελείας ἐν τοῖς οὖσι θεωρουμένης, ἀλλὰ καὶ τὴν τῶν χρόνων πρὸς ἀλλήλους συμμετρίαν ἐπ’ ἄκρον ὡς ἐν ῥυθμοῖς τηροῦντος, καὶ τὰς τῶν ζῴων φωνάς, ὡς αὖ τοὺς τῶν ἄλλων σωμάτων ψόφους, ἰδίᾳ ⟦διὰ⟧ τὸ ξηραίνεσθαι χρησίμως ὑπ’ ⟦αὐτοῦ⟧ τὸν ἀέρα ἀποδιδόντος καὶ δαιμονίως ἡρμόσθαι πρὸς τὰς ἀκοὰς ποιοῦντος. (Cornut. 32) — (Cic. Latine) — ὑπὸ τὴν διακεκαυμένην ζώνην τινὲς τῶν ἀρχαίων ἀπεφήναντο, ὧν ἐστι καὶ Κλεάνθης ὁ Στωικὸς φιλόσοφος, ὑποκεχύσθαι μεταξὺ τῶν τροπικῶν τὸν ὠκεανόν. (Gemin.) — Κλεάνθης πυροειδῆ τὴν σελήνην, πιλοειδῆ δὲ τῷ σχήματι. (Stob. Ecl. I 26, 1) — Ἀναξαγόρας, Δημόκριτος,
s164Fr. 508 Kaynak: Aetios II 14, 2. Öbür (Stoacılar) yıldızların küre biçimli olduğunu söylerler, Kleanthes ise koni biçimli. — Galenos, Felsefe Tarihi 56. Kleanthes yıldızların koni biçimli olduğunu söyler. — Akhilleus Tatios, Aratos'a Giriş 139. Kleanthes yıldızların koni biçiminde olduğunu söyler. — Theodoretos, Hellen Hastalıklarının Tedavisi IV 20. Stoacı Kleanthes ise (yıldızları) koni biçimli sayar.
Fr. 509 [İskenderiyeli Philon'un Takdir Üzerine (II 48–49) adlı eserinin yalnız Ermenice çevirisiyle kalmış, Latinceye aktarılmış tanıklığı çevrilmemiştir. Buna göre Parmenides, Empedokles, Zenon, Kleanthes ve öbür tanrısal adamlar evrenin yaratılmamış ve ezelî olduğunu yazarlar; tanrı da, öbür zanaatkârlar gibi, maddeyi yaratmamış, aldığı maddeden gökyüzünü, yeri, hayvanları, bitkileri ve her şeyi yapmıştır; bu da takdirin varlığına engel değildir, çünkü takdirin işi yalnız yaratmak değil, yapılanı korumak ve yönetmektir.]
Fr. 510 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 31 (1075d). Ayrıca Kleanthes yanıp tutuşmayı (ekpyrōsis) savunurken Güneş'in, Ay'ı ve öbür yıldızları kendine benzeteceğini ve kendine dönüştüreceğini söyler. (Plutarkhos:) Ama tanrı oldukları hâlde yıldızlar Güneş'e kendi yok oluşları için yardım ediyor, yanıp tutuşmaya bir katkıda bulunuyorlarsa, onlara kurtuluşumuz için dua etmemiz ve onları insanların kurtarıcıları saymamız büyük bir gülünçlük olur; çünkü tabiatları gereği kendi yok oluşlarına, ortadan kalkışlarına koşmaktadırlar. [Arnim: Son sözler Kleanthes'in görüşünü çürüten Plutarkhos'a aittir.]
Fr. 511 Kaynak: İskenderiyeli Philon, Dünyanın Yok Olmazlığı Üzerine 90. (Yanıp tutuşan kosmos) ya aleve ya da ışıltıya dönüşmek zorundadır: Kleanthes'in düşündüğü gibi aleve, Khrysippos'un düşündüğü gibi ışıltıya.
Fr. 512 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I 20, 1e (Areios Didymos, fr. 36 Diels). Zenon, Kleanthes ve Khrysippos'a göre ousia, tohuma dönüşür gibi ateşe dönüşür; sonra bu ateşten de yeniden, önceden olduğu gibi bir düzen meydana gelir.
Κλεάνθης ἀπὸ ἀνατολῶν ἐπὶ δυσμὰς φέρεσθαι πάντας τοὺς ἀστέρας. (Aët. II 16, 1) — Ἀ. καὶ Δ. καὶ Κλεάνθης ἀπὸ ἀνατολῶν εἰς δυσμὰς φέρεσθαι τοὺς ἀστέρας νομίζουσιν. (Galen. hist. phil. 58) — οἱ μὲν ἄλλοι ⟦Στωικοὶ⟧ σφαιρικοὺς αὐτούς, Κλεάνθης δὲ κωνοειδεῖς. (Aët. II 14, 2) — Κλεάνθης κωνοειδεῖς τοὺς ἀστέρας. (Galen. hist. phil. 56) — Κλεάνθης αὐτοὺς κωνοειδὲς ἔχειν σχῆμά φησι. (Achill. Tat. 139) — κωνοειδεῖς δὲ Κλεάνθης ὁ Στωικός. (Theodoret. IV 20) — (Philo Latine ex Armeniaco) — ἔτι τοίνυν ἀγωνιζόμενος ὁ Κλεάνθης τῇ ἐκπυρώσει λέγει τὴν σελήνην καὶ τὰ λοιπὰ ἄστρα τὸν ἥλιον ἐξομοιώσειν πάντα ἑαυτῷ καὶ μεταβαλεῖν εἰς ἑαυτόν. ἀλλ’ εἰ ⟦καὶ⟧ οἱ ἀστέρες, θεοὶ ὄντες, πρὸς τὴν ἑαυτῶν φθορὰν συνεργοῦσι τῷ ἡλίῳ, συνεργοῦντές τι πρὸς τὴν ἐκπύρωσιν, πολὺς ἂν ⟦οὖν⟧ εἴη γέλως ἡμᾶς περὶ σωτηρίας αὐτοῖς προσεύχεσθαι καὶ σωτῆρας ἀνθρώπων νομίζειν, οἷς κατὰ φύσιν ἐστὶ τὸ σπεύδειν ἐπὶ τὴν αὑτῶν φθορὰν καὶ ἀναίρεσιν. (Plut. de comm. not. 31) — μεταβάλλειν δὲ ἢ εἰς φλόγα ἢ εἰς αὐγὴν ἀναγκαῖον, εἰς μὲν φλόγα, ὡς ᾤετο Κλεάνθης, εἰς δ’ αὐγήν, ὡς ὁ Χρύσιππος. (Philo de incorr. 90)
s165Fr. 513 [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine II 23–24) Latince tanıklığı çevrilmemiştir. Buna göre Kleanthes her cisimde ne kadar büyük bir sıcaklık gücü bulunduğunu şu kanıtlarla gösterir: hiçbir besin, bir gece ve bir gündüzde sindirilemeyecek kadar ağır değildir; tabiatın dışarı attığı artıklarında bile sıcaklık vardır. Beslenen ve büyüyen her şey içinde sıcaklık gücü taşır; sıcak ve ateşten olan her şey kendi hareketiyle devinir; içimizde bu hareket sürdükçe his ve hayat da sürer, sıcaklık soğuyup sönünce biz de ölürüz.]
Fr. 514 Kaynak: Cornutus, Yunan Teolojisinin Özeti 31. Herakles, bütündeki gerilimdir (tonos); tabiat onun sayesinde güçlü ve kudretlidir, yenilmez ve aşılmazdır; o, tek tek şeylere de güç ve kuvvet verir. (Ardından yazar, işleri sonraki yazarlarca tanrının işleriyle karıştırılmış olan Alkmene ile Amphitryon'un oğlundan söz eder; öyle ki tanrıya ait özellikleri kahraman hakkında anlatılanlardan ayırt etmek güçleşmiştir.) Belki aslan postu ve topuz da eski teolojiden ona aktarılmıştır. ... Her ikisi de gücün ve soyluluğun simgesi olabilir: aslan hayvanların en yiğidi, topuz da silahların en sağlamıdır. Tanrı okçu olarak da tasvir edilebilir; hem her yere ulaştığı için hem de okların uçuşu gibi gergin bir yanı olduğu için. ... Koslular onu, aklından çok bedeniyle iri yarı biri olduğu için, uygun bir şekilde Hebe (Gençlik) ile birlikte yaşar gösterdiler. Çünkü Euripides'in dediği gibi:
Bir iş görmek için gençlerin kolları daha güçlüdür, ama yaşlıların psykhēleri çok daha iyidir.
Omphale'nin yanındaki köleliğinin de ona daha inandırıcı bir şekilde yakıştığını sanıyorum. Eskiler bununla da en güçlülerin bile kendilerini logosa boyun eğdirmeleri ve onun buyurduklarını yapmaları gerektiğini gösteriyorlar; seyirde ve mantıksal incelemede biraz kadınsı bir şey belirse bile. Çünkü logos sestir (omphē), ve eskilerin ona Omphale demiş olmaları yersiz görünmez. On iki işi de, Kleanthes'in yaptığı gibi, yakışıksız olmadan tanrıya bağlamak mümkündür; ama her yerde yorum icat etme hünerini baş tacı ediyormuş gibi görünmemek gerekir.
Ζήνωνι καὶ Κλεάνθει καὶ Χρυσίππῳ ἀρέσκει τὴν οὐσίαν μεταβάλλειν οἷον εἰς σπέρμα τὸ πῦρ, καὶ πάλιν ἐκ τούτου τοιαύτην ἀποτελεῖσθαι τὴν διακόσμησιν, οἵα πρότερον ἦν. (Stob. Ecl. I 20, 1e) — (Cic. Latine) — Ἡρακλῆς δ’ ἐστὶν ὁ ἐν τοῖς ὅλοις τόνος, καθ’ ὃν ἡ φύσις ἰσχυρὰ καὶ κραταιά ἐστιν, ἀνίκητος καὶ ἀπεριγένητος οὖσα, μεταδοτικὸς ἰσχύος καὶ τοῖς κατὰ μέρος καὶ ἀλκῆς ὑπάρχων. … ὥστε δυσδιάκριτα γεγονέναι τὰ τοῦ θεοῦ ἴδια ἀπὸ τῶν περὶ τοῦ ἥρωος ἱστορουμένων. τάχα δ’ ἂν ἡ λεοντῆ καὶ τὸ ῥόπαλον ἐκ τῆς παλαιᾶς θεολογίας ἐπὶ τοῦτον μετενηνεγμένα εἴη. … σύμβολον δ’ ἂν ἑκάτερον εἴη ῥώμης καὶ γενναιότητος· ὁ μὲν γὰρ λέων τὸ ἀλκιμώτατον τῶν θηρίων ἐστί, τὸ δὲ ῥόπαλον τὸ καρτερώτατον τῶν ὅπλων. καὶ τοξότης δ’ ἂν ὁ θεὸς παρεισάγοιτο κατά τε τὸ πανταχοῦ διικνεῖσθαι καὶ κατὰ τὸ ἔντονόν τι ἔχειν καὶ τὴν τῶν βελῶν φοράν. … οἰκείως δὲ παρέδοσαν αὐτὸν Κῷοι τῇ Ἥβῃ συνοικοῦντα, ὡς ὁλοσχερέστερον αὖ τὸ ⟦σῶμα ἢ⟧ τὴν διάνοιαν ὄντα. ὡς γάρ ⟦φησιν ὁ Εὐριπίδης⟧· νέων τοι δρᾶν μὲν εὐτονώτεραι χέρες, / ψυχαὶ δ’ ἀμείνους τῶν γεραιτέρων πολύ. ὑπονοῶ δὲ καὶ τὴν παρ’ Ὀμφάλῃ λατρείαν ἐκείνῳ πιθανώτερον εἶναι προσήκειν, ἐμφαινόντων πάλιν διὰ τούτου τῶν παλαιῶν ὅτι καὶ τοὺς ἰσχυροτάτους ὑποτάττειν δεῖ ἑαυτοὺς τῷ λόγῳ καὶ τὰ ὑπὸ τούτου προσταττόμενα ποιεῖν, εἰ καὶ θηλύτερόν τι κατὰ τὴν θεωρίαν καὶ τὴν λογικὴν σκέψιν προσπίπτει, τῆς ὀμφῆς, ἣν οὐκ ἀτόπως ἂν δόξαιεν
s166 [Arnim: Bölümün hemen tamamını aktardım; çünkü her şeyin, gerilim (tonos) öğretisini Herakles masalıyla örneklendiren Kleanthes'ten alınmış olması muhtemeldir. Bölümün başında "logos" yerine "tonos" yazmamın doğru olduğunu bütün anlatım haykırıyor.]
Hayvanlar üzerine
Fr. 515 Kaynak: Plutarkhos, Kara Hayvanları mı Deniz Hayvanları mı Daha Akıllıdır? 11 (967e). Kleanthes, hayvanların logosa pay sahibi olmadığını söylemekle birlikte, şöyle bir manzaraya rastladığını anlatırdı: Karıncalar ölü bir karıncayı taşıyarak başka bir karınca yuvasına gelmişler. Yuvadan başka karıncalar çıkıp sanki onlarla görüşmüşler, sonra yeniden aşağı inmişler. Bu iki üç kez tekrarlanmış. Sonunda aşağıdakiler ölünün fidyesi olarak yukarı bir kurtçuk getirmişler; ötekiler de onu yüklenip ölüyü teslim ederek çekip gitmişler. — Ailianos, Hayvanların Tabiatı Üzerine VI 50. Assoslu Kleanthes, hayvanların akıl yürütmekten büsbütün yoksun olmadığını var gücüyle ve şiddetle reddederken, şöyle bir olay onu istemeye istemeye de olsa boyun eğmeye ve bunu onlara kabul etmeye zorladı. Anlattıklarına göre Kleanthes bir gün oturmuş, üstelik epeyce uzun bir süre boş vakit geçiriyormuş. Ayaklarının dibinde bir sürü karınca varmış. Derken başka bir patikadan gelen birtakım karıncaların ölü bir karıncayı kendi yuvadaşları olmayan başka karıncaların evine götürdüğünü görmüş. Bunlar ölüyle birlikte yuvanın ağzında durmuşlar; aşağıdan başkaları çıkıp bir iş için toplanır gibi yabancılarla bir araya gelmiş, sonra aynı karıncalar aşağı inmiş. Bu birkaç kez olmuş; sonunda bir fidye gibi bir kurtçuk getirmişler. Ötekiler kurtçuğu alıp getirdikleri ölüyü bırakmışlar; yuvadakiler de ölüyü, bir oğlu ya da kardeşi geri alır gibi sevinçle karşılamışlar.
Fr. 516 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis VII 6, 33. Bu yüzden Kleanthes de domuzların, etleri çürümesin diye tuz yerine psykhē taşıdıklarını söyler.
Fr. 517 Kaynak: Stobaios, Antoloji 4, 90. Kleanthes terbiye görmemiş olanların hayvanlardan yalnız biçimce ayrıldığını söyledi. [Aynı söz Stobaios'un Seçmeler'inde (II 31, 64) de geçer.]
İnsanın psykhēsi üzerine
Fr. 518 [Tertullianus'un (Ruh Üzerine 5 ve 25) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir; aşağıdaki Nemesios tanıklığıyla aynı kanıtları aktarırlar.]
Ὀμφάλην προσηγορευκέναι. τοὺς δὲ δώδεκα ἄθλους ἐνδέχεται μὲν ἀναγαγεῖν οὐκ ἀλλοτρίως ἐπὶ τὸν θεόν, ὡς καὶ Κλεάνθης ἐποίησεν· οὐ δεῖ δὲ δοκεῖν πανταχοῦ τὸ εὑρεσίλογον πρεσβεύειν. (Cornut. 31) — ὁ μὲν οὖν Κλεάνθης ἔλεγε, καίπερ οὐ φάσκων μετέχειν λόγου τὰ ζῷα, τοιαύτῃ θεωρίᾳ παρατυχεῖν· μύρμηκας ἐλθεῖν ἐπὶ μυρμηκιὰν ἑτέραν μύρμηκα νεκρὸν φέροντας· ἀνιόντας οὖν ἐκ τῆς μυρμηκιᾶς ἑτέρους οἷον ἐντυγχάνειν αὐτοῖς καὶ πάλιν κατέρχεσθαι· καὶ τοῦτο δὶς ἢ τρὶς γενέσθαι· τέλος δὲ τοὺς μὲν κάτωθεν ἀνενεγκεῖν ὥσπερ λύτρα τοῦ νεκροῦ σκώληκα, τοὺς δ’ ἐκεῖνον ἀραμένους, ἀποδόντας δὲ τὸν νεκρὸν οἴχεσθαι. (Plut. de soll. an. 11) — Κλεάνθην τὸν Ἄσσιον κατηνάγκασε καὶ ἄκοντα εἶξαι καὶ ἀποστῆναι τοῖς ζῴοις τοῦ καὶ ἐκεῖνα λογισμοῦ μὴ διαμαρτάνειν, ἀντιλέγοντα ἰσχυρῶς καὶ κατὰ κράτος, ἱστορία τοιαύτη. φασίν. ἔτυχεν ὁ Κλεάνθης καθήμενος καὶ μέντοι καὶ σχολὴν ἄγων μακροτέραν ἄλλως· οὐκοῦν μύρμηκες παρὰ τοῖς ποσὶν ἦσαν αὐτῷ πολλοί· ὁ δὲ ἄρα ὁρᾷ ἐξ ἀτραποῦ τινος ἑτέρας νεκρὸν μύρμηκα μύρμηκας ἄλλους κομίζοντας εἰς οἶκον ἑτέρων καὶ ἑαυτοῖς οὐ συντρόφων, καὶ ἐπί γε τῷ χείλει τῆς μυρμηκιᾶς ἑστῶτας αὐτῷ νεκρῷ, καὶ ἀνιόντας κάτωθεν ἑτέρους καὶ συνόντας τοῖς ξένοις ὡς ἐπί τινι, εἶτα κατιόντας τοὺς αὐτούς, καὶ πλεονάκις τοῦτο, καὶ τελευτῶντας σκώληκα, οἱονεὶ λύτρα, κομίσαι· τοὺς δὲ ἐκεῖνον μὲν λαβεῖν, προέσθαι δὲ ὅνπερ οὖν ἐπήγοντο νεκρόν· καὶ ἐκείνους ὑποδέξασθαι ἀσμένως, ὡς υἱὸν κομιζομένους ἢ ἀδελφόν. (Ael. N. A. VI 50) — διὸ καὶ Κλεάνθης φησὶν ἀνθ’ ἁλῶν αὐτοὺς ἔχειν τὴν ψυχήν, ἵνα μὴ σαπῇ τὰ κρέα. (Clem. Strom. VII 6, 33) — Κλεάνθης ἔφη τοὺς ἀπαιδεύτους μόνῃ τῇ μορφῇ τῶν θηρίων διαφέρειν. (Stob. Flor. 4, 90) — (Tertull. Latine)
s167 — Kaynak: Nemesios, İnsanın Tabiatı Üzerine 32. Kleanthes şöyle bir kıyas örer: Biz anne babamıza yalnız beden bakımından değil, psykhē bakımından da, hâllerimizle, huylarımızla, mizaçlarımızla benzeriz. Benzerlik ve benzemezlik ise cisme aittir, cisimsiz olana değil. Öyleyse psykhē bir cisimdir. ... Kleanthes ayrıca şöyle der: Cisimsiz hiçbir şey bir cisimle birlikte etkilenmez, cisim de cisimsiz bir şeyle; ancak cisim cisimle birlikte etkilenir. Oysa psykhē hastalanan ve kesilen bedenle birlikte etkilenir, beden de psykhē ile: psykhē utanınca beden kızarır, korkunca sararır. Öyleyse psykhē bir cisimdir.
Fr. 519 Kaynak: Eusebios, Müjdeye Hazırlık XV 20, 2 (Areios Didymos, fr. 39 Diels). Psykhē konusunda Kleanthes, Zenon'un öğretilerini öbür tabiat filozoflarınınkilerle karşılaştırmak üzere ortaya koyarken, Zenon'un, Herakleitos gibi, psykhēye "his sahibi buğu" dediğini söyler. Çünkü Herakleitos, psykhēlerin buğu olarak yükselirken hep yeniden akıllı hâle geldiklerini göstermek isteyerek onları ırmaklara benzetmiş ve şöyle demiştir: "Aynı ırmaklara girenlerin üzerine hep başka başka sular akar." Psykhēler de nemli şeylerden buğu olarak yükselir. Zenon da, Herakleitos gibi, psykhēnin bir buğu olduğunu ileri sürer; his sahibi olduğunu da şu sebeple söyler... [Krş. Zenon, Fr. 141.]
Fr. 520 Kaynak: Longinos, Eusebios'ta, Müjdeye Hazırlık XV 21, 3. Zenon'a ve Kleanthes'e, psykhē hakkında böylesine küstahça konuştukları ve ikisi de aynı şekilde psykhēnin katı bedenin buğusu olduğunu söyledikleri için haklı olarak öfkelenilebilir. — Theodoretos, Hellen Hastalıklarının Tedavisi V 27. Çünkü ikisi de (Zenon ve Kleanthes) psykhēnin katı bedenin buğusu olduğunu söyler.
(Tertull. Latine) — ὁ Κλεάνθης τοιόνδε πλέκει συλλογισμόν· οὐ μόνον, φησίν, ὅμοιοι τοῖς γονεῦσι γινόμεθα κατὰ τὸ σῶμα, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν ψυχήν, τοῖς πάθεσι, τοῖς ἤθεσι, ταῖς διαθέσεσι· σώματος δὲ τὸ ὅμοιον καὶ τὸ ἀνόμοιον, οὐχὶ δὲ ἀσωμάτου· σῶμα ἄρα ἡ ψυχή. … ἔτι δὲ ὁ Κλεάνθης φησίν· οὐδὲν ἀσώματον συμπάσχει σώματι, οὐδὲ ἀσωμάτῳ σῶμα, ἀλλὰ σῶμα σώματι· συμπάσχει δὲ ἡ ψυχὴ τῷ σώματι νοσοῦντι καὶ τεμνομένῳ, καὶ τὸ σῶμα τῇ ψυχῇ· αἰσχυνομένης γοῦν ἐρυθρὸν γίνεται καὶ φοβουμένης ὠχρόν· σῶμα ἄρα ἡ ψυχή. (Nemes. 32) — (Tertull. Latine) — περὶ δὲ ψυχῆς Κλεάνθης μὲν τὰ Ζήνωνος δόγματα παρατιθέμενος πρὸς σύγκρισιν τὴν πρὸς τοὺς ἄλλους φυσικούς φησιν, ὅτι Ζήνων τὴν ψυχὴν λέγει αἰσθητικὴν ἀναθυμίασιν, καθάπερ Ἡράκλειτος. βουλόμενος γὰρ ἐμφανίσαι, ὅτι αἱ ψυχαὶ ἀναθυμιώμεναι νοεραὶ ἀεὶ γίνονται, εἴκασεν αὐτὰς τοῖς ποταμοῖς λέγων οὕτως· „ποταμοῖσι τοῖσιν αὐτοῖσιν ἐμβαίνουσιν ἕτερα καὶ ἕτερα ὕδατα ἐπιρρεῖ“· καὶ ψυχαὶ δὲ ἀπὸ τῶν ὑγρῶν ἀναθυμιῶνται. ἀναθυμίασιν μὲν οὖν ὁμοίως τῷ Ἡρακλείτῳ τὴν ψυχὴν ἀποφαίνει Ζήνων· αἰσθητικὴν δὲ αὐτὴν εἶναι διὰ τοῦτο λέγει … (Euseb. P. E. XV 20, 2) — Ζήνωνι μὲν γὰρ καὶ Κλεάνθει νεμεσήσειέ τις ἂν δικαίως οὕτω σφόδρα ὑβριστικῶς περὶ αὐτῆς διαλεχθεῖσι καὶ ταὐτὸν ἄμφω τοῦ στερεοῦ σώματος εἶναι τὴν ψυχὴν ἀναθυμίασιν φήσασι. (Longin. ap. Euseb. XV 21, 3) — ἄμφω γὰρ τοῦ στερεοῦ σώματος εἶναι τὴν ψυχὴν ἀναθυμίασιν. (Theodoret. V 27) — εἰ δέ γε ἕποιτο Κλε-
s168Fr. 521 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Öğretileri Üzerine II 8. (Babilli Diogenes) eğer Kleanthes'e, Khrysippos'a ve Zenon'a uyuyorsa, ki onlar psykhēnin kandan beslendiğini, ousiasının ise pneuma olduğunu söylemişlerdir...
Fr. 522 Kaynak: Diogenes Laertios VII 157. Kleanthes'e göre bütün (psykhēler) yanıp tutuşmaya kadar varlığını sürdürür, Khrysippos'a göre ise yalnız bilgelerinkiler.
Fr. 523 Kaynak: Aetios IV 5, 11. Pythagoras, Anaksagoras, Platon, Ksenokrates ve Kleanthes'e göre nous (bedene) dışarıdan girer. [Arnim: Bunu Kleanthes için söyleyen, filozofu yanlış anlamış görünüyor.]
Fr. 524 Kaynak: Nikandros'un Theriaka'sı 447 üzerine şerh. Sonradan çıkan dişlere "kranteres" denir; bu ad yaşı tamamlamak, doldurmak anlamındaki "krainein"den gelir, çünkü bu dişler biz artık olgunlaştığımızda çıkar. Kleanthes ise onlara "sōphronistēres" (akıllandıranlar) der. Burada kelime düpedüz diş anlamındadır. Sōphronistēres denmesi, bunlar çıkarken bizim de aklımıza itidal gelmesindendir.
Fr. 525 [Seneca'nın (Mektuplar 113, 23) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Kleanthes ile öğrencisi Khrysippos yürümenin ne olduğu konusunda anlaşamazlar; Kleanthes'e göre yürüme, yönetici kısımdan ayaklara kadar salınmış pneumadır, Khrysippos'a göre ise yönetici kısmın kendisidir.]
Fr. 526 Kaynak: Sofist Apollonios, Homeros Sözlüğü, "mōly" maddesi (Odysseia X 305). Filozof Kleanthes, bu kelimeyle alegorik olarak logosun anlatıldığını söyler; çünkü dürtüler ve hâller logosla yumuşatılır (mōlyontai).
Kader üzerine
Fr. 527 Kaynak: Epiktetos, El Kitabı 53.
Götür beni, ey Zeus, sen de, ey Kader, bana bir zaman nereyi buyurmuşsanız oraya; çekinmeden ardınızdan gelirim; istemesem de kötü biri olurum, ama yine de ardınızdan gelirim.
[Arrianos ilk dizeyi Epiktetos'un Sohbetleri'nde (II 23, 42; III 22, 95; IV 4, 34), ilk iki dizeyi de IV 1, 131'de aktarır. Seneca'nın (Mektuplar 107, 10–11) Latince manzum çevirisi aktarılmamıştır; Seneca sona şu dizeyi ekler: "Kader isteyeni götürür, istemeyeni sürükler."]
ἄνθει καὶ Χρυσίππῳ καὶ Ζήνωνι τρέφεσθαι μὲν ἐξ αἵματος φήσασι τὴν ψυχήν, οὐσίαν δ’ αὐτῆς ὑπάρχειν τὸ πνεῦμα … (Galen. PHP II 8) — Κλεάνθης μὲν οὖν πάσας ἐπιδιαμένειν μέχρι τῆς ἐκπυρώσεως, Χρύσιππος δὲ τὰς τῶν σοφῶν μόνων. (Diog. Laert. VII 157) — Πυθαγόρας, Ἀναξαγόρας, Πλάτων, Ξενοκράτης, Κλεάνθης θύραθεν εἰσκρίνεσθαι τὸν νοῦν. (Aët. IV 5, 11) — κραντῆρες λέγονται οἱ ὕστερον ἀναβαίνοντες ὀδόντες παρὰ τὸ κραίνειν καὶ ἀποπληροῦν τὴν ἡλικίαν· νεωτέρων ⟦?⟧ γὰρ ἤδη ἡμῶν γενομένων φύονται οἱ ὀδόντες οὗτοι. Κλεάνθης δὲ σωφρονιστῆρας αὐτοὺς καλεῖ. νῦν ἁπλῶς τοὺς ὀδόντας. σωφρονιστῆρες δὲ διὰ τὸ ἅμα τῷ ἀνιέναι αὐτοὺς καὶ τὸ σῶφρον τοῦ νοῦ λαμβάνειν ἡμᾶς. (Schol. Nic. Ther. 447) — (Seneca Latine) — Κλεάνθης δὲ ὁ φιλόσοφος ἀλληγορικῶς φησι δηλοῦσθαι τὸν λόγον, δι’ οὗ μωλύονται αἱ ὁρμαὶ καὶ τὰ πάθη. (Apollon. lex. Hom. s. v. μῶλυ) — ἄγου δέ μ’, ὦ Ζεῦ, καὶ σύ γ’ ἡ πεπρωμένη, / ὅποι ποθ’ ὑμῖν εἰμὶ διατεταγμένος, / ὡς ἕψομαί γ’ ἄοκνος· ἢν δέ γε μὴ θέλω, / κακὸς γενόμενος, οὐδὲν ἧττον ἕψομαι. (Epict. Ench. 53) — (Seneca Latine)
(Seneca, Cic. Latine; Fr. 529'un bu sayfada başlayan Yunancası s170 dipnotunda bütün olarak verilmiştir.)
s170Tanrıların tabiatı üzerine
Fr. 528 [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine II 13–15; III 16) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir. Buna göre Kleanthes insanların zihninde tanrı kavramlarının dört sebepten oluştuğunu söyler: birincisi gelecekteki olayların önceden sezilmesi; ikincisi havanın ılımlılığından, toprağın verimliliğinden ve başka birçok nimetin bolluğundan elde ettiğimiz faydaların büyüklüğü; üçüncüsü yıldırımların, fırtınaların, sağanakların, karların, dolunun, kıtlığın, vebanın, depremlerin, taş yağmurlarının, kan gibi damlaların, yarılan toprakların, insanlarda ve hayvanlarda görülen tabiat dışı alametlerin, göklerde görülen meşalelerin ve kuyruklu yıldızların korkuttuğu insanların göksel ve tanrısal bir güç bulunduğundan kuşkulanması; dördüncüsü, en önemlisi de, göğün dönüşünün düzenliliği, Güneş'in, Ay'ın ve bütün yıldızların ayrılığı, çeşitliliği, güzelliği ve düzenidir; bunlara bakmak bile bunların gelişigüzel olmadığını göstermeye yeter.]
Fr. 529 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 88–91. Kleanthes şöyle bir kıyas kuruyordu: Bir tabiat bir başka tabiattan daha üstünse, en iyi bir tabiat da olmalıdır. Bir psykhē bir başka psykhēden daha üstünse, en iyi bir psykhē de olmalıdır. Öyleyse bir canlı da bir başka canlıdan daha üstünse, en güçlü bir canlı da olmalıdır. Çünkü bu gibi şeyler tabiatları gereği sonsuza gitmez. Nasıl ki ne tabiat ne de psykhē üstünlükte sonsuzca artabilirdi, canlı da artamaz. Oysa bir canlı öbüründen üstündür: Örneğin at kaplumbağadan, boğa eşekten, aslan da boğadan. Yeryüzündeki canlıların hemen hepsinden ise insan hem beden hem psykhē mizacıyla üstündür, en güçlü olandır. Öyleyse en güçlü ve en iyi canlı insan olurdu. Oysa insan pek de en güçlü canlı olamaz. Bir kere, bütün ömrü boyunca kötülük içinde yürür, değilse de ömrünün çoğunu öyle geçirir; çünkü bir gün aretēye erişse bile, buna geç, hayatın akşamında erişir. Sonra ölümlüdür, zayıftır, sayısız yardıma muhtaçtır: besine, örtüye, bedenin başka türlü bakımına. Beden acımasız bir zorba gibi tepemizde durur, günlük vergisini ister; onu yıkayıp yağlamaz, giydirip beslemezsek bize hastalıkla ve ölümle gözdağı verir. Demek ki insan yetkin bir canlı değildir; eksiktir ve yetkin olandan çok uzaktır. Yetkin ve en iyi olan ise insandan üstün olmalı, bütün aretēlerle dolu olmalı ve hiçbir kötülüğü kabul etmemelidir. Bu da tanrıdan farksız olacaktır. Öyleyse tanrı vardır.
(Cic. Latine) — ὁ δὲ Κλεάνθης οὕτως συνηρώτα· εἰ φύσις φύσεώς ἐστι κρείττων, εἴη ἄν τις ἀρίστη φύσις· εἰ ψυχὴ ψυχῆς ἐστι κρείττων, εἴη ἄν τις ἀρίστη ψυχή· καὶ εἰ ζῷον τοίνυν κρεῖττόν ἐστι ζῴου, εἴη ἄν τι κράτιστον ζῷον. οὐ γὰρ εἰς ἄπειρον ἐκπίπτειν πέφυκε τὰ τοιαῦτα. ὥσπερ οὖν οὔτε ἡ φύσις ἐδύνατο ἐπ’ ἄπειρον αὔξεσθαι κατὰ τὸ κρεῖττον οὔθ’ ἡ ψυχή, οὐδὲ τὸ ζῷον. ἀλλὰ μὴν ζῷον ζῴου κρεῖττόν ἐστιν, ὡς ἵππος χελώνης, εἰ τύχοι, καὶ ταῦρος ὄνου καὶ λέων ταύρου· πάντων δὲ σχεδὸν τῶν ἐπιγείων ζῴων καὶ σωματικῇ καὶ ψυχικῇ διαθέσει προέχει τε καὶ κρατιστεύει ὁ ἄνθρωπος. τοίνυν κράτιστον ἂν εἴη ζῷον καὶ ἄριστον. καίτοι οὐ πάνυ τι ὁ ἄνθρωπος κράτιστον εἶναι δύναται ζῷον, οἷον εὐθέως ὅτι διὰ κακίας πορεύεται τὸν πάντα χρόνον, εἰ δὲ μή γε, τὸν πλεῖστον (καὶ γὰρ εἴ ποτε περιγένοιτο ἀρετῆς, ὀψὲ καὶ πρὸς ταῖς τοῦ βίου δυσμαῖς περιγίγνεται), ἐπίκηρόν τ’ ἐστὶ καὶ ἀσθενὲς καὶ μυρίων δεόμενον βοηθημάτων, καθάπερ τροφῆς καὶ σκεπασμάτων καὶ τῆς ἄλλης τοῦ σώματος ἐπιμελείας, πικροῦ τινος τυράννου τρόπον ἐφεστῶτος ἡμῖν καὶ τὸν πρὸς ἡμέραν δασμὸν ἀπαιτοῦντος, καὶ εἰ μὴ παρέχοιμεν ὥστε λούειν αὐτὸ καὶ ἀλείφειν καὶ περιβάλλειν καὶ τρέφειν, νόσους καὶ θάνατον ἀπειλοῦντος. ὥστε οὐ τέλειον ζῷον ὁ ἄνθρωπος, ἀτελὲς δὲ καὶ πολὺ κεχωρισμένον τοῦ τελείου. τὸ δὲ τέλειον καὶ ἄριστον κρεῖττον μὲν ἂν ὑπάρχοι ἀνθρώπου καὶ πάσαις ταῖς ἀρεταῖς συμπεπληρωμένον καὶ παντὸς κακοῦ ἀνεπίδεκτον· τοῦτο δὲ οὐ διοίσει θεοῦ. ἔστιν ἄρα θεός. (Sext. M. IX 88–91) — (Cic. Latine) — λόγον ἡγούμενον τῶν ἐν τῷ κόσμῳ. (Philod. de piet. 9) — Διογένης καὶ Κλεάνθης καὶ Οἰνοπίδης τὴν τοῦ κόσμου ψυχήν. (Aët. I 7, 17)
s171 [Krş. Cicero, Tanrıların Tabiatı Üzerine II 33–36.]
Fr. 530 [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine I 37) Latince tanıklığı çevrilmemiştir. Buna göre Kleanthes kâh kosmosun kendisine tanrı der, kâh bu adı bütün tabiatın aklına ve ruhuna verir, kâh her şeyi dıştan kuşatan, aither denen en uzak ve en yüksek ateşi en kesin tanrı sayar; zevke karşı yazdığı kitaplarda da adeta sayıklayarak kâh tanrılara bir biçim ve görünüş uydurur, kâh bütün tanrılığı yıldızlara verir, kâh hiçbir şeyi akıldan daha tanrısal saymaz.]
Fr. 531 Kaynak: Philodemos, Dindarlık Üzerine 9. ...kosmostaki şeyleri yöneten logos... [Arnim: Bu küçük parça, hem fragmanlar arasındaki yeri hem de Cicero'daki "hiçbir şeyi akıldan daha tanrısal saymaz" sözüne benzerliği yüzünden muhtemelen Kleanthes'e aittir; Cicero bu yeri Hazza Karşı adlı kitaplara bağlar.]
Fr. 532 Kaynak: Aetios I 7, 17. Diogenes, Kleanthes ve Oinopides'e göre (tanrı) kosmosun psykhēsidir. [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine I 37) ve Minucius Felix'in (Octavius XIX 10) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir; Minucius'a göre Kleanthes tanrıya kâh akıl, kâh ruh, kâh aither, çoğu zaman da logos demiştir.]
Fr. 533–534 [Tertullianus'un (Savunma 21), Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine I 37) ve Lactantius'un (Kurumlar I 5) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir: Kleanthes bütün bunları evrene yayılan pneumaya bağlar; aitheri en yüce tanrı sayar.]
Fr. 535 Kaynak: Plutarkhos, Genç Şiiri Nasıl Dinlemeli? 11 (31d). Kelimeleri de dikkatsizce dinlememeli, Kleanthes'in şakacılığına itibar etmemelidir. Çünkü o bazen alay ederek, "İda'dan hükmeden Baba Zeus" (İlyada III 320) ve "Ey Kral Zeus, Dodonalı" (İlyada XVI 233) sözlerini açıklıyormuş gibi yapar ve bunların tek kelime olarak okunmasını ister: yerden buğu olarak yükselen hava, bu yükselişi (anadosis) yüzünden "Anadōdōnaios"tur. — Homeros şerhi, İlyada XVI 233. Bazıları "anadōdōnaie" diye tek kelime okur; iyi şeylerin yukarı verilmesinden (anadosis).
Fr. 536 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 31 (1075a–b). Ama Khrysippos ve Kleanthes göğü, yeri, havayı, denizi, deyim yerindeyse, logoslarıyla tanrılarla doldurdukları hâlde, bu kadar tanrıdan Zeus dışında hiçbirini yok olmaz ve ezelî bırakmamışlardır; öbürlerinin hepsini Zeus'ta tüketirler. ... Bu yalnız öğretilerinden çıkan bir sonuç da değildir; kendileri tanrılar, takdir, kader ve tabiat üzerine yazdıkları kitaplarda yüksek sesle ve açıkça söylerler: öbür tanrıların hepsi doğmuştur ve ateşle yok olacaktır; onlara göre balmumundan ya da kalaydan yapılmış gibi eriyebilir şeylerdir.
Fr. 537 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I 1, 12. Kleanthes'in (Zeus'a İlahisi):
Ölümsüzlerin en şanlısı, çok adlı, her zaman her şeye kadir, Zeus, tabiatın önderi, her şeyi kanunla yöneten, selam sana! Bütün ölümlülerin sana seslenmesi yerindedir. Çünkü biz senin soyundanız; yeryüzünde yaşayıp kımıldayan ölümlüler içinde sesin taklidi yalnız bize düşmüştür. Bu yüzden seni ilahilerle överim, kudretini hep terennüm ederim. Yerin çevresinde dönüp duran bu kosmosun bütünü sana boyun eğer, nereye götürürsen; senin buyruğunda isteyerek durur. Yenilmez ellerinin altında öyle bir hizmetkâr tutarsın ki: iki ağızlı, ateşten, hep yaşayan yıldırım. Tabiatın bütün işleri onun çarpmasıyla tamamlanır; onunla her şeyin içinden geçen ortak logosu doğrultursun, o büyük küçük ışıklara karışan logosu; onunla bunca büyük, her şeyin en yüce kralı oldun. Senden ayrı, ey daimōn, yeryüzünde hiçbir iş olmaz, ne aitherin tanrısal göğünde ne de denizde, kötülerin kendi akılsızlıklarıyla yaptıkları dışında. Ama sen aşırı olanı ölçüsüne getirmeyi de bilirsin, düzensizi düzene sokmayı; sevilmeyen de sana sevimlidir. Çünkü iyiyi kötüyle öyle bire uydurmuşsun ki her şeyi, hepsinin tek ve ezelî bir logosu olur. Ölümlülerden kötü olanlar ondan kaçıp ona sırt çevirirler; bahtsızlar, iyi şeylere sahip olmayı hep özlerler de tanrının ortak kanununu ne görürler ne de dinlerler; oysa ona nousla uysalar iyi bir hayat sürerlerdi. Ama onlar akılsızca, her biri bir başka kötülüğe atılır: kimi şan uğruna kavgalı bir hırsa kapılmış, kimi kazanca dönmüş, hiçbir düzen tanımadan, kimi de gevşekliğe ve bedenin tatlı işlerine. ⟦Ama kötülüklere uğrarlar⟧, kâh oraya kâh buraya sürüklenirler, bunların büsbütün tersini elde etmeye can atarken. Ama ey her şeyi bağışlayan, kara bulutlu, parlak yıldırımlı Zeus, insanları acıklı bilgisizlikten kurtar; baba, onu psykhēden dağıt; ver de erişsinler o kavrayışa ki ona güvenerek her şeyi adaletle yönetirsin; böylece senden şeref görmüş bizler sana şerefle karşılık verelim, senin işlerini durmadan ilahilerle övelim, ölümlü birine yaraştığı gibi; çünkü ne ölümlüler için daha büyük bir onur vardır ne de tanrılar için, ortak kanunu hep adaletle övmekten.
(Cic., Minuc., Tertull., Lactant. Latine) — δεῖ δὲ μηδὲ τῶν ὀνομάτων ἀμελῶς ἀκούειν, ἀλλὰ τὴν μὲν Κλεάνθους παιδιὰν παραιτεῖσθαι· κατειρωνεύεται γὰρ ἔστιν ὅτε προσποιούμενος ἐξηγεῖσθαι τὸ „Ζεῦ πάτερ Ἴδηθεν μεδέων“ καὶ τὸ „Ζεῦ ἄνα Δωδωναῖε“, κελεύων ἀναγιγνώσκειν ὑφ’ ἕν, ὡς τὸν ἐκ τῆς γῆς ἀναθυμιώμενον ἀέρα διὰ τὴν ἀνάδοσιν ἀναδωδωναῖον ὄντα. (Plut. de aud. poet. 11) — Ζεῦ ἄνα Δωδωναῖε· τινὲς δὲ ἀναδωδωναῖε ὑφ’ ἓν παρὰ τὴν ἀνάδοσιν τῶν ἀγαθῶν. (Schol. Hom. Π 233) — ἀλλὰ Χρύσιππος καὶ Κλεάνθης ἐμπεπληκότες, ὡς ἔπος εἰπεῖν, τῷ λόγῳ θεῶν τὸν οὐρανόν, τὴν γῆν, τὸν ἀέρα, τὴν θάλατταν, οὐδένα τῶν τοσούτων ἄφθαρτον οὐδ’ ἀίδιον ἀπολελοίπασι, πλὴν μόνου τοῦ Διός, εἰς ὃν πάντας καταναλίσκουσι τοὺς ἄλλους … ταῦτα δὲ οὐ … τοῖς δόγμασιν ἕπεται, ἀλλ’ αὐτοὶ μέγα βοῶντες ἐν τοῖς περὶ θεῶν καὶ προνοίας εἱμαρμένης τε καὶ φύσεως γράμμασι διαρρήδην λέγουσι, τοὺς ἄλλους θεοὺς ἅπαντας εἶναι γεγονότας καὶ φθαρησομένους ὑπὸ πυρός, τηκτοὺς κατ’ αὐτοὺς ὥσπερ κηρίνους ἢ καττιτερίνους ὄντας. (Plut. de comm. not. 31) — Κλεάνθους. Κύδιστ’ ἀθανάτων, πολυώνυμε, παγκρατὲς αἰεί, / Ζεῦ, φύσεως ἀρχηγέ, νόμου μέτα πάντα κυβερνῶν, / χαῖρε· σὲ γὰρ πάντεσσι θέμις θνητοῖσι προσαυδᾶν. / ἐκ σοῦ γὰρ γένος εἴσ’ ἤχου μίμημα λαχόντες
μοῦνοι, ὅσα ζώει τε καὶ ἕρπει θνήτ’ ἐπὶ γαῖαν· / τῷ σε καθυμνήσω καὶ σὸν κράτος αἰὲν ἀείσω. / σοὶ δὴ πᾶς ὅδε κόσμος, ἑλισσόμενος περὶ γαῖαν, / πείθεται, ᾗ κεν ἄγῃς, καὶ ἑκὼν ὑπὸ σεῖο κρατεῖται· / τοῖον ἔχεις ὑποεργὸν ἀνικήτοις ὑπὸ χερσὶν / ἀμφήκη, πυρόεντα, ἀειζώοντα κεραυνόν· / τοῦ γὰρ ὑπὸ πληγῆς φύσεως πάντ’ ἔργα ⟦τελεῖται⟧, / ᾧ σὺ κατευθύνεις κοινὸν λόγον, ὃς διὰ πάντων / φοιτᾷ, μιγνύμενος μεγάλοις μικροῖς τε φάεσσι· / ᾧ σὺ τόσος γεγαὼς ὕπατος βασιλεὺς διὰ παντός. / οὐδέ τι γίγνεται ἔργον ἐπὶ χθονὶ σοῦ δίχα, δαῖμον, / οὔτε κατ’ αἰθέριον θεῖον πόλον οὔτ’ ἐνὶ πόντῳ, / πλὴν ὁπόσα ῥέζουσι κακοὶ σφετέραισιν ἀνοίαις· / ἀλλὰ σὺ καὶ τὰ περισσὰ ἐπίστασαι ἄρτια θεῖναι, / καὶ κοσμεῖν τἄκοσμα, καὶ οὐ φίλα σοὶ φίλα ἐστίν. / ὧδε γὰρ εἰς ἓν πάντα συνήρμοκας ἐσθλὰ κακοῖσιν, / ὥσθ’ ἕνα γίγνεσθαι πάντων λόγον αἰὲν ἐόντα, / ὃν φεύγοντες ἐῶσιν ὅσοι θνητῶν κακοί εἰσι, / δύσμοροι, οἵ τ’ ἀγαθῶν μὲν ἀεὶ κτῆσιν ποθέοντες / οὔτ’ ἐσορῶσι θεοῦ κοινὸν νόμον οὔτε κλύουσιν, / ᾧ κεν πειθόμενοι σὺν νῷ βίον ἐσθλὸν ἔχοιεν. / αὐτοὶ δ’ αὖθ’ ὁρμῶσιν ἄνοι κακὸν ἄλλος ἐπ’ ἄλλο, / οἱ μὲν ὑπὲρ δόξης σπουδὴν δυσέριστον ἔχοντες, / οἱ δ’ ἐπὶ κερδοσύνας τετραμμένοι οὐδενὶ κόσμῳ, / ἄλλοι δ’ εἰς ἄνεσιν καὶ σώματος ἡδέα ἔργα. / ⟦ἀλλὰ κακοῖς ἐπέκυρσαν⟧, ἐπ’ ἄλλοτε δ’ ἄλλα φέρονται / σπεύδοντες μάλα πάμπαν ἐναντία τῶνδε γενέσθαι. / ἀλλὰ Ζεῦ πάνδωρε, κελαινεφές, ἀργικέραυνε, / ἀνθρώπους ⟦μὲν⟧ ῥύου ἀπειροσύνης ἀπὸ λυγρῆς, / ἣν σύ, πάτερ, σκέδασον ψυχῆς ἄπο, δὸς δὲ κυρῆσαι
s173[Arnim: Dördüncü dizedeki "sesin taklidi", seslerle bir şeyi taklit eden müziğe ya da şarkıya işaret eder; altıncı dizedeki "bu yüzden" buna bağlanır. Kleanthes yıldırımdan söz ederken bütün tanrısal ateşi düşünür.]
Fr. 538 Kaynak: Salamisli Epiphanios, Sapkınlıklara Karşı III 2, 9. Kleanthes iyinin ve güzelin hazlar olduğunu söyler ⟦?⟧; insana yalnızca psykhē derdi; tanrıların gizem törenlerindeki simgeler ve kutsal adlar olduğunu söylerdi; Güneş'in meşaleci, kosmosun bir gizem töreni, tanrısal olanla dolmuş kişilerin de bu törenin rahipleri olduğunu söylerdi.
Fr. 539 Kaynak: Philodemos, Dindarlık Üzerine 13. (Khrysippos, Tanrılar Üzerine'nin) ikinci kitabında Orpheus'a ve Musaios'a atfedilen şeyleri, Homeros'ta, Hesiodos'ta, Euripides'te ve başka şairlerde bulunanları, Kleanthes'in de yaptığı gibi, onların kanaatleriyle bağdaştırmaya çalışır.
Fr. 540 Kaynak: Macrobius, Saturnalia I 17, 8. Kleanthes (Apollon adını) "doğuşlarını başka başka yerlerden yapan" anlamında açıklar; çünkü Güneş doğuşlarını ufkun başka başka noktalarından yapar.
Fr. 541 [Macrobius'un (Saturnalia I 17, 36) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Kleanthes'e göre Apollon'a "Lykios" denmesinin sebebi, kurtlar (lykoi) sürüyü nasıl kapıyorsa onun da nemi ışınlarıyla öyle kapmasıdır.]
Fr. 542 Kaynak: Macrobius, Saturnalia I 17, 31. (Apollon'a) Loksias denir; Oinopides'in dediğine göre batıdan doğuya doğru hareket ederek eğik (loksos) çember boyunca ilerlediği için; ya da Kleanthes'in yazdığı gibi, sarmallar çizerek hareket ettiği için, çünkü bunlar da eğiktir. — Krş. Akhilleus Tatios, Aratos'a Giriş 169a. Zodyak'a bazıları "loksias" da der; çünkü Güneş yollarını onun içinde eğik olarak kateder; Güneş'te de şairlerin Loksias dediği Apollon'un bulunduğuna inanılır. — Cornutus 32. Verdiği kehanetler eğri ve dolambaçlı olduğu için Loksias adını almıştır; ya da zodyak çemberi boyunca yaptığı yolculuğun eğikliğinden.
Fr. 543 Kaynak: Photios, Sözlük, "leskhai" maddesi. Kleanthes sohbet yerlerinin (leskhai) Apollon'a ayrıldığını, bunların eksedralara benzediğini, Apollon'un kendisine de bazılarınca Leskhenorios dendiğini söyler. [Aynı bilgi Suda'nın aynı maddesinde de vardır; Harpokration bunların Tanrılar Üzerine'de anlatıldığını belirtir. Lakabın sebebini Cornutus 32'de daha ayrıntılı açıklar.]
γνώμης, ᾗ πίσυνος σὺ δίκης μέτα πάντα κυβερνᾷς, / ὄφρ’ ἂν τιμηθέντες ἀμειβώμεσθά σε τιμῇ, / ὑμνοῦντες τὰ σὰ ἔργα διηνεκές, ὡς ἐπέοικε / θνητὸν ἐόντ’, ἐπεὶ οὔτε βροτοῖς γέρας ἄλλο τι μεῖζον / οὔτε θεοῖς, ἢ κοινὸν ἀεὶ νόμον ἐν δίκῃ ὑμνεῖν. (Stob. Ecl. I 1, 12) — Κλεάνθης τὸ ἀγαθὸν καὶ καλὸν λέγει εἶναι τὰς ἡδονάς ⟦?⟧, καὶ ἄνθρωπον ἐκάλει μόνην τὴν ψυχήν, καὶ τοὺς θεοὺς μυστικὰ σχήματα ἔλεγεν εἶναι καὶ κλήσεις ἱεράς, καὶ δᾳδοῦχον ἔφασκεν εἶναι τὸν ἥλιον, καὶ τὸν κόσμον μυστήριον καὶ τοὺς κατόχους τῶν θείων τελεστὰς ἔλεγε. (Epiphan. adv. haer. III 2, 9) — ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ τά τε εἰς Ὀρφέα καὶ Μουσαῖον ἀναφερόμενα καὶ τὰ παρ’ Ὁμήρῳ καὶ Ἡσιόδῳ καὶ Εὐριπίδῃ καὶ ποιηταῖς ἄλλοις, ὡς καὶ Κλεάνθης, πειρᾶται συνοικειοῦν ταῖς δόξαις αὐτῶν. (Philod. de piet. 13) — Cleanthes ὡς ἀπ’ ἄλλων καὶ ἄλλων τόπων τὰς ἀνατολὰς ποιούμενον. (Macrob. Sat. I 17, 8) — (Macrob. Latine) — Λοξίας cognominatur, ut ait Oenopides, ὅτι ἐκπορεύεται τὸν λοξὸν κύκλον ἀπὸ δυσμῶν ἐπ’ ἀνατολὰς κινούμενος … aut, ut Cleanthes scribit, ἐπειδὴ καθ’ ἕλικας κινεῖται, λοξαὶ γάρ εἰσι καὶ αὗται. (Macrob. Sat. I 17, 31) — ὁ ζῳδιακὸς καὶ λοξίας ὑπό τινων καλεῖται, ἐπειδὴ ἥλιος τὰς ὁδοὺς ἐν αὐτῷ πορεύεται λοξός· ἐν δὲ τῷ ἡλίῳ ὁ Ἀπόλλων, ὃς καλεῖται Λοξίας ὑπὸ τῶν ποιητῶν, εἶναι πιστεύεται. (Achill. Tat. Isag.) — λοξῶν δὲ καὶ περισκελῶν ὄντων τῶν χρησμῶν οὓς δίδωσι, Λοξίας ὠνόμασται· ἢ ἀπὸ τῆς λοξότητος τῆς πορείας ἣν ποιεῖται διὰ τοῦ ζῳδιακοῦ κύκλου. (Cornut. 32) — Κλεάνθης δέ φησιν ἀπονενεμῆσθαι τῷ Ἀπόλλωνι τὰς λέσχας, ἐξέδραις δὲ ὁμοίας γίνεσθαι, καὶ αὐτὸν δὲ τὸν Ἀπόλλω παρ’ ἐνίοις Λεσχηνόριον ἐπικαλεῖσθαι. (Phot. s. v. λέσχαι)
s174(Cornutus devam eder:) Ona (Apollon'a) "Leskhenorios" da dediler; çünkü insanlar gündüzleri sohbet yerlerinde ve birbirleriyle konuşarak bir arada tutulur, geceleri ise her biri kendi başına dinlenir. [Krş. Plutarkhos, Delphoi'deki E Üzerine 2. Arnim: Persius'a (Hicivler 5, 63) göre Cornutus özellikle Kleanthes'e meraklıydı.]
Fr. 544 Kaynak: Homeros şerhi, İlyada III 64. Kleanthes'e göre (Homeros'un "altın Aphrodite" demesi), Aphrodite'nin Lesbos'ta bu adla tapınım görmesindendir.
Fr. 545 [Kaynak: Athenaios XIII 572f.] [Pamphilos'un söylediğine göre Abydoslularda Fahişe Aphrodite'nin bir tapınağı vardır. Kleanthes'in Mitler'de anlattığına göre şehir köleleştirilmişken içindeki muhafızlar bir gün kurban kesmişler, sarhoş olunca da birçok hetairayı yanlarına almışlar. Bu kadınlardan biri onların uyuyakaldığını görünce anahtarları alıp surdan aşmış ve durumu Abydoslulara haber vermiş. Abydoslular hemen silahlarıyla gelip nöbetçileri öldürmüşler, surlara hâkim olup özgürlüklerine kavuşunca da fahişeye şükran borcu olarak Fahişe Aphrodite'nin tapınağını kurmuşlar.] [Arnim: Bu sözler Stoacı Kleanthes'e ait değildir. Müller "Kleanthes" yerine Kyzikoslu Neanthes'i kastederek "Neanthes" okumuştur; Kaibel Athenaios baskısında ve Zeller de ona uymuştur.]
Fr. 546 Kaynak: Macrobius, Saturnalia I 18, 14. Kleanthes'in yazdığına göre (Dionysos) bu adı "diānysai" (tamamlamak) kelimesinden almıştır; çünkü her gün doğudan batıya atılarak gece ile gündüzü yapar ve göğün devrini tamamlar.
Fr. 547 Kaynak: Plutarkhos, İsis ile Osiris Üzerine 66 (377d). Kleanthes bir yerde Phersephone'nin, ürünlerin içinden geçip giden (pheromenon) ve öldürülen (phoneuomenon) pneuma olduğunu söyler.
Takdir ve kehanet üzerine
Fr. 548 [İskenderiyeli Philon'un Takdir Üzerine (II 74) adlı eserinin Ermeniceden Latinceye aktarılmış tanıklığı çevrilmemiştir: Gezegenlerin sayısı evrene faydalıdır; bunları bize hem akıl hem his bildirir; çünkü Khrysippos'un ve Kleanthes'in dediği gibi takdir, daha sağlam ve daha faydalı bir idareye ait hiçbir şeyi ihmal etmemiştir.]
Fr. 549 Kaynak: Homeros şerhi, Odysseia I 52. "Oloophronos" (kötü düşünceli): Kleanthes kelimeyi "h" sesiyle okur: "bütün (hola) hakkında düşünen". — Eustathios, Odysseia I 52 üzerine. Bazıları Atlas'ı yorulmak ve bıkmak bilmeyen, her şeyin sebebi olan takdirin alegorisi sayar ve böyle bir Atlas'ı "holoophrōn", yani bütün hakkında düşünen ya da bütünü kollayan diye anlarlar. Söylendiğine göre Kleanthes de bu yüzden ilk "o" harfini "h" sesiyle okuyordu. — Cornutus 20. Ona (Atlas'a) "holoophrōn" denmesi, bütünü düşünmesi ve bütün parçalarının korunmasını önceden tasarlamasından dolayıdır.
καὶ λεσχηνόριον δ’ αὐτὸν προσηγόρευσαν διὰ τὸ τὰς ἡμέρας ταῖς λέσχαις καὶ τῷ ὁμιλεῖν ἀλλήλοις συνέχεσθαι τοὺς ἀνθρώπους, τὰς δὲ νύκτας καθ’ ἑαυτοὺς ἀναπαύεσθαι. (Cornut. 32) — Κλεάνθης δὲ ἐν Λέσβῳ οὕτω τιμᾶσθαι χρυσῆν Ἀφροδίτην. (Schol. Il. Γ 64) — [πόρνης δὲ Ἀφροδίτης ἱερόν ἐστι παρὰ Ἀβυδηνοῖς, ὥς φησι Πάμφιλος· κατεχομένης γὰρ τῆς πόλεως δουλείᾳ τοὺς φρουροὺς τοὺς ἐν αὐτῇ ποτε θύσαντας, ὡς ἱστορεῖ Κλεάνθης ἐν τοῖς Μυθικοῖς, καὶ μεθυσθέντας ἑταίρας πλείονας προσλαβεῖν· ὧν μίαν, κατακοιμηθέντας αὐτοὺς ἰδοῦσαν, ἀνελομένην τὰς κλεῖς καὶ τὸ τεῖχος ὑπερβᾶσαν, ἀπαγγεῖλαι τοῖς Ἀβυδηνοῖς. τοὺς δ’ αὐτίκα μεθ’ ὅπλων ἀφικομένους, ἀνελεῖν μὲν τοὺς φύλακας, κρατήσαντας δὲ τῶν τειχῶν καὶ γενομένους ἐγκρατεῖς τῆς ἐλευθερίας χαριστήρια τῇ πόρνῃ ἀποδιδόντας Ἀφροδίτης Πόρνης ναὸν ἱδρύσασθαι.] (Athen. XIII 572f) — Cleanthes ita cognominatum scribit ἀπὸ τοῦ διανύσαι. (Macrob. Sat. I 18, 14) — Φερσεφόνην δέ φησί που Κλεάνθης τὸ διὰ τῶν καρπῶν φερόμενον καὶ φονευόμενον πνεῦμα. (Plut. de Is. 66) — (Philo Latine ex Armeniaco) — ὀλοόφρονος· Κλεάνθης δασύνει· τοῦ περὶ τῶν ὅλων φρονοῦντος. (Schol. Od. α 52) — τὸν Ἄτλαντα … οἱ μὲν ἀλληγοροῦσιν
s175Fr. 550–551 [Cicero'nun (Kehanet Üzerine I 6) ve Calcidius'un (Timaios Şerhi 144) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir. Cicero'ya göre Stoacılar kehanetin hemen bütün türlerini savunmuşlardır; Zenon şerhlerinde bunların sanki tohumlarını saçmış, Kleanthes de onları biraz daha geliştirmiştir. Calcidius'a göre Khrysippos kadere uygun olanların takdirden, takdire uygun olanların da kaderden olduğunu düşünür; Kleanthes ise takdirin buyruğuyla olanların kaderle de olduğunu, ama kaderle olanların takdirden olmadığını söyler.]
C. Ahlak fragmanları
İyilerin gayesi üzerine
Fr. 552 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 7, 6a. Kleanthes ... (gayeyi) şöyle verdi: Gaye, tabiatla uyum içinde yaşamaktır. — Krş. Diogenes Laertios VII 87. Zenon gayenin tabiatla uyum içinde yaşamak olduğunu söyledi; bu da aretēye göre yaşamaktır, çünkü tabiat bizi aretēye götürür. Kleanthes de Haz Üzerine'de aynı şeyi söyler. — İskenderiyeli Clemens, Stromateis II 21, 129. Kleanthes ise (gayenin) tabiatla uyum içinde yaşamak olduğunu, iyi akıl yürütmede bulunduğunu, bunun da tabiata uygun şeylerin seçiminde yattığını düşünüyordu. [Arnim: "İyi akıl yürütmede..." diye başlayan sözlerin Kleanthes'le ilgisi yoktur; krş. Babilli Diogenes, fr. 44–46.]
Fr. 553 [Cicero'nun (Ölçütler Üzerine II 69) ve Augustinus'un (Tanrı Devleti V 20) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir. Kleanthes dinleyicilerinden bir levhaya resmedilmiş Haz'ı göz önüne getirmelerini isterdi: Haz en güzel giysiler ve kraliyet süsleri içinde tahtında oturur; Aretēler de yanında hizmetçi kızlar gibi durur; başka hiçbir işleri yoktur, kendilerine düşen tek görevin Haz'a hizmet etmek ve ona kulağına fısıldayarak insanları incitecek ya da bir acı doğuracak bir şeyi dikkatsizce yapmaması için uyarmak olduğunu düşünürler: "Biz Aretēler sana hizmet etmek için doğduk; başka işimiz yok." Augustinus aynı tabloyu ayrıntılandırır ve aretēlerin bütün şerefleriyle buyurgan ve onursuz bir kadıncağız olan hazza hizmet etmesinden daha yüz kızartıcı, daha çirkin, iyi insanların bakmaya daha az katlanabileceği bir şey olmadığını söyleyen filozofların haklı olduğunu ekler.]
εἰς τὴν ἀκοίμητον καὶ ἀκοπίατον πρόνοιαν, τὴν πάντων αἰτίαν, καὶ ὁλοόφρονα τὸν τοιοῦτον Ἄτλαντα νοοῦσιν, ὡς τὸν ὑπὲρ ὅλων φρονοῦντα ἤγουν τῶν ὅλων φροντιστικόν. διὸ καὶ ὁ Κλεάνθης, ὥς φασιν, ἐδάσυνε τὸ ο τῆς ἀρχούσης. (Eustath. in Od. α 52) — ὁλοόφρονα δ’ αὐτὸν εἰρῆσθαι διὰ τὸ περὶ τῶν ὅλων φροντίζειν καὶ προνοεῖσθαι τῆς πάντων αὐτοῦ τῶν μερῶν σωτηρίας. (Cornut. 20) — (Cic., Calcid. Latine) — Κλεάνθης … οὕτως ἀπέδωκε· τέλος ἐστὶ τὸ ὁμολογουμένως τῇ φύσει ζῆν. (Stob. Ecl. II 7, 6a) — ὁ Ζήνων … τέλος εἶπε τὸ ὁμολογουμένως τῇ φύσει ζῆν, ὅπερ ἐστὶ κατ’ ἀρετὴν ζῆν· ἄγει γὰρ πρὸς ταύτην ἡμᾶς ἡ φύσις· ὁμοίως δὲ καὶ Κλεάνθης ἐν τῷ Περὶ ἡδονῆς. (Diog. Laert. VII 87) — Κλεάνθης δὲ τὸ ὁμολογουμένως τῇ φύσει ζῆν ἐν τῷ εὐλογιστεῖν, ὃ ἐν τῇ τῶν κατὰ φύσιν ἐκλογῇ κεῖσθαι διελάμβανεν. (Clem. Strom. II 21, 129) — (Cic. Latine)
s176Fr. 554 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 7, 6e. Saadet, hayatın güzel akışıdır. Kleanthes de bu tarifi kendi yazılarında kullanmıştır, Khrysippos da, onlardan gelenlerin hepsi de. Bunlar saadetin mesut hayattan başka bir şey olmadığını söylerler; ama saadetin hedef olarak önümüze konduğunu, gayenin ise saadete erişmek olduğunu, bunun da mesut olmakla aynı olduğunu söylerler. — Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı XI 30. Kleanthes ve arkadaşlarının dediği gibi saadet, hayatın güzel akışıdır. [Arnim: Bu yerde saadet tarifinden başka hiçbir şey Kleanthes'e bağlanamaz.]
Fr. 555 Kaynak: Diogenes Laertios VII 89. Uyarak yaşanması gereken tabiattan Khrysippos hem ortak tabiatı hem de özel olarak insan tabiatını anlar; Kleanthes ise uyulması gereken tabiat olarak yalnız ortak tabiatı kabul eder, cüzî olanı kabul etmez.
Fr. 556 Kaynak: Stobaios, Antoloji 6, 37. Kleanthes derdi ki: Haz gaye ise phronēsis insanlara kötülük için verilmiştir.
(Augustin. Latine) — εὐδαιμονία δ’ ἐστὶν εὔροια βίου. κέχρηται δὲ καὶ Κλεάνθης τῷ ὅρῳ τούτῳ ἐν τοῖς ἑαυτοῦ συγγράμμασι καὶ ὁ Χρύσιππος καὶ οἱ ἀπὸ τούτων πάντες, τὴν εὐδαιμονίαν εἶναι λέγοντες οὐχ ἑτέραν τοῦ εὐδαίμονος βίου, καίτοι γε λέγοντες τὴν μὲν εὐδαιμονίαν σκοπὸν ἐκκεῖσθαι, τέλος δ’ εἶναι τὸ τυχεῖν τῆς εὐδαιμονίας, ὅπερ ταὐτὸν εἶναι τῷ εὐδαιμονεῖν. (Stob. Ecl. II 7, 6e) — εὐδαιμονία δέ ἐστιν, ὡς οἱ περὶ τὸν Κλεάνθην, εὔροια βίου. (Sext. M. XI 30) — φύσιν δὲ Χρύσιππος μὲν ἐξακούει, ᾗ ἀκολούθως δεῖ ζῆν, τήν τε κοινὴν καὶ ἰδίως τὴν ἀνθρωπίνην· ὁ δὲ Κλεάνθης τὴν κοινὴν μόνην ἐκδέχεται φύσιν, ᾗ ἀκολουθεῖν δεῖ, οὐκέτι δὲ καὶ τὴν ἐπὶ μέρους. (Diog. Laert. VII 89) — Κλεάνθης ἔλεγεν, εἰ τέλος ἐστὶν ἡ ἡδονή, πρὸς κακοῦ τοῖς ἀνθρώποις τὴν φρόνησιν δεδόσθαι. (Stob. Flor. 6, 37) — Κλεάνθης δὲ ὁ Ἄσσιος, ὁ ἀπὸ τῆς Στοᾶς φιλόσοφος, ὃς οὐ θεογονίαν ποιητικήν,
s177İyi ve güzel üzerine
Fr. 557 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Teşvik VI 72. Stoa'dan gelen filozof Assoslu Kleanthes ise şairane bir tanrılar soykütüğünü değil, hakiki bir teolojiyi ortaya koyar; tanrı hakkında ne düşündüğünü gizlemedi:
İyinin nasıl bir şey olduğunu mu soruyorsun? Dinle öyleyse: düzenli, adil, kutsal, dindar, kendine hâkim, işe yarar, güzel, gereken, sert, dobra, her zaman yararlı, korkusuz, acısız, kârlı, ağrısız, faydalı, hoşa giden, güvenli, sevgili, saygın, ⟦şükrana değer⟧, kendisiyle uyumlu, şanlı, kibirsiz, özenli, yumuşak, şiddetli, zamanla pişen, kusursuz, her zaman kalıcı.
[Clemens aynı dizeleri Stromateis V 14, 110'da da "Stoacı Kleanthes'in tanrı hakkında bir şiirinde yazdığı şu sözleri dinle" diye aktarır; elyazmasında "güvenli, sevgili, saygın" kelimeleri düşmüştür. Eusebios (Müjdeye Hazırlık XIII 13) bu yeri aktarırken dizeleri Teşvik'teki biçimiyle verir; demek ki eksiklik kâtibindir. Arnim: Clemens, güzel olan için söylenenleri tanrıya bağlamakla yanılır.]
θεολογίαν δὲ ἀληθινὴν ἐνδείκνυται, οὐκ ἀπεκρύψατο τοῦ θεοῦ πέρι ὅ τι περ εἶχεν φρονῶν· τἀγαθὸν ἐρωτᾷς μ’ οἷόν ἐστ’; ἄκουε δή· / τεταγμένον, δίκαιον, ὅσιον, εὐσεβές, / κρατοῦν ἑαυτοῦ, χρήσιμον, καλόν, δέον, / αὐστηρόν, αὐθέκαστον, αἰεὶ συμφέρον, / ἄφοβον, ἄλυπον, λυσιτελές, ἀνώδυνον, / ὠφέλιμον, εὐάρεστον, ἀσφαλές, φίλον, / ἔντιμον, ⟦εὐχάριστον⟧, ὁμολογούμενον, / εὐκλεές, ἄτυφον, ἐπιμελές, πρᾶον, σφοδρόν, / χρονιζόμενον, ἄμεμπτον, αἰεὶ διαμένον. (Clem. Protr. VI 72) — Κλεάνθους τε τοῦ Στωικοῦ ἔν τινι ποιήματι περὶ τοῦ θεοῦ ταῦτα γεγραφότος ἄκουε· … (Clem. Strom. V 14, 110) — διὸ καὶ Κλεάνθης ἐν τῷ δευτέρῳ Περὶ ἡδονῆς τὸν Σωκράτην φησὶ παρ’ ἕκαστα διδάσκειν, ὡς ὁ αὐτὸς δίκαιός τε καὶ εὐδαίμων ἀνήρ, καὶ τῷ πρώτῳ διελόντι τὸ δίκαιον ἀπὸ τοῦ συμφέροντος καταρᾶσθαι, ὡς ἀσεβές τι πρᾶγμα δεδρακότι· ἀσεβεῖς γὰρ τῷ ὄντι οἱ τὸ συμφέρον ἀπὸ τοῦ δικαίου τοῦ κατὰ νόμον χωρίζοντες. (Clem. Strom. II 22, 131) — (Cic. Latine) — καὶ ἡ Κλεάνθους δὲ τοῦ Στωικοῦ φιλοσόφου ποιητικὴ ὧδέ πως τὰ ὅμοια γράφει· μὴ πρὸς δόξαν ὅρα, ἐθέλων σοφὸς αἶψα γενέσθαι, / μηδὲ φοβοῦ πολλῶν ἄκριτον καὶ ἀναιδέα βάξιν·
s178Fr. 558 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis II 22, 131. Bu yüzden Kleanthes de Haz Üzerine'nin ikinci kitabında, Sokrates'in her fırsatta adil insanla mesut insanın aynı kişi olduğunu öğrettiğini, adil olanı yararlı olandan ilk ayıran kişiyi de dinsizce bir iş yapmış biri olarak lanetlediğini söyler. Çünkü yararlı olanı kanuna uygun adil olandan ayıranlar gerçekten dinsizdirler. [Cicero'nun (Ödevler Üzerine III 11; Kanunlar Üzerine I 33) Latince benzer tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Ne iyi ne kötü olanlar üzerine
Fr. 559 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis V 3, 17. Stoacı filozof Kleanthes'in şiiri de benzer şeyleri aşağı yukarı şöyle yazar:
Bir an önce bilge olmak istiyorsan elâlemin kanaatine bakma, çokluğun düşüncesiz ve utanmaz sözünden de korkma; çünkü kalabalıkta ne akıllıca bir yargı vardır, ne adil ne de güzel bir yargı; bunu ancak az sayıda insanda bulursun.
Fr. 560 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis V 14, 110. Aynı (Kleanthes), adını anmadan çokluğun putperestliğini kınayarak şunu ekler:
Elâlemin kanaatine bakan herkes köle ruhludur, sanki ondan güzel bir şey elde edecekmiş gibi.
[Clemens Teşvik'te (VI 72) bu dizeleri, onlarla ilgisi olmayan iyi üzerine dizelere (Fr. 557) ekler.]
Fr. 561 Kaynak: Atasözleri Ekleri I 85. Kötü söz işitmek kötü söz söylemekten iyidir. — Kleanthes'in. [Bu dize kilise yazarlarının vecizeleri arasında Antonios Melissa (I 53) ve Maksimos (10) tarafından da aktarılır; krş. Nazianzoslu Gregorios.]
Fr. 562 Kaynak: Plutarkhos, Genç Şiiri Nasıl Dinlemeli? 12 (33c). Bu yüzden Kleanthes'in ve Antisthenes'in yaptığı düzeltmeler de kötü değildir. ... Kleanthes ise zenginlik üzerine (Euripides, Elektra 428):
dostlara vermek, hastalığa düşen bedeni de harcamalarla kurtarmak
dizelerini şöyle değiştirir:
fahişelere vermek, hastalığa düşen bedeni de harcamalarla bitirip tüketmek.
— Dion Khrysostomos, Söylevler VII 103. Çünkü gerçek filozoflardan biri tam bu dizelere karşı çıkmıştır; sanırım kimse onun bunu kavgacılıktan yaptığını söyleyemez. O hem bu dizelere hem de Sophokles'in zenginlik üzerine söylediklerine karşı çıkmıştır; bunlara kısaca, Sophokles'inkilere daha uzun; ama bizim şimdi yaptığımız gibi uzun uzadıya değil, çünkü o anında ve büyük bir serbestlikle konuşmuyor, kitaplarda yazıyordu.
Aretē üzerine
Fr. 563 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 7 (1034d). Kleanthes Fizik Notları'nda "gerilim (tonos) ateşin bir darbesidir; psykhēde kendine düşenleri yerine getirmeye yetecek ölçüde bulunursa güç ve kudret diye adlandırılır" dedikten sonra kelimesi kelimesine şunu ekler: "Bu güç ve kudret, sebat edilmesi gerektiği görülen şeylerde bulunursa kendine hâkim olmadır; katlanılması gereken şeylerde bulunursa cesarettir; değerler konusunda adalet, seçmeler ve kaçınmalar konusunda itidaldir." [Krş. Zenon, Fr. 200.]
οὐ γὰρ πλῆθος ἔχει συνετὴν κρίσιν οὔτε δικαίαν / οὔτε καλήν, ὀλίγοις δὲ παρ’ ἀνδράσι τοῦτό κεν εὕροις. (Clem. Strom. V 3, 17) — ὁ δὲ αὐτὸς κατὰ τὸ σιωπώμενον τὴν τῶν πολλῶν διαβάλλων εἰδωλολατρίαν ἐπιφέρει· ἀνελεύθερος πᾶς ὅστις εἰς δόξαν βλέπει, / ὡς δὴ παρ’ ἐκείνης τευξόμενος καλοῦ τινος. (Clem. Strom. V 14, 110) — κακῶς ἀκούειν κρεῖσσον ἢ λέγειν κακῶς. Κλεάνθους. (Mantiss. prov. I 85) — ὅθεν οὐδ’ αἱ παραδιορθώσεις φαύλως ἔχουσιν, αἷς καὶ Κλεάνθης ἐχρήσατο καὶ Ἀντισθένης … ὁ δὲ Κλεάνθης περὶ τοῦ πλούτου· φίλοις τε δοῦναι σῶμά τ’ εἰς νόσους πεσὸν / δαπάναισι σῶσαι, μεταγράφων οὕτω· πόρναις τε δοῦναι σῶμά τ’ εἰς νόσους πεσὸν / δαπάναις ἐπιτρῖψαι. (Plut. de aud. poet. 12) — ἐπεὶ καὶ αὐτοῖς τούτοις τοῖς ἔπεσιν ἀντείρηκε τῶν πάνυ φιλοσόφων τις, ὃν οὐδείς, ἐμοὶ δοκεῖν, φαίη ἄν ποτε φιλονικοῦντα τούτοις τε ἀντειρηκέναι καὶ τοῖς ὑπὸ Σοφοκλέους εἰς τὸν πλοῦτον εἰρημένοις, ἐκείνοις μὲν ἐπ’ ὀλίγον, τοῖς δὲ τοῦ Σοφοκλέους ἐπὶ πλέον, οὐ μήν, ὥσπερ νῦν ἡμεῖς, διὰ μακρῶν, ἅτε οὐ παραχρῆμα κατὰ πολλὴν ἐξουσίαν διεξιών, ἀλλ’ ἐν βίβλοις γράφων. (Dio Chrys. VII 103) — ὁ δὲ Κλεάνθης ἐν ὑπομνήμασι φυσικοῖς εἰπὼν ὅτι „πληγὴ πυρὸς ὁ τόνος ἐστί, κἂν ἱκανὸς ἐν τῇ ψυχῇ γένηται πρὸς τὸ ἐπιτελεῖν τὰ ἐπιβάλλοντα, ἰσχὺς καλεῖται καὶ κράτος“, ἐπιφέρει κατὰ λέξιν· „ἡ δ’ ἰσχὺς αὕτη καὶ τὸ κράτος, ὅταν μὲν ἐν τοῖς φανεῖσιν ἐμμενετέοις ἐγγένηται, ἐγκρά-
s179 — Krş. Stobaios, Seçmeler II 7, 5b4. Bedenin gücü sinirlerde yeterli bir gerilim olduğu gibi, psykhēnin gücü de yargılamada ve eylemde bulunup bulunmamada yeterli bir gerilimdir.
Fr. 564 Kaynak: Themistios, Söylevler II 27c. Biri de kralı Pythia'lı tanrıya (Apollon'a) benzetmenin dalkavukluk olduğunu söylerse, Khrysippos ve Kleanthes buna size izin vermezler; felsefenin bütün bir kavmi, Renkli (Stoa)'dan gelen koro da izin vermez; çünkü onlar insanın ve tanrının aretēsinin ve hakikatinin aynı olduğunu söylerler. — Krş. Proklos, Platon'un Timaios'u Üzerine Şerh II 106f. Stoa'dan gelenler tanrıların ve insanların aretēsinin aynı olduğunu da söylemişlerdir. [Cicero'nun (Kanunlar Üzerine I 25) Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Fr. 565 Kaynak: Diogenes Laertios VII 92. Kleanthes, Khrysippos ve Antipatros ile arkadaşlarına göre (aretēler dörtten) fazladır.
Fr. 566 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 65, 7. Aretē ile kötülük arasında hiçbir şey yoktur. Çünkü bütün insanlar tabiattan aretēye doğru başlangıç eğilimleri taşırlar; Kleanthes'e göre de bunlar adeta yarım kalmış iambos dizeleri gibidir. Bu yüzden insanlar eksik kaldıkça kötü, tamamlandıklarında erdemli olurlar.
Fr. 567 Kaynak: Diogenes Laertios VII 91. Aretēnin öğretilebilir olduğunu Khrysippos Gaye Üzerine'nin birinci kitabında söyler; Kleanthes de, Poseidonios da Teşvikler'inde.
Fr. 568 Kaynak: Diogenes Laertios VII 127. Khrysippos aretēnin yitirilebileceğini, Kleanthes ise yitirilemeyeceğini söyler: Khrysippos sarhoşluk ve melankoli yüzünden yitirilebileceğini, Kleanthes de sağlam kavrayışlara dayandığı için yitirilemeyeceğini.
Fr. 569 Kaynak: Diogenes Laertios VII 128. Onlara göre aretē her zaman kullanılır; Kleanthes ve arkadaşları öyle söyler. Çünkü aretē yitirilemez; erdemli insan da yetkin olan psykhēsini her zaman kullanır.
τειά ἐστιν· ὅταν δ’ ἐν τοῖς ὑπομενετέοις, ἀνδρεία· περὶ τὰς ἀξίας δὲ δικαιοσύνη· περὶ τὰς αἱρέσεις καὶ ἐκκλίσεις σωφροσύνη.“ (Plut. de Sto. rep. 7) — καὶ ὁμοίως ὥσπερ ἰσχὺς τοῦ σώματος τόνος ἐστὶν ἱκανὸς ἐν νεύροις, οὕτω καὶ ἡ τῆς ψυχῆς ἰσχὺς τόνος ἐστὶν ἱκανὸς ἐν τῷ κρίνειν καὶ πράττειν ἢ μή. (Stob. Ecl. II 7, 5b4) — εἰ δὲ αὖ φήσειέ τις κολακείαν εἶναι τῷ Πυθίῳ παραβάλλειν τὸν βασιλέα, Χρύσιππος μὲν ὑμῖν καὶ Κλεάνθης οὐ συγχωρήσει καὶ ὅλον ἔθνος φιλοσοφίας, ὁ ἐκ τῆς ποικίλης χορός, οἱ φάσκοντες εἶναι τὴν αὐτὴν ἀρετὴν καὶ ἀλήθειαν ἀνδρὸς καὶ θεοῦ. (Themist. II 27c) — οἱ δὲ ἀπὸ τῆς Στοᾶς καὶ τὴν αὐτὴν ἀρετὴν εἶναι θεῶν καὶ ἀνθρώπων εἰρήκασιν. (Procl. in Tim.) — (Cic. Latine) — πλείονας οἱ περὶ Κλεάνθην καὶ Χρύσιππον καὶ Ἀντίπατρον. (Diog. Laert. VII 92) — ἀρετῆς δὲ καὶ κακίας οὐδὲν εἶναι μεταξύ. πάντας γὰρ ἀνθρώπους ἀφορμὰς ἔχειν ἐκ φύσεως πρὸς ἀρετήν, καὶ οἱονεὶ τὸν τῶν ἡμιιαμβείων λόγον ἔχειν, κατὰ Κλεάνθην· ὅθεν ἀτελεῖς μὲν ὄντας εἶναι φαύλους, τελειωθέντας δὲ σπουδαίους. (Stob. Ecl. II 65, 7) — διδακτήν τε εἶναι αὐτήν, λέγω δὲ τὴν ἀρετήν, καὶ Χρύσιππος ἐν τῷ πρώτῳ Περὶ τέλους φησὶ καὶ Κλεάνθης καὶ Ποσειδώνιος ἐν τοῖς Προτρεπτικοῖς. (Diog. Laert. VII 91) — καὶ μὴν τὴν ἀρετὴν Χρύσιππος μὲν ἀποβλητήν, Κλεάνθης δὲ ἀναπόβλητον· ὁ μὲν ἀποβλητὴν διὰ μέθην καὶ μελαγχολίαν, ὁ δὲ ἀναπόβλητον διὰ βεβαίους καταλήψεις. (Diog. Laert. VII 127) — ἀρέσκει δὲ αὐτοῖς καὶ διὰ παντὸς χρῆσθαι τῇ ἀρετῇ, ὡς οἱ περὶ Κλεάνθην φασίν· ἀναπόβλητος γάρ ἐστι· καὶ πάντοτε τῇ ψυχῇ χρῆται οὔσῃ τελείᾳ ὁ σπουδαῖος. (Diog. Laert. VII 128) — τὴν μὲν οὖν τοῦ Κλεάνθους γνώμην ὑπὲρ τοῦ παθητικοῦ τῆς ψυχῆς ἐκ τῶνδε φαίνεσθαί φησι τῶν ἐπῶν· ΛΟΓΙΣΜΟΣ. τί ποτ’ ἔσθ’ ὃ βούλει, θυμέ; τοῦτό μοι φράσον. ΘΥΜΟΣ. σέ γ’, ὦ λογισμέ, πᾶν ὃ βούλομαι ποιεῖν.
s180Duygular üzerine
Fr. 570 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Öğretileri Üzerine V 6. (Poseidonios) Kleanthes'in psykhēnin duygulanan kısmı hakkındaki görüşünün şu dizelerden anlaşıldığını söyler:
AKIL: Nedir, ey thymos, istediğin? Söyle bana bunu. THYMOS: Ey akıl, istediğim her şeyi senin yapmanı. AKIL: Krala yaraşır bir söz söyledin; ama yine de bir daha söyle. THYMOS: Neyi arzularsam o olsun.
Poseidonios bu karşılıklı konuşmanın Kleanthes'e ait olduğunu ve onun psykhēnin duygulanan kısmı hakkındaki görüşünü açıkça gösterdiğini söyler; çünkü Akıl'ı Thymos'la, biri ötekinden ayrı bir şeymiş gibi konuşturmuştur.
Fr. 571 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Öğretileri Üzerine IX 1. Poseidonios ... Duygular Üzerine adlı incelemesinde bizim üç kuvve tarafından yönetildiğimizi gösterir: arzulayan, öfkelenen ve akıl yürüten kuvve. Poseidonios Kleanthes'in de aynı kanaatte olduğunu göstermiştir.
Fr. 572 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Öğretileri Üzerine III 5. Çünkü yalnız Khrysippos değil, Kleanthes ve Zenon da bunu (korkuların, acıların ve bütün bu türden hâllerin kalpte oluştuğunu) kolayca kabul ederler. [Krş. Zenon, Fr. 210.]
Fr. 573 Kaynak: Stobaios, Antoloji 6, 19.
Çirkin bir işi arzulayıp da kendini tutan kimse, fırsatını bulunca onu yapacaktır.
Fr. 574 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı XI 74. Ama Kleanthes'e göre haz ne tabiata uygundur ne de hayatta bir değeri vardır; süs (kallyntron) nasıl tabiata uygun değilse, o da öyledir.
Fr. 575 Kaynak: Stobaios, Antoloji 108, 59. Kleanthes acının psykhēnin felci olduğunu söylerdi.
Teselli üzerine
Fr. 576–577 [Cicero'nun (Tusculum Sohbetleri III 76–77) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir. Kleanthes'e göre teselli edenin tek görevi, yasa sebep olan şeyin hiç de kötü olmadığını göstermektir. Cicero buna şöyle karşı çıkar: Kleanthes teselliye ihtiyacı olmayan bilgeyi teselli ediyor; yas tutana çirkin olandan başka kötü olmadığını kabul ettirirsen ondan yasını değil, akılsızlığını almış olursun; üstelik ders vermenin zamanı da değildir bu; Kleanthes, bizzat en büyük kötülük saydığı şeyden de kederin doğabileceğini yeterince görmemiş gibidir.]
Λ. βασιλικὸν εἶπες· πλὴν ὅμως εἰπὲ πάλιν. / Θ. ὧν ἂν ἐπιθυμῶ, ταῦθ’ ὅπως γενήσεται. ταυτὶ τὰ ἀμοιβαῖα Κλεάνθους φησὶν εἶναι Ποσειδώνιος ἐναργῶς ἐνδεικνύμενα τὴν περὶ τοῦ παθητικοῦ τῆς ψυχῆς γνώμην αὐτοῦ, εἴ γε δὴ πεποίηκε τὸν Λογισμὸν τῷ Θυμῷ διαλεγόμενον ὡς ἕτερον ἑτέρῳ. (Galen. PHP V 6) — Ποσειδώνιος … δείκνυσιν ἐν τῇ περὶ παθῶν πραγματείᾳ διοικουμένους ἡμᾶς ὑπὸ τριῶν δυνάμεων, ἐπιθυμητικῆς τε καὶ θυμοειδοῦς καὶ λογιστικῆς· τῆς δὲ αὐτῆς δόξης ὁ Ποσειδώνιος ἔδειξεν εἶναι καὶ τὸν Κλεάνθην. (Galen. PHP IX 1) — οὐ μόνον γὰρ Χρύσιππος ἀλλὰ καὶ Κλεάνθης καὶ Ζήνων ἑτοίμως αὐτὸ τιθέασιν. (Galen. PHP III 5) — ὅστις ἐπιθυμῶν ἀνέχετ’ αἰσχροῦ πράγματος, / οὗτος ποιήσει τοῦτ’, ἐὰν καιρὸν λάβῃ. (Stob. Flor. 6, 19) — ἀλλὰ Κλεάνθης μὲν μήτε κατὰ φύσιν αὐτὴν εἶναι μήτ’ ἀξίαν ἔχειν αὐτὴν ἐν τῷ βίῳ, καθάπερ δὲ τὸ κάλλυντρον κατὰ φύσιν μὴ εἶναι. (Sext. M. XI 74) — ὁ δὲ Κλεάνθης ἔλεγε τὴν λύπην ψυχῆς παράλυσιν. (Stob. Flor. 108, 59) — (Cic., Seneca Latine)
s181Uygun eylemler üzerine
Fr. 578–580 [Seneca'nın (İyilikler Üzerine VI 12, 2; II 31, 2; VI 10, 2; V 14, 1) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir; Arnim'e göre bunlar Kleanthes'in İyilik ve Şükran Üzerine adlı kitabından gelir. Kleanthes'e göre iyilikle ticaret arasında büyük fark vardır. İyiliği yalnız iyi niyet yapmaz; ama talih iyi niyetin önüne geçerse yapılan şey yine iyilik sayılmaz. Örnek verir: Platon'u Akademi'den arayıp getirmeleri için iki köle yolladım; biri bütün revakı ve onu bulabileceğini umduğu öbür yerleri dolaştı, eli boş ve yorgun döndü; öteki ilk hokkabazın yanına oturdu, öbür avare kölelerle oynarken aramadığı Platon'u yoldan geçerken buldu. Kendinden bekleneni yapan ilk köleyi överiz, talihi yaver gitmiş tembeli ise cezalandırırız. Kleanthes daha da ileri gider: Aldığı şey iyilik olmasa bile, alsaydı karşılık vermeyecek olan kişi yine nankördür; tıpkı eline kan bulaştırmadan önce de, öldürmek için silahlanıp soymak ve öldürmek niyeti taşıdığı için haydudun haydut olması gibi.]
Fr. 581 Kaynak: Stobaios, Antoloji 28, 14. Kleanthes, yemin edenin yemin ettiği zamana göre ya yeminini tuttuğunu ya da yalan yere yemin ettiğini söyledi: Yemine uygun olanı yerine getirmek niyetiyle yemin ederse yeminini tutar; yerine getirmemek niyetiyle yemin ederse yalan yere yemin etmiş olur.
Fr. 582 [Seneca'nın (Mektuplar 94, 4) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Kleanthes, felsefenin her kişiye kendine özgü buyruklar veren, insanı bir bütün olarak eğitmeyip kocaya karısına nasıl davranacağını, babaya çocuklarını nasıl yetiştireceğini, efendiye kölelerini nasıl yöneteceğini öğütleyen kısmını faydalı bulur; ama bu kısım bütünden akmadıkça, felsefenin temel öğretilerini ve ana başlıklarını bilmedikçe güçsüzdür.]
(Seneca Latine) — Κλεάνθης ἔφη τὸν ὀμνύοντα ἤτοι εὐορκεῖν ἢ ἐπιορκεῖν, καθ’ ὃν ὄμνυσι χρόνον. ἐὰν μὲν γὰρ οὕτως ὀμνύῃ ὡς ἐπιτελέσων τὰ κατὰ τὸν ὅρκον, εὐορκεῖν, ἐὰν δὲ πρόθεσιν ἔχων μὴ ἐπιτελεῖν, ἐπιορκεῖν. (Stob. Flor. 28, 14) — (Seneca Latine)
s182Fr. 583 Kaynak: Stobaios, Antoloji 6, 20.
Peki zina edenlerin soyu nereden çıkar? Aşk işlerinde arpayla şımarıp azmış bir adamdan.
Fr. 584 Kaynak: Antiokheialı Theophilos, Autolykos'a III 5. Zenon'un ya da Diogenes'in ve Kleanthes'in öğretileri, kitaplarında yamyamlık öğreten şeyler sana nasıl göründü? Babaların öz çocuklarınca kaynatılıp yenmesini, biri istemezse ya da bu iğrenç yemekten bir parça atarsa yemeyenin kendisinin yenmesini öğretiyorlar. [Krş. Zenon, Fr. 254.]
Fr. 585 Kaynak: Sextus Empiricus, Pyrrhonculuğun Ana Hatları III 199–200. Bizde erkeklerin birbiriyle birleşmesi çirkin, hatta kanuna aykırı sayılır; ama söylendiğine göre Germenlerde çirkin değildir. ... Kinik felsefeden gelenler de, Kitionlu Zenon, Kleanthes ve Khrysippos ile arkadaşları da bunun ne iyi ne kötü olduğunu söylediklerine göre, buna şaşmak niye?
Fr. 586 Kaynak: Stobaios, Antoloji 42, 2.
İftiradan daha kötü niyetli bir şey yoktur; inandırdığı kimseyi gizlice aldatır, hiçbir suçu olmayana karşı nefret uydurur.
Devlet üzerine
Fr. 587 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 7, 11i. Kleanthes de şehrin erdemli bir şey olduğu hakkında yerinde bir şekilde şöyle bir argüman kurmuştur: Eğer şehir, sığınanların hak verip hak alabildiği, yerleşmek için kurulmuş bir barınaksa, şehir kibar (asteion) bir şey değil midir? Şehir de böyle bir barınaktır; öyleyse şehir kibar bir şeydir. [Asteion hem "şehirli, kibar" hem de "erdemli" demektir.]
Fr. 588 [Seneca'nın (Gönül Huzuru Üzerine I 7) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Seneca Zenon'u, Kleanthes'i ve Khrysippos'u izlediğini, bunların hiçbirinin devlet işine girmediğini, ama hiçbirinin başkalarını da göndermekten geri durmadığını söyler. Krş. Zenon, Fr. 271.]
Çeşitli fragmanlar
Fr. 589 Kaynak: Diogenes Laertios VII 14. (Zenon) bazen çevresine toplananlardan para da isterdi; (para verme korkusuyla) onu rahatsız etmesinler diye. Kleanthes Bakır Para Üzerine'de böyle söyler.
Fr. 590 Kaynak: Philodemos, Stoacılar Üzerine (Herculaneum Ciltleri VIII), sütun 13, 13. Kleanthes de ⟦?⟧ ... üzerine yazdığı kitapta Diogenes'in Devlet'inden söz eder ve onu över; biraz sonra da aynı kitapta, bazılarının açıklamasında olduğu gibi... [Arnim: Burada kullanılan kitabın Epistēmē Üzerine olduğunu sanıyorum; krş. Fr. 481.]
πόθεν ποτ’ ἄρα γίνεται μοιχῶν γένος; / ἐκ κριθιῶντος ἀνδρὸς ἐν ἀφροδισίοις. (Stob. Flor. 6, 20) — τί σοι ἔδοξε τὰ Ζήνωνος ἢ τὰ Διογένους καὶ Κλεάνθους, ὁπόσα περιέχουσιν αἱ βίβλοι αὐτῶν διδάσκουσαι ἀνθρωποβορίας, πατέρας μὲν ὑπὸ ἰδίων τέκνων ἕψεσθαι καὶ βιβρώσκεσθαι, καί, εἴ τις οὐ βούλοιτο ἢ μέρος τι τῆς μυσαρᾶς τροφῆς ἀπορρίψειεν, αὐτὸν κατεσθίεσθαι τὸν μὴ φαγόντα; (Theoph. ad Autol. III 5) — παρ’ ἡμῖν μὲν αἰσχρόν, μᾶλλον δὲ καὶ παράνομον νενόμισται τὸ τῆς ἀρρενομιξίας, παρὰ Γερμανοῖς δέ, ὥς φασιν, οὐκ αἰσχρόν … καὶ τί θαυμαστόν, ὅπου γε καὶ οἱ ἀπὸ τῆς κυνικῆς φιλοσοφίας καὶ οἱ περὶ τὸν Κιτιέα Ζήνωνα καὶ Κλεάνθην καὶ Χρύσιππον ἀδιάφορον τοῦτο εἶναί φασιν; (Sext. P. H. III 199–200) — κακουργότερον οὐδὲν διαβολῆς ἐστί πω· / λάθρα γὰρ ἀπατήσασα τὸν πεπεισμένον / μῖσος ἀναπλάττει πρὸς τὸν οὐδὲν αἴτιον. (Stob. Flor. 42, 2) — ἱκανῶς δὲ καὶ Κλεάνθης περὶ τὸ σπουδαῖον εἶναι τὴν πόλιν λόγον ἠρώτησε τοιοῦτον· πόλις μὲν ⟦εἰ⟧ ἔστιν οἰκητήριον κατασκεύασμα, εἰς ὃ καταφεύγοντας ἔστι δίκην δοῦναι καὶ λαβεῖν, οὐκ ἀστεῖον δὴ πόλις ἐστίν; ἀλλὰ μὴν τοιοῦτόν ἐστιν ἡ πόλις οἰκητήριον· ἀστεῖον ἄρ’ ἐστὶν ἡ πόλις. (Stob. Ecl. II 7, 11i) — (Seneca Latine) — ἐνίοτε δὲ καὶ χαλκὸν εἰσέπραττε τοὺς περιισταμένους ⟦ὥστε δεδιότας⟧ τὸ διδόναι μὴ ἐνοχλεῖν, καθά φησι Κλεάνθης ἐν τῷ Περὶ χαλκοῦ. (Diog. Laert. VII 14) — καὶ Κλεάνθης ἐν τῷ περὶ ⟦ἐπιστήμης ?⟧ Διογένους αὐτῆς μνημονεύει καὶ ἐπαινεῖ καὶ μικρὸν ὕστερον ἐν αὐτῷ
s183Fr. 591 Kaynak: Athenaios XI 467d; 471b. Filozof Kleanthes Ad Değiştirme Üzerine'de Therikles kâsesinin ve Deinias kâsesinin adlarını yapanlardan aldığını söyler. — Kleanthes Ad Değiştirme Üzerine adlı yazısında şöyle der: "İcatlar ve bu türden hâlâ kalmış olan adlar, örneğin Therikleios, Deinias, Iphikratis. Bunlar eskiden mucitlerini de birlikte anlatırdı; bugün de bu görülür. Bunu yapmıyorsa, ad biraz değişmiş olmalıdır. Ama söylendiği gibi, rastgele bir ada güvenilemez."
Sahte fragmanlar
Fr. 592 Kaynak: Homeros ile Hesiodos'un Yarışması 4. Hellanikos ve Kleanthes (Homeros'un babasının) Maion olduğunu söylerler. — Krş. Proklos, Homeros'un Hayatı. Onun İzmirli olduğunu ileri sürenler babasının Maion olduğunu söylerler. — Hellanikos, Damastes ve Pherekydes de Homeros'un babasının Maion olduğunu söylerler. [Arnim: Bu fragman da Neanthes'e mi verilmeli?]
Fr. 593 [Kaynak: Porphyrios, Pythagoras'ın Hayatı 1–2. Kleanthes Mitler'in beşinci kitabında (Pythagoras'ın babası Mnesarkhos'un) Suriyeli, Suriye'deki Tyros'tan olduğunu söyler. Samosluları bir kıtlık bastırınca Mnesarkhos ticaret için buğdayla adaya gelmiş, buğdayı satınca da vatandaşlıkla onurlandırılmış. Pythagoras çocukluğundan beri her türlü öğrenmeye yatkın olduğundan Mnesarkhos onu Tyros'a götürmüş; orada Khaldealılarla tanıştırıp onların bilgisinden bol bol pay almasını sağlamış. Pythagoras oradan İonia'ya dönünce önce Syroslu Pherekydes'le, sonra da Samos'ta artık yaşlanmakta olan Kreophylos soyundan Hermodamas'la görüşmüş. Kleanthes, onun babasının Lemnos'a yerleşen Tyrrhenlerden biri olduğunu ileri sürenler de bulunduğunu söyler; buna göre babası oradan iş için Samos'a gelmiş, kalmış ve vatandaş olmuş. Mnesarkhos İtalya'ya giderken Pythagoras da pek genç yaşta onunla birlikte o sıralar çok zengin olan İtalya'ya gitmiş, sonra yine oraya dönmüş. Kleanthes ondan büyük iki kardeşini de sayar: Eunostos ve Tyrrhenos.]
τούτῳ καθάπερ ἐν ἐνίων ἐκθέσει κεῖται. (Philod. de Stoic. col. 13) — Κλεάνθης δὲ ὁ φιλόσοφος ἐν τῷ Περὶ μεταλήψεως ἀπὸ τῶν κατασκευασάντων φησὶν ὀνομασθῆναι τήν τε Θηρίκλειον κύλικα καὶ τὴν Δεινιάδα. (Athen. XI 467d) — Κλεάνθης δ’ ἐν τῷ Περὶ μεταλήψεως συγγράμματί φησι· „τὰ τοίνυν εὑρήματα καὶ ὅσα τοιαῦτα ἔτι κατάλοιπά ἐστι, οἷον Θηρίκλειος, Δεινιάς, Ἰφικρατίς· ταῦτα γὰρ πρότερον συνιστόρει τοὺς εὑρόντας. φαίνεται δ’ ἔτι καὶ νῦν. εἰ δὲ μὴ ποιεῖ τοῦτο, μεταβεβληκὸς ἂν εἴη μικρὸν τοὔνομα. ἀλλά, καθάπερ εἴρηται, οὐκ ἔστιν πιστεῦσαι τῷ τυχόντι.“ (Athen. XI 471b) — Ἑλλάνικος μὲν γὰρ καὶ Κλεάνθης Μαίονα λέγουσι. (Certamen 4) — οἱ μὲν οὖν Σμυρναῖον αὐτὸν ἀποφαινόμενοι Μαίονος μὲν πατρὸς λέγουσιν εἶναι. … Μαίονα γάρ φασι τὸν Ὁμήρου πατέρα. (Procl. vit. Hom.) — [Κλεάνθης ἐν τῷ πέμπτῳ τῶν Μυθικῶν Σύρον, ἐκ Τύρου τῆς Συρίας. σιτοδείας δὲ καταλαβούσης τοὺς Σαμίους προσπλεύσαντα τὸν Μνήσαρχον κατ’ ἐμπορίαν μετὰ σίτου τῇ νήσῳ ἀποδόμενον τιμηθῆναι πολιτείᾳ. Πυθαγόρου δ’ ἐκ παίδων εἰς πᾶσαν μάθησιν ὄντος εὐφυοῦς, τὸν Μνήσαρχον ἀπαγαγεῖν αὐτὸν εἰς Τύρον, ἐκεῖ δὲ τοῖς Χαλδαίοις συστάντα μετασχεῖν τούτων ἐπὶ πλεῖον ποιῆσαι, ἐπανελθόντα δ’ εἰς τὴν Ἰωνίαν ἐντεῦθεν τὸν Πυθαγόραν πρῶτον μὲν Φερεκύδῃ τῷ Συρίῳ ὁμιλῆσαι, δεύτερον δ’ Ἑρμοδάμαντι τῷ Κρεωφυλείῳ ἐν Σάμῳ ἤδη γηράσκοντι. λέγει δ’ ὁ Κλεάνθης ἄλλους εἶναι οἳ τὸν πατέρα αὐτοῦ Τυρρηνὸν ἀποφαίνονται τῶν τὴν Λῆμνον ἐποικησάντων, ἐντεῦθεν δὲ κατὰ πρᾶξιν εἰς Σάμον ἐλθόντα καταμεῖναι καὶ ἀστὸν γενέσθαι. πλέοντος δὲ τοῦ Μνησάρχου εἰς τὴν Ἰταλίαν συμπλεύσαντα τὸν Πυθαγόραν νέον ὄντα κομιδῇ σφόδρα οὖσαν εὐδαίμονα καὶ τόθ’ ὕστερον εἰς αὐτὴν ἀποπλεῦσαι. καταλέγει δ’ αὐτοῦ καὶ ἀδελφοὺς δύο, Εὔνοστον καὶ Τυρρηνὸν πρεσβυτέρους.] (Porph. V. P. 1–2)
s184 — İskenderiyeli Clemens, Stromateis I 62. Neanthes'in dediğine göre (Pythagoras) Suriyeli ya da Tyroslu idi. — Theodoretos, Hellen Hastalıklarının Tedavisi I 24. Neanthes (Pythagoras'a) Tyroslu der. [Arnim: Menage, Clemens'teki yere dayanarak haklı olarak "Kleanthes" yerine "Neanthes" okur.]
Fr. 594 [Kaynak: Pseudo-Plutarkhos, Irmakların Adları Üzerine V 3. (Phasis ırmağının) yanında Kafkas Dağı uzanır. Bu dağa eskiden şu sebeple "Boreas'ın Yatağı" denirdi: Boreas aşk arzusuyla Arktouros'un kızı Khione'yi kaçırıp Niphantes denen bir tepeye götürmüş ve ondan, Heniokhos'un krallığını devralan Hyrpaks adında bir oğul edinmiş. Dağın adı da Boreas'ın Yatağı'na çevrilmiş. Kafkas adını ise şu olay yüzünden almış: Devlerle savaştan sonra Kronos, Zeus'un tehditlerinden kaçarak Boreas'ın Yatağı'nın doruğuna sığınmış ve timsaha dönüşerek gözden saklanmış. Prometheus ise oranın çobanlarından Kaukasos'u yarıp bağırsaklarının durumunu inceleyince düşmanların uzakta olmadığını söylemiş. Zeus ortaya çıkıp babasını örülmüş yünle bağlayarak Tartaros'a atmış; dağın adını da çobanın şerefine Kaukasos'a çevirip Prometheus'u oraya bağlamış ve bağırsaklara karşı kanunsuz davrandığı için onu bağırsak yiyen bir kartalın işkencesine uğratmış. Kleanthes Tanrılarla Savaş'ın üçüncü kitabında böyle anlatır.]
Fr. 595 [Kaynak: Pseudo-Plutarkhos, Irmakların Adları Üzerine V 4. Kafkas'ta Prometheus otu denen bir bitki yetişir; Medeia onu toplayıp ezerek babasına karşı kullanmıştır; aynı yazar (Kleanthes) böyle anlatır.]
Fr. 596 [Kaynak: Pseudo-Plutarkhos, Irmakların Adları Üzerine XVII 4. Taygetos'ta Kharisia denen bir bitki yetişir; kadınlar ilkbahar başlarken onu boyunlarına asarlar ve kocaları tarafından daha şefkatle sevilirler. Kleanthes Dağlar Üzerine'nin birinci kitabında böyle anlatır.]
Kleanthes'in vecizeleri
Fr. 597 Kaynak: Diogenes Laertios VII 169. Antigonos'un da, onun dinleyicisiyken, kendisine neden su çektiğini sorduğu anlatılır. O da şöyle demiş: "Yalnız su mu çekiyorum? Toprak kazmıyor muyum? Bahçe sulamıyor muyum? Felsefe uğruna her işi yapıyorum." Zenon da onu bu yolda eğitir, kazancından kendisine bir obol getirmesini isterdi. — Plutarkhos, Borçlanmaktan Kaçınmak Üzerine 7 (830c). Kral Antigonos Kleanthes'i uzun zaman sonra Atina'da görünce "Hâlâ un mu öğütüyorsun, Kleanthes?" diye sordu. "Öğütüyorum, kralım," dedi; "bunu Zenon'dan ve felsefeden ayrılmamak için yapıyorum."
Fr. 598 Kaynak: Diogenes Laertios VII 171. Kendi hayatını zenginlerinkine tercih eder, onlar top oynarken kendisinin sert ve kıraç toprağı kazarak işlediğini söylerdi.
ὡς δὲ Νεάνθης, Σύριος ἢ Τύριος. (Clem. Strom. I 62) — ὁ δὲ Νεάνθης Τύριον ὀνομάζει. (Theodoret. I 24) — [παράκειται δ’ αὐτῷ τὸ Καυκάσιον ὄρος· ἐκαλεῖτο δὲ τὸ πρότερον Βορέου κοίτη δι’ αἰτίαν τοιαύτην. Βορέας δι’ ἐρωτικὴν ἐπιθυμίαν Χιόνην ἁρπάσας, τὴν Ἀρκτούρου θυγατέρα, κατήνεγκεν εἴς τινα λόφον, Νιφάντην καλούμενον, καὶ ἐγέννησεν ἐκ τῆς προειρημένης υἱὸν Ὕρπακα, τὸν διαδεξάμενον Ἡνιόχου τὴν βασιλείαν. μετωνομάσθη δὲ τὸ ὄρος κοίτη Βορέου. προσηγορεύθη δὲ Καύκασος διὰ περίστασιν τοιαύτην. μετὰ τὴν γιγαντομαχίαν Κρόνος, ἐκκλίνων τὰς Διὸς ἀπειλάς, ἔφυγεν εἰς τὴν ἀκρώρειαν Βορέου κοίτης, καὶ εἰς κροκόδειλον μεταμορφωθεὶς ⟦ἔλαθεν· ὁ δὲ Προμηθεὺς⟧ ἕνα τῶν ἐγχωρίων ποιμένα, Καύκασον, ἀνατεμών, καὶ κατανοήσας αὐτοῦ τὴν διάθεσιν τῶν σπλάγχνων, εἶπεν οὐ μακρὰν εἶναι τοὺς πολεμίους. ὁ δὲ Ζεὺς ἐπιφανεὶς τὸν μὲν πατέρα δήσας πλεκτῷ ἐρίῳ κατεταρτάρωσε· τὸ δ’ ὄρος εἰς τιμὴν τοῦ ποιμένος Καύκασον μετονομάσας, προσέδησεν αὐτῷ τὸν Προμηθέα καὶ ἠνάγκασεν αὐτὸν ὑπὸ σπλαγχνοφάγου ἀετοῦ βασανίζεσθαι, ὅτι παρηνόμησεν εἰς τὰ σπλάγχνα, ὡς ἱστορεῖ Κλεάνθης ἐν γʹ Θεομαχίας.] (Ps.-Plut. de fluv. V 3) — [γεννᾶται δ’ ἐν αὐτῷ βοτάνη Προμήθειος καλουμένη, ἣν Μήδεια συλλέγουσα καὶ λειοτριβοῦσα πρὸς ἀντιπαθείας τοῦ πατρὸς ἐχρήσατο, καθὼς ἱστορεῖ ὁ αὐτός.] (ib. V 4) — [γεννᾶται δ’ ἐν αὐτῷ βοτάνη καλουμένη Χαρισία, ἣν αἱ γυναῖκες ἔαρος ἀρχομένου τοῖς τραχήλοις περιάπτουσι καὶ ὑπὸ τῶν ἀνδρῶν συμπαθέστερον ἀγαπῶνται, καθὼς ἱστορεῖ Κλεάνθης ἐν αʹ Περὶ ὀρῶν.] (ib. XVII 4) — φασὶ δὲ καὶ Ἀντίγονον αὐτοῦ πυθέσθαι ὄντα ἀκροατήν, διὰ τί ἀντλεῖ· τὸν δ’ εἰπεῖν· „ἀντλῶ γὰρ μόνον; τί δ’; οὐχὶ σκάπτω; τί δ’; οὐκ ἄρδω; καὶ πάντα ποιῶ φιλοσοφίας ἕνεκα.“ καὶ γὰρ ὁ Ζήνων αὐτὸν συνεγύμναζεν εἰς τοῦτο, καὶ ἐκέλευεν ὀβολὸν φέρειν ἀποφορᾶς. (Diog. Laert. VII 169) — Κλεάνθην δὲ ὁ βασιλεὺς Ἀντίγονος ἠρώτα, διὰ χρόνου θεασάμενος ἐν ταῖς Ἀθήναις· „ἀλεῖς ἔτι, Κλεάνθες;“ „ἀλῶ,“ φησίν, „ὦ βασιλεῦ, ὃ ποιῶ ἕνεκα τοῦ Ζήνωνος μὴ ἀποστῆναι μηδὲ φιλοσοφίας.“ (Plut. de vit. aere al. 7) — προκρίνων δὲ τὸν ἑαυτοῦ βίον
s185Fr. 599 Kaynak: Diogenes Laertios VII 170. Arkadaşları onunla alay ettiklerinde katlanırdı; kendisine "eşek" dendiğini duyunca bunu kabul eder, Zenon'un yükünü taşıyabilecek tek kişinin kendisi olduğunu söylerdi.
Fr. 600 Kaynak: Diogenes Laertios VII 171. Bir keresinde korkaklıkla ayıplandığında "Bu yüzden az hata yaparım" dedi.
Fr. 601 Kaynak: Diogenes Laertios VII 174. Biri onu yaşlılığıyla iğnelediğinde "Ben de gitmek istiyorum," dedi; "ama kendimi her bakımdan sağlıklı, yazıp okuyabilir hâlde görünce yine kalıyorum."
Fr. 602 Kaynak: Diogenes Laertios VII 171. Çoğu zaman kendi kendini azarlardı. Bunu duyan Ariston "Kimi azarlıyorsun?" dedi. O da gülerek "Saçları ağarmış ama nousu olmayan bir ihtiyarı" dedi.
Fr. 603 Kaynak: Diogenes Laertios VII 173. Şair Sositheos tiyatroda, orada bulunan Kleanthes'e karşı
Kleanthes'in budalalığının sığır gibi güttüğü kimseler
dediğinde, o hiç istifini bozmadı. Buna hayran kalan seyirciler onu alkışladılar, Sositheos'u da dışarı attılar. Sositheos hakaretinden pişman olunca onu bağışladı; Dionysos ile Herakles şairlerce alaya alındıkları hâlde öfkelenmezken kendisinin rastgele bir sövgüye içerlemesinin saçma olacağını söyledi.
Fr. 604 Kaynak: Stobaios, Antoloji 7, 54. Kleanthes'in dilinde bir yara çıkmış, yemeğini yutamıyordu. Biraz iyileşip hekim ona yemek getirince "Yolun büyük kısmını almışken geri dönmemi, sonra aynı yolu yeniden baştan yürümemi mi istiyorsun?" dedi ve hayattan ayrıldı. [Krş. Fr. 474–476.]
Fr. 605 Kaynak: Diogenes Laertios VII 171. Biri Arkesilaos'un gerekeni yapmadığını söyleyince "Sus, onu kınama," dedi; "çünkü logosta uygun eylemi ortadan kaldırsa da işlerinde onu ortaya koyuyor." Arkesilaos "Dalkavukluğa gelmem" deyince Kleanthes ona "Evet, sana dalkavukluk ediyorum," dedi, "çünkü başka şeyler söyleyip başka şeyler yaptığını söylüyorum."
Fr. 606 Kaynak: Diogenes Laertios VII 173. Peripatosçuların da lirlere benzer bir hâli olduğunu söylerdi: Güzel ses çıkarırlar, ama kendilerini duymazlar.
Fr. 607 [Cicero'nun (Tusculum Sohbetleri II 60) Latince tanıklığı çevrilmemiştir. Herakleialı Dionysios, Zenon'dan cesur olmayı öğrenmişken acı ona bunu unutturmuş: Böbreklerinden hastalanınca feryatlar arasında acı hakkında daha önce düşündüklerinin yanlış olduğunu haykırmış. Okul arkadaşı Kleanthes ona hangi sebeple görüşünü değiştirdiğini sorunca, felsefeye bunca emek verdiği hâlde acıya yine de katlanamıyorsa bunun acının kötü olduğuna yeterli bir kanıt olduğunu söylemiş. Kleanthes de ayağıyla yere vurup Epigonoi'dan şu dizeyi söylemiş: "Duyuyor musun bunları, ey yerin altına gizlenmiş Amphiaraos?" Bununla, Dionysios'un yozlaşmasına üzüldüğü Zenon'u kastediyordu.]
τοῦ τῶν πλουσίων ἔλεγεν, ἐν ᾧ σφαιρίζουσιν ἐκεῖνοι, τὴν σκληρὰν καὶ ἄκαρπον αὐτὸς ἐργάζεσθαι, σκάπτων. (Diog. Laert. VII 171) — καὶ σκωπτόμενος ὑπὸ τῶν συμμαθητῶν ἠνείχετο, καὶ ὄνος ἀκούων προσεδέχετο, λέγων αὐτὸς μόνος δύνασθαι βαστάζειν τὸ Ζήνωνος φορτίον. (Diog. Laert. VII 170) — καί ποτε ὀνειδιζόμενος ὡς δειλός, „διὰ τοῦτο,“ εἶπεν, „ὀλίγα ἁμαρτάνω.“ (ib. 171) — ὀνειδίσαντος αὐτῷ τινος εἰς τὸ γῆρας, „κἀγώ,“ ἔφη, „ἀπιέναι βούλομαι· ὅταν δὲ πανταχόθεν ἐμαυτὸν ὑγιαίνοντα περινοῶ καὶ γράφοντα καὶ ἀναγινώσκοντα, πάλιν μένω.“ (ib. 174) — πολλάκις δὲ καὶ ἑαυτῷ ἐπέπληττεν· ὧν ἀκούσας Ἀρίστων, „τίνι,“ ἔφη, „ἐπιπλήττεις;“ καὶ ὃς γελάσας, „πρεσβύτῃ,“ φησί, „πολιὰς μὲν ἔχοντι, νοῦν δὲ μή.“ (ib. 171) — Σωσιθέου τοῦ ποιητοῦ ἐν θεάτρῳ εἰπόντος πρὸς αὐτὸν παρόντα· οὓς ἡ Κλεάνθους μωρία βοηλατεῖ, ἔμεινεν ἐπὶ ταὐτοῦ σχήματος. ἐφ’ ᾧ ἀγασθέντες οἱ ἀκροαταί, τὸν μὲν ἐκρότησαν, τὸν δὲ Σωσίθεον ἐξέβαλον. μεταγινώσκοντα δὲ αὐτὸν ἐπὶ τῇ λοιδορίᾳ προσήκατο, εἰπὼν ἄτοπον εἶναι, τὸν μὲν Διόνυσον καὶ τὸν Ἡρακλέα φλυαρουμένους ὑπὸ τῶν ποιητῶν μὴ ὀργίζεσθαι, αὐτὸν δὲ ἐπὶ τῇ τυχούσῃ βλασφημίᾳ δυσχεραίνειν. (ib. 173) — Κλεάνθης ὑπὸ γλώττης ἕλκους αὐτῷ γενομένου τὴν τροφὴν οὐκ ἐδύνατο παραπέμπειν· ὡς δὲ ῥᾷον ἔσχε καὶ ὁ ἰατρὸς αὐτῷ τροφὴν προσήνεγκεν, „σὺ δέ με,“ ἔφη, „βούλει ἤδη τὸ πλέον τῆς ὁδοῦ κατανύσαντα ἀναστρέφειν, εἶτα πάλιν ἐξ ὑπαρχῆς τὴν αὐτὴν ἔρχεσθαι;“ καὶ ἐξῆλθεν τοῦ βίου. (Stob. Flor. 7, 54) — εἰπόντος δέ τινος Ἀρκεσίλαον μὴ ποιεῖν τὰ δέοντα, „παῦσαι,“ ἔφη, „καὶ μὴ ψέγε· εἰ γὰρ καὶ λόγῳ τὸ καθῆκον ἀναιρεῖ, τοῖς γοῦν ἔργοις αὐτὸ τίθησι.“ καὶ ὁ Ἀρκεσίλαος, „οὐ κολακεύομαι,“ φησί. πρὸς ὃν ὁ Κλεάνθης, „ναί,“ ἔφη, „σὲ κολακεύω, φάμενος ἄλλα μὲν λέγειν, ἕτερα δὲ ποιεῖν.“ (ib. 171) — ἔλεγε δὲ καὶ τοὺς ἐκ τοῦ περιπάτου ὅμοιόν τι πάσχειν ταῖς λύραις, αἳ καλῶς φθεγξάμεναι αὑτῶν οὐκ ἀκούουσι. (ib. 173) — (Cic. Latine)
s186Fr. 608 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 2, 16. Kleanthes'e eskiler arasında felsefeyle uğraşanlar çok olmadığı hâlde neden şimdikinden daha fazla parlak kişi yetiştiği sorulunca "Çünkü o zaman iş çalışılıyordu, şimdi ise söz" dedi.
Fr. 609 Kaynak: Diogenes Laertios VII 172. Bir keresinde bir delikanlıyla konuşurken ona anlayıp anlamadığını sordu. Delikanlı başıyla evet deyince "Öyleyse senin anladığını ben neden anlamıyorum?" dedi.
Fr. 610 Kaynak: Diogenes Laertios VII 172. Biri oğluna hangi öğüdü vermesi gerektiğini sorunca "Elektra'nınkini," dedi: "Sus, sus, adımını hafif at." (Euripides, Orestes 140)
Fr. 611 Kaynak: Musonios, Stobaios'ta, Seçmeler II 31, 125. Filozof Kleanthes'e emeğin (ponos) iyi bir şey olup olmadığını soran o Lakonyalı çocuk da böyle biri değil miydi? Çünkü tabiatça öyle iyi yaratılmış ve aretēye öyle iyi yetiştirilmiş görünüyor ki emeği kötünün tabiatından çok iyinin tabiatına yakın sayıyordu; emeğin kötü olmadığı kabul edilmiş gibi, iyi olup olmadığını soruyordu. Bu yüzden Kleanthes de çocuğa hayran kalıp ona "İyi bir kandansın, sevgili çocuk, söylediklerinden belli" (Odysseia IV 611) dedi. — Diogenes Laertios VII 172. Lakonyalının biri emeğin iyi bir şey olduğunu söyleyince, sevinçle "İyi bir kandansın, sevgili çocuk" dedi.
Fr. 612 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 31, 63. Yola çıkmak üzere olan bir arkadaşı Kleanthes'e en az hatayı nasıl yapabileceğini sorunca "Yaptığın her şeyde benim yanında olduğumu düşünürsen" dedi. [Krş. Zenon'un vecizesi 42; Maksimos, Vecizeler 5. Arnim: Epikuros'un da öğrencilerine benzer bir şey söylediği aktarılır: "Her şeyi Epikuros seni görüyormuş gibi yap."]
(Cic. Latine) — Κλεάνθης ἐρωτώμενος διὰ τί παρὰ τοῖς ἀρχαίοις οὐ πολλῶν φιλοσοφησάντων ὅμως πλείους διέλαμψαν ἢ νῦν, „ὅτι,“ εἶπε, „τότε μὲν ἔργον ἠσκεῖτο, νῦν δὲ λόγος.“ (Stob. Ecl. II 2, 16) — μειρακίῳ ποτὲ διαλεγόμενος ἐπύθετο, εἰ αἰσθάνεται· τοῦ δ’ ἐπινεύσαντος, „διὰ τί οὖν,“ εἶπεν, „ἐγὼ οὐκ αἰσθάνομαι ὅτι αἰσθάνῃ;“ (Diog. Laert. VII 172) — ἐρομένου τινός, τί ὑποτίθεσθαι δεῖ τῷ υἱῷ, „τὸ τῆς Ἠλέκτρας,“ ἔφη, „σῖγα σῖγα λεπτὸν ἴχνος.“ (ib.) — ἢ οὐ τοιοῦτος παῖς ἐκεῖνος ὁ Λάκων, ὃς Κλεάνθην τὸν φιλόσοφον ἠρώτησεν, εἰ ἀγαθὸν ὁ πόνος ἐστίν; οὕτω γὰρ ἐκεῖνος φαίνεται φύσει πεφυκὼς καλῶς καὶ τεθραμμένος εὖ πρὸς ἀρετήν, ὥστε ἐγγυτέρω νομίζειν τὸν πόνον τῆς τἀγαθοῦ φύσεως ἢ τῆς τοῦ κακοῦ· ὅς γε ὡς ὁμολογουμένου τοῦ μὴ κακὸν ὑπάρχειν αὐτόν, εἰ ἀγαθὸν τυγχάνει ὢν ἐπυνθάνετο. ὅθεν καὶ ὁ Κλεάνθης ἀγασθεὶς τὸν παῖδα εἶπεν ἄρα πρὸς αὐτόν· „αἵματος εἰς ἀγαθοῖο, φίλον τέκος, οἷ’ ἀγορεύεις.“ (Muson. ap. Stob. II 31, 125) — Λάκωνός τινος εἰπόντος ὅτι ὁ πόνος ἀγαθόν, διαχυθείς φησιν· „αἵματος εἰς ἀγαθοῖο, φίλον τέκος.“ (Diog. Laert. VII 172) — Κλεάνθης, ἑταίρου ἀπιέναι μέλλοντος καὶ ἐρωτῶντος πῶς ἂν ἥκιστα ἁμαρτάνοι, εἶπεν· „εἰ παρ’ ἕκαστα ὧν πράττεις δοκοίης ἐμὲ παρεῖναι.“ (Stob. Ecl. II 31, 63)
s187Fr. 613 Kaynak: Diogenes Laertios VII 173. Hekaton İbretli Sözler'de anlatır: Yakışıklı bir delikanlı "Karnına vuran 'karınlıyorsa' (gastrizei), kalçalarına vuran da 'kalçalıyor' (mērizei) demektir" deyince Kleanthes "Kalça oyunları (diamērismoi) sende kalsın, delikanlı," dedi; "benzer kelimeler her zaman benzer şeyleri göstermez." [Kelime oyunu: "gastrizein" karna yumruk atmak, "diamērizein" ise kalçalar arasında cinsel birleşmedir.]
Fr. 614 Kaynak: Plutarkhos, Alkibiades'in Hayatı 6. Kleanthes, (Sokrates'in) sevdiği gencin onun tarafından kulaklarından tutulduğunu, rakip âşıklarına ise Sokrates'in hiç dokunmadığı birçok tutamak sunduğunu söylerdi; karnı, cinsel organlarını ve gırtlağı kastediyordu.
Fr. 615 Kaynak: Stobaios, Antoloji 33, 8. Kleanthes susarken biri "Neden susuyorsun? Dostlarla sohbet etmek hoş bir şeydir" deyince "Evet," dedi, "ama ne kadar hoşsa onu o kadar çok dostlara bırakmak gerekir."
Fr. 616 Kaynak: Diogenes Laertios VII 174. Yalnız yaşayıp kendi kendine konuşan birine "Kötü bir adamla konuşmuyorsun" dedi.
Fr. 617 Kaynak: Stobaios, Antoloji 95, 28. Kleanthes'e insanın nasıl zengin olabileceği sorulunca "Arzularda yoksul olursa" dedi.
Fr. 618 Kaynak: Diogenes Laertios VII 173. Anlatıldığına göre, Zenon'a uyarak insanın karakterinin görünüşünden kavranabileceğini söylediği için, bazı şakacı gençler ona kırda yaşamaktan sertleşmiş bir kinaidos getirip karakteri hakkında hüküm vermesini istemişler. O da şaşırıp kalmış ve adama gitmesini söylemiş. Adam giderken hapşırınca Kleanthes "Buldum," demiş, "yumuşaktır (malakos)." [Krş. Zenon, Fr. 204; Dion Khrysostomos, Söylevler XXXIII 53–54, aynı hikâyeyi Tarsus'ta Khrysippos için anlatır.]
Fr. 619 Kaynak: Arrianos, Epiktetos'un Sohbetleri IV 1, 173. Filozofların söyledikleri belki kanaate aykırıdır, Kleanthes'in de dediği gibi; ama akla aykırı değildir. [Krş. Zenon, Fr. 281.]
Ek: Kleanthes'in fragmanlarının eserlerine göre dağılımı
[Arnim'in tablosu; yalnız eser adları ve fragman numaraları verilmiştir. "(ind.)" işareti eserin yalnız Diogenes Laertios'un kataloğundan (Fr. 481) bilindiğini gösterir.] 1. Eski Tarih (ind.); 2. Sohbetler, iki kitap (ind.); 3. Aşk Sanatı (ind.); krş. Fr. 585; 4. Herakleitos'un Açıklamaları, dört kitap (ind.); krş. Fr. 519; 5. Yetiştirme Üzerine (ind.); 6. His Üzerine (ind.); krş. Fr. 484; 7. Aretēler Üzerine (ind.); krş. Fr. 564–569; 8. Atomlar Üzerine, Fr. 493; belki Demokritos'a Karşı ile aynı (ind.); 9. Krallık Üzerine (ind.); 10. Müzakere Üzerine (ind.); 11. Devler Üzerine (ind.); 12. Gorgippos Üzerine (ind.); 13. Diyalektik Üzerine (ind.); krş. Fr. 488; 14. Şöhret Üzerine (ind.); krş. Fr. 559, 560; 15. Özgürlük Üzerine (ind.); 16. Epistēmē Üzerine (ind.); krş. Fr. 590 notu; 17. Aşk Üzerine (ind.); 18. İyi Öğüt Üzerine (ind.); 19. Yetenek Üzerine (ind.); 20. Haz Üzerine (ind.), Fr. 530, 552, 558; 21. Tanrılar Üzerine (ind.), Fr. 543; 22. Hususiyetler Üzerine (ind.); 23. Güzel Şeyler Üzerine (ind.); 24. Yüklemler Üzerine (ind.), Fr. 488; 25. Ad Değiştirme Üzerine, Fr. 591; 26. Kanunlar Üzerine (ind.); 27. Dürtü Üzerine (ind.); 28. Eylem Üzerine (ind.);
φησὶ δὲ ὁ Ἑκάτων ἐν ταῖς Χρείαις, εὐμόρφου μειρακίου εἰπόντος· „εἰ ὁ εἰς τὴν γαστέρα τύπτων γαστρίζει, καὶ ὁ εἰς τοὺς μηροὺς τύπτων μηρίζει,“ ἔφη· „σὺ μὲν τοὺς διαμηρισμοὺς ἔχε, μειράκιον· αἱ δ’ ἀνάλογοι φωναὶ τὰ ἀνάλογα οὐ πάντως σημαίνουσι πράγματα.“ (Diog. Laert. VII 173) — ὁ μὲν οὖν Κλεάνθης ἔλεγε τὸν ἐρώμενον ὑφ’ ἑαυτοῦ μὲν ἐκ τῶν ὤτων κρατεῖσθαι, τοῖς δ’ ἀντερασταῖς πολλὰς λαβὰς παρέχειν ἀθίκτους ἑαυτῷ, τὴν γαστέρα λέγων καὶ τὰ αἰδοῖα καὶ τὸν λαιμόν. (Plut. Alc. 6) — σιωπῶντος τοῦ Κλεάνθους, ἐπεί τις ἔφη· „τί σιγᾷς; καὶ μὴν ἡδὺ τοῖς φίλοις ὁμιλεῖν,“ „ἡδύ,“ ἔφη, „ἀλλ’ ὅσῳ ἥδιον, τοσῷδε μᾶλλον αὐτοῦ τοῖς φίλοις παραχωρητέον.“ (Stob. Flor. 33, 8) — πρὸς δὲ τὸν μονήρη καὶ ἑαυτῷ λαλοῦντα, „οὐ φαύλῳ,“ ἔφη, „ἀνθρώπῳ λαλεῖς.“ (Diog. Laert. VII 174) — Κλεάνθης, ἐρωτώμενος πῶς ἄν τις εἴη πλούσιος, εἶπεν· „εἰ τῶν ἐπιθυμιῶν εἴη πένης.“ (Stob. Flor. 95, 28) — λέγεται δέ, φάσκοντος αὐτοῦ κατὰ Ζήνωνα καταληπτὸν εἶναι τὸ ἦθος ἐξ εἴδους, νεανίσκους τινὰς εὐτραπέλους ἀγαγεῖν πρὸς αὐτὸν κίναιδον ἐσκληραγωγημένον ἐν ἀγρῷ, καὶ ἀξιοῦν ἀποφαίνεσθαι περὶ τοῦ ἤθους· τὸν δὲ διαπορούμενον κελεῦσαι ἀπιέναι τὸν ἄνθρωπον. ὡς δὲ ἀπιὼν ἐκεῖνος ἔπταρεν, „ἔχω,“ εἶπεν, „αὐτόν,“ ὁ Κλεάνθης, „μαλακός ἐστι.“ (Diog. Laert. VII 173) — παράδοξα μὲν ἴσως φασὶν οἱ φιλόσοφοι, καθάπερ καὶ ὁ Κλεάνθης ἔλεγεν, οὐ μὴν παράλογα. (Arr. Epict. IV 1, 173) — 1. Ἀρχαιολογία. 2. Διατριβῶν δύο. 3. Ἐρωτικὴ τέχνη. 4. Ἡρακλείτου ἐξηγήσεις τέσσαρα.
s188 29. Dikili Taş Üzerine, Fr. 590 (yalnız Philodemos'un bozuk bir yerinde bir ihtimalle kurulan şüpheli bir başlık); 30. Şölen Üzerine (ind.); 31. Gaye Üzerine (ind.); krş. Fr. 552–556; 32. Tekhnē Üzerine (ind.); krş. Fr. 490; 33. Zenon'un Tabiat Felsefesi Üzerine, iki kitap (ind.); 34. Şeref Üzerine (ind.); 35. Yargılamak Üzerine (ind.); 36. Uygun Eylem Üzerine (ind.); 37. Hâkim Argüman Üzerine (ind.), Fr. 489; 38. Logos Üzerine, üç kitap (ind.); 39. Erkeğin ve Kadının Aretēsinin Aynı Olduğu Üzerine (ind.); 40. Şair Üzerine (ind.); krş. Fr. 526, 535, 549, 592; 41. Bilgenin Sofistlik Yaptığı Üzerine (ind.); 42. Kıyas Biçimleri Üzerine (ind.); 43. Çözümsüz Sorunlar Üzerine (ind.);
- Περὶ ἀγωγῆς. 6. Περὶ αἰσθήσεως. 7. Περὶ ἀρετῶν. 8. Περὶ ἀτόμων. 9. Περὶ βασιλείας. 10. Περὶ βουλῆς. 11. Περὶ γιγάντων. 12. Περὶ Γοργίππου. 13. Περὶ διαλεκτικῆς. 14. Περὶ δόξης. 15. Περὶ ἐλευθερίας. 16. Περὶ ἐπιστήμης. 17. Περὶ ἔρωτος. 18. Περὶ εὐβουλίας. 19. Περὶ εὐφυΐας. 20. Περὶ ἡδονῆς. 21. Περὶ θεῶν. 22. Περὶ ἰδίων. 23. Περὶ καλῶν. 24. Περὶ κατηγορημάτων. 25. Περὶ μεταλήψεως. 26. Περὶ νόμων. 27. Περὶ ὁρμῆς. 28. Περὶ πράξεως. 29. Περὶ στήλης. 30. Περὶ συμποσίου. 31. Περὶ τέλους. 32. Περὶ τέχνης. 33. Περὶ τῆς Ζήνωνος φυσιολογίας δύο. 34. Περὶ τιμῆς. 35. Περὶ τοῦ δικάζειν. 36. Περὶ τοῦ καθήκοντος. 37. Περὶ τοῦ κυριεύοντος. 38. Περὶ τοῦ λόγου τρία. 39. Περὶ τοῦ ὅτι ἡ αὐτὴ ἀρετὴ ἀνδρὸς καὶ γυναικός. 40. Περὶ τοῦ ποιητοῦ. 41. Περὶ τοῦ τὸν σοφὸν σοφιστεύειν. 42. Περὶ τρόπων. 43. Περὶ τῶν ἀπόρων.
s189 44. Düğün Şarkısı Üzerine (ind.); 45. Dostluk Üzerine (ind.); 46. Kıskançlık Üzerine (ind.); 47. Bakır Para Üzerine, Fr. 589; 48. İyilik ve Şükran Üzerine (ind.), Fr. 578–580; 49. Kullanımlar Üzerine (ind.); 50. Zaman Üzerine (ind.); 51. Devlet Adamı (ind.), Fr. 581–588; 52. Aristarkhos'a Karşı (ind.), Fr. 500; 53. Demokritos'a Karşı (ind.); belki Atomlar Üzerine ile aynı, Fr. 493; 54. Herillos'a Karşı (ind.); 55. Teşvik (ind.); krş. Fr. 567; 56. Retorik Sanatı, Fr. 491, 492; 57. Fizik Notları, Fr. 563.
5a. Sphairos
Fr. 620 Kaynak: Diogenes Laertios VII 177–178. Zenon'dan sonra Kleanthes'i Bosporoslu Sphairos da dinledi. Sphairos logos konusunda yeterince ilerleyince İskenderiye'ye, Ptolemaios Philopator'un yanına gitti. (Bunu iki küçük hikâye izler; bkz. Fr. 625.) Şu kitapları yazmıştır:
Kosmos Üzerine (iki kitap); Unsurlar Üzerine; Tohum Üzerine; Talih Üzerine; En Küçük Parçalar Üzerine; Atomlara ve Hayallere Karşı; Duyu Organları Üzerine; Herakleitos Üzerine (beş kitap); Sohbetler; Ahlakın Düzenlenişi Üzerine; Uygun Eylem Üzerine; Dürtü Üzerine; Duygular Üzerine (iki kitap); Krallık Üzerine; Lakon Devleti Üzerine; Lykurgos ve Sokrates Üzerine (üç kitap); Kanun Üzerine; Kehanet Üzerine; Aşk Diyalogları; Eretrialı Filozoflar Üzerine; Benzerler Üzerine; Tarifler Üzerine; Meleke Üzerine; Karşı Çıkılan Görüşler Üzerine (üç kitap); Logos Üzerine; Zenginlik Üzerine; Şöhret Üzerine; Ölüm Üzerine; Diyalektik Sanatı (iki kitap); Yüklemler Üzerine; Belirsiz Anlamlar Üzerine; Mektuplar.
- Περὶ ὑμεναίου. 45. Περὶ φιλίας. 46. Περὶ φθονερίας. 47. Περὶ χαλκοῦ. 48. Περὶ χάριτος. 49. Περὶ χρειῶν. 50. Περὶ χρόνου. 51. Πολιτικός. 52. Πρὸς Ἀρίσταρχον. 53. Πρὸς Δημόκριτον. 54. Πρὸς Ἥριλλον. 55. Προτρεπτικός. 56. Τέχνη ῥητορική. 57. Ὑπομνήματα φυσικά. — Τούτου … ἤκουσε μετὰ Ζήνωνα καὶ Σφαῖρος ὁ Βοσποριανός, ὃς προκοπὴν ἱκανὴν περιποιησάμενος λόγων εἰς Ἀλεξάνδρειαν ἀπήει πρὸς Πτολεμαῖον τὸν Φιλοπάτορα. … βιβλία δὲ γέγραφε τάδε· Περὶ κόσμου δύο. Περὶ στοιχείων. ⟦Περὶ⟧ σπέρματος. Περὶ τύχης. Περὶ ἐλαχίστων. Πρὸς τὰς ἀτόμους καὶ τὰ εἴδωλα. Περὶ αἰσθητηρίων. Περὶ Ἡρακλείτου πέντε. Διατριβῶν. Περὶ τῆς ἠθικῆς διατάξεως. Περὶ καθήκοντος. Περὶ ὁρμῆς. Περὶ παθῶν δύο. Περὶ βασιλείας.
s190Fr. 621 Kaynak: Diogenes Laertios VII 185. Ptolemaios Kleanthes'e mektup yazıp ya kendisinin gelmesini ya da birini göndermesini isteyince Sphairos gitti, Khrysippos ise yüz vermedi.
Fr. 622 Kaynak: Plutarkhos, Kleomenes'in Hayatı 2. Söylendiğine göre Kleomenes daha delikanlıyken felsefe sohbetlerine de katılmıştı; çünkü Borysthenesli Sphairos Lakedaimon'a gelmiş, gençlerle ve efebelerle özenle uğraşıyordu. Sphairos Kitionlu Zenon'un ilk öğrencilerindendi; anlaşılan Kleomenes'in tabiatındaki erkekçeliği sevmiş, şeref tutkusunu da daha da alevlendirmişti. ... Stoacı logos büyük ve keskin tabiatlar için tehlikeli ve atılgan bir şey taşır; ama derin ve yumuşak bir karakterle karışınca kendine uygun iyiye en çok o zaman katkıda bulunur.
Fr. 623 Kaynak: Plutarkhos, Kleomenes'in Hayatı 11. (Kleomenes) gençlerin terbiyesine ve "agōgē" denen yetiştirme düzenine yöneldi; bunun çoğunu yanında bulunan Sphairos onunla birlikte kurdu. Gymnasionlar ve ortak sofralar çabucak eski düzenlerine kavuştu; az kişi zorla, çoğu da gönüllü olarak o sade ve Lakonyalılara özgü yaşayışa çekildi.
Περὶ Λακωνικῆς πολιτείας. Περὶ Λυκούργου καὶ Σωκράτους τρία. Περὶ νόμου. Περὶ μαντικῆς. Διαλόγους ἐρωτικούς. Περὶ τῶν Ἐρετριακῶν φιλοσόφων. Περὶ ὁμοίων. Περὶ ὅρων. Περὶ ἕξεως. Περὶ τῶν ἀντιλεγομένων τρία. Περὶ λόγου. Περὶ πλούτου. Περὶ δόξης. Περὶ θανάτου. Τέχνης διαλεκτικῆς δύο. Περὶ κατηγορημάτων. Περὶ ἀμφιβολιῶν. Ἐπιστολάς. (Diog. Laert. VII 177–178) — Πτολεμαίου τε πρὸς Κλεάνθην ἐπιστείλαντος ἢ αὐτὸν ἐλθεῖν ἢ πέμψαι τινά, Σφαῖρος μὲν ἀπῆλθε, Χρύσιππος δὲ περιεῖδε. (Diog. Laert. VII 185) — λέγεται δὲ καὶ λόγων φιλοσόφων τὸν Κλεομένη μετασχεῖν ἔτι μειράκιον ὄντα, Σφαίρου τοῦ Βορυσθενίτου παραβαλόντος εἰς τὴν Λακεδαίμονα καὶ περὶ τοὺς νέους καὶ τοὺς ἐφήβους οὐκ ἀμελῶς διατρίβοντος. ὁ δὲ Σφαῖρος ἐν τοῖς πρώτοις ἐγεγόνει τῶν Ζήνωνος τοῦ Κιτιέως μαθητῶν, καὶ τοῦ Κλεομένους ἔοικε τῆς φύσεως τὸ ἀνδρῶδες ἀγαπῆσαί τε καὶ προσεκκαῦσαι τὴν φιλοτιμίαν. … ὁ δὲ Στωικὸς λόγος ἔχει τι πρὸς τὰς μεγάλας φύσεις καὶ ὀξείας ἐπισφαλὲς καὶ παράβολον, βαθεῖ δὲ καὶ πρᾴῳ κεραννύμενος ἤθει μάλιστα εἰς τὸ οἰκεῖον ἀγαθὸν ἐπιδίδωσιν. (Plut. Cleom. 2) — ἐπὶ τὴν παιδείαν τῶν νέων ἐτράπη καὶ τὴν λεγομένην ἀγωγήν, ἧς τὰ πλεῖστα παρὼν ὁ Σφαῖρος αὐτῷ συγκαθίστη, ταχὺ τὸν προσήκοντα τῶν τε γυμνασίων καὶ τῶν συσσιτίων κόσμον ἀναλαμβανόντων, καὶ συστελλομένων ὀλίγων μὲν ὑπ’ ἀνάγκης, ἑκουσίως δὲ τῶν πλείστων εἰς τὴν εὐτελῆ καὶ Λακωνικὴν ἐκείνην δίαιταν. (Plut. Cleom. 11) — οὐκ ἀχαρίτως δὲ καὶ Σφαῖρον, τὸν συσχολάσαντα μὲν Χρυσίππῳ παρὰ Κλεάνθει, μετάπεμπτον δὲ γενό-
s191Fr. 624 Kaynak: Athenaios VIII 354e. Sphairos'un hikâyesi de şirindir. Sphairos, Kleanthes'in yanında Khrysippos'la birlikte okumuş, Kral Ptolemaios tarafından İskenderiye'ye çağrılmıştı. Bir akşam yemeğinde balmumundan yapılmış kuşlar sofraya konunca elini uzatmış; kral da yanlış bir şeye onay verdiğini söyleyerek onu durdurmuş. Sphairos yerinde bir cevap vermiş: Bunların kuş olduğuna değil, bunların kuş olmasının akla yatkın olduğuna onay verdiğini söylemiş; kavrayıcı tasavvur akla yatkın olandan farklıdır: Kavrayıcı tasavvur yanılmaz, akla yatkın olan ise başka türlü de çıkabilir. [Arnim: Bu hikâyeye kuşlar, narların yerine yanlışlıkla girmiş görünüyor; krş. Fr. 625.]
Fr. 625 Kaynak: Diogenes Laertios VII 177. (Sphairos) İskenderiye'ye, Ptolemaios Philopator'un yanına gitti. Bir gün bilgenin kanaate kapılıp kapılmayacağı üzerine konuşulurken Sphairos kapılmayacağını söyleyince, kral onu çürütmek isteyerek balmumundan yapılmış narlar getirtti. Sphairos aldanınca kral onun yanlış bir tasavvura onay verdiğini haykırdı. Sphairos ise yerinde bir cevap verdi: Narların nar olduğuna değil, nar olmalarının akla yatkın olduğuna onay verdiğini; kavrayıcı tasavvurun akla yatkın olandan farklı olduğunu söyledi. Kendisini Ptolemaios'un kral olmadığını söylemekle suçlayan Mnesistratos'a da "Ptolemaios böyle biri olduğuna göre kraldır da" dedi.
Fr. 626 Kaynak: Diogenes Laertios VII 159. Sphairos ve arkadaşları tohumun bedenin bütün kısımlarından aşağı indiğini söylerler; bu yüzden bedenin bütün kısımlarını meydana getirebilir. Dişinin tohumunu ise kısır sayarlar; çünkü Sphairos'un dediği gibi gerilimsiz, az ve sulu bir şeydir. [Arnim: Diogenes Laertios'un listesinde Sphairos'un Tohum Üzerine adlı bir kitabı vardır.]
Fr. 627 Kaynak: Aetios IV 15, 1. Stoacı Sphairos'a göre karanlık görülebilir; çünkü görmeden ona doğru bir ışıltı akar. [Arnim: Aetios aynı öğretiyi aynı kelimelerle bütün Stoacılara da bağlar.]
Fr. 628 [Cicero'nun (Tusculum Sohbetleri IV 53) Latince tanıklığı çevrilmemiştir. Cicero cesaretin şu tariflerini Stoacıların en iyi tarif yapan kişi saydığı Sphairos'a bağlar: "Katlanılacak şeylerde en yüce kanuna boyun eğen ruh hâli", "korkunç görünen şeyleri üstlenmede ve savuşturmada sağlam bir yargıyı koruma", "korkunç olanların, bunların zıtlarının ya da büsbütün önemsenmeyecek olanların epistēmēsi, bunlar hakkındaki doğru ve sağlam yargıyı koruyan". Arnim: Belki Tarifler Üzerine adlı kitaptandır.]
μενον εἰς Ἀλεξάνδρειαν ὑπὸ τοῦ βασιλέως Πτολεμαίου, κηρίνων ποτὲ ἐν τῷ δείπνῳ παρατεθεισῶν ὀρνίθων, ἐκτείναντα τὰς χεῖρας ἐπισχεθῆναι ὑπὸ τοῦ βασιλέως, ὡς ψεύδει συγκατατιθέμενον. τὸν δ’ εὐστόχως ἀποκρίνασθαι εἰπόντα οὐ τούτῳ συγκατατίθεσθαι ὅτι εἰσὶν ὄρνεις, ἀλλ’ ὅτι εὔλογόν ἐστι ταύτας ὄρνεις εἶναι. διαφέρειν δὲ τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν τοῦ εὐλόγου· τὴν μὲν γὰρ ἀδιάψευστον εἶναι, τὸ δ’ εὔλογον ⟦κἂν⟧ ἄλλως ἀποβαίνειν. (Athen. VIII 354e) — εἰς Ἀλεξάνδρειαν ἀπήει πρὸς Πτολεμαῖον τὸν Φιλοπάτορα. λόγου δέ ποτε γενομένου περὶ τοῦ δοξάσειν τὸν σοφὸν καὶ τοῦ Σφαίρου εἰπόντος ὡς οὐ δοξάσει, βουλόμενος ὁ βασιλεὺς ἐλέγξαι αὐτὸν κηρίνας ῥόας ἐκέλευσε παρατεθῆναι· τοῦ δὲ Σφαίρου ἀπατηθέντος ἀνεβόησεν ὁ βασιλεὺς ψευδεῖ συγκατατεθεῖσθαι αὐτὸν φαντασίᾳ. πρὸς ὃν ὁ Σφαῖρος εὐστόχως ἀπεκρίνατο, εἰπὼν οὕτως συγκατατεθεῖσθαι, οὐχ ὅτι ῥόαι εἰσίν, ἀλλ’ ὅτι εὔλογόν ἐστι ῥόας αὐτὰς εἶναι· διαφέρειν δὲ τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν τοῦ εὐλόγου. πρὸς δὲ Μνησίστρατον κατηγοροῦντα αὐτοῦ ὅτι Πτολεμαῖον οὔ φησι βασιλέα εἶναι, „τοιοῦτον δὲ ὄντα τὸν Πτολεμαῖον καὶ βασιλέα εἶναι.“ (Diog. Laert. VII 177) — καὶ ἀφ’ ὅλων δὲ τῶν σωμάτων αὐτό φασι καταφέρεσθαι οἱ περὶ τὸν Σφαῖρον· πάντων γοῦν γεννητικὸν εἶναι τῶν τοῦ σώματος μερῶν. τὸ δὲ τῆς θηλείας ἄγονον ἀποφαίνονται· ἄτονόν τε γὰρ εἶναι καὶ ὀλίγον καὶ ὑδατῶδες, ὡς ὁ Σφαῖρός φησιν. (Diog. Laert. VII 159) — Σφαῖρος ὁ Στωικὸς ὁρατὸν εἶναι τὸ σκότος· ἐκ γὰρ τῆς ὁράσεως προχεῖσθαί τινα εἰς αὐτὸ αὐγήν. (Aët. IV 15, 1) — (Cic. Latine)
s192Fr. 629 Kaynak: Plutarkhos, Lykurgos'un Hayatı 5. (Aristoteles) ihtiyarların (yirmi sekiz kişi olarak) bu kadar atanmasının sebebinin, Lykurgos'la birlikte işe ilk girişen otuz kişiden ikisinin yüreksizlik edip işi bırakması olduğunu söyler. Sphairos ise bu tasarıya katılanların baştan beri bu kadar olduğunu söyler. [Arnim: Lakon Devleti Üzerine adlı kitaptan alınmıştır.]
Fr. 630 Kaynak: Athenaios IV 141c. Sphairos Lakon Devleti'nin üçüncü kitabında şöyle yazar: "Ortak sofraya katılanlar onlara tatlı (epaikla) da getirirler. Çoğu kimse bazen kendi avladıklarından getirir; zenginler ise ekmek ve tarladan mevsimine göre ne çıkıyorsa onu getirirler, ama yalnız sofra toplantısının kendisine yetecek kadar; çünkü sofraya konmayacaksa gerekenden fazlasını hazırlamayı gereksiz sayarlar."
6. Eski Stoacılardan bazıları
Fr. 631 Kaynak: Magnesialı Diokles, Diogenes Laertios'ta VII 54. Eski Stoacılardan bazıları ise doğru logosu ölçüt sayarlar; Poseidonios Ölçüt Üzerine'de böyle söyler. [Arnim: Bu sözlerin hangi filozofları kastettiğini bilmiyoruz. Konuyu Hirzel tartışmıştır.]
(Cic. Latine) — τοσούτους δέ φησι κατασταθῆναι τοὺς γέροντας Ἀριστοτέλης, ὅτι τριάκοντα τῶν πρώτων μετὰ Λυκούργου γενομένων δύο τὴν πρᾶξιν ἐγκατέλιπον ἀποδειλιάσαντες. ὁ δὲ Σφαῖρος ἐξ ἀρχῆς φησι τοσούτους γενέσθαι τοὺς τῆς γνώμης μετασχόντας. (Plut. Lyc. 5) — Σφαῖρος δ’ ἐν τρίτῳ Λακωνικῆς πολιτείας γράφει· „φέρουσι δὲ καὶ ἐπάικλα αὐτοῖς οἱ φιδίται· καὶ τῶν μὲν ἀγρευομένων ὑφ’ αὑτῶν ἐνίοτε οἱ πολλοί, οὐ μὴν ἀλλ’ οἵ γε πλούσιοι καὶ ἄρτον καὶ ὧν ἂν ⟦ᾖ⟧ ὥρα ἐκ τῶν ἀγρῶν, ὅσον εἰς αὐτὴν τὴν συνουσίαν, νομίζοντες καὶ τὸ πλείονα τῶν ἱκανῶν παρασκευάζειν περιττὸν εἶναι, μὴ μέλλοντά γε προσφέρεσθαι.“ (Athen. IV 141c) — ἄλλοι δέ τινες τῶν ἀρχαιοτέρων Στωικῶν τὸν ὀρθὸν λόγον κριτήριον ἀπολείπουσιν, ὡς ὁ Ποσειδώνιος ἐν τῷ Περὶ κριτηρίου φησί. (Diocl. ap. Diog. Laert. VII 54)