İçeriğe geç
Kitionlu Zenon ve Öğrencilerinin Fragmanları

Kitionlu Zenon · Kitionlu Zenon ve Öğrencilerinin Fragmanları

I. Kısım: Kitionlu Zenon

s531. Zenon'un hayatı, ahlakı ve yazıları üzerine tanıklıklar

Fr. 1–7 Kaynak: Diogenes Laertios VII 1 vd. Zenon, Mnaseas'ın ya da Demeas'ın oğludur; Kıbrıs'taki Kition'dandır. Kition, Fenikeli göçmenlerin yerleştiği bir Hellen kasabasıdır.

Atinalı Timotheos'un Hayatlar Üzerine'de söylediğine göre boynu bir yana eğikti. Tyroslu Apollonios da onun zayıf, uzunca boylu ve esmer olduğunu söyler — bu yüzden biri ona, Khrysippos'un Atasözleri'nin birinci kitabında anlattığı gibi, "Mısır asması" demiş —; baldırları kalın, bedeni gevşek ve cılızmış. Persaios'un Sofra Hatıraları'nda söylediğine göre bu yüzden yemek davetlerinin çoğunu geri çevirirmiş. Derler ki taze incire ve güneşlenmeye bayılırmış.

Daha önce söylendiği gibi Krates'i dinlemiş; sonra Stilpon'u da dinlediğini söylerler; Timokrates'in Dion'da söylediğine göre Ksenokrates'i de on yıl dinlemiş, ayrıca Polemon'u da. Hekaton ile Tyroslu Apollonios Zenon Üzerine'nin birinci kitabında şunu anlatırlar: nasıl yaşarsa en iyi yaşayacağını kehanete sorduğunda tanrı, ölülerle aynı teni taşırsa diye cevap vermiş; o da bunu anlayıp eskilerin yazılarını okumaya koyulmuş. Krates'le de şöyle tanışmış: Fenike'den mor boya getirirken Pire açıklarında gemisi batmış. Atina'ya çıktığında otuz yaşındaymış; bir kitapçının yanına oturmuş. Kitapçı Ksenophon'un Hatıralar'ının ikinci kitabını okuyormuş; Zenon hoşlanıp bu tür adamların nerede bulunduğunu sormuş. Tam o sırada Krates oradan geçiyormuş; kitapçı onu gösterip "Şunun peşinden git" demiş. O günden sonra Krates'i dinlemiş. Felsefeye her bakımdan pek yatkınmış, ama Kinik utanmazlık için fazla utangaçmış. Krates onu bundan da kurtarmak isteyerek eline bir çömlek mercimek çorbası verip Kerameikos'un içinden taşımasını istemiş. Onun utanıp çömleği gizlemeye çalıştığını görünce bastonuyla vurup çömleği kırmış.

s53

Ζήνων Μνασέου ἢ Δημέου, Κιτιεὺς ἀπὸ Κύπρου, πολίσματος Ἑλληνικοῦ, Φοίνικας ἐποίκους ἐσχηκότος. τὸν τράχηλον ἐπὶ θάτερα νενευκὼς ἦν, ὥς φησι Τιμόθεος ὁ Ἀθηναῖος ἐν τῷ Περὶ βίων· καὶ Ἀπολλώνιος δέ φησιν ὁ Τύριος ὅτι ἰσχνὸς ἦν, ὑπομήκης, μελάγχρως — ὅθεν τις αὐτὸν εἶπεν Αἰγυπτίαν κληματίδα, καθά φησι Χρύσιππος ἐν πρώτῳ Παροιμιῶν — παχύκνημός τε καὶ ἀπαγὴς καὶ ἀσθενής· διὸ καί φησι Περσαῖος ἐν Ὑπομνήμασι συμποτικοῖς τὰ πλεῖστα αὐτὸν δεῖπνα παραιτεῖσθαι. ἔχαιρε δέ, φασί, σύκοις χλωροῖς καὶ ἡλιοκαΐαις. διήκουσε δέ, καθάπερ προείρηται, Κράτητος· εἶτα καὶ Στίλπωνος ἀκοῦσαί φασιν αὐτὸν καὶ Ξενοκράτους ἔτη δέκα, ὡς Τιμοκράτης ἐν τῷ Δίωνι· ἀλλὰ καὶ Πολέμωνος. Ἑκάτων δέ φησι καὶ Ἀπολλώνιος ὁ Τύριος ἐν πρώτῳ Περὶ Ζήνωνος, χρηστηριασαμένου αὐτοῦ, τί πράττων ἄριστα βιώσεται, ἀποκρίνασθαι τὸν θεόν, εἰ συγχρωτίζοιτο τοῖς νεκροῖς· ὅθεν ξυνέντα τὰ τῶν ἀρχαίων ἀναγινώσκειν. τῷ γοῦν Κράτητι παρέβαλε τοῦτον τὸν τρόπον. πορφύραν ἐμπεπορευμένος ἀπὸ τῆς Φοινίκης πρὸς τῷ Πειραιεῖ ἐναυάγησεν. ἀνελθὼν δὲ εἰς τὰς Ἀθήνας ἤδη τριακοντούτης ἐκάθισε παρά τινα βιβλιοπώλην. ἀναγινώσκοντος δὲ ἐκείνου τὸ δεύτερον τῶν Ξενοφῶντος Ἀπομνημονευμάτων, ἡσθεὶς ἐπύθετο ποῦ διατρίβοιεν οἱ τοιοῦτοι ἄνδρες. εὐκαίρως δὲ παριόντος Κράτητος ὁ βιβλιοπώλης δείξας αὐτόν φησι· „τούτῳ παρακολούθησον.“ ἐντεῦθεν ἤκουε τοῦ Κράτητος, ἄλλως μὲν εὔτονος πρὸς φιλοσοφίαν, αἰδήμων δὲ ὡς πρὸς τὴν Κυνικὴν ἀναισχυντίαν. ὅθεν ὁ Κράτης βουλόμενος αὐτὸν καὶ τοῦτο θεραπεῦσαι δίδωσι χύτραν φακῆς διὰ τοῦ Κεραμεικοῦ φέρειν. ἐπεὶ δὲ εἶδεν αὐτὸν αἰδούμενον καὶ παρακαλύπτοντα, παίσας τῇ βακτηρίᾳ κατάγνυσι τὴν χύτραν·

s54O kaçarken mercimek bacaklarından aşağı akıyormuş; Krates de "Ne kaçıyorsun, Fenikelicik? Başına korkunç bir şey gelmedi ya!" demiş. Bir süre Krates'i dinlemiş [o sırada Devlet'ini yazınca bazıları şaka yollu onu köpeğin kuyruğu üstüne yazdığını söylerlermiş. Devlet'ten başka şunları da yazmıştır: (kitaplarının listesi gelir)]. Sonunda ondan ayrılmış ve yukarıda adı geçenleri yirmi yıl dinlemiş. Bu yüzden "Gemim battığında iyi bir yolculuk yapmışım" dediği söylenir. Bazıları bunu Krates'in yanındayken söylediğini anlatır; bazıları ise Atina'da yaşarken gemisinin battığını duyunca "Talih bizi felsefeye itmekle iyi ediyor" dediğini. Bazıları da yükünü Atina'da satıp ondan sonra felsefeye yöneldiğini söyler.

Sözlerini, Peisianakteion da denen, Polygnotos'un resimlerinden ötürü Poikile (Alacalı) diye anılan revakta (stoa) bir aşağı bir yukarı yürüyerek anlatırmış; burayı kalabalıktan da kurtarmak istiyormuş. Çünkü Otuzlar zamanında vatandaşlardan bin dört yüz kişi burada öldürülmüştü. Bundan sonra insanlar onu dinlemek için oraya gelir olmuş; bu yüzden ona bağlı olanlara Stoacılar denmiş; önceleri, Epikuros'un da mektuplarında söylediği gibi, Zenoncular deniyormuş. [...] Bunlar öğretiyi daha da geliştirmişler.

Atinalılar Zenon'a o kadar büyük saygı gösterirlermiş ki şehir surlarının anahtarlarını ona emanet etmişler, onu altın bir taçla ve tunç bir heykelle onurlandırmışlar. Kendi hemşehrileri de, adamın heykelini şehirlerine bir süs sayarak aynı şeyi yapmışlar. Sidon'daki Kitionlular da onu kendilerinden sayarmış. Antigonos da onu beğenirmiş; Atina'ya her gelişinde onu dinler, yanına gelmesi için de sık sık davet edermiş. O bunu geri çevirmiş, ama öğrencilerinden Persaios'u göndermiş; Persaios Demetrios'un oğluydu, aslen Kitionluydu ve Zenon artık yaşlanmışken, 130. Olimpiyat'ta en olgun çağındaydı (Antigonos'un davet mektubu ile Zenon'un özür mektubu gelir). Persaios'la birlikte Thebaili Philonides'i de göndermiş; Epikuros kardeşi Aristobulos'a yazdığı mektupta ikisinin de Antigonos'un yanında bulunduğunu anar (Atina halkının Zenon'u onurlandıran kararı gelir).

Karystoslu Antigonos onun Kitionlu olduğunu inkâr etmediğini söyler: hamamın onarımına katkıda bulunanlardan biri olarak dikilitaşa "filozof Zenon" diye yazılırken "Kitionlu" sözünün de eklenmesini istemiş.

Bir keresinde bir yağ şişesine içi boş bir kapak yaptırıp içinde para taşırmış,

s54

φεύγοντος δὲ αὐτοῦ καὶ τῆς φακῆς κατὰ τῶν σκελῶν ῥεούσης, φησὶν ὁ Κράτης· „τί φεύγεις, Φοινικίδιον; οὐδὲν δεινὸν πέπονθας.“ ἕως μὲν οὖν τινος ἤκουε τοῦ Κράτητος· [ὅτε καὶ τὴν Πολιτείαν αὐτοῦ γράψαντος, τινὲς ἔλεγον παίζοντες ἐπὶ τῆς τοῦ κυνὸς οὐρᾶς αὐτὴν γεγραφέναι. γέγραφε δὲ πρὸς τῇ Πολιτείᾳ καὶ τάδε· (sequitur librorum catalogus)] τελευταῖον δὲ ἀπέστη καὶ τῶν προειρημένων ἤκουσεν ἕως ἐτῶν εἴκοσιν· ἵνα καί φασιν αὐτὸν εἰπεῖν· „νῦν εὐπλόηκα, ὅτε νεναυάγηκα.“ οἱ δὲ ἐπὶ τοῦ Κράτητος τοῦτ’ αὐτὸν εἰπεῖν· ἄλλοι δὲ διατρίβοντα ἐν ταῖς Ἀθήναις ἀκοῦσαι τὴν ναυαγίαν καὶ εἰπεῖν· „εὖ γε ποιεῖ ἡ τύχη προσελαύνουσα ἡμᾶς φιλοσοφίᾳ.“ ἔνιοι δὲ διαθέμενον Ἀθήνησι τὰ φορτία οὕτω τραπῆναι πρὸς φιλοσοφίαν. ἀνακάμπτων δὴ ἐν τῇ ποικίλῃ στοᾷ τῇ καὶ Πεισιανακτίῳ καλουμένῃ, ἀπὸ δὲ τῆς γραφῆς τῆς Πολυγνώτου ποικίλῃ, διετίθετο τοὺς λόγους, βουλόμενος καὶ τὸ χωρίον ἀπερίστατον ποιῆσαι. ἐπὶ γὰρ τῶν τριάκοντα τῶν πολιτῶν πρὸς τοὺς χιλίους τετρακοσίους ἀνῄρηντο ἐν αὐτῷ. προσῄεσαν δὴ λοιπὸν ἀκούοντες αὐτοῦ καὶ διὰ τοῦτο Στωικοὶ ἐκλήθησαν καὶ οἱ ἀπ’ αὐτοῦ ὁμοίως, πρότερον Ζηνώνειοι καλούμενοι, καθά φησι καὶ Ἐπίκουρος ἐν ἐπιστολαῖς … οἳ καὶ τὸν λόγον ἐπὶ πλεῖον ηὔξησαν. ἐτίμων δὴ οὖν Ἀθηναῖοι σφόδρα τὸν Ζήνωνα οὕτως ὡς καὶ τῶν τειχῶν αὐτῷ τὰς κλεῖς παρακαταθέσθαι καὶ χρυσῷ στεφάνῳ τιμῆσαι καὶ χαλκῇ εἰκόνι. τοῦτο δὲ καὶ τοὺς πολίτας αὐτοῦ ποιῆσαι, κόσμον ἡγουμένους τὴν τἀνδρὸς εἰκόνα. ἀντεποιοῦντο δ’ αὐτοῦ καὶ οἱ ἐν Σιδῶνι Κιτιεῖς. ἀπεδέχετο δ’ αὐτὸν καὶ Ἀντίγονος καὶ εἴποτε Ἀθήναζε ἥκοι, ἤκουεν αὐτοῦ πολλά τε παρεκάλει ἀφικέσθαι ὡς αὐτόν. ὁ δὲ τοῦτο μὲν παρῃτήσατο, Περσαῖον δὲ ἕνα τῶν γνωρίμων ἀπέστειλεν, ὃς ἦν Δημητρίου μὲν υἱός, Κιτιεὺς δὲ τὸ γένος, καὶ ἤκμαζε κατὰ τὴν τριακοστὴν καὶ ἑκατοστὴν Ὀλυμπιάδα, ἤδη γέροντος ὄντος Ζήνωνος (secuntur epistulae). ἀπέστειλε δὲ Περσαῖον καὶ Φιλωνίδην τὸν Θηβαῖον, ὧν ἀμφοτέρων Ἐπίκουρος μνημονεύει ὡς συνόντων Ἀντιγόνῳ ἐν τῇ πρὸς Ἀριστόβουλον τὸν ἀδελφὸν ἐπιστολῇ (sequitur decretum). φησὶ δὲ Ἀντίγονος ὁ Καρύστιος οὐκ ἀρνεῖσθαι αὐτὸν εἶναι Κιτιέα· τῶν γὰρ εἰς τὴν ἐπισκευὴν τοῦ λουτρῶνος συμβαλλομένων εἷς ὢν καὶ ἀναγραφόμενος ἐν τῇ στήλῃ „Ζήνωνος τοῦ φιλοσόφου“ ἠξίωσε καὶ τὸ „Κιτιεὺς“ προστεθῆναι. ποιήσας δέ ποτε κοῖλον ἐπίθημα τῇ ληκύθῳ περιέφερε νόμισμα,

s55hocası Krates'in ihtiyaçları için elinin altında hazır para bulunsun diye. Hellas'a bin talentten fazla parayla geldiği ve bunu deniz ticareti için faizle borç verdiği de söylenir.

Küçük ekmekler ve bal yer, biraz da güzel kokulu şarap içermiş. Delikanlılardan nadiren yararlanırmış; kadın düşmanı görünmemek için bir iki kez de bir hizmetçi kızdan. Persaios'la aynı evde otururmuş; Persaios bir gün yanına küçük bir flütçü kız getirince Zenon kızı çekip Persaios'a geri götürmüş. Derler ki geçimli biriymiş; öyle ki kral Antigonos sık sık onunla birlikte âleme çıkar, onunla beraber kitharacı Aristokles'in evine eğlenmeye gidermiş; ama Zenon sonra sıvışırmış.

Kalabalıktan da kaçarmış, der; öyle ki sıranın en ucuna oturur, böylece rahatsızlığın hiç değilse yarısından kurtulurmuş. İki üç kişiden fazlasıyla da gezinmezmiş. Bazen çevresine toplananlardan para da istermiş; ⟦öyle ki⟧ para verme korkusuyla onu rahatsız etmesinler. Kleanthes Para Üzerine'de böyle anlatır. Etrafını daha çok kişi sardığında, revakın ucundaki sunağın tahta parmaklığını gösterip "Bu bir zamanlar ortadaydı, ama engel olduğu için bir kenara kondu; siz de kendinizi ortadan kaldırırsanız bizi daha az rahatsız edersiniz" demiş.

Lakhes oğlu Demokhares onu selamlayıp Antigonos'tan neye ihtiyacı varsa söylemesini ya da yazmasını, onun her şeyi sağlayacağını söyleyince, bunu duyduktan sonra onunla bir daha görüşmemiş. Zenon öldükten sonra Antigonos'un ne büyük bir seyirciyi kaybettiğini söylediği anlatılır. Bu yüzden elçi Thrason aracılığıyla Atinalılardan onun için Kerameikos'ta bir mezar istemiş. Ona neden bu kadar hayran olduğu sorulunca "Çünkü ona çok ve büyük şeyler verdiğim hâlde ne şımardı ne de alçaldığı görüldü" demiş.

Araştırmayı sever, her şeyin inceliğine inermiş; bu yüzden Timon da Silloi'de onun için şöyle der (fr. VIII; aşağıda Fr. 22). Diyalektikçi Philon'la da titizlikle tartışır, onunla birlikte ders çalışırmış; bu yüzden genç Zenon ona, hocası Diodoros'tan aşağı kalmayacak kadar hayranmış. Etrafında yarı çıplak, pis kılıklı bazı kimseler de bulunurmuş; Timon'un da söylediği gibi (fr. XX; aşağıda Fr. 21). Kendisi asık suratlı ve sertmiş, yüzü hep buruşukmuş. Son derece tutumluymuş; idarelilik bahanesiyle barbarlara özgü bir cimriliğe tutunurmuş. Birini azarlayacak olursa

s55

λύσιν ἑτοίμην τῶν ἀναγκαίων ἵν’ ἔχοι Κράτης ὁ διδάσκαλος. φασὶ δ’ αὐτὸν ὑπὲρ χίλια τάλαντα ἔχοντα ἐλθεῖν εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ ταῦτα δανείζειν ναυτικῶς. ἤσθιε δὲ ἀρτίδια καὶ μέλι καὶ ὀλίγον εὐώδους οἰναρίου ἔπινε. παιδαρίοις τε ἐχρῆτο σπανίως, ἅπαξ ἢ δίς που παιδισκαρίῳ τινί, ἵνα μὴ δοκοίη μισογύνης εἶναι, σύν τε Περσαίῳ τὴν αὐτὴν οἰκίαν ᾤκει· καὶ αὐτοῦ αὐλητρίδιον εἰσαγαγόντος πρὸς αὐτόν, σπάσας πρὸς τὸν Περσαῖον αὐτὸ ἀπήγαγεν. ἦν τε, φασίν, εὐσυμπερίφορος, ὡς πολλάκις Ἀντίγονον τὸν βασιλέα ἐπικωμάσαι αὐτῷ καὶ πρὸς Ἀριστοκλέα τὸν κιθαρῳδὸν ἅμα αὐτῷ ἐλθεῖν ἐπὶ κῶμον, εἶτα μέντοι ὑποδῦναι. ἐξέκλινε δέ, φησί, καὶ τὸ πολυδημῶδες, ὡς ἐπ’ ἄκρου καθίζεσθαι τοῦ βάθρου, κερδαίνοντα τὸ γοῦν ἕτερον μέρος τῆς ἐνοχλήσεως. οὐ μὴν οὐδὲ μετὰ πλειόνων δύο ἢ τριῶν περιεπάτει. ἐνίοτε δὲ καὶ χαλκὸν εἰσέπραττε τοὺς περιισταμένους ⟦ὥστε δεδιότας⟧ τὸ διδόναι μὴ ἐνοχλεῖν, καθά φησι Κλεάνθης ἐν τῷ Περὶ χαλκοῦ· πλειόνων τε περιστάντων αὐτόν, δείξας ἐν τῇ στοᾷ κατ’ ἄκρου τὸ ξύλινον περιφερὲς τοῦ βωμοῦ ἔφη· „τοῦτό ποτε ἐν μέσῳ ἔκειτο, διὰ δὲ τὸ ἐμποδίζειν ἰδίᾳ ἐτέθη· καὶ ὑμεῖς οὖν ἐκ τοῦ μέσου βαστάσαντες αὑτοὺς ἧττον ἡμῖν ἐνοχλήσετε.“ Δημοχάρους δὲ τοῦ Λάχητος ἀσπαζομένου αὐτὸν καὶ φάσκοντος λέγειν καὶ γράφειν ὧν ἂν χρείαν ἔχῃ πρὸς Ἀντίγονον, ὡς ἐκείνου πάντα παρέξοντος, ἀκούσας οὐκέτ’ αὐτῷ συνδιέτριψε. λέγεται δὲ καὶ μετὰ τὴν τελευτὴν τοῦ Ζήνωνος εἰπεῖν τὸν Ἀντίγονον, οἷον εἴη θέατρον ἀπολωλεκώς. ὅθεν καὶ διὰ Θράσωνος πρεσβευτοῦ παρὰ τῶν Ἀθηναίων ᾔτησεν αὐτῷ τὴν ἐν Κεραμεικῷ ταφήν. ἐρωτηθεὶς δέ, διὰ τί θαυμάζει αὐτόν· „ὅτι“ ἔφη „πολλῶν καὶ μεγάλων αὐτῷ διδομένων ὑπ’ ἐμοῦ οὐδεπώποτε ἐχαυνώθη οὐδὲ ταπεινὸς ὤφθη.“ ἦν δὲ καὶ ζητητικὸς καὶ περὶ πάντων ἀκριβολογούμενος, ὅθεν καὶ ὁ Τίμων ἐν τοῖς Σίλλοις φησὶν οὕτω (fr. VIII). ἐπιμελῶς δὲ καὶ πρὸς Φίλωνα τὸν διαλεκτικὸν διεκρίνετο καὶ συνεσχόλαζεν αὐτῷ· ὅθεν καὶ θαυμασθῆναι ὑπὸ Ζήνωνος τοῦ νεωτέρου οὐχ ἧττον Διοδώρου τοῦ διδασκάλου αὐτοῦ. ἦσαν δὲ περὶ αὐτὸν καὶ γυμνορρύπαροί τινες, ὥς φησι καὶ ὁ Τίμων (fr. XX). αὐτὸν δὲ στυγνόν τε εἶναι καὶ πικρὸν καὶ τὸ πρόσωπον συνεσπασμένον· ἦν εὐτελής τε σφόδρα καὶ βαρβαρικῆς ἐχόμενος μικρολογίας, προσχήματι οἰκονομίας. εἰ δέ τινα

s56bunu kısaca, ölçülü biçimde ve uzaktan dolandırarak yaparmış (pek çok vecize gelir).

Hippobotos'a göre Diodoros'la da birlikte bulunmuş, diyalektiği onun yanında çalışmış. Artık ilerlemişken, kibirsizliğinden Polemon'un derslerine de gidermiş; öyle ki Polemon'un ona "Zenon, bahçe kapısından sızıp öğretilerimi çaldığını ve onlara Fenike işi elbiseler giydirdiğini fark etmiyor muyum sanıyorsun?" dediği anlatılır. Kendisine Orakçı denen akıl yürütmede yedi diyalektik biçim gösteren bir diyalektikçiye ne kadar ücret istediğini sormuş; yüz drahmi deyince ona iki yüz vermiş. Öğrenmeyi bu kadar severmiş. Derler ki Hesiodos'un dizelerini de şöyle değiştirirmiş:

En iyisi o kişidir ki iyi söyleyene uyar; her şeyi kendi başına kavrayan da iyidir.

Çünkü ona göre söyleneni iyi dinleyip ondan yararlanabilen, her şeyi kendi kendine düşünüp bulandan üstündür: birinde yalnız anlayış vardır, iyi söze uyanda ise buna eylem de eklenir.

Sert biri olduğu hâlde içki sofrasında neden gevşediği sorulunca, "Acı baklalar da acı oldukları hâlde ıslatılınca tatlanır" demiş. Hekaton da Hikmetli Sözler'in ikinci kitabında onun bu tür toplantılarda gevşediğini söyler (iki vecize gelir).

Son derece dayanıklı ve sadeymiş; ateşte pişmemiş yiyeceklerle beslenir, ince bir aba giyermiş; öyle ki onun için şöyle denirmiş:

Onu ne buz gibi kış yenebilir, ne dinmek bilmeyen yağmur, ne güneşin alevi, ne korkunç hastalık, ne halkın kalabalık bayramları; o yorulmak bilmez, gece gündüz kendini öğretmeye vermiştir.

Komedi şairleri de alaylarıyla, farkında olmadan, onu överlermiş. Örneğin Philemon Filozoflar adlı oyununda şöyle der:

Bir somun ekmek, katık olarak kuru incir, üstüne de su. Bu adam yeni bir felsefe yapıyor: aç kalmayı öğretiyor, üstelik öğrenci de buluyor.

Bazıları bu dizeleri Poseidippos'a mal eder. Hatta adı neredeyse atasözü olmuş; birisi için "filozof Zenon'dan daha kendine hâkim" denirmiş. Poseidippos da Başka Yere Taşınanlar'da şöyle der: "Öyle ki on gün içinde Zenon'dan daha kendine hâkim görünecek." Gerçekten de bu bakımdan, ağırbaşlılıkta ve, Zeus hakkı için, saadette herkesi geride bırakmış. Çünkü doksan sekiz yıl yaşadıktan sonra ölmüş; ömrü boyunca hastalık görmemiş, sağlıklı kalmış.

s56

ἐπικόπτοι, περιεσταλμένως καὶ οὐχ ἄδην, ἀλλὰ πόρρωθεν (secuntur multa apophthegmata). συνδιέτριψε δὲ καὶ Διοδώρῳ, καθά φησιν Ἱππόβοτος, παρ’ ᾧ καὶ τὰ διαλεκτικὰ ἐξεπόνησεν. ἤδη δὲ προκόπτων εἰσῄει καὶ πρὸς Πολέμωνα ὑπ’ ἀτυφίας, ὥστε φασὶ λέγειν ἐκεῖνον· „οὐ λανθάνεις, ὦ Ζήνων, ταῖς κηπαίαις παρεισρέων θύραις καὶ τὰ δόγματα κλέπτων Φοινικικῶς μεταμφιεννύς.“ καὶ πρὸς τὸν δείξαντα δὲ αὐτῷ διαλεκτικὸν ἐν τῷ θερίζοντι λόγῳ ἑπτὰ διαλεκτικὰς ἰδέας, πυθέσθαι πόσας εἰσπράττεται μισθοῦ· ἀκούσαντα δὲ ἑκατόν, διακοσίας αὐτῷ δοῦναι. τοσοῦτον ἤσκει φιλομάθειαν. φασὶ δὲ καὶ … τοὺς Ἡσιόδου στίχους μεταγράφειν οὕτω· „κεῖνος μὲν πανάριστος ὃς εὖ εἰπόντι πίθηται, / ἐσθλὸς δ’ αὖ κἀκεῖνος ὃς αὐτὸς πάντα νοήσει.“ κρείττονα γὰρ εἶναι τὸν ἀκοῦσαι καλῶς δυνάμενον τὸ λεγόμενον καὶ χρῆσθαι αὐτῷ τοῦ δι’ αὑτοῦ τὸ πᾶν συννοήσαντος· τῷ μὲν γὰρ εἶναι μόνον τὸ συνεῖναι, τῷ δ’ εὖ πεισθέντι προσεῖναι καὶ τὴν πρᾶξιν. ἐρωτηθεὶς δέ, φησί, διὰ τί αὐστηρὸς ὢν ἐν τῷ πότῳ διαχεῖται, ἔφη· „καὶ οἱ θέρμοι πικροὶ ὄντες βρεχόμενοι γλυκαίνονται.“ φησὶ δὲ καὶ Ἑκάτων ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν Χρειῶν ἀνίεσθαι αὐτὸν ἐν ταῖς τοιαύταις κοινωνίαις (secuntur duo apophthegmata). ἦν δὲ καρτερικώτατος καὶ λιτότατος, ἀπύρῳ τροφῇ χρώμενος καὶ τρίβωνι λεπτῷ, ὥστε λέγεσθαι ἐπ’ αὐτοῦ· „τὸν δ’ οὔτ’ ἂρ χειμὼν κρυόεις, οὐκ ὄμβρος ἀπείρων, / οὐ φλὸξ ἠελίοιο δαμάζεται, οὐ νόσος αἰνή, / οὐκ ἔροτις δήμου ἐναρίθμιος, ἀλλ’ ὅ γ’ ἀτειρὴς / ἀμφὶ διδασκαλίῃ τέταται νύκτας τε καὶ ἦμαρ.“ οἵ γε μὴν κωμικοὶ ἐλάνθανον ἐπαινοῦντες αὐτὸν διὰ τῶν σκωμμάτων. ἵνα καὶ Φιλήμων φησὶν οὕτως ἐν δράματι Φιλοσόφοις· „εἷς ἄρτος, ὄψον ἰσχάς, ἐπιπιεῖν ὕδωρ. / φιλοσοφίαν καινὴν γὰρ οὗτος φιλοσοφεῖ, / πεινῆν διδάσκει καὶ μαθητὰς λαμβάνει.“ οἱ δὲ Ποσειδίππου. ἤδη δὲ καὶ εἰς παροιμίαν σχεδὸν ἐχώρησεν. ἐλέγετο γοῦν ἐπ’ αὐτοῦ· „τοῦ φιλοσόφου Ζήνωνος ἐγκρατέστερος.“ ἀλλὰ καὶ Ποσείδιππος Μεταφερομένοις· „ὥστ’ ἐν ἡμέραις δέκα / εἶναι δοκεῖν Ζήνωνος ἐγκρατέστερον.“ τῷ γὰρ ὄντι πάντας ὑπερεβάλλετο τῷ τε εἴδει τούτῳ καὶ τῇ σεμνότητι καὶ δὴ νὴ Δία καὶ μακαριότητι. ὀκτὼ γὰρ πρὸς τοῖς ἐνενήκοντα βιοὺς ἔτη κατέστρεψεν, ἄνοσος καὶ ὑγιὴς διατελέσας.

s57Persaios ise Ahlak Dersleri'nde onun yetmiş iki yaşında öldüğünü, Atina'ya da yirmi iki yaşında geldiğini söyler. Apollonios'a göre okulu elli sekiz yıl yönetmiş.

Şöyle ölmüş: okuldan çıkarken tökezleyip parmağını kırmış; eliyle yere vurarak Niobe'deki şu sözü söylemiş: "Geliyorum işte; ne diye çağırıyorsun beni?" Ve hemen orada nefesini tutarak ölmüş. Atinalılar onu Kerameikos'a gömmüş, yukarıda andığımız kararlarla onurlandırıp aretēsine tanıklık etmişler (Antipatros'un, Zenodotos'un, Athenaios'un ve Laertios'un epigramları gelir).

Magnesialı Demetrios Adaşlar'da der ki babası Mnaseas tüccar olduğundan sık sık Atina'ya gelir, Zenon daha çocukken ona Sokratesçilerin kitaplarından pek çoğunu getirirmiş; bu yüzden Zenon daha memleketindeyken iyice yetişmiş. Böylece Atina'ya gelince Krates'e katılmış. Demetrios'a göre, insanlar bu konudaki görüşlerde yolunu şaşırmışken gayeyi ilk tarif eden de o olmuş gibi görünür. Derler ki Sokrates'in köpek üzerine yemin etmesi gibi o da kapari üzerine yemin edermiş.

Fr. 8 Kaynak: Diogenes Laertios VII 10. Atinalıların onun hakkındaki kararını da buraya eklemeyi uygun buldum; şöyledir:

Arrhenides'in arkhonluğunda, Akamantis kabilesinin beşinci prytaneia döneminde, Maimakterion ayının sondan onuncu gününde, prytaneianın yirmi üçüncü gününde, olağan halk meclisinde, başkanlardan Kratistoteles oğlu Ksypeteli Hippon ve öteki başkanlar oya sundu; Thrason oğlu Anakaialı Thrason önerdi:

Mnaseas oğlu Kitionlu Zenon uzun yıllar şehrimizde felsefeyle uğraşmış, her bakımdan iyi bir insan olarak yaşamış, kendisiyle tanışmaya gelen gençleri aretēye ve itidale çağırıp en iyi şeylere yöneltmiş, verdiği derslere uygun düşen kendi hayatını herkese örnek olarak göstermiştir. Bu sebeple, iyi talihle, halk karar vermiştir ki: Mnaseas oğlu Kitionlu Zenon övülsün ve aretēsi ile itidali için kanuna uygun olarak altın bir taçla taçlandırılsın; Kerameikos'ta da devlet hesabına ona bir mezar yapılsın. Tacın yapımı ve mezarın inşası için halk şimdiden Atinalılar arasından beş görevli seçsin. Halkın kâtibi bu kararı iki dikilitaşa yazdırsın; bunlardan birini Akademi'ye, ötekini Lykeion'a dikebilsin. Dikilitaşlar için yapılacak harcamayı maliye görevlisi ayırsın; öyle ki herkes Atina halkının iyi insanları hem yaşarken hem öldükten sonra onurlandırdığını görsün.

s57

Περσαῖος δέ φησιν ἐν ταῖς Ἠθικαῖς σχολαῖς δύο καὶ ἑβδομήκοντα ἐτῶν τελευτῆσαι αὐτόν, ἐλθεῖν δὲ Ἀθήναζε δύο καὶ εἴκοσι ἐτῶν· ὁ δ’ Ἀπολλώνιός φησιν ἀφηγήσασθαι τῆς σχολῆς αὐτὸν ἔτη δυοῖν δέοντα ἑξήκοντα. ἐτελεύτα δὴ οὕτως· ἐκ τῆς σχολῆς ἀπιὼν προσέπταισε καὶ τὸν δάκτυλον περιέρρηξε· παίσας δὲ τὴν γῆν τῇ χειρί, φησὶ τὸ ἐκ τῆς Νιόβης· „ἔρχομαι· τί μ’ αὔεις;“ καὶ παραχρῆμα ἐτελεύτησεν, ἀποπνίξας ἑαυτόν. Ἀθηναῖοι δὲ ἔθαψαν αὐτὸν ἐν τῷ Κεραμεικῷ καὶ ψηφίσμασι τοῖς προειρημένοις ἐτίμησαν, τὴν ἀρετὴν αὐτῷ προσμαρτυροῦντες (secuntur epigrammata). φησὶ δὲ Δημήτριος ὁ Μάγνης ἐν τοῖς Ὁμωνύμοις τὸν πατέρα αὐτοῦ Μνασέαν πολλάκις ἅτε ἔμπορον Ἀθήναζε παραγίνεσθαι καὶ πολλὰ τῶν Σωκρατικῶν βιβλίων ἀποφέρειν ἔτι παιδὶ ὄντι τῷ Ζήνωνι· ὅθεν καὶ ἐν τῇ πατρίδι συγκεκροτῆσθαι. καὶ οὕτως ἐλθόντα εἰς Ἀθήνας Κράτητι παραβαλεῖν. δοκεῖ δέ, φησί, καὶ τὸ τέλος αὐτὸς ὁρίσαι, τῶν ⟦ἄλλων⟧ πλανωμένων περὶ τὰς ἀποφάνσεις. ὤμνυε δέ, φασί, καὶ κάππαριν, καθάπερ Σωκράτης τὸν κύνα. — ἔδοξε δέ μοι καὶ τὸ ψήφισμα τὸ περὶ αὐτοῦ τῶν Ἀθηναίων ὑπογράψαι, καὶ ἔχει ὧδε· Ἐπ’ Ἀρρενίδου ἄρχοντος, ἐπὶ τῆς Ἀκαμαντίδος πέμπτης πρυτανείας, Μαιμακτηριῶνος δεκάτῃ ὑστέρᾳ, τρίτῃ καὶ εἰκοστῇ τῆς πρυτανείας, ἐκκλησία κυρία, τῶν προέδρων ἐπεψήφισεν Ἵππων Κρατιστοτέλους Ξυπεταιὼν καὶ οἱ συμπρόεδροι, Θράσων Θράσωνος Ἀνακαιεὺς εἶπεν· ἐπειδὴ Ζήνων Μνασέου Κιτιεὺς ἔτη πολλὰ κατὰ φιλοσοφίαν ἐν τῇ πόλει γενόμενος ἔν τε τοῖς λοιποῖς ἀνὴρ ἀγαθὸς ὢν διετέλεσε καὶ τοὺς εἰς σύστασιν αὐτῷ τῶν νέων πορευομένους, παρακαλῶν ἐπ’ ἀρετὴν καὶ σωφροσύνην, παρώρμα πρὸς τὰ βέλτιστα, παράδειγμα τὸν ἴδιον βίον ἐκθεὶς ἅπασιν, ἀκόλουθον ὄντα τοῖς λόγοις οἷς διελέγετο, τύχῃ τῇ ἀγαθῇ δεδόχθαι τῷ δήμῳ ἐπαινέσαι μὲν Ζήνωνα Μνασέου Κιτιέα καὶ στεφανῶσαι χρυσῷ στεφάνῳ κατὰ τὸν νόμον ἀρετῆς ἕνεκα καὶ σωφροσύνης, οἰκοδομῆσαι δὲ αὐτῷ καὶ τάφον ἐπὶ τοῦ Κεραμεικοῦ δημοσίᾳ. τῆς δὲ ποιήσεως τοῦ στεφάνου καὶ τῆς οἰκοδομῆς τοῦ τάφου χειροτονῆσαι τὸν δῆμον ἤδη τοὺς ἐπιμελησομένους πέντε ἄνδρας ἐξ Ἀθηναίων. ἐγγράψαι δὲ τὸ ψήφισμα τὸν γραμματέα τοῦ δήμου ἐν στήλαις δύο καὶ ἐξεῖναι αὐτῷ θεῖναι τὴν μὲν ἐν Ἀκαδημίᾳ, τὴν δὲ ἐν Λυκείῳ. τὸ δ’ ἀνάλωμα τὸ εἰς τὰς στήλας γινόμενον μερίσαι τὸν ἐπὶ τῆς διοικήσεως, ὅπως ἅπαντες ἴδωσιν ὅτι ὁ δῆμος ὁ τῶν Ἀθηναίων τοὺς ἀγαθοὺς καὶ ζῶντας τιμᾷ καὶ τελευτήσαντας.

s58İnşa işi için şunlar seçilmiştir: Anakaialı Thrason, Pireli Philokles, Anaphlystoslu Phaidros, Akharnaili Medon, Sypalettoslu Mikythos, Paianialı Dion.

Fr. 9 Kaynak: Themistios, Söylevler XXIII 295d. Zenon'a gelince, onun hakkında şu apaçıktır ve pek çok kişinin dilindedir: onu Fenike'den Poikile'ye getiren, Sokrates'in Savunması olmuştur.

Fr. 10 Kaynak: Strabon XIII 614. Pitane'den Akademili Arkesilaos çıkmıştır; Polemon'un yanında Kitionlu Zenon'un okul arkadaşıydı.

Fr. 11 Kaynak: Numenios (Eusebios, Müjdeye Hazırlık XIV 5, 11). Polemon'un öğrencileri Arkesilaos ile Zenon oldu... Zenon'un önce Ksenokrates'in, sonra Polemon'un derslerine gittiğini, sonra da Krates'in yanında Kiniklik ettiğini söylediğimi hatırlıyorum. Şimdi şunu da hesaba katsın ki Stilpon'dan ve Herakleitos'un sözlerinden de pay almıştır. Çünkü Polemon'un yanında birlikte okurken birbirleriyle yarışa tutuştular; birbirlerine karşı savaşlarında da yardımcı olarak biri Herakleitos'u, Stilpon'u ve Krates'i birden yanına aldı: Stilpon'dan kavgacılığı, Herakleitos'tan sertliği, Krates'ten de Kinikliği kaptı. Arkesilaos ise...

Fr. 12 Kaynak: aynı yer, XIV 6, 9. Ayrıldıktan sonra açıkça birbirlerine saldırdılar; daha doğrusu ikisi birbirine değil, Arkesilaos Zenon'a saldırdı. Çünkü Zenon'un savaş tarzında ağırbaşlı ve ağır bir şey vardı; hatip Kephisodoros'unkinden de pek iyi değildi (Kephisodoros Aristoteles'e saldıracakken Platon'a sövmüştü)... Zenon da Arkesilaos'u bıraktıktan sonra Platon'la da savaşmasaydı, bana kalırsa, en azından bu barışı korumuş olmakla son derece değerli bir felsefe yapmış olurdu. Ama o, Arkesilaos'un görüşlerini belki bilerek, Platon'unkileri ise bilmeyerek — ona karşı yazdıklarından bu anlaşılır — kendisi de tam tersini yaptı: bildiği kişiye vurmadı, vurmaması gereken kişiye ise en onursuz, en çirkin biçimde hakaret etti; hem de bir köpeğe yakışandan çok daha kötü biçimde. Yalnız şunu gösterdi ki Arkesilaos'tan yüce gönüllülüğünden ötürü uzak durmuş değildi. Çünkü ya onun görüşlerini bilmediğinden ya da korktuğundan "savaşın acı ve kocaman ağzını" başka yöne, Platon'a çevirdi. Zenon'un Platon'a karşı güzel ve saygılı bir biçimde getirdiği yenilikleri ise bir başka zaman anlatacağım... Arkesilaos, Zenon'u kendisine denk, yenmeye değer bir rakip olarak görünce onun yanından çıkan sözleri yıkıyor, hiç çekinmiyordu... Bu öğretiyi, yani kavrayıcı tasavvuru (katalēptikē phantasia) ilk bulan Zenon olduğundan ve hem öğretinin hem de adının Atina'da itibar kazandığını gördüğünden,

s58

ἐπὶ δὲ τὴν οἰκοδομὴν κεχειροτόνηνται Θράσων Ἀνακαιεύς, Φιλοκλῆς Πειραιεύς, Φαῖδρος Ἀναφλύστιος, Μέδων Ἀχαρνεύς, Μίκυθος Συπαληττεύς, Δίων Παιανιεύς. (Diog. Laert. VII 12) — τὰ δὲ ἀμφὶ Ζήνωνος ἀρίδηλά τέ ἐστι καὶ ᾀδόμενα ὑπὸ πολλῶν ὅτι αὐτὸν ἡ Σωκράτους ἀπολογία ἐκ Φοινίκης εἰς τὴν Ποικίλην ἤγαγεν. (Themist. or. XXIII 295d) — ἐκ δὲ τῆς Πιτάνης ἐστὶν Ἀρκεσίλαος ὁ ἐκ τῆς Ἀκαδημίας, Ζήνωνος τοῦ Κιτιέως συσχολαστὴς παρὰ Πολέμωνι. (Strab. XIII 614) — Πολέμωνος δὲ ἐγένοντο γνώριμοι Ἀρκεσίλαος καὶ Ζήνων. … Ζήνωνα μὲν οὖν μέμνημαι εἰπὼν Ξενοκράτει, εἶτα δὲ Πολέμωνι φοιτῆσαι, αὖθις δὲ παρὰ Κράτητι κυνίσαι· νυνὶ δὲ αὐτῷ λελογίσθω ὅτι καὶ Στίλπωνός τε μετέσχε καὶ τῶν λόγων τῶν Ἡρακλειτείων. ἐπεὶ γὰρ συμφοιτῶντες παρὰ Πολέμωνι ἐφιλοτιμήθησαν ἀλλήλοις, συμπαρέλαβον εἰς τὴν πρὸς ἀλλήλους μάχην ὁ μὲν Ἡράκλειτον καὶ Στίλπωνα ἅμα καὶ Κράτητα, ὧν ὑπὸ μὲν Στίλπωνος ἐγένετο μαχητής, ὑπὸ δὲ Ἡρακλείτου αὐστηρός, κυνικὸς δὲ ὑπὸ Κράτητος. ὁ δὲ Ἀρκεσίλαος … (Numen. ap. Euseb. praep. ev. XIV 5, 11) — διαστάντες δ’ οὖν εἰς τὸ φανερὸν ἔβαλλον ἀλλήλους οὐχ οἱ δύο, ἀλλ’ ὁ Ἀρκεσίλαος τὸν Ζήνωνα. ὁ γὰρ Ζήνων εἶχε δή τι τῇ μάχῃ σεμνὸν καὶ βαρὺ καὶ Κηφισοδώρου τοῦ ῥήτορος οὐκ ἄμεινον … ὁ μέντοι Ζήνων καὶ αὐτός, ἐπειδὴ τοῦ Ἀρκεσιλάου μεθίετο, εἰ μὲν μηδὲ Πλάτωνι ἐπολέμει, ἐφιλοσόφει δήπου ἐμοὶ κριτῇ πλείστου ἀξίως, ἕνεκά γε τῆς εἰρήνης ταύτης. ὁ δ’ οὐκ ἀγνοῶν μὲν ἴσως τὰ Ἀρκεσιλάου, τὰ μέντοι Πλάτωνος ἀγνοῶν, ὡς ἐξ ὧν αὐτῷ ἀντέγραψεν ἐλέγχεται, ὅτι ἐποίησεν ἐναντία καὐτός, μήτε ὃν ᾔδει πλήττων, ὅν τε οὐκ ἐχρῆν ἀτιμότατα καὶ αἴσχιστα περιυβρικώς, καὶ ταῦτα πολὺ κάκιον ἢ προσῆκε κυνί — πλὴν διέδειξέ γε μὴ μεγαλοφροσύνῃ ἀποσχόμενος τοῦ Ἀρκεσιλάου. ἤτοι γὰρ ἀγνοίᾳ τῶν ἐκείνου ἢ δέει [τῶν Στωικῶν] „πολέμοιο μέγα στόμα πευκεδανοῖο“ ἀπετρέψατο ἄλλῃ εἰς Πλάτωνα. ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν Ζήνωνι εἰς Πλάτωνα καλῶς τε καὶ αἰδημόνως νεωτερισθέντων εἰρήσεταί μοι αὖθίς ποτε … τὸν δ’ οὖν Ζήνωνα ὁ Ἀρκεσίλαος ἀντίτεχνον καὶ ἀξιόνικον ὑπάρχοντα θεωρῶν τοὺς παρ’ ἐκείνου ἀποφερομένους λόγους καθῄρει καὶ οὐδὲν ὤκνει. … τὸ δὲ δόγμα τοῦτο αὐτοῦ πρώτου εὑρομένου, καὶ αὐτὸ καὶ τὸ ὄνομα βλέπων εὐδοκιμοῦν ἐν ταῖς Ἀθήναις, τὴν κατα-

s59Arkesilaos kavrayıcı tasavvura karşı her yolu denedi. Zenon ise zayıf durumda kaldığından ve susarak itibar kazanamayacağından, Arkesilaos'u bıraktı — onun hakkında söyleyecek çok şeyi olsa da (ama istemedi, belki de başka bir sebeple) — ve artık hayatta olmayan Platon'a karşı gölge boksu yaptı; arabadan atılır gibi savrulan bütün sövgü dolu sözleri onun üzerine yağdırdı. Çünkü Platon kendini savunamazdı, onu savunmak da başka kimsenin umurunda değildi; Arkesilaos'un umurunda olsa bile, Zenon Arkesilaos'u kendi üzerinden uzaklaştırmakla kârlı çıkacağını düşünüyordu.

Fr. 13–16 [Cicero'nun (Akademika I 34; Ölçütler Üzerine IV 3), Quintilianus'un (XII 7, 9) ve Seneca'nın (Helvia'ya Teselli 12, 4; İyilikler Üzerine IV 39, 1) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir. Bunlar Zenon'un Arkesilaos ile birlikte Polemon'u dinlediğini ve öğretiyi düzeltmeye kalkıştığını, öğrencilerinden ücret aldığını, hiç kölesi olmadığını ve bir kez verdiği borç sözünü, borçlunun güvenilmez olduğu anlaşıldığı hâlde tuttuğunu aktarır.]

Fr. 17 Kaynak: Themistios, Söylevler XXI 252b. Ne zaman, Kitionlu Zenon gibi, borçluya borcunu bağışladın?

Fr. 18 Kaynak: Phlyaks yazarı Sopatros (Athenaios IV 160e).

Hem felsefe yaptığınızı, söz meraklısı olduğunuzu, özenle dayanıklılığı seçtiğinizi duyduğum için öğretilerinizi bir sınayacağım: önce sizi dumana tutacağım; sonra ürküp bacağını çeken birinizi görürsem, o adam Zenoncu bir efendiye satılacak, yurt dışına götürülmek üzere, phronēsisten habersiz diye.

Fr. 19 Kaynak: Ailianos, Çeşitli Hikâyeler IX 33. Eretrialı bir delikanlı uzun süre, erkekliğe erişinceye kadar Zenon'un derslerine devam etti. Sonra Eretria'ya döndü; babası ona bunca zaman kaldığı yerde ne bilgece şey öğrendiğini sordu. O da göstereceğini söyledi ve çok geçmeden gösterdi. Babası ona öfkelenip sonunda dövmeye başlayınca delikanlı sesini çıkarmadan katlandı

s59

-ληπτικὴν φαντασίαν, πάσῃ μηχανῇ ἐχρῆτο ἐπ’ αὐτήν. ὁ δ’ ἐν τῷ ἀσθενεστέρῳ ὤν, ἡσυχίαν ἄγων οὐ δυνάμενος εὐδοκεῖσθαι, Ἀρκεσιλάου μὲν ἀφίετο, πολλὰ ἂν εἰπεῖν ἔχων (ἀλλ’ οὐκ ἤθελε, τάχα δὲ μᾶλλον ἄλλως), πρὸς δὲ τὸν οὐκέτι ἐν ζῶσιν ὄντα Πλάτωνα ἐσκιαμάχει καὶ τὴν ἀπὸ ἁμάξης πομπείαν πᾶσαν κατεθορύβει λόγων, ὡς οὔτ’ ἂν τοῦ Πλάτωνος ἀμυνομένου, ὑπερδικεῖν τε αὐτοῦ ἄλλῳ οὐδενὶ μέλον· εἴ τε μελήσειεν Ἀρκεσιλάῳ, αὐτός γε κερδανεῖν ᾤετο ἀποτρεψάμενος ἀφ’ ἑαυτοῦ τὸν Ἀρκεσίλαον. (Numen. ap. Euseb. XIV 6) — (Cic., Quintil., Seneca Latine) — πότε ἀφῆκας τῷ δεδανεισμένῳ, καθάπερ Ζήνων ὁ Κιτιεύς; (Themist. or. XXI 252b) — καὶ μὴν φιλοσοφεῖν φιλολογεῖν τ’ ἀκηκοὼς / ὑμᾶς ἐπιμελῶς καρτερεῖν θ’ αἱρουμένους, / τὴν πεῖραν ὑμῖν λήψομαι τῶν δογμάτων, / πρῶτον καπνίζων· εἶτ’ ἐὰν ὀκνούμενον / ἴδω τιν’ ὑμῶν συσπάσαντα τὸ σκέλος, / Ζηνωνικῷ πραθήσεθ’ οὗτος κυρίῳ / ἐπ’ ἐξαγωγῇ, τὴν φρόνησιν ἀγνοῶν. (Sopater ap. Athen. IV 160e) — μειράκιον Ἐρετρικὸν προσεφοίτησε Ζήνωνι πλείονος χρόνου, ἔστ’ ἐς ἄνδρας ἀφίκετο. ὕστερον οὖν ἐς τὴν Ἐρέτριαν ἐπανῆλθε, καὶ αὐτὸν ὁ πατὴρ ἤρετο ὅ τι ἄρα μάθοι σοφὸν ἐν τῇ τοσαύτῃ διατριβῇ τοῦ χρόνου. ὁ δὲ δείξειν ἔφη καὶ οὐκ ἐς μακρὰν ἔδρασε τοῦτο. χαλεπήναντος γὰρ αὐτῷ τοῦ πατρὸς καὶ τέλος πληγὰς ἐντείναντος, ὁ δὲ τὴν ἡσυχίαν ἀγαγὼν καὶ ἐγκαρ-

s60ve şunu öğrendiğini söyledi: babaların öfkesine katlanmak ve kızmamak.

Fr. 20 Kaynak: Diogenes Laertios VII 22. Güzel ve zengin, ama bunun dışında hiçbir değeri olmayan Rodoslu biri peşine takılınca, ona katlanmak istemeyen Zenon onu önce, harmanisi kirlensin diye sıraların tozlu yerine oturttu; sonra da dilencilerin yerine, onların paçavralarına sürtünsün diye. Sonunda delikanlı çekip gitti.

Fr. 21 Kaynak: Phliuslu Timon, Silloi fr. XX.

Yoksullardan bir bulut topluyordu; bunlar şehirliler içinde en yoksul ve en boş kafalı ölümlülerdi.

Diogenes Laertios VII 16: Onun (Zenon'un) etrafında yarı çıplak, pis kılıklı bazı kimseler de bulunurdu; Timon'un da dediği gibi: "Yoksullardan bir bulut..."

Fr. 22 Kaynak: Phliuslu Timon, Silloi fr. VIII.

Ve gördüm Fenikeli obur bir kocakarıyı, kibrin gölgeli karanlığında, her şeye göz dikmişti; ama küçük sepeti elinden kayıp gidiyordu; aklı da bir kindapsostan kıttı.

Diogenes Laertios VII 15, Zenon hakkında: Araştırmayı sever, her şeyin inceliğine inerdi; bu yüzden Timon da Silloi'de şöyle der: "Ve gördüm... kindapsostan kıttı."

Fr. 23 Kaynak: Athenaios XIII 603e. Kral Antigonos'un sevgilisi kitharacı Aristokles'ti; Karystoslu Antigonos Zenon'un Hayatı'nda onun hakkında şöyle yazar: "Kral Antigonos Zenon'un kapısına âlem yapmaya gelirdi. Bir keresinde gündüz vakti bir içki toplantısından çıkıp Zenon'un yanına fırladı ve onu, kralın deli gibi âşık olduğu kitharacı Aristokles'in evine kendisiyle birlikte âleme gitmeye ikna etti."

Fr. 24 Kaynak: Herculaneum'daki Stoacılar Listesi, sütun IX. ...ona karşı, kendisine eşit ve benzer biriyle olduğu gibi, tatlı ve hoş bir rekabet beslediğini, adama ise son derece hayran olduğunu ve onu aşırı derecede onurlandırdığını [söyler]. [Arnim'e göre burada kral Antigonos Zenon'dan söz ediyor.]

Fr. 25 Kaynak: aynı papirüs, sütun VIII (metin çok bozuktur). "...geveze olduğu için, kapıya karşılamaya gelenleri de... onu nereye koyacağını kestiremeyince, güç bela bir hazine bekçisi yapabileceğini söylüyor; çünkü bu da kötü: kalpazanları uyaracak biri olmayacak." Zenon da yabancılara dönüp bakarak "Antigonos..." dedi. [Arnim'e göre Antigonos'un elçisi şaka yollu Zenon'a sarayda verilecek görevden söz ediyor.]

s60

-τερήσας τοῦτο ἔφη μεμαθηκέναι, φέρειν ὀργὴν πατέρων καὶ μὴ ἀγανακτεῖν. (Ael. v. h. IX 33) — Ῥοδίου δέ τινος καλοῦ καὶ πλουσίου, ἄλλως δὲ μηδέν, προσκειμένου αὐτῷ, μὴ βουλόμενος ἀνέχεσθαι, πρῶτον μὲν ἐπὶ τὰ κεκονιμένα τῶν βάθρων ἐκάθιζεν αὐτόν, ἵνα μολύνῃ τὴν χλανίδα, ἔπειτα εἰς τὸν τῶν πτωχῶν τόπον, ὥστε συνανατρίβεσθαι τοῖς ῥάκεσιν αὐτῶν· καὶ τέλος ἀπῆλθεν ὁ νεανίσκος. (Diog. Laert. VII 22) — ὄφρα πενεστάων σύναγεν νέφος, οἳ περὶ πάντων / πτωχότατοί τ’ ἦσαν καὶ κουφότατοι βροτοὶ ἀστῶν. (Timon fr. XX) — ἦσαν περὶ αὐτὸν καὶ γυμνορρύπαροί τινες, ὥς φησι καὶ ὁ Τίμων· „ὄφρα … ἀνδρῶν.“ (Diog. Laert. VII 16) — καὶ Φοίνισσαν ἴδον λιχνόγραυν σκιερῷ ἐνὶ τύφῳ / πάντων ἱμείρουσαν· ὁ δ’ ἔρρει γυργαθὸς αὐτῆς / μικρὸς ἐών· νοῦν δ’ εἶχεν ἐλάσσονα κινδαψοῖο. (Timon fr. VIII) — ἦν καὶ ζητητικὸς καὶ περὶ πάντων ἀκριβολογούμενος· ὅθεν καὶ ὁ Τίμων ἐν τοῖς Σίλλοις φησὶν οὕτω· „καὶ … κινδαψοῖο.“ (Diog. Laert. VII 15) — Ἀντιγόνου δὲ τοῦ βασιλέως ἐρώμενος ἦν Ἀριστοκλῆς ὁ κιθαρῳδός, περὶ οὗ Ἀντίγονος ὁ Καρύστιος ἐν τῷ Ζήνωνος βίῳ γράφει οὕτως· „Ἀντίγονος ὁ βασιλεὺς ἐπεκώμαζε τῷ Ζήνωνι. καί ποτε καὶ μεθ’ ἡμέραν ἐλθὼν ἔκ τινος πότου καὶ ἀναπηδήσας πρὸς τὸν Ζήνωνα ἔπεισεν αὐτὸν συγκωμάσαι αὐτῷ πρὸς Ἀριστοκλέα τὸν κιθαρῳδόν, οὗ σφόδρα ἤρα ὁ βασιλεύς.“ (Athen. XIII 603e) — πρὸς μὲν γὰρ ἐκεῖνον, ὡς πρὸς ἴσον τε καὶ ὅμοιον, αὐτῷ φιλονεικίαν ἡδεῖαν καὶ κεχαρισμένην ὑποκεῖσθαι, τὸν δ’ ἄνδρα θαυμάζειν καὶ τιμᾶν καθ’ ὑπερβολήν. (Ind. Stoic. Herc. col. IX) — „⟦ποιήσειν⟧ γὰρ ἀδολεσχοῦντά τε, διὰ καὶ τοὺς ἀπαντῶντας ἐπὶ τὴν θύραν· διαπορῶν δ’ ὅπου σε θῇ, μόλις ἄν φησι χαλκοφύλακα καταστῆσαι· καὶ γὰρ οὕτω κακόν· οὐκ ἔσεσθαι νουθετητὴν τοὺς παραχαράκτας.“ καὶ ὁ Ζήνων πρὸς τοὺς ξένους ἀποβλέψας· „Ἀντίγονε“ ἔφη … (Ind. Stoic. Herc. col. VIII)

s61Fr. 26 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 4 (1034a). Zenon ile Kleanthes, kendi vatanlarına haksızlık etmiş görünmemek için Atina vatandaşı olmak istemediler. Bunlar doğru yaptılarsa Khrysippos'un vatandaşlığa yazılmakla yanlış yaptığını şimdilik geçelim.

Fr. 27 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 2 (1033b). Devlet, yönetilmek ve yönetmek, yargılamak ve hitabet üzerine Zenon'un kendisi —az yazmış biri için— çok, Kleanthes çok, Khrysippos ise pek çok şey yazmıştır. Oysa hiçbirinin hayatında ne bir komutanlık, ne kanun koyuculuk, ne meclise giriş, ne mahkemede savunuculuk, ne vatan için askerlik, ne elçilik, ne de bir bağış bulunur. Tersine, yabancı topraklarda, sanki boş vakit denen bir lotosu tatmışlar gibi, bütün hayatlarını —ki kısa değil, son derece uzun oldu— sözler, kitaplar ve gezintiler arasında geçirdiler. Demek ki kendi kabul ettikleri ilkelere göre değil, başkalarının yazıp söylediklerine göre yaşadılar. (1033e) Bu okul hayatı içinde kim Khrysippos'tan, Kleanthes'ten, Diogenes'ten, Zenon'dan ve Antipatros'tan daha çok yaşlandı? Bunlar hiçbir şikâyetleri olmadığı hâlde vatanlarını bırakıp gittiler; yalnız Odeion'da ve Zoster'de kafa dinleyerek ders verip söz meraklılığıyla vakit geçirmek için.

Fr. 28 Kaynak: Dion Khrysostomos, Söylevler XLVII 2. Ben eskiden filozoflardan, hiçbir zorlama yokken vatanlarını bırakıp başka yerlerde yaşamayı seçenlere şaşardım; üstelik bunlar vatanı onurlandırmak ve her şeyden üstün tutmak gerektiğini, kamu işleriyle uğraşmanın ve siyasete katılmanın insan için tabiata uygun olduğunu söylüyorlardı. Zenon'u, Khrysippos'u, Kleanthes'i kastediyorum; bunu söyleyenlerden hiçbiri memleketinde kalmadı. [Seneca'nın Gönül Huzuru Üzerine (1, 10) adlı eserinden aktarılan Latince benzer yer çevrilmemiştir.]

Fr. 29 Kaynak: Arrianos, Epiktetos'un Sohbetleri III 21, 19. (Tanrı) Sokrates'e sorgulayıp yanılgı gösterme görevini, Diogenes'e kralca ve azarlayıcı görevi, Zenon'a da öğretme ve öğreti koyma görevini almasını öğütledi.

Fr. 30 Kaynak: Herculaneum'daki Stoacılar Listesi, sütun D. ...onun psykhēsinin hâline dair bir işaret arayan biri, güzel ve çirkin, aynı şekilde iyi ve kötü şeyler hakkında taşıdığı yargıları inceleyip bunlara bakmaktan daha iyi bir işaret bulamaz. Çünkü Epikurosçu Apollodoros iki kitapta... [Arnim'e göre bu yer büyük ihtimalle Zenon'la ilgilidir: ahlakı, hayatı ile ahlak öğretisi karşılaştırılarak değerlendirilmelidir.]

s61

Ζήνων καὶ Κλεάνθης οὐκ ἠθέλησαν Ἀθηναῖοι γενέσθαι, μὴ δόξωσι τὰς αὑτῶν πατρίδας ἀδικεῖν· ὅτι μὲν εἰ καλῶς οὗτοι, Χρύσιππος οὐκ ὀρθῶς ἐποίησεν ἐγγραφεὶς εἰς τὴν πολιτείαν, παρείσθω. (Plut. de Stoic. rep. 4 p. 1034a) — ἐπεὶ τοίνυν πολλὰ μὲν ὡς ἐν ὀλίγοις αὐτῷ Ζήνωνι, πολλὰ δὲ Κλεάνθει, πλεῖστα δὲ Χρυσίππῳ γεγραμμένα τυγχάνει περὶ πολιτείας καὶ τοῦ ἄρχεσθαι καὶ ἄρχειν καὶ δικάζειν καὶ ῥητορεύειν· ἐν δὲ τοῖς βίοις οὐδενὸς ἔστιν εὑρεῖν οὐ στρατηγίαν, οὐ νομοθεσίαν, οὐ πάροδον εἰς βουλήν, οὐ συνηγορίαν ἐπὶ δικαστῶν, οὐ στρατείαν ὑπὲρ πατρίδος, οὐ πρεσβείαν, οὐκ ἐπίδοσιν, ἀλλ’ ἐπὶ ξένης ὥσπερ τινὸς λωτοῦ γευσάμενοι σχολῆς τὸν πάντα βίον οὐ βραχὺν ἀλλὰ παμμήκη γενόμενον διήγαγον ἐν λόγοις καὶ βιβλίοις καὶ περιπάτοις· οὐκ ἄδηλον ὅτι τοῖς ὑφ’ ἑτέρων γραφομένοις καὶ λεγομένοις μᾶλλον ἢ τοῖς ὑφ’ αὑτῶν ὁμολογουμένως ἔζησαν. … τίς οὖν μᾶλλον ἐν τῷ σχολαστικῷ βίῳ τούτῳ κατεγήρασεν ἢ Χρύσιππος καὶ Κλεάνθης καὶ Διογένης καὶ Ζήνων καὶ Ἀντίπατρος; οἵ γε καὶ τὰς αὑτῶν κατέλιπον πατρίδας, οὐδὲν ἐγκαλοῦντες ἀλλ’ ὅπως καθ’ ἡσυχίαν ἐν τῷ Ὠιδείῳ καὶ ἐπὶ Ζωστῆρος σχολάζοντες καὶ φιλολογοῦντες διάγωσιν. (Plut. de Stoic. rep. 2 p. 1033b–e) — ὡς ἐγὼ πρότερον μὲν ἐθαύμαζον τῶν φιλοσόφων τοὺς καταλιπόντας μὲν τὰς αὑτῶν πατρίδας οὐδενὸς ἀναγκάζοντος, παρ’ ἄλλοις δὲ ζῆν ἑλομένους, καὶ ταῦτα ἀποφαινομένους αὐτοὺς ὅτι δεῖ τὴν πατρίδα τιμᾶν καὶ περὶ πλείστου ποιεῖσθαι καὶ ὅτι πράττειν τὰ κοινὰ καὶ πολιτεύεσθαι τῷ ἀνθρώπῳ κατὰ φύσιν ἐστίν. λέγω δὲ τὸν Ζήνωνα, τὸν Χρύσιππον, τὸν Κλεάνθην, ὧν οὐδεὶς οἴκοι ἔμεινε ταῦτα λεγόντων. (Dio Chrys. or. XLVII 2) — (ὁ θεὸς) Σωκράτει συνεβούλευεν τὴν ἐλεγκτικὴν χώραν ἔχειν, ὡς Διογένει τὴν βασιλικὴν καὶ ἐπιπληκτικήν, ὡς Ζήνωνι τὴν διδασκαλικὴν καὶ δογματικήν. (Arr. Epict. diss. III 21, 19) — … τῆς περὶ τὴν ψυχὴν διαθέσεως αὐτοῦ ζητήσας σημεῖον οὐκ ἂν ἕτερόν τις λάβοι βέλτιον ἢ τὰς κρίσεις ἃς εἶχεν περὶ καλῶν καὶ αἰσχρῶν, ὁμοίως δ’ ἀγαθῶν καὶ κακῶν διασκεψάμενος ἐπενέγκῃ τούτοις. Ἀπολλόδωρος μὲν γὰρ ὁ Ἐπικούρειος ἐν δυσὶ βυβλίοις … (Ind. Stoic. Herc. col. D)

s62Fr. 31 Kaynak: Herculaneum'daki Stoacılar Listesi, sütun III. ...kendi okulunun önderi hakkında bir yazıya başka şeyler de [ekleyerek]; bunlarla kitabın çoğunda oyalanıp, daha önce de belirttiğimiz gibi, ayrıca neyi kastettiğini yazmıştır; Zenon'un da bedeninin zayıflığı yüzünden toplantılara nadiren katıldığını, ...'de olduğu gibi... [Arnim'e göre burada okulunun kurucusu Zenon hakkında yazan bir Stoacı eleştirilmektedir; son cümle için bkz. Diogenes Laertios VII 1, yukarıda Fr. 1.]

Fr. 32 Kaynak: aynı papirüs, sütun VI (metin çok bozuk). ...incirleri ve güneşlenmeleri yumuşak ve gönül hoşluğuyla karşılardı. Bunları da övgüye geçirmeye ve devletçe yapılan cenaze törenini eklemeye değer bulmuş... [Arnim'e göre bir Stoacının Zenon için yazdığı övgüden söz ediliyor.]

Fr. 32a Kaynak: Athenaios IX 370c. Bazılarının lahana üzerine yemin etmesi şaşılacak bir şey değil; Stoa'nın kurucusu Kitionlu Zenon da Sokrates'in köpek üzerine yeminini taklit ederek kapari üzerine yemin ederdi; Empodos Hatıralar'da böyle söyler. Krş. Diogenes Laertios VII 32: Derler ki Sokrates'in köpek üzerine yemin etmesi gibi o da kapari üzerine yemin edermiş.

Fr. 33 Kaynak: Galenos, Nabızların Farklılığı Üzerine III 1. Pneumatikçi denen (hekimlerin) hepsi Stoa'nın öğretilerini benimser. Bu yüzden, Khrysippos onları felsefedeki adlar üzerinde tartışmaya alıştırdığından, kendileri de hekimlikteki adlar konusunda aynı şeyi yapmaktan çekinmezler. Kitionlu Zenon da daha önce adlarda yenilik yapmaya ve Hellenlerin alışkanlığının dışına çıkmaya cüret etmişti.

Fr. 34–35 [Cicero'nun Latince tanıklıkları (Ölçütler Üzerine III 5; III 15; Tusculum Sohbetleri V 34) çevrilmemiştir. Cicero'ya göre Zenon yeni şeylerden çok yeni kelimeler bulmuş, eski felsefeye sızmış "kelime ustası" bir yabancıdır.]

s62

… ἐπιγραφὴν περὶ τοῦ τῆς οἰκείας αἱρέσεως καθηγεμόνος ἕτερά τε, ἐν τούτοις κατὰ τὸ πλεῖστον τοῦ βυβλίου καταγενόμενος, ὡς προεμνήσαμεν, ἰδίᾳ γέγραφεν οἷα βούλεται καὶ διότι σπανίως ἑαυτὸν διδοὺς ὁ Ζήνων εἰς τὰς συμπεριφορὰς διὰ τὴν τοῦ σώματος ἀσθένειαν, ὡς ἐν … (Ind. Stoic. Herc. col. III) — … τοῖς σύκοις καὶ τοὺς ἡλιασμοὺς ⟦?⟧ πρᾴως καὶ προθύμως ἔφερεν. καὶ ταῦτα γὰρ … εἰς τὸν ὕμνον ἄξια καταχωρίζειν καὶ προσθεῖναι δημοσίαν ταφὴν … (Ind. Stoic. Herc. col. VI) — καὶ οὐ παράδοξον εἰ κατὰ τῆς κράμβης τινὲς ὤμνυον, ὁπότε καὶ Ζήνων ὁ Κιτιεὺς ὁ τῆς Στοᾶς κτίστωρ μιμούμενος τὸν κατὰ τοῦ κυνὸς ὅρκον Σωκράτους καὶ αὐτὸς ὤμνυε τὴν κάππαριν, ὥς Ἔμποδός φησιν ἐν Ἀπομνημονεύμασιν. (Athen. IX 370c) — ὤμνυε δέ, φασί, καὶ κάππαριν καθάπερ Σωκράτης τὸν κύνα. (Diog. Laert. VII 32) — ἀρέσκονται γὰρ οὗτοι πάντες οἱ Πνευματικοὶ καλούμενοι τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς δόγμασιν. ὥστ’ ἐπεὶ Χρύσιππος αὐτοὺς εἴθισεν ἀμφισβητεῖν περὶ τῶν κατὰ τὴν φιλοσοφίαν ὀνομάτων, οὐδ’ αὐτοὶ περὶ τῶν κατὰ τὴν ἰατρικὴν ταῦτα ποιεῖν ὀκνοῦσι. καὶ Ζήνων δὲ ὁ Κιτιεὺς ἔτι πρότερον ἐτόλμησε καινοτομεῖν τε καὶ ὑπερβαίνειν τὸ τῶν Ἑλλήνων ἔθος ἐν τοῖς ὀνόμασιν. (Galen. de diff. puls. III 1)

s63Fr. 36 Kaynak: Lukianos, Uzun Ömürlüler 19. Stoa felsefesinin önderi Zenon doksan sekiz yıl yaşadı. Derler ki meclise girerken tökezlemiş ve "Ne diye bağırıyorsun bana?" diye haykırmış; sonra evine dönüp yemeği kesmiş ve böylece hayatına son vermiş.

Fr. 36a Kaynak: Philodemos, Filozoflar Üzerine, sütun IV (metin çok bozuk). ...Atina'da Klearkhos arkhonken... ve onun zamanında yazmış olan... Antiphon'la ilgili şeyleri içeren mektupta, onun ⟦altmış⟧ iki yaşında olduğunu... Böylece Zenon'un yüz bir yaşına yaklaşıncaya kadar yaşamış olduğu sonucu çıkar. Çünkü Klearkhos'tan, Zenon'un Skirophorion ayında öldüğü Arrhenides'in arkhonluğuna kadar otuz dokuz yıl vardır... [Arnim'e göre burada, bir mektupta Zenon'un Klearkhos'un arkhonluğunda altmış iki yaşında olduğunu yazan biri çürütülmektedir: bu doğru olsaydı Zenon yüz birinci yaşında ölmüş olurdu.]

Fr. 36b Kaynak: Pausanias I 29, 15 (Akademi'nin tasviri). Mnaseas oğlu Zenon ile Solili Khrysippos da burada yatar.

Fr. 37 Kaynak: Strabon XVI 757. Tyros'tan Antipatros, bizden biraz önce de Zenon'dan gelen filozofların ve kitaplarının listesini yayımlayan Apollonios çıktı.

Fr. 38 Kaynak: Diogenes Laertios VII 36. Zenon'un öğrencileri çoktur; ünlüleri şunlardır: Demetrios oğlu Kitionlu Persaios... İlgisizlik öğretisini getiren, Miltiades oğlu Khioslu Ariston. epistēmēyi gaye sayan Kartacalı Herillos. Hazza geçen Dionysios: şiddetli bir göz iltihabı yüzünden acıya artık ilgisiz demekten çekindi; bu Herakleialıydı. Okulu devralan, Phanias oğlu Assoslu Kleanthes; Zenon onu

s63

Ζήνων δὲ ὁ τῆς Στωικῆς φιλοσοφίας ἀρχηγὸς ὀκτὼ καὶ ἐνενήκοντα (ἔζησεν ἔτη), ὅν φασιν εἰσερχόμενον εἰς τὴν ἐκκλησίαν καὶ προσπταίσαντα ἀναφθέγξασθαι „τί με βοᾷς;“ καὶ ὑποστρέψαντα οἴκαδε καὶ ἀποσχόμενον τροφῆς τελευτῆσαι τὸν βίον. (Lucian. Macrob. 19) — … ἄρχοντος Κλεάρχου Ἀθήνησι καὶ ἐπ’ αὐτοῦ τούτου γεγραφὼς … αὐτὸν … γεγονότα καὶ δύ’ ἔτη ἐν τῆι περιεχούσηι τὰ περὶ Ἀντιφῶντος ἐπιστολῆι. δείκνυται τοίνυν βεβιωκὼς ὁ Ζήνων ἄχρις ἐγγιστα τῶν ⟦ρ⟧ καὶ α ἐτῶν. ἀπὸ Κλεάρχου γὰρ ἐπ’ Ἀρρενείδην, ἐφ’ οὗ Σκιροφοριῶνι κατατετελεύτηκεν ὁ Ζήνων, ἔτη ἐστὶν ἐννέα καὶ τριάκοντα … (Philod. de philos. col. IV) — κεῖται δὲ καὶ Ζήνων ἐνταῦθα ὁ Μνασέου καὶ Χρύσιππος ὁ Σολεύς. (Paus. I 29, 15) — ἐκ Τύρου δὲ Ἀντίπατρος καὶ μικρὸν πρὸ ἡμῶν Ἀπολλώνιος ὁ τὸν πίνακα ἐκθεὶς τῶν ἀπὸ Ζήνωνος φιλοσόφων καὶ τῶν βιβλίων. (Strab. XVI 757) — μαθηταὶ δὲ Ζήνωνος πολλοὶ μέν, ἔνδοξοι δὲ Περσαῖος Δημητρίου Κιτιεύς … Ἀρίστων Μιλτιάδου Χῖος, ὁ τὴν ἀδιαφορίαν εἰσηγησάμενος. Ἥριλλος Καρχηδόνιος, ὁ τὴν ἐπιστήμην τέλος εἰπών. Διονύσιος ὁ μεταθέμενος εἰς τὴν ἡδονήν· διὰ γὰρ σφοδρὰν ὀφθαλμίαν ὤκνησεν ἔτι λέγειν τὸν πόνον ἀδιάφορον· οὗτος ἦν Ἡρακλεώτης. Κλεάνθης Φανίου Ἄσσιος, ὁ διαδεξάμενος τὴν σχολήν· ὃν καὶ

s64güç yazılan ama yazılanı iyi saklayan, sert mumlu yazı tabletlerine benzetirdi. Bosporoslu Sphairos; Sphairos, Zenon öldükten sonra Kleanthes'i de dinledi... Hippobotos'a göre şunlar da Zenon'un öğrencileriydi: Thebaili Philonides, Korintli Kallippos, İskenderiyeli Poseidonios, Solili Athenodoros, Sidonlu Zenon.

Fr. 39 Kaynak: Herculaneum'daki Stoacılar Listesi, sütun X. Phainias oğlu Assoslu Kleanthes, okulu da devralan. Antigonos'un yazdığına göre Theophantos oğlu Herakleialı Dionysios, "Dönek". Miltiades oğlu Khioslu Ariston; ilgisizliğin gaye olduğunu ilan etti, başka konularda ise hocasına uyması gerektiğini düşünüyordu... [Aradaki boşlukta Persaios'un, Herillos'un, belki Sphairos'un adları kaybolmuş görünüyor.] Sütun XI: Sidonlu Zenon, ... diye de anılan; Khrysippos da onu ... üzerine eserinde ... [Burada Thebaili Philonides, Korintli Kallippos ve İskenderiyeli Poseidonios da anılıyor olmalı.] Sütun XII: Solili Athenodoros... Spintharos oğlu Hekataios ...

Fr. 40 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı III 54. Yoksa biz de ev kölelerini aretēye yönelten filozofları, Pythagoras'ı Zamolksis yüzünden, Zenon'u Persaios yüzünden mi suçlayacağız?

Fr. 40a Kaynak: Plutarkhos, Kleomenes'in Hayatı 2. Sphairos, Kitionlu Zenon'un ilk öğrencileri arasındaydı.

Fr. 41 Kaynak: Diogenes Laertios VII 4. (Zenon) Devlet'ten başka şunları da yazmıştır: Tabiata Uygun Hayat Üzerine; Dürtü ya da İnsanın Tabiatı Üzerine; Duygular Üzerine; Uygun Eylem Üzerine; Kanun Üzerine; Hellen Terbiyesi Üzerine; Görme Üzerine; Bütün Üzerine; İşaretler Üzerine; Pythagorasçı Meseleler; Küllî Meseleler;

s64

ἀφωμοίου ταῖς σκληροκήροις δέλτοις, αἳ μόλις μὲν γράφονται, διατηροῦσι δὲ τὰ γραφέντα. Σφαῖρος Βοσποριανός· διήκουσε δ’ ὁ Σφαῖρος καὶ Κλεάνθους μετὰ τὴν Ζήνωνος τελευτήν. … ἦσαν δὲ Ζήνωνος μαθηταὶ καὶ οἵδε, καθά φησιν Ἱππόβοτος· Φιλωνίδης Θηβαῖος, Κάλλιππος Κορίνθιος, Ποσειδώνιος Ἀλεξανδρεύς, Ἀθηνόδωρος Σολεύς, Ζήνων Σιδώνιος. (Diog. Laert. VII 36–38) — Κλεάνθης Φαινίου Ἄσσιος, ὁ καὶ τὴν σχολὴν παραλαβών· Διονύσιος Θεοφάντου, καθάπερ Ἀντίγονος ἔγραψεν, Ἡρακλεώτης, ὁ Μεταθέμενος· Ἀρίστων Μιλτιάδου Χῖος, ὁ τὴν ἀδιαφορίαν τέλος ἀποφηνάμενος, ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις ἀκολουθεῖν οἰόμενος τῷ καθηγητῇ … Ζήνων Σιδώνιος ὁ καὶ λεγόμενος … ὡς καὶ Χρύσιππος αὐτὸν ἐν τῷ Περὶ τοῦ διαλεληθότος … Ἀθηνόδωρος Σολεύς … Ἑκαταῖος Σπινθάρου ἀπέδωκεν … (Ind. Stoic. Herc. col. X–XII) — ἢ καὶ ἡμεῖς μέλλομεν ἐγκαλεῖν φιλοσόφοις οἰκότριβας ἐπ’ ἀρετὴν προτρεψαμένοις, Πυθαγόρᾳ μὲν τὸν Ζάμολξιν, Ζήνωνι δὲ τὸν Περσαῖον; (Orig. c. Cels. III 54) — ὁ δὲ Σφαῖρος ἐν τοῖς πρώτοις ἐγεγόνει τῶν Ζήνωνος τοῦ Κιτιέως μαθητῶν. (Plut. Cleom. 2) — γέγραφε δὲ (ὁ Ζήνων) πρὸς τῇ Πολιτείᾳ καὶ τάδε· Περὶ τοῦ κατὰ φύσιν βίου. Περὶ ὁρμῆς ἢ περὶ ἀνθρώπου φύσεως. Περὶ παθῶν. Περὶ τοῦ καθήκοντος. Περὶ νόμου. Περὶ τῆς Ἑλληνικῆς παιδείας. Περὶ ὄψεως. Περὶ τοῦ ὅλου. Περὶ σημείων. Πυθαγορικά. Καθολικά.

s65Kelimeler Üzerine; Homeros Problemleri, beş kitap; Şiir Dinlemek Üzerine. Bir Tekhnē'si, Çözümler'i ve iki kitaplık Çürütmeler'i de vardır; ayrıca Krates'in Ahlaka Dair Hatıraları.

Fr. 42 Kaynak: Herculaneum'daki Stoacılar Listesi, sütun IV. ...yalnız bunu değil, utanıp Zenon'un yeni dikip bir araya getirdiği [eseri] sahteleyip şüpheli hâle getirdiler; tıpkı başka yerlerde parmakla gösterildiği gibi. [Arnim'e göre söz konusu olan, Zenon'un Devlet'ini yazılışından kısa süre sonra sahteleyip şüpheli gösteren bir Stoacıdır.]

Fr. 43 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis V 9. Stoacılar da ilk Zenon'un bazı şeyler yazdığını söylerler; öğrencilerin bunları okumasına, gerçekten felsefe yaptıklarını önce kanıtlamadıkça kolay kolay izin vermezlermiş.

Fr. 44 [Quintilianus'un (XII 1, 18) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Stoacılar Zenon'un, Kleanthes'in, hatta Khrysippos'un bilge olup olmadığı sorulsa, bunların büyük ve saygıdeğer kişiler olduğunu, ama insan tabiatının en yükseğine erişmediklerini söylerler.]

2. Zenon'un fragmanları ve görüşleri

Fr. 45 Kaynak: Diogenes Laertios VII 39. Felsefeye ait logosun üç kısımlı olduğunu söylerler: bir kısmı fizik, bir kısmı ahlak, bir kısmı da mantıktır. Bu ayrımı ilk kez Kitionlu Zenon Logos Üzerine'de yapmıştır. [Cicero'nun (Ölçütler Üzerine IV 4) Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]

s65

Περὶ λέξεων. Προβλημάτων Ὁμηρικῶν πέντε. Περὶ ποιητικῆς ἀκροάσεως. ἔστι δ’ αὐτοῦ καὶ Τέχνη καὶ Λύσεις καὶ Ἔλεγχοι δύο, Ἀπομνημονεύματα Κράτητος ἠθικά. (Diog. Laert. VII 4) — οὐ ταύτην μόνην, ἀλλ’ ἂν αἰσχυντησάντων νοθεῦσαι καὶ προσυποπτεῦσαι τὴν ὑπὸ Ζήνωνος νεωστὶ συνερραμμένην, καθ’ ὃν τρόπον ἐν ἄλλοις δακτύλῳ δείκνυται. (Ind. Stoic. Herc. col. IV) — ἀλλὰ καὶ οἱ Στωικοὶ λέγουσι Ζήνωνι τῷ πρώτῳ γεγράφθαι τινά, ἃ μὴ ῥᾳδίως ἐπιτρέπουσι τοῖς μαθηταῖς ἀναγιγνώσκειν μὴ οὐχὶ πεῖραν δεδωκόσι πρότερον, εἰ γνησίως φιλοσοφοῖεν. (Clem. Al. strom. V 9) — (Quintil. XII 1, 18, Latine) — τριμερῆ φασιν εἶναι τὸν κατὰ φιλοσοφίαν λόγον· εἶναι γὰρ αὐτοῦ τὸ μέν τι φυσικόν, τὸ δὲ ἠθικόν, τὸ δὲ λογικόν. οὕτω δὲ πρῶτος διεῖλε Ζήνων ὁ Κιτιεὺς ἐν τῷ Περὶ λόγου. (Diog. Laert. VII 39)

s66Fr. 46 Kaynak: Diogenes Laertios VII 40. Başkaları ise birinci sıraya mantığı, ikinciye fiziği, üçüncüye de ahlakı koyar; Zenon da Logos Üzerine'de bunlardandır.

A. Mantık

Fr. 47 [Cicero'nun (Ölçütler Üzerine IV 9) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: akıl yürütme sanatı üzerinde en çok Khrysippos çalışmış, Zenon ise eskilerden çok daha az uğraşmıştır.]

Fr. 48 Kaynak: Arrianos, Epiktetos'un Sohbetleri I 17, 10–11. Mantık ... öteki şeyleri ayırt eden, inceleyen, deyim yerindeyse ölçen ve tartan şeydir. Bunu kim söylüyor? Yalnız Khrysippos, Zenon ve Kleanthes mi? Antisthenes söylemiyor mu?

Fr. 49 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 2, 12. Zenon diyalektikçilerin sanatlarını doğru ölçeklere benzetirdi: bunlarla buğday ya da değerli başka bir şey değil, saman ve gübre ölçülür... [Arnim'e göre Zenon burada Megaracıların diyalektik kitaplarını kastediyor.]

Fr. 50 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 8 (1034f). (Zenon) safsataları çözer, öğrencilerine de bunu yapabilecek bir şey olduğu için diyalektiği öğrenmelerini buyururdu.

Fr. 51 Kaynak: Arrianos, Epiktetos'un Sohbetleri IV 8, 12. Filozofun inceleme konuları ... Zenon'un dediği gibi, logosun unsurlarını bilmektir: her birinin ne nitelikte olduğunu, birbirine nasıl uyduğunu ve bunlardan neyin çıktığını.

Bilginin yolu üzerine (tasavvur, his, ölçüt)

Fr. 52–53 [Cicero'nun (Akademika II 66; I 42) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir. Bunlara göre Zenon'a göre bilgenin en büyük gücü kendini aldatılmaya ve yanılmaya karşı korumaktır; yanılgıyı, düşüncesizliği, bilgisizliği, kanaati, şüpheyi, kısacası sağlam ve kararlı onaya yabancı her şeyi aretēden ve bilgelikten uzak tutar.]

s66

ἄλλοι δὲ πρῶτον μὲν τὸ λογικὸν τάττουσι, δεύτερον δὲ τὸ φυσικόν, καὶ τρίτον τὸ ἠθικόν· ὧν ἐστι Ζήνων ἐν τῷ Περὶ λόγου. (Diog. Laert. VII 40) — (Cic. de fin. IV 9, Latine) — τὰ λογικὰ … τῶν ἄλλων ἐστὶ διακριτικὰ καὶ ἐπισκεπτικὰ καὶ ὡς ἄν τις εἴποι μετρητικὰ καὶ στατικά. τίς λέγει ταῦτα; μόνος Χρύσιππος καὶ Ζήνων καὶ Κλεάνθης; Ἀντισθένης δ’ οὐ λέγει; (Arr. Epict. diss. I 17, 10–11) — Ζήνων τὰς τῶν διαλεκτικῶν τέχνας εἴκαζε τοῖς δικαίοις μέτροις, ἃ οὐ πυρὸν οὐδ’ ἄλλο τι τῶν σπουδαίων μετροῦσιν ἀλλ’ ἄχυρα καὶ κόπρια. (Stob. ecl. II 2, 12) — ἔλυε δὲ (Zeno) σοφίσματα καὶ τὴν διαλεκτικὴν ὡς τοῦτο ποιεῖν δυναμένην ἐκέλευε παραλαμβάνειν τοὺς μαθητάς. (Plut. de Stoic. rep. 8 p. 1034f) — θεωρήματα τοῦ φιλοσόφου … ἃ Ζήνων λέγει, γνῶναι τὰ τοῦ λόγου στοιχεῖα, ποῖόν τι ἕκαστον αὐτῶν ἐστι καὶ πῶς ἁρμόττεται πρὸς ἄλληλα καὶ ὅσα τούτοις ἀκόλουθά ἐστι. (Arr. Epict. diss. IV 8, 12) — (Cic. Acad. II 66; I 42; pro Mur. 61, Latine)

s67Fr. 54 [Cicero'nun (Murena Savunması 61; Akademika II 113), Lactantius'un ve Augustinus'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir: bilge hiçbir şey hakkında kanaat taşımaz, hiçbir şeyden pişman olmaz, hiçbir şeyde yanılmaz, fikrini asla değiştirmez.] Krş. Stobaios, Seçmeler II 7, 11m: [Bilge] hiçbir şeyi zayıf biçimde değil, daha çok emin ve sağlam biçimde kabul eder; bu yüzden bilge kanaat de taşımaz... Aklı başında olanın pişman da olmadığını kabul ederler... hiçbir şekilde değişmediğini, fikir değiştirmediğini ve yanılmadığını da. — Diogenes Laertios VII 121: Ayrıca bilge kanaatte bulunmaz.

Fr. 55 [Cicero'nun (Akademika I 40) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon felsefenin bu üçüncü kısmında birçok şeyi değiştirmiş; hisleri dışarıdan gelen bir tür çarpmadan doğan şeyler saymış, bu çarpmaya da phantasia adını vermiştir.]

Fr. 56 Kaynak: Numenios (Eusebios, Müjdeye Hazırlık XIV 6, 13). Bu öğretiyi, yani kavrayıcı tasavvuru ilk bulan o (Zenon) olduğundan ve hem öğretinin hem adının Atina'da itibar gördüğünü gördüğünden, (Arkesilaos) ona karşı her yolu denedi.

Fr. 57 [Arnim'in Latince özetine göre Galenos (En İyi Öğretim Üzerine 1) Stoacıların "kavranabilir", "kavrayış", "kavrayıcı tasavvur", "kavranamaz", "kavranamazlık" gibi kelimelerini yeterince Attikçe olmadıkları için kınar.]

Fr. 58 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VII 236. Zenon tasavvurun psykhēde bir baskı olduğunu söylediğinde, bunu ... diye anlamak gerekir. — Aynı eser VII 230: Kendisi (Khrysippos) ise "baskı" kelimesinin Zenon tarafından "değişme" yerine söylendiğini düşünüyordu.

Fr. 59 [Cicero'nun (Akademika II 18; II 77) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir: Zenon'un tarifine göre kavranabilir tasavvur, var olandan gelip ona göre basılmış ve biçimlenmiş, var olmayandan gelemeyecek nitelikte olandır; Arkesilaos da tarife bu son kaydın eklenmesini haklı bulmuştur.]

s67

(Lactant., August., Latine) — μηδὲν δ’ ὑπολαμβάνειν ἀσθενῶς, ἀλλὰ μᾶλλον ἀσφαλῶς καὶ βεβαίως, διὸ καὶ μηδὲ δοξάζειν τὸν σοφόν … οὐδὲ μετανοεῖν δ’ ὑπολαμβάνουσι τὸν νοῦν ἔχοντα … οὐδὲ μεταβάλλεσθαι δὲ κατ’ οὐδένα τρόπον οὐδὲ μετατίθεσθαι οὐδὲ σφάλλεσθαι. (Stob. ecl. II 7, 11m) — ἔτι τε μὴ δοξάσειν τὸν σοφόν. (Diog. Laert. VII 121) — (Cic. Acad. I 40, Latine) — τὸ δὲ δόγμα τοῦτο αὐτοῦ πρώτου εὑρομένου (Ζήνωνος), καὶ αὐτὸ καὶ τὸ ὄνομα βλέπων εὐδοκιμοῦν ἐν ταῖς Ἀθήναις, τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν, πάσῃ μηχανῇ ἐχρῆτο ἐπ’ αὐτήν. (Numen. ap. Euseb. praep. ev. XIV 6, 13) — (Galen. de opt. doctr. 1, Latine) — ὅταν λέγῃ ὁ Ζήνων φαντασίαν εἶναι τύπωσιν ἐν ψυχῇ, ἀκουστέον … (Sext. Emp. adv. math. VII 236) — αὐτὸς οὖν (Chrysippus) τὴν τύπωσιν εἰρῆσθαι ὑπὸ τοῦ Ζήνωνος ὑπενόει ἀντὶ τῆς ἑτεροιώσεως. (ibid. VII 230) — (Cic. Acad. II 18; II 77, Latine)

s68[Arnim'in notuna göre bu yerler, Sextus'ta (Matematikçilere Karşı VII 248) Yunanca olarak verilen kavrayıcı tasavvur tarifinin bütün öğelerinin Zenon'a dayandığını gösterir:] Kavrayıcı tasavvur, var olandan gelen, tam da var olana uygun olarak [psykhēye] basılmış ve mühürlenmiş olan, var olmayandan gelemeyecek nitelikteki tasavvurdur. [Diogenes Laertios (VII 50) "basılmış"tan sonra "kazınmış" kelimesini de ekler. Augustinus'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]

Fr. 60 [Cicero'nun (Akademika I 41–42) Latince tanıklığı çevrilmemiştir. Cicero'ya göre Zenon her tasavvura değil, yalnız gösterdiği şeyi kendine özgü bir açıklıkla ortaya koyanlara güvenirdi; böyle bir tasavvur kendi başına "kavranabilir" (katalēpton), onaylanınca da, elle tutulan şeylere benzetilerek "kavrayış" (katalēpsis) diye adlandırılırdı. Hisle kavranan şeye "his", logosla sarsılmayacak biçimde kavranana epistēmē, başka türlüsüne bilgisizlik derdi; kanaat de bundan doğar, zayıftır ve yanlışla, bilinmeyenle ortaktır. Kavrayışı epistēmē ile bilgisizlik arasına koyar, ne doğru ne yanlış eylemler arasında sayar, ama yalnız ona güvenilmesi gerektiğini söylerdi. Bu yüzden hislere de güvenirdi; çünkü tabiat, epistēmēnin ölçüsünü ve ilkesini onlarla vermiştir; şeylerin kavramları psykhēye onlardan basılır.]

s68

φαντασία καταληπτική ἐστιν ἡ ἀπὸ τοῦ ὑπάρχοντος καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ ὑπάρχον ἐναπομεμαγμένη καὶ ἐναπεσφραγισμένη, ὁποία οὐκ ἂν γένοιτο ἀπὸ μὴ ὑπάρχοντος. (Sext. Emp. adv. math. VII 248, in adnotatione editoris; cf. Diog. Laert. VII 50 ἐναποτετυπωμένη) — (August. c. Acad. III 9, 18; Cic. Acad. I 41–42, Latine)

s69Fr. 61–62 [Cicero'nun (Akademika I 40–41) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir: Zenon'a göre hislerle alınan tasavvurlara psykhēnin onayı eklenir; bu onay bizim elimizdedir ve isteğe bağlıdır. Hisle kavranan şeye de "his" adını verirdi.] Krş. Diogenes Laertios VII 52: Duyu organları aracılığıyla olan kavrayışa da his denir.

Fr. 63 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VIII 355. Epikuros her duyulur şeyin sağlam olduğunu söyledi; Stoacı Zenon ise bir ayrım yapıyordu. [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı I 70; Akademika I 41) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir: Arkesilaos hislere görünen her şeyin yanlış olduğunu söylerken Zenon bazı tasavvurların yanlış olduğunu, ama hepsinin değil, söylüyordu.]

Fr. 64 Kaynak: Khrysippos (Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VII 373), tasavvurun girinti ve çıkıntı yoluyla oluşan bir baskı olduğunu söyleyen Kleanthes'e karşı: Ama böyleyse, tasavvurların bir hazinesi olan hafıza ortadan kalkar. [Pearson'a göre burada kullanılan hafıza tarifi büyük ihtimalle Zenon'a aittir.]

Fr. 65 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I 136, 21. Zenon'un (ve onun izinden gidenlerin görüşü): Kavramların (ennoēmata) ne bir şey ne de bir nitelik olduğunu, psykhēnin, sanki bir şeymiş ve sanki bir nitelikmiş gibi olan hayalleri olduğunu söylerler; eskiler bunlara idea derlermiş. Çünkü idealar kavramların altına giren şeylerin idealarıdır; örneğin insanların, atların, daha genel söylersek bütün hayvanların ve idealarının bulunduğu söylenen öteki şeylerin. Stoacı filozoflar bunların gerçek bir varlığı olmadığını, kavramlara bizim katıldığımızı, cins adları dedikleri "hâller"e (ptōseis) ise ulaştığımızı söylerler. [Arnim son cümleyi anlamadığını belirtir.]

Aetios, Görüşler I 10, 5: Zenon'un izinden giden Stoacılar ideaların bizim kavramlarımız olduğunu söylediler. — Diogenes Laertios VII 61: Kavram, düşüncenin bir hayalidir; ne bir şeydir ne bir nitelik, ama sanki bir şey ve sanki bir nitelik gibidir; tıpkı at orada olmadığı hâlde zihinde atın bir izinin belirmesi gibi.

Fr. 66 [Cicero'nun (Akademika II 144) Latince tanıklığı çevrilmemiştir. Cicero'ya göre Zenon bunu el hareketiyle anlatırdı: parmakları açık eli gösterip "tasavvur böyledir" der, parmaklarını biraz bükünce "onay böyledir" derdi.]

s69

(Cic. Acad. I 40–41, Latine) — αἴσθησις δὲ λέγεται … καὶ ἡ δι’ αὐτῶν κατάληψις. (Diog. Laert. VII 52) — Ἐπίκουρος δὲ πᾶν αἰσθητὸν ἔλεξε βέβαιον εἶναι, ὁ δὲ Στωικὸς Ζήνων διαιρέσει ἐχρῆτο. (Sext. Emp. adv. math. VIII 355) — (Cic. nat. deor. I 70; Acad. I 41, Latine) — ἀλλ’ εἰ τοῦτο, ἀναιρεῖται μὲν μνήμη θησαυρισμὸς οὖσα φαντασιῶν. (Chrysippus ap. Sext. adv. math. VII 373) — Ζήνωνος (καὶ τῶν ἀπ’ αὐτοῦ). τὰ ἐννοήματά φασι μήτε τινὰ εἶναι μήτε ποιά, ὡσανεὶ δέ τινα καὶ ὡσανεὶ ποιὰ φαντάσματα ψυχῆς· ταῦτα δὲ ὑπὸ τῶν ἀρχαίων ἰδέας προσαγορεύεσθαι. τῶν γὰρ κατὰ τὰ ἐννοήματα ὑποπιπτόντων εἶναι τὰς ἰδέας, οἷον ἀνθρώπων, ἵππων, κοινότερον εἰπεῖν πάντων τῶν ζῴων καὶ τῶν ἄλλων ὁπόσων λέγουσιν ἰδέας εἶναι. ταύτας δὲ οἱ Στωικοὶ φιλόσοφοί φασιν ἀνυπάρκτους εἶναι, καὶ τῶν μὲν ἐννοημάτων μετέχειν ἡμᾶς, τῶν δὲ πτώσεων, ἃς δὴ προσηγορίας καλοῦσι, τυγχάνειν. (Stob. ecl. I p. 136, 21 W.) — οἱ ἀπὸ Ζήνωνος Στωικοὶ ἐννοήματα ἡμέτερα τὰς ἰδέας ἔφασαν. (Aët. plac. I 10, 5) — ἐννόημα δέ ἐστι φάντασμα διανοίας, οὔτε τὶ ὂν οὔτε ποιόν, ὡσανεὶ δέ τι ὂν καὶ ὡσανεὶ ποιόν, οἷον γίνεται ἀνατύπωμα ἵππου καὶ μὴ παρόντος. (Diog. Laert. VII 61) — (Cic. Acad. II 144, Latine)

s70[Cicero devam eder: parmaklarını tamamen kapatıp yumruk yapınca bunun kavrayış olduğunu söyler, bu benzetmeden ötürü o zamana kadar adı olmayan bu şeye katalēpsis adını verirmiş. Sol elini getirip o yumruğu sıkıca kavrayınca da epistēmēnin böyle olduğunu, buna bilgeden başka kimsenin sahip olmadığını söylermiş.]

Fr. 67 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VII 151. Kanaatin zayıf ve yanlış onay olduğunu [söylerler]. [Pearson bu tarifi Zenon'a bağlar.]

Fr. 68 [Cicero'nun (Akademika I 41) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: logosla sarsılamayacak biçimde kavranana Zenon epistēmē, öbürüne bilgisizlik derdi.] Stobaios, Seçmeler II 73, 19: epistēmēnin, logos tarafından sarsılmayan güvenli ve değişmez kavrayış olduğunu. — Aynı eser II 111, 20: Bilgisizliğin değişebilen ve zayıf onay olduğunu. — Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VII 151: epistēmēnin, logos tarafından değiştirilemeyen güvenli, sağlam ve değişmez kavrayış olduğunu. — Diogenes Laertios VII 47: epistēmēnin kendisinin de ya güvenli kavrayış ya da tasavvurları kabul etmede logos tarafından sarsılmayan bir meleke olduğunu söylerler.

Fr. 69 [Cicero'nun (Akademika I 42) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: kavrayışı epistēmē ile bilgisizlik arasına koyar, ne doğrular ne yanlışlar arasında sayardı.] Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VII 151: epistēmē, kanaat ve bunların sınırında yer alan kavrayış... kavrayışı da bunların arasındaki şey sayarlar. — Aynı eser VII 153: Arkesilaos... kavrayışın epistēmē ile kanaat arasında bir ölçüt olmadığını göstererek...

Fr. 70 Kaynak: Anonim, Çeşitli Matematik Derlemeleri (Hultsch'un Heron neşri, s. 275). Sidonlu Tauros'un Platon'un Devlet'i üzerine bir şerhi vardır; orada şunlar bulunur: Platon geometriyi şöyle tarif etti... Aristoteles ise... Zenon da "tasavvurları kabul etmede logos tarafından sarsılmayan bir meleke" diye. [Arnim'e göre bu, geometrinin değil epistēmēnin tarifidir.]

Fr. 71 Kaynak: Diogenes Laertios VII 23. Epistēmeleri kavramaya kendini beğenmişlikten daha yabancı bir şey olmadığını söylerdi.

Fr. 72 Kaynak: Dionysios Thraks'ın Gramer'ine şerh (Bekker, Anecdota 663, 16). Zenon'un şu sözünün de gösterdiği gibi: "Tekhnē yol açan bir melekedir"; yani bir yol ve yöntemle bir şey meydana getiren. [Arnim'e göre Olympiodoros ve Quintilianus çok benzer bir tarifi Kleanthes'e atfeder; ama bunun Zenon'a atfı da haksız değildir, çünkü Olympiodoros aynı yerde öteki çok bilinen tarifi Zenon'a bağlar.]

s70

(Cic. Acad. II 144, Latine) — δόξαν εἶναι τὴν ἀσθενῆ καὶ ψευδῆ συγκατάθεσιν. (Sext. Emp. adv. math. VII 151) — (Cic. Acad. I 41, Latine) — εἶναι τὴν ἐπιστήμην κατάληψιν ἀσφαλῆ καὶ ἀμετάπτωτον ὑπὸ λόγου. (Stob. ecl. II p. 73, 19 W.) — τὴν ἄγνοιαν μεταπτωτικὴν εἶναι συγκατάθεσιν καὶ ἀσθενῆ. (ibid. p. 111, 20) — ἐπιστήμην εἶναι τὴν ἀσφαλῆ καὶ βεβαίαν καὶ ἀμετάθετον ὑπὸ λόγου κατάληψιν. (Sext. Emp. adv. math. VII 151) — αὐτήν τε τὴν ἐπιστήμην φασὶν ἢ κατάληψιν ἀσφαλῆ, ἢ ἕξιν ἐν φαντασιῶν προσδέξει ἀμετάπτωτον ὑπὸ λόγου. (Diog. Laert. VII 47) — (Cic. Acad. I 42, Latine) — ἐπιστήμην καὶ δόξαν καὶ τὴν ἐν μεθορίᾳ τούτων τεταγμένην κατάληψιν … κατάληψιν δὲ τὴν μεταξὺ τούτων. (Sext. Emp. adv. math. VII 151) — ὁ Ἀρκεσίλαος … δεικνὺς ὅτι οὐδέν ἐστι μεταξὺ ἐπιστήμης καὶ δόξης κριτήριον ἡ κατάληψις. (ibid. VII 153) — Ταύρου Σιδωνίου ἔστιν ὑπόμνημα εἰς Πολιτείαν Πλάτωνος, ἐν ᾧ ἐστι ταῦτα· ὡρίσατο ὁ Πλάτων τὴν γεωμετρίαν … Ἀριστοτέλης δ’ … Ζήνων δὲ ἕξιν ἐν προσδέξει φαντασιῶν ἀμετάπτωτον ὑπὸ λόγου. (Anon. collect. math., Heron ed. Hultsch p. 275) — ἔλεγε δὲ μηδὲν εἶναι τῆς οἰήσεως ἀλλοτριώτερον πρὸς κατάληψιν τῶν ἐπιστημῶν. (Diog. Laert. VII 23) — ὡς δηλοῖ καὶ ὁ Ζήνων λέγων· „τέχνη ἐστὶν ἕξις ὁδοποιητική“, τουτέστι δι’ ὁδοῦ καὶ μεθόδου ποιοῦσά τι. (schol. in Dion. Thr., Bekk. Anecd. p. 663, 16)

s71Fr. 73 Kaynak: Olympiodoros, Platon'un Gorgias'ı Üzerine Şerh, s. 53–54. Zenon tekhnēnin, hayattaki yararlı bir gayeye yönelik olarak birlikte alıştırılmış kavrayışlardan oluşan bir bütün (systēma) olduğunu söyler. — Lukianos, Asalak 4: Bilge birinden duyup hatırladığım kadarıyla tekhnē, hayattaki yararlı bir gayeye yönelik olarak birlikte alıştırılmış kavrayışlardan oluşan bir bütündür. — Aristophanes'in Bulutlar'ına şerh (811): Tekhnēyi şöyle tarif ederiz: alıştırılmış kavrayışlardan oluşan bir bütün vb. — Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı II 10: Her tekhnē, birlikte alıştırılmış ve hayat için yararlı bir gayeyi hedef alan kavrayışlardan oluşan bir bütündür. — Dionysios Thraks'a şerh (s. 721, 25): Stoacılar tekhnēyi şöyle tarif eder: tekhnē psykhēde oluşan, alıştırılmış kavrayışlardan meydana gelen bir bütündür vb. [Quintilianus'un ve Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]

Retorik

Fr. 74 Kaynak: Eustathios, İlyada Şerhi X 506. Homeros burada da "sesi havada çınlayan haberciler" derken, Zenon'un sese dair tarifini önceden ortaya koymuştur: "Ses çarpılmış havadır." — Krş. Diogenes Laertios VII 55: Ses çarpılmış havadır.

Fr. 75 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı II 7. Bu yüzden Kitionlu Zenon, diyalektiğin retorikten ne bakımdan farklı olduğu sorulunca elini yumruk yapmış, sonra yeniden açıp "Bununla" demiş. Yumruk yaparak diyalektiğin derli toplu ve kısa oluşunu onun özelliği olarak gösteriyor, parmaklarını açıp gererek de retoriğin kuvvetinin genişliğini ima ediyordu. [Cicero'nun (Ölçütler Üzerine II 17)

s71

(Quintil., Cic., Latine) — Ζήνων δέ φησιν ὅτι τέχνη ἐστὶ σύστημα ἐκ καταλήψεων συγγεγυμνασμένων πρός τι τέλος εὔχρηστον τῶν ἐν τῷ βίῳ. (Olympiod. in Plat. Gorg. p. 53, 54) — τέχνη ἐστίν, ὡς ἐγὼ διαμνημονεύω σοφοῦ τινος ἀκούσας, σύστημα ἐκ καταλήψεων συγγεγυμνασμένων πρός τι τέλος εὔχρηστον τῶν ἐν τῷ βίῳ. (Lucian. paras. 4) — οὕτω γὰρ ὁριζόμεθα τὴν τέχνην, οἷον σύστημα ἐκ καταλήψεων ἐγγεγυμνασμένων καὶ τὰ ἐφεξῆς. (schol. in Ar. Nub. 317) — πᾶσα τοίνυν τέχνη σύστημά ἐστιν ἐκ καταλήψεων συγγεγυμνασμένων καὶ ἐπὶ τέλος εὔχρηστον τῷ βίῳ λαμβανουσῶν τὴν ἀναφοράν. (Sext. Emp. adv. math. II 10) — οἱ Στωικοὶ οὕτως ὁρίζονται τὴν τέχνην· τέχνη ἐστὶ σύστημα περὶ ψυχὴν γενόμενον ἐκ καταλήψεων ἐγγεγυμνασμένων κ. τ. λ. (schol. in Dion. Thr. p. 721, 25) — ἠεροφώνους κήρυκας Ὅμηρος κἀνταῦθα εἰπὼν τὸν κατὰ Ζήνωνα τῆς φωνῆς ὅρον προϋπέβαλεν εἰπόντα· „φωνή ἐστιν ἀὴρ πεπληγμένος.“ (Eustath. in Il. X 506) — ἔστι δὲ φωνὴ ἀὴρ πεπληγμένος. (Diog. Laert. VII 55) — ἔνθεν γοῦν καὶ Ζήνων ὁ Κιτιεὺς ἐρωτηθεὶς ὅτῳ διαφέρει διαλεκτικὴ ῥητορικῆς, συστρέψας τὴν χεῖρα καὶ πάλιν ἐξαπλώσας ἔφη· „τούτῳ“, κατὰ μὲν τὴν συστροφὴν τὸ στρογγύλον καὶ βραχὺ τῆς διαλεκτικῆς τάττων ἰδίωμα, διὰ δὲ τῆς ἐξαπλώσεως καὶ ἐκτάσεως τῶν δακτύλων τὸ πλατὺ τῆς ῥητορικῆς δυνάμεως αἰνιττόμενος. (Sext. Emp. adv. math. II 7)

s72Hatip 32, 113 ve Quintilianus'un II 20, 7 aynı benzetmeyi aktaran Latince tanıklıkları çevrilmemiştir: retorik açık avuca, diyalektik yumruğa benzer.]

Fr. 76 [Cicero'nun (Ölçütler Üzerine IV 7) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon ve izinden gidenler, Peripatetiklerin genel ve özel tez alıştırmalarını ya savunamamış ya da savunmak istememiş, her hâlükârda bir yana bırakmışlardır.]

Fr. 77 [Cicero'nun (Dostlara Mektuplar IX 22, 1; Ödevler Üzerine I 128) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir. Cicero'ya göre Zenon'un ve Stoacıların görüşü her şeyi kendi adıyla anmaktır: açık saçık ya da söylenmesi çirkin hiçbir şey yoktur; çünkü çirkinlik ya şeyde ya kelimededir, üçüncüsü yoktur; şeyde değildir, kelimede de değildir; demek ki hiçbir yerde değildir. Cicero bunu Yunanca olarak şöyle özetler:] "Bilge her şeyi açıkça adıyla söyleyecektir." [Arnim'e göre Zenon bu meseleyi belki Kelimeler Üzerine'de ele almıştır.]

s72

(Cic. orat. 32, 113; Quintil. II 20, 7; de fin. IV 7; ad fam. IX 22, 1, Latine) — ὁ σοφὸς εὐθυρρημονήσει. (Cic. ad fam. IX 22, 4) — (Cic. de off. I 128, Latine)

s73Fr. 78 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 8 (1034e). "İki tarafın sözünü dinlemeden hüküm verme" diyene Zenon şöyle bir akıl yürütmeyle karşı çıkıyordu: İlk konuşan iddiasını ispat ettiyse ikinci konuşanı dinlemek gerekmez, çünkü araştırılan şey sonuca bağlanmıştır. İspat etmediyse de gerekmez; çünkü bu, çağrıldığı hâlde gelmemiş ya da gelip boş laf tıngırdatmış olmasına benzer. İlk konuşan ya ispat etmiştir ya etmemiştir; o hâlde ikinci konuşanı dinlemek gerekmez. [Arnim'e göre Zenon burada "çelişmek imkânsızdır" diyen Antisthenes'e dayanır.]

Fr. 79 [Quintilianus'un (IV 2, 117) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: sözler, Zenon'un istediği gibi, anlama batırılmış olmalıdır.]

Fr. 80 Kaynak: Plutarkhos, Phokion'un Hayatı 5. Çünkü Zenon'un dediği gibi, filozof sözünü anlama batırıp öyle söylemelidir...

Fr. 81 Kaynak: Diogenes Laertios VII 18. Derdi ki dilbilgisi hatası yapmayan, sözlerini derleyip toparlayan kişilerin konuşmaları İskenderiye gümüşüne benzer: para gibi göze hoş görünür, kenarları düzgün çizilmiştir, ama bu yüzden daha değerli değildir. Bunun tersi olanları ise gelişigüzel ve kusurlu basılmış Attika dört drahmilerine benzetirdi; ama bunlar çoğu kez süslü püslü yazılmış sözlerden ağır basar.

Fr. 82 Kaynak: Zonaras, Sözlük, "soloikizein" maddesi. "Soloikizein" yalnız ses ve söz bakımından köylüce davranmak demek değildir; giyim için de söylenir: biri köylü gibi giyindiğinde, düzensiz yemek yediğinde ya da yakışıksız yürüdüğünde; Zenon böyle der. — Kyrillos'un Sözlüğü (Cramer, Anecdota Parisiensia IV 190): Soloikismos: biri sanattan habersizce konuştuğunda. "Soloikizein" yalnız kelime ve ses bakımından avamca davranmak değil, giysiler için de söylenir: biri köylü gibi giyindiğinde, düzensiz yediğinde ya da yakışıksız yürüdüğünde; Kitionlu Zenon böyle der.

Fr. 83 Kaynak: Anonim, Retorik Sanatı (Spengel, Rhetores Graeci I 434). Zenon şöyle der: Anlatı, davadaki olayların, konuşanın lehine akacak biçimde ortaya konmasıdır.

Fr. 84 Kaynak: Anonim, Retorik Sanatı (Spengel I 447). Zenon'a göre örnek, olmuş bir olayın, şimdi araştırılan şeye benzetilmek üzere hatırlanmasıdır. [Maksimos Planudes de aynı tarifi Zenon'a atfeder.]

s73

πρὸς τὸν εἰπόντα· „μηδὲ δίκην δικάσῃς πρὶν ἀμφοῖν μῦθον ἀκούσῃς“ ἀντέλεγεν ὁ Ζήνων, τοιούτῳ τινὶ λόγῳ χρώμενος· εἴτ’ ἀπέδειξεν ὁ πρότερος εἰπών, οὐκ ἀκουστέον τοῦ δευτέρου λέγοντος· πέρας γὰρ ἔχει τὸ ζητούμενον· εἴτ’ οὐκ ἀπέδειξεν· ὅμοιον γὰρ ὡς εἰ μηδὲ ὑπήκουσε κληθεὶς ἢ ὑπακούσας ἐτερέτισεν· ἤτοι δ’ ἀπέδειξεν ἢ οὐκ ἀπέδειξεν· οὐκ ἀκουστέον ἄρα τοῦ δευτέρου λέγοντος. (Plut. de Stoic. rep. 8 p. 1034e) — (Quintil. IV 2, 117, Latine) — ὡς γὰρ ὁ Ζήνων ἔλεγεν, ὅτι δεῖ τὸν φιλόσοφον εἰς νοῦν ἀποβάπτοντα προφέρεσθαι τὴν λέξιν … (Plut. Phoc. 5) — ἔφασκε δὲ τοὺς μὲν τῶν ἀσολοίκων λόγους καὶ ἀπηρτισμένους ὁμοίους εἶναι τῷ ἀργυρίῳ τῷ Ἀλεξανδρείῳ· εὐοφθάλμους μὲν καὶ περιγεγραμμένους, καθὰ καὶ τὸ νόμισμα, οὐδὲν δὲ διὰ ταῦτα βελτίονας. τοὺς δὲ τοὐναντίον ἀφωμοίου τοῖς Ἀττικοῖς τετραδράχμοις εἰκῆ μὲν κεκομμένοις καὶ σολοίκως, καθέλκειν μέντοι πολλάκις τὰς κεκαλλιγραφημένας λέξεις. (Diog. Laert. VII 18) — σολοικίζειν οὐ μόνον τὸ κατὰ φωνὴν καὶ λόγον χωρικεύεσθαι, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ ἐνδυμάτων, ὅταν τις χωρικῶς ἐνδιδύσκηται ἢ ἀτάκτως ἐσθίῃ ἢ ἀκόσμως περιπατῇ, ὥς φησι Ζήνων. (Zonar. lex. s. v.) — σολοικισμός· ὅτε τις ἀτέχνως διαλέγεται· σολοικίζειν οὐ μόνον τὸ κατὰ λέξιν καὶ φωνὴν ἰδιωτεύειν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ φορημάτων, ὅταν τις χωρικῶς ἐνδέδυται ἢ ἀτάκτως ἐσθίει ἢ ἀκόσμως περιπατεῖ, ὥς φησι Ζήνων ὁ Κιτιεύς. (Cyrill. lex., Cramer anecd. Par. IV 190) — Ζήνων δὲ οὕτω φησί· διήγησίς ἐστι τῶν ἐν τῇ ὑποθέσει πραγμάτων ἔκθεσις εἰς τὸ ὑπὲρ τοῦ λέγοντος πρόσωπον ῥέουσα. (Anon. techn., Spengel Rhet. Gr. I 434) — ὡς δὲ Ζήνων· παράδειγμά ἐστι γενομένου πράγματος ἀπομνημόνευσις εἰς ὁμοίωσιν τοῦ νῦν ζητουμένου. (Anon. techn., Spengel Rhet. Gr. I 447)

s74B. Fizik

I. İlkeler. — Madde ve pneuma. — Sebep. — Cisimler ve onlara arız olanlar. — Cisimsizler. — Zaman. — Boşluk.

Fr. 85 Kaynak: Diogenes Laertios VII 134. Onlara göre bütün varlığın iki ilkesi vardır: etki eden ve etkilenen. Etkilenen, keyfiyetsiz ousia, yani maddedir; etki eden ise maddenin içindeki logos, yani tanrıdır. Çünkü tanrı ezelî olup maddenin bütününe yayılarak her şeyi tek tek meydana getirir. Bu öğretiyi Kitionlu Zenon Ousia Üzerine'de ortaya koyar. — Aetios, Görüşler I 3, 25: Mnaseas oğlu Kitionlu Zenon ilke olarak tanrıyı ve maddeyi koyar; bunlardan biri etki etmenin, öteki etkilenmenin sebebidir. Unsurlar ise dörttür. — Akhilleus Tatios, Aratos'a Giriş: Kitionlu Zenon bütün varlığın ilkelerinin tanrı ve madde olduğunu söyler: tanrı etki eden, madde etkilenendir; dört unsur bunlardan meydana gelmiştir. [Philon'un (Takdir-i İlahî Üzerine I 22) Latince tanıklığı çevrilmemiştir.] — Theodoretos, Hellen Hastalıklarının Tedavisi IV 12: Mnaseas oğlu, Krates'in öğrencisi, Stoacı okulun öncüsü Kitionlu Zenon tanrının ve maddenin ilke olduğunu söyledi.

Fr. 86 [Chalcidius'un (Timaios Şerhi 290) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon ve Khrysippos maddeyi ousiadan ayırır; madde nitelik taşıyan her şeyin altında bulunandır; ousia ise her şeyin ilk maddesi, en eski temelidir; tabiatça biçimsiz ve şekilsizdir; örneğin tunç, altın, demir onlardan yapılan şeylerin maddesidir, ama ousiası değildir.]

Fr. 87 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I 11, 5a (Areios Didymos fr. 20). Zenon'un görüşü: Ousia bütün varlıkların ilk maddesidir. Bu maddenin bütünü ezelîdir, ne çoğalır ne azalır; parçaları ise hep aynı kalmaz, bölünür ve birbirine karışır. Bunun içinden, bazılarının kader dediği bütünün logosu geçer; tıpkı döl suyunun içindeki tohum gibi. — Epiphanios, Sapkınlıklar I 5: Bu adam (Zenon) da öteki okullar gibi maddeyi tanrıyla aynı zamanda var olan sayar; her şeyin onunla yönetildiği ve etkilendiği bir kader ve oluş bulunduğunu söyler. — *Diogenes Laertios VII 150:*

s74

δοκεῖ δ’ αὐτοῖς ἀρχὰς εἶναι τῶν ὅλων δύο, τὸ ποιοῦν καὶ τὸ πάσχον. τὸ μὲν οὖν πάσχον εἶναι τὴν ἄποιον οὐσίαν, τὴν ὕλην· τὸ δὲ ποιοῦν τὸν ἐν αὐτῇ λόγον, τὸν θεόν. τοῦτον γὰρ ἀίδιον ὄντα διὰ πάσης αὐτῆς δημιουργεῖν ἕκαστα. τίθησι δὲ τὸ δόγμα τοῦτο Ζήνων ὁ Κιτιεὺς ἐν τῷ Περὶ οὐσίας. (Diog. Laert. VII 134) — Ζήνων Μνασέου Κιτιεὺς ἀρχὰς μὲν τὸν θεὸν καὶ τὴν ὕλην, ὧν ὁ μέν ἐστι τοῦ ποιεῖν αἴτιος, ἡ δὲ τοῦ πάσχειν, στοιχεῖα δὲ τέσσαρα. (Aët. I 3, 25) — Ζήνων ὁ Κιτιεὺς ἀρχὰς εἶναι λέγει τῶν ὅλων θεὸν καὶ ὕλην, θεὸν μὲν τὸ ποιοῦν, ὕλην δὲ τὸ ποιούμενον, ἀφ’ ὧν τὰ τέσσαρα στοιχεῖα γεγονέναι. (Achill. Tat.) — (Philo de prov. I 22, Latine) — Ζήνων δὲ ὁ Κιτιεύς, ὁ Μνασέου, ὁ Κράτητος φοιτητής, ὁ τῆς Στωικῆς ἄρξας αἱρέσεως, τὸν θεὸν καὶ τὴν ὕλην ἀρχὰς ἔφησεν εἶναι. (Theodoret. gr. aff. cur. IV 12) — (Chalcid. in Tim. 290, Latine) — Ζήνωνος· οὐσίαν δὲ εἶναι τὴν τῶν ὄντων πάντων πρώτην ὕλην, ταύτην δὲ πᾶσαν ἀίδιον καὶ οὔτε πλείω γιγνομένην οὔτε ἐλάττω· τὰ δὲ μέρη ταύτης οὐκ ἀεὶ ταὐτὰ διαμένειν ἀλλὰ διαιρεῖσθαι καὶ συγχεῖσθαι. διὰ ταύτης δὲ διαθεῖν τὸν τοῦ παντὸς λόγον, ὃν ἔνιοι εἱμαρμένην καλοῦσιν, οἷόνπερ καὶ ἐν τῇ γονῇ τὸ σπέρμα. (Stob. ecl. I 11, 5a) — φάσκει οὖν καὶ οὗτος (Ζήνων) τὴν ὕλην σύγχρονον καλῶν τῷ θεῷ ἴσα ταῖς ἄλλαις αἱρέσεσιν, εἱμαρμένην τε εἶναι καὶ γένεσιν, ἐξ ἧς τὰ πάντα διοικεῖται καὶ πάσχει. (Epiphan. haer. I 5)

s75Bütün varlıkların ousiasının ilk madde olduğunu söylerler; ... Zenon da böyle söyler. Ousia ve madde iki anlamda söylenir: bütün varlığın ousiası ve maddesi ile tek tek şeylerin ousiası ve maddesi. Bütünün maddesi ne çoğalır ne azalır; tek tek şeylerinki ise hem çoğalır hem azalır. [Chalcidius'un (294) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Stoacılara göre tanrı ya maddedir ya da maddeden ayrılmaz bir niteliktir ve maddenin içinden, tohumun döl organlarının içinden geçtiği gibi geçer.]

Fr. 88 [Chalcidius'un (Timaios Şerhi 292) Latince tanıklığı çevrilmemiştir. Chalcidius'a göre Zenon bu ousianın sınırlı olduğunu, var olan her şeyin tek ve ortak altyapısı olduğunu, bölünebilir ve baştan başa değişebilir olduğunu söyler: parçaları dönüşür, ama yok olup hiçliğe karışmaz. Kendine özgü bir biçimi, şekli ya da niteliği yoktur, ama her zaman bir niteliğe ayrılmaz biçimde bağlıdır. Doğmamış ve yok olmayan bu maddede ezelden beri onu bazen bütünüyle, bazen kısmen logosa uygun olarak hareket ettiren bir pneuma ve kuvvet bulunur; bu hareket ettirici pneuma tabiat değil psykhēdir, hem de logos sahibi bir psykhē; duyulur evreni canlandırarak ona bugünkü güzelliğini vermiştir. Stoacılar buna mesut bir canlı ve tanrı derler.]

Fr. 89 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I 138, 14 (Areios Didymos fr. 18). Zenon sebebin "kendisi sayesinde" olan şey olduğunu söyler; sebebi olunan şey ise arazdır. Sebep bir cisimdir, sebebi olunan ise bir yüklemdir (katēgorēma). Sebep orada olduğu hâlde sebebi olduğu şeyin bulunmaması imkânsızdır. Bu sözün anlamı şudur: Sebep, bir şeyin kendisi sayesinde meydana geldiği şeydir; örneğin phronēsis sayesinde phronēsisle davranmak, psykhē sayesinde yaşamak, itidal sayesinde itidalli olmak meydana gelir. Çünkü birinde itidal bulunduğu hâlde onun itidalli olmaması, psykhē bulunduğu hâlde yaşamaması, phronēsis bulunduğu hâlde phronēsisle davranmaması imkânsızdır.

Fr. 90 [Cicero'nun (Akademika I 39) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon, cisimden yoksun bir şeyin hiçbir şey meydana getiremeyeceğini, etki eden ya da etkilenen şeyin cisim olmamasının imkânsız olduğunu düşünüyordu.]

s75

οὐσίαν δέ φασι τῶν ὄντων ἁπάντων τὴν πρώτην ὕλην, ὡς … Ζήνων … καλεῖται δὲ διχῶς οὐσία τε καὶ ὕλη, ἥ τε τῶν πάντων καὶ ἡ τῶν ἐπὶ μέρους. ἡ μὲν οὖν τῶν ὅλων οὔτε πλείων οὔτε ἐλάττων γίνεται· ἡ δὲ τῶν ἐπὶ μέρους καὶ πλείων καὶ ἐλάττων. (Diog. Laert. VII 150) — (Chalcid. in Tim. 294; 292, Latine) — αἴτιον δ’ ὁ Ζήνων φησὶν εἶναι δι’ ὅ· οὗ δὲ αἴτιον συμβεβηκός· καὶ τὸ μὲν αἴτιον σῶμα, οὗ δὲ αἴτιον κατηγόρημα· ἀδύνατον δ’ εἶναι τὸ μὲν αἴτιον παρεῖναι, οὗ δέ ἐστιν αἴτιον μὴ ὑπάρχειν. τὸ δὲ λεγόμενον τοιαύτην ἔχει δύναμιν· αἴτιόν ἐστι δι’ ὃ γίγνεταί τι, οἷον διὰ τὴν φρόνησιν γίνεται τὸ φρονεῖν καὶ διὰ τὴν ψυχὴν γίνεται τὸ ζῆν καὶ διὰ τὴν σωφροσύνην γίνεται τὸ σωφρονεῖν. ἀδύνατον γὰρ εἶναι σωφροσύνης περί τινα οὔσης μὴ σωφρονεῖν ἢ ψυχῆς μὴ ζῆν ἢ φρονήσεως μὴ φρονεῖν. (Stob. ecl. I p. 138, 14 W.) — (Cic. Acad. I 39, Latine)

s76Fr. 91 Kaynak: Aetios, Görüşler I 15, 6. Stoacı Zenon renklerin maddenin ilk biçimlenmeleri olduğunu söyler. — Galenos, Felsefe Tarihi 21: Stoacı Zenon renkleri maddenin yüzeyine sürülmüş bir boya sandı.

Fr. 92 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in Salgılar Üzerine'sine Şerh I. Kitionlu Zenon da keyfiyetler gibi ousiaların da baştan başa birbirine karıştığını düşünüyordu. — Galenos, Tabiî Yetiler Üzerine I 2: Ama, Kitionlu Zenon'un sonradan ileri sürdüğü gibi, keyfiyetler gibi ousiaların da baştan başa birbirine karıştığını düşünmek gerekiyorsa...

Fr. 93 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I 8, 40e (Areios Didymos fr. 26). Zenon zamanın hareketin aralığı olduğunu söyledi; zaman, her şeyin hızlılık ve yavaşlık bakımından nasıl olduğunun ölçüsü ve ölçütüdür. Olan her şey, tamamlanan her şey zamana göre olur; var olanlar da ona göre vardır. — Simplikios, Kategoriler Şerhi 350: Stoacılardan Zenon zamanın genel olarak her hareketin aralığı olduğunu söyler.

Fr. 94 Kaynak: Themistios, Fizik Şerhi 284, 10. (Boşluğun) ayrı, kendi başına toplu hâlde bulunduğunu ve göğü kuşattığını önce eskilerden bazıları, sonra da Kitionlu Zenon ve çevresi düşünüyordu.

Fr. 95 Kaynak: Aetios, Görüşler I 18, 5 ve I 20, 1. Zenon ve izinden gidenler, evrenin içinde hiç boşluk olmadığını, dışında ise sonsuz boşluk bulunduğunu söyler. Boşluk, yer ve mekân birbirinden farklıdır: boşluk cismin bulunmayışıdır, yer cismin kapladığı şeydir, mekân ise kısmen kaplanan şeydir; tıpkı yarısı dolu şarap küpündeki gibi. — Theodoretos IV 14: Bütünün içinde hiç boşluk olmadığını, dışında ise pek büyük ve sonsuz bir boşluk bulunduğunu. — Krş. Diogenes Laertios VII 140: Evrenin dışında onu çepeçevre saran sonsuz boşluk vardır; boşluk cisimsizdir; cisimsiz (boşluk), cisimlerce kaplanabilecekken kaplanmamış olandır; evrenin içinde ise hiç boşluk yoktur.

Fr. 96 Kaynak: Philoponos, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh 613, 29. (Boşluğun) cisimlerin içine serpiştirilmiş olmadığını, sürekli olduğunu; göğün dışında ise kendi başına bir boşluk bulunduğunu söylerler. Çoğu insanın tasavvuru da en çok böyledir: göğün dışında sonsuz bir boşluk olduğunu sanır. Pythagorasçılar da, daha önce söylediği gibi, böyle diyorlardı. Kitionlu Zenon ve çevresinin de böyle düşündüğünü söylerler.

s76

Ζήνων ὁ Στωικὸς τὰ χρώματα πρώτους εἶναι σχηματισμοὺς τῆς ὕλης. (Aët. I 15, 6) — Ζήνων δὲ ὁ Στωικὸς τὰ χρώματα ἐπίχρωσιν τῆς ὕλης ὑπέλαβεν. (Galen. hist. philos. 21) — Ζήνων τε ὁ Κιτιεὺς ὡς τὰς ποιότητας οὕτω καὶ τὰς οὐσίας δι’ ὅλου κεράννυσθαι ἐνόμιζεν. (Galen. in Hipp. de hum. I) — εἰ δ’ ὥσπερ τὰς ποιότητας καὶ τὰς οὐσίας δι’ ὅλων κεράννυσθαι χρὴ νομίζειν, ὡς ὕστερον ἀπεφήνατο Ζήνων ὁ Κιτιεύς … (Galen. de nat. fac. I 2) — Ζήνων ἔφησε χρόνον εἶναι κινήσεως διάστημα, τοῦτο δὲ καὶ μέτρον καὶ κριτήριον τάχους τε καὶ βραδύτητος ὅπως ἔχει ⟦ἕκαστα⟧. κατὰ τοῦτον δὲ γίγνεσθαι τὰ γινόμενα καὶ τὰ περαινόμενα ἅπαντα καὶ τὰ ὄντα εἶναι. (Stob. ecl. I 8, 40e) — τῶν δὲ Στωικῶν Ζήνων μὲν πάσης ἁπλῶς κινήσεως διάστημα τὸν χρόνον εἶναι. (Simpl. in Cat. 350) — (τὸ κενὸν) κεχωρισμένον καὶ ἀθρόον εἶναι καθ’ αὑτό, περιέχον τὸν οὐρανόν, ὡς πρότερον μὲν ᾤοντο τῶν ἀρχαίων τινές, μετὰ δὲ ταῦτα οἱ περὶ Ζήνωνα τὸν Κιτιέα. (Themist. in phys. II 284, 10) — Ζήνων καὶ οἱ ἀπ’ αὐτοῦ ἐντὸς μὲν τοῦ κόσμου μηδὲν εἶναι κενόν, ἔξω δ’ αὐτοῦ ἄπειρον. διαφέρειν δὲ κενόν, τόπον, χώραν· καὶ τὸ μὲν κενὸν εἶναι ἐρημίαν σώματος, τὸν δὲ τόπον τὸ ἐπεχόμενον ὑπὸ σώματος, τὴν δὲ χώραν τὸ ἐκ μέρους ἐπεχόμενον, ὥσπερ ἐπὶ τῆς τοῦ οἴνου πιθάκνης. (Aët. I 18, 5; 20, 1) — ἐντὸς μὲν τοῦ παντὸς μηδὲν εἶναι κενόν, ἐκτὸς δὲ αὐτοῦ πάμπολύ τε καὶ ἄπειρον. (Theodoret. IV 14) — ἔξωθεν δὲ αὐτοῦ περικεχυμένον εἶναι τὸ κενὸν ἄπειρον, ὅπερ ἀσώματον εἶναι· ἀσώματον δὲ τὸ οἷόν τε κατέχεσθαι ὑπὸ σωμάτων οὐ κατεχόμενον· ἐν δὲ τῷ κόσμῳ μηδὲν εἶναι κενόν. (Diog. Laert. VII 140) — μὴ κατεσπάρθαι μὲν ἐν τοῖς σώμασιν (τὸ κενόν), ἀλλ’ εἶναι συνεχῆ, ἔξω δὲ τοῦ οὐρανοῦ εἶναι κενόν τι καθ’ αὑτό, ὥσπερ μάλιστα καὶ ἡ τῶν πολλῶν ἔχει φαντασία, ἄπειρόν τι νομίζουσα εἶναι κενὸν ἔξω τοῦ οὐρανοῦ. καὶ οἱ Πυθαγόρειοι δὲ οὕτως ἔλεγον, ὡς ἤδη εἶπε. φασὶ δὲ καὶ τοὺς περὶ Ζήνωνα τὸν Κιτιέα οὕτω δοξάζειν. (Philop. in phys. p. 613, 29)

s77II. Evren. — Evrenin tek oluşu. — Oluşmuş ve yok olacak oluşu. — Tek bir yerde durması. — Dört unsurdan meydana gelmesi. — Yanıp tutuşma (ekpyrōsis) ve yeniden doğuş. — Evrenin bilge bir canlı oluşu.

Fr. 97 Kaynak: Diogenes Laertios VII 143. Evrenin tek olduğunu Zenon Bütün Üzerine'de söyler. — Aetios, Görüşler II 1, 2: Zenon evrenin tek olduğunu söyler. [Theodoretos (Hellen Hastalıklarının Tedavisi IV 15) da aynısını aktarır.]

Fr. 98 Kaynak: Aristokles, Felsefe Üzerine VII. kitap; Eusebios, İncil'e Hazırlık XV 14 (816d). (Stoacıların felsefesi ve Zenon'un ilkeler hakkındaki öğretisi üzerine.) Varlıkların unsurunun, Herakleitos'ta olduğu gibi ateş, bu ateşin ilkelerinin de, Platon'da olduğu gibi, madde ve tanrı olduğunu söylerler. Ama Zenon ikisinin, yani etki edenin de etkilenenin de cisim olduğunu söyler; Platon ise ilk etki eden sebebin cisimsiz olduğunu söyler. Ayrıca bütün evrenin, kaderce belirlenmiş birtakım zamanlarda yanıp tutuştuğunu, sonra yeniden düzene girdiğini söylerler. İlk ateş bir tohum gibidir: her şeyin logoslarını, olmuş, olmakta olan ve olacak olan şeylerin sebeplerini kendinde taşır. Bunların birbirine örülüşü ve birbirini izleyişi ise kaderdir, epistēmēdir, hakikattir; varlıkların, kaçıp kurtulunması imkânsız bir kanunudur. Evrendeki her şey bununla, en iyi kanunlarla yönetilen bir devlette olduğu gibi, son derece güzel biçimde idare edilir.

Fr. 99 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I 19, 4 (Areios Didymos fr. 23). Zenon'un görüşü: Evrende kendine özgü bir meleke (hexis) ile bir arada duran şeylerin hepsinde parçalar bütünün ortasına doğru yönelir; evrenin kendisinde de öyle. Bu yüzden evrenin bütün parçalarının evrenin ortasına doğru yöneldiğini söylemek doğrudur; en çok da ağırlığı olanların. Evrenin sonsuz boşlukta yerinde durmasının sebebiyle, yerin evrende, onun merkezi çevresinde her yandan eşit kuvvetle oturmuş olarak durmasının sebebi aynıdır. Ama her cismin ağırlığı yoktur; hava ve ateş ağırlıksızdır. Bunlar da bir bakıma evren küresinin bütününün ortasına doğru gerilir, ama yerlerini evrenin çeperine doğru tutarlar; çünkü hiçbir ağırlıkları olmadığı için tabiatça yukarı giderler. Bunlara benzer biçimde evrenin kendisinin de ağırlığı olmadığını söylerler;

s77

ὅτι τε εἷς ἐστιν (ὁ κόσμος) Ζήνων φησὶν ἐν τῷ Περὶ τοῦ ὅλου. (Diog. Laert. VII 143) — Ζήνων ἕνα εἶναι τὸν κόσμον. (Aët. II 1, 2; Theodoret. IV 15) — Στοιχεῖον εἶναί φασι τῶν ὄντων τὸ πῦρ, καθάπερ Ἡράκλειτος, τούτου δ’ ἀρχὰς ὕλην καὶ θεόν, ὡς Πλάτων. ἀλλ’ οὗτος ἄμφω σώματά φησιν εἶναι, καὶ τὸ ποιοῦν καὶ τὸ πάσχον, ἐκείνου τὸ πρῶτον ποιοῦν αἴτιον ἀσώματον εἶναι λέγοντος. ἔπειτα δὲ καὶ κατά τινας εἱμαρμένους χρόνους ἐκπυροῦσθαι τὸν σύμπαντα κόσμον, εἶτ’ αὖθις πάλιν διακοσμεῖσθαι. τὸ μέντοι πρῶτον πῦρ εἶναι καθαπερεί τι σπέρμα, τῶν ἁπάντων ἔχον τοὺς λόγους καὶ τὰς αἰτίας τῶν γεγονότων καὶ τῶν γιγνομένων καὶ τῶν ἐσομένων· τὴν δὲ τούτων ἐπιπλοκὴν καὶ ἀκολουθίαν εἱμαρμένην καὶ ἐπιστήμην καὶ ἀλήθειαν καὶ νόμον εἶναι τῶν ὄντων ἀδιάδραστόν τινα καὶ ἄφυκτον. ταύτῃ δὲ πάντα διοικεῖσθαι τὰ κατὰ τὸν κόσμον ὑπέρευ, καθάπερ ἐν εὐνομωτάτῃ τινὶ πολιτείᾳ. (Aristocl. ap. Euseb. praep. ev. XV 14) — Ζήνωνος. τῶν δ’ ἐν τῷ κόσμῳ πάντων τῶν κατ’ ἰδίαν ἕξιν συνεστώτων τὰ μέρη τὴν φορὰν ἔχειν εἰς τὸ τοῦ ὅλου μέσον, ὁμοίως δὲ καὶ αὐτοῦ τοῦ κόσμου· διόπερ ὀρθῶς λέγεσθαι πάντα τὰ μέρη τοῦ κόσμου ἐπὶ τὸ μέσον τοῦ κόσμου τὴν φορὰν ἔχειν, μάλιστα δὲ τὰ βάρος ἔχοντα. ταὐτὸν δ’ αἴτιον εἶναι καὶ τῆς τοῦ κόσμου μονῆς ἐν ἀπείρῳ κενῷ καὶ τῆς γῆς παραπλησίως ἐν τῷ κόσμῳ, περὶ τὸ τούτου κέντρον καθιδρυμένης ἰσοκρατῶς. οὐ πάντως δὲ σῶμα βάρος ἔχειν, ἀλλ’ ἀβαρῆ εἶναι ἀέρα καὶ πῦρ· τείνεσθαι δὲ καὶ ταῦτά πως ἐπὶ τὸ τῆς ὅλης σφαίρας τοῦ κόσμου μέσον, τὴν δὲ σύστασιν πρὸς τὴν περιφέρειαν αὐτοῦ ποιεῖσθαι· φύσει γὰρ ἀνώφοιτα ταῦτ’ εἶναι διὰ τὸ μηδενὸς μετέχειν βάρους. παραπλησίως δὲ τούτοις οὐδ’ αὐτόν φασι τὸν κόσμον βάρος ἔχειν διὰ τὸ τὴν ὅλην αὐτοῦ σύστασιν ἔκ τε τῶν βάρος (Stob. ecl. I 19, 4)

s78çünkü bütün yapısı hem ağırlığı olan hem de ağırlıksız unsurlardan meydana gelmiştir. Bütün yerin ise kendi başına ağırlığı olduğunu kabul ederler; ama konumu yüzünden, yani orta yeri tuttuğu ve bu tür cisimlerin hareketi ortaya doğru olduğu için bu yerde durur.

Fr. 100 Kaynak: Hesiodos'un Theogonia'sına scholion, 134. Zenon, Titanlarla her yerde evrenin unsurlarının kastedildiğini söyler. Koios ile keyfiyeti kasteder; Aiol ağzında π'nin κ'ya dönüşmesine göre (poios > koios). Kreios ile hükümran ve yönetici olanı, Hyperion ile de "yukarıya gitmek" (hyperanō ienai) sözünden yukarı doğru hareketi kasteder. Hafif olan her şey bırakılınca yukarıya "düşme" tabiatında olduğu için de bu kısma Iapetos adını vermiştir. [Arnim'in notuna göre Zenon Titanlarla bütün unsurları değil, yalnız iki hafif unsuru, ateşi ve havayı kastetmiş olmalıdır.]

Fr. 101 Kaynak: Aetios, Görüşler I 14, 6. Zenon ateşin doğru bir çizgi boyunca hareket ettiğini söylerdi. — Aynı eser (Stoacıların görüşü olarak): Yeryüzü çevresindeki ışık doğru bir çizgide, aitherdeki ışık ise daire çizerek hareket eder.

Fr. 102 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I 17, 3 (Areios Didymos fr. 38). Zenon açıkça şöyle der: Bütünün ousiadan düzene girişi belli devirlerde şöyle olmalıdır: Ateşten hava yoluyla suya dönüşüm olunca bir kısmı dibe çöker ve toprak meydana gelir; geri kalanın bir kısmı su olarak kalır, buharlaşan kısımdan hava olur, havanın bir kısmından da ateş tutuşur. Karışım ise unsurların birbirine dönüşmesiyle olur; bir cismin bütünü başka bir cismin bütününün içinden geçer. — Diogenes Laertios VII 135–136: Tanrı, nous, kader ve Zeus bir ve aynıdır; başka birçok adla da anılır. Başlangıçta kendi başına iken bütün ousiayı hava yoluyla suya çevirir. Tohum nasıl dölün içinde kapsanmışsa, evrenin tohumsal logosu olan tanrı da nemin içinde böylece kalır ve maddeyi kendisi için, ardından gelecek şeylerin oluşumuna elverişli hâle getirir. Sonra önce dört unsuru doğurur: ateşi, suyu, havayı, toprağı. Bunlardan Zenon Bütün Üzerine'de söz eder. — Diogenes Laertios VII 142: Evren, ousia ateşten hava yoluyla neme döndüğünde, sonra bunun kaba kısmı bir araya gelip toprak olarak tamamlandığında, ince kısmı havaya dönüştüğünde ve bu da daha da incelip ateşi doğurduğunda meydana gelir. Sonra bunların karışmasından bitkiler, hayvanlar ve öteki türler oluşur.

s78

ἐχόντων στοιχείων εἶναι καὶ ἐκ τῶν ἀβαρῶν. τὴν δ’ ὅλην γῆν καθ’ ἑαυτὴν μὲν ἔχειν ἀρέσκει βάρος, παρὰ δὲ τὴν θέσιν διὰ τὸ τὴν μέσην ἔχειν χώραν, πρὸς δὲ τὸ μέσον εἶναι τὴν φορὰν τοῖς τοιούτοις σώμασιν, ἐπὶ τοῦ τόπου τούτου μένειν. (Stob. ecl. I 19, 4) — ὁ Ζήνων φησὶ τοὺς Τιτᾶνας διὰ παντὸς εἰρῆσθαι τὰ στοιχεῖα τοῦ κόσμου. Κοῖον γὰρ λέγει τὴν ποιότητα κατὰ τροπὴν Αἰολικὴν τοῦ π πρὸς τὸ κ, Κρεῖον δὲ τὸ βασιλικὸν καὶ ἡγεμονικόν, Ὑπερίονα δὲ τὴν ἄνω κίνησιν ἀπὸ τοῦ ὑπεράνω ἰέναι· ἐπεὶ δὲ φύσιν ἔχει πάντα τὰ κοῦφα ἀφιέμενα πίπτειν ἄνω, τὸ τοιοῦτον μέρος Ἰάπετον ἐκάλεσε. (Schol. Hes. Theog. 134) — Ζήνων ἔφασκε τὸ πῦρ κατ’ εὐθεῖαν κινεῖσθαι. (Aët. I 14, 6) — καὶ τὸ μὲν περίγειον φῶς κατ’ εὐθεῖαν, τὸ δ’ αἰθέριον περιφερῶς κινεῖται. (Aët. I 12, 4) — Ζήνωνα δὲ οὕτως ἀποφαίνεσθαι διαρρήδην· τοιαύτην δὲ δεήσει εἶναι ἐν περιόδῳ τὴν τοῦ ὅλου διακόσμησιν ἐκ τῆς οὐσίας, ὅταν ἐκ πυρὸς τροπὴ εἰς ὕδωρ δι’ ἀέρος γένηται, τὸ μέν τι ὑφίστασθαι καὶ γῆν συνίστασθαι, ἐκ τοῦ λοιποῦ δὲ τὸ μὲν διαμένειν ὕδωρ, ἐκ δὲ τοῦ ἀτμιζομένου ἀέρα γίνεσθαι, ἐκ τινὸς δὲ τοῦ ἀέρος πῦρ ἐξάπτεσθαι· τὴν δὲ κρᾶσιν γίνεσθαι τῇ εἰς ἄλληλα τῶν στοιχείων μεταβολῇ, σώματος ὅλου δι’ ὅλου τινὸς ἑτέρου διερχομένου. (Stob. ecl. I 17, 3) — ἕν τε εἶναι θεὸν καὶ νοῦν καὶ εἱμαρμένην καὶ Δία, πολλαῖς τε ἑτέραις ὀνομασίαις προσονομάζεσθαι. κατ’ ἀρχὰς μὲν οὖν καθ’ αὑτὸν ὄντα τρέπειν τὴν πᾶσαν οὐσίαν δι’ ἀέρος εἰς ὕδωρ· καὶ ὥσπερ ἐν τῇ γονῇ τὸ σπέρμα περιέχεται, οὕτω καὶ τοῦτον σπερματικὸν λόγον ὄντα τοῦ κόσμου, τοιόνδε ὑπολείπεσθαι ἐν τῷ ὑγρῷ, εὐεργὸν αὑτῷ ποιοῦντα τὴν ὕλην πρὸς τὴν τῶν ἑξῆς γένεσιν· εἶτα ἀπογεννᾶν πρῶτον τὰ τέσσαρα στοιχεῖα, πῦρ, ὕδωρ, ἀέρα, γῆν. λέγει δὲ περὶ αὐτῶν Ζήνων ἐν τῷ Περὶ τοῦ ὅλου. (Diog. Laert. VII 135–136) — γίνεσθαι δὲ τὸν κόσμον ὅταν ἐκ πυρὸς ἡ οὐσία τραπῇ δι’ ἀέρος εἰς ὑγρότητα, εἶτα τὸ παχυμερὲς αὐτοῦ συστὰν ἀποτελεσθῇ γῆ, τὸ δὲ λεπτομερὲς ἐξαερωθῇ, καὶ τοῦτ’ ἐπὶ πλέον λεπτυνθὲν πῦρ ἀπογεννήσῃ· εἶτα κατὰ μῖξιν ἐκ τούτων φυτά τε καὶ ζῷα καὶ τὰ ἄλλα γένη. (Diog. Laert. VII 142)

s79Evrenin oluşu ve yok oluşu hakkında Zenon Bütün Üzerine'de söz eder.

[Valerius Probus'un (Vergilius şerhi) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: her şeyin sonradan bu dört unsurdan biçimlendiğini Stoacılar, Kitionlu Zenon, Soloili Khrysippos ve Assoslu Kleanthes öğretir.]

Fr. 103 [Valerius Probus'un (Vergilius'un Eclogae'si VI 31 şerhi) Latince tanıklığı çevrilmemiştir. Probus'a göre Thales'in suyu ilke sayan görüşü Hesiodos'tan, onun "Her şeyden önce Khaos oldu, sonra da..." dizesinden gelir; Kitionlu Zenon bu dizeyi, suya "dökülmek" (kheesthai) kelimesinden ötürü khaos dendiği şeklinde yorumlar. Aynı görüş Homeros'un "tanrıların kaynağı Okeanos'u ve anaları Tethys'i" dizesinden de çıkarılabilir.] — Cornutus, Yunan Tanrıbiliminin Özeti 17: Khaos, evren düzene girmeden önce meydana gelmiş nemdir; bu adı "dökülme"den (khysis) alır.

Fr. 104 Kaynak: Rodoslu Apollonios'a scholion I 498. Zenon da Hesiodos'taki khaosun su olduğunu söyler: su dibe çöktükçe çamur oluşur, çamur katılaşınca da toprak sertleşip katı hâle gelir. Üçüncü olarak, Hesiodos'un dediği gibi, Eros meydana gelmiştir; bununla ateşi göstermek ister, çünkü Eros ateşe çok yakın bir duygudur.

Fr. 105 Kaynak: Hesiodos'un Theogonia'sına scholion, 117. Stoacı Zenon nemin dibe çöken tortusunun toprak olduğunu, üçüncü olarak da Eros'un meydana geldiğini söyler; bu yüzden aradaki dize sahih sayılmaz. — Krş. Diogenes Laertios VII 137: Toprak her şeyin tortusudur; her şeyin ortasında bulunur.

Fr. 106 Kaynak: [Philon], Evrenin Yok Olmazlığı Üzerine 23–24. Theophrastos, evrenin oluşup yok olacağını ileri sürenlerin dört şeyle, hem de en büyük dört şeyle aldandıklarını söyler: yeryüzünün düzgün olmayışı, denizin çekilmesi, bütünün parçalarından her birinin çözülmesi ve kara hayvanlarının türler hâlinde yok olması. Birincisini şöyle kanıtlarlar: "Yer oluşun bir başlangıcını almamış olsaydı, hiçbir kısmı artık yükselmiş görünmezdi; bütün dağlar çoktan alçalmış, bütün tepeler ovayla bir hizaya gelmiş olurdu. Çünkü ezelden beri her yıl bunca yağmur yağdığına göre, yükseklerin kimi sellerle kopmuş, kimi altı oyulup çökmüş, her şey baştan başa çoktan düzleşmiş olurdu. Oysa şimdi süregiden engebeler ve pek çok dağın göğe varan yükseklikleri, yerin ezelî olmadığının işaretleridir.

s79

περὶ δὴ οὖν τῆς γενέσεως καὶ τῆς φθορᾶς τοῦ κόσμου φησὶ Ζήνων μὲν ἐν τῷ Περὶ ὅλου κτλ. (Diog. Laert. VII 142) — (Probus ad Verg., Latine) — ἤτοι μὲν πρώτιστα χάος γένετ’, αὐτὰρ ἔπειτα … Ὠκεανόν τε θεῶν γένεσιν καὶ μητέρα Τηθύν (Hesiod. Theog. 116; Il. XIV 201, ap. Prob. in Verg. ecl. VI 31, Latine) — ἔστι δὲ χάος μὲν τὸ πρὸ τῆς διακοσμήσεως γενόμενον ὑγρόν, ἀπὸ τῆς χύσεως οὕτως ὠνομασμένον. (Cornut. 17) — καὶ Ζήνων δὲ τὸ παρ’ Ἡσιόδῳ χάος ὕδωρ εἶναί φησιν, οὗ συνιζάνοντος ἰλὺν γίνεσθαι, ἧς πηγνυμένης ἡ γῆ στερεμνιοῦται. τρίτον δὲ Ἔρωτα γεγονέναι καθ’ Ἡσίοδον, ἵνα τὸ πῦρ παραστήσῃ· πυρωδέστερον γὰρ πάθος Ἔρως. (Schol. Apoll. Rhod. I 498) — Ζήνων δὲ ὁ Στωικὸς ἐκ τοῦ ὑγροῦ τὴν ὑποστάθμην γῆν γεγενῆσθαί φησιν, τρίτον δὲ Ἔρωτα γεγονέναι· ὅθεν ὁ ἐπαγόμενος ἀθετεῖται στίχος. (Schol. Hes. Theog. 117) — ὑποστάθμην δὲ πάντων τὴν γῆν, μέσην ἁπάντων οὖσαν. (Diog. Laert. VII 137) — Θεόφραστος μέντοι φησὶ τοὺς γένεσιν καὶ φθορὰν τοῦ κόσμου κατηγοροῦντας ὑπὸ τεττάρων ἀπατηθῆναι τῶν μεγίστων, γῆς ἀνωμαλίας, θαλάττης ἀναχωρήσεως, ἑκάστου τῶν τοῦ ὅλου μερῶν διαλύσεως, χερσαίων φθορᾶς κατὰ γένη ζῴων. κατασκευάζει δὲ τὸ μὲν πρῶτον οὕτως· „εἰ μὴ γενέσεως ἀρχὴν ἔλαβεν ἡ γῆ, μέρος ὑπανεστὸς οὐδὲν ἂν ἔτι αὐτῆς ἑωρᾶτο, χθαμαλὰ δ’ ἤδη τὰ ὄρη πάντ’ ἐγεγένητο, καὶ οἱ γεώλοφοι πάντες ἰσόπεδοι τῇ πεδιάδι· τοσούτων γὰρ καθ’ ἕκαστον ἐνιαυτὸν ὄμβρων ἐξ ἀιδίου φερομένων εἰκὸς ἦν τῶν διηρμένων πρὸς ὕψος τὰ μὲν χειμάρροις ἀπερρῆχθαι, τὰ δ’ ὑπονοστήσαντα κεχαλάσθαι, πάντα δὲ διὰ πάντων ἤδη λελειάνθαι· νυνὶ δὲ συνεχεῖς ἀνωμαλίαι καὶ παμπόλλων ὀρῶν αἱ πρὸς αἰθέριον ὕψος ὑπερβολαὶ μηνύματ’ ἐστὶ τοῦ τὴν γῆν μὴ ἀίδιον εἶναι· πάλαι γάρ, ὡς ([Philo] de aet. mundi 23–24)

s80Çünkü dediğim gibi, sonsuz zaman içinde yağan yağmurlarla bir uçtan öbür uca her yer çoktan geniş bir ana yol gibi dümdüz olurdu. Suyun tabiatı böyledir: hele çok yükseklerden boşanırken bazı şeyleri zorla yerinden söker, bazılarını damlalarının durmadan inmesiyle döverek oyar; en sert, en taşlı toprağı da kazmacılardan aşağı kalmayacak biçimde işler." "Deniz de," derler, "artık azalmıştır. Adaların en ünlüleri, Rodos ve Delos buna tanıktır. Bunlar eskiden görünmez hâldeydi, denizin altına gömülmüş, sular altında kalmıştı; zamanla deniz yavaş yavaş azaldıkça azar azar yükselip ortaya çıktılar; onlar hakkında yazılmış tarihler bunu bildirir. Delos'a Anaphē de dediler ve söylenen şeyi iki adla birden doğruladılar: Çünkü ada ortaya çıkınca (anaphaneisa) görünür (dēlos) oldu; eskiden ise görünmez, belirsizdi. Bunun yanı sıra büyük denizlerin büyük ve derin körfezleri kuruyup karaya dönmüş, komşu toprakların hiç de verimsiz olmayan bir parçası hâline gelmiştir; şimdi buralar ekilip dikilmektedir. Bunlarda eskiden deniz olduklarının bazı işaretleri kalmıştır: çakıl taşları, deniz kabukları ve kıyıya vurmuş olarak bulunan benzeri şeyler. Bu yüzden Pindaros da Delos için şöyle der:

Selam sana, tanrılarca kurulmuş, parlak saçlı Leto'nun çocuklarına en sevimli filiz, Pontos'un kızı, geniş yeryüzünün kımıldamaz harikası; ölümlüler seni Delos diye çağırır, Olympos'taki mutlu tanrılar ise kara toprağın uzaklardan görünen yıldızı diye.

Delos'a 'Pontos'un, yani denizin kızı' derken söylediğimiz şeyi ima eder. Deniz azalıyorsa toprak da azalacak; uzun yıl devirleri boyunca her iki unsur da büsbütün tükenecek; bütün hava da yavaş yavaş azalarak harcanacak; her şey tek bir ousiaya, ateşin ousiasına doğru ayrılacaktır."

Üçüncü başlığı kanıtlamak için de şöyle bir akıl yürütme kullanırlar: "Bütün parçaları yok olabilen şey kesinlikle yok olur; evrenin bütün parçaları yok olabilir; o hâlde evren yok olabilir." Şimdi ertelediğimiz şeyi incelemek gerekiyor. Yerden başlayalım: yerin hangi parçası, büyük olsun küçük olsun, zamanla çözülmez? Taşların en sağlamları bile küflenip çürümez mi? Melekelerinin zayıflığı yüzünden (meleke pneumanın gerginliğidir; kopmaz bir bağ değil, yalnız güç çözülen bir bağdır) ufalanır, akıp dağılır; önce ince bir toza döner, sonra harcanıp büsbütün tükenirler. Ya su? Rüzgârlarla çalkalanmasa, kımıltısız bırakılsa durgunluktan ölmez mi?

s80

ἔφην, ἐν ἀπείρῳ χρόνῳ ταῖς ἐπομβρίαις ἀπὸ περάτων ἐπὶ πέρατα πᾶσ’ ἂν λεωφόρος ἐγεγένητο. πέφυκε γὰρ ἡ ὕδατος φύσις καὶ μάλιστα ἀφ’ ὑψηλοτάτων καταράττουσα τὰ μὲν ἐξωθεῖν τῇ βίᾳ, τὰ δὲ τῷ συνεχεῖ τῶν ψεκάδων κολάπτουσα κοιλαίνειν· ὑπεργάζεσθαί τε τὴν σκληρόγεων καὶ λιθωδεστάτην ὀρυκτήρων οὐκ ἔλαττον.“ „καὶ μὴν ἡ θάλασσα“ φασίν „ἤδη μεμείωται· μάρτυρες δ’ αἱ νήσων εὐδοκιμώταται Ῥόδος τε καὶ Δῆλος· αὗται γὰρ τὸ μὲν παλαιὸν ἠφανισμέναι κατὰ τῆς θαλάττης ἐδεδύκεσαν ἐπικλυζόμεναι, χρόνῳ δ’ ὕστερον ἐλαττουμένης ἠρέμα κατ’ ὀλίγον ἀνίσχουσαι διεφάνησαν, ὡς αἱ περὶ αὐτῶν ἀναγραφεῖσαι μηνύουσιν ἱστορίαι· τὴν δὲ Δῆλον καὶ Ἀνάφην ὠνόμασαν δι’ ἀμφοτέρων ὀνομάτων πιστούμενοι τὸ λεγόμενον, ἐπειδὴ γὰρ ἀναφανεῖσα δήλη ἐγένετο, ἀδηλουμένη καὶ ἀφανὴς οὖσα τὸ πάλαι. πρὸς δὲ τούτοις μεγάλων πελαγῶν μεγάλους κόλπους καὶ βαθεῖς ἀναξηρανθέντας ἠπειρῶσθαι καὶ γεγενῆσθαι τῆς παρακειμένης χώρας μοῖραν οὐ λυπρὰν σπειρομένους καὶ φυτευομένους, οἷς σημεῖ’ ἄττα τῆς παλαιᾶς ἐναπολελεῖφθαι θαλαττώσεως ψηφῖδάς τε καὶ κόγχας καὶ ὅσα ὁμοιότροπα πρὸς αἰγιαλοὺς εἴωθεν ἀποβράττεσθαι. διὸ καὶ Πίνδαρος ἐπὶ τῆς Δήλου φησί· χαῖρ’, ὦ θεοδμάτα, λιπαροπλοκάμου / παίδεσσι Λατοῦς ἱμεροέστατον ἔρνος, / πόντου θύγατερ, χθονὸς εὐρείας ἀκίνητον τέρας, ἅν τε βροτοὶ / Δᾶλον κικλήσκουσιν, μάκαρες δ’ ἐν Ὀλύμπῳ τηλέφαντον κυανέας χθονὸς ἄστρον. θυγατέρα γὰρ πόντου τὴν Δῆλον εἴρηκε τὸ λεχθὲν αἰνιττόμενος. εἰ δὴ μειοῦται ἡ θάλαττα, μειωθήσεται μὲν ἡ γῆ, μακραῖς δ’ ἐνιαυτῶν περιόδοις καὶ εἰς ἅπαν ἑκάτερον στοιχεῖον ἀναλωθήσεται, δαπανηθήσεται δὲ καὶ ὁ σύμπας ἀὴρ ἐκ τοῦ κατ’ ὀλίγον ἐλαττούμενος, ἀποκριθήσεται δὲ τὰ πάντα εἰς μίαν οὐσίαν τὴν πυρός.“ πρὸς δὲ τὴν τοῦ τρίτου κεφαλαίου κατασκευὴν χρῶνται λόγῳ τοιῷδε· „φθείρεται πάντως ἐκεῖνο, οὗ πάντα τὰ μέρη φθαρτά ἐστι, τοῦ δὲ κόσμου πάντα τὰ μέρη φθαρτά ἐστι, φθαρτὸς ἄρα ὁ κόσμος ἐστίν.“ ὃ δ’ ὑπερεθέμεθα νῦν ἐπισκεπτέον. ποῖον μέρος τῆς γῆς, ἵν’ ἀπὸ ταύτης ἀρξώμεθα, μεῖζον ἢ ἔλαττον, οὐ χρόνῳ διαλύεται; λίθων οἱ κραταιότατοι ἆρ’ οὐ μυδῶσι καὶ σήπονται; κατὰ τὴν ἕξεως ἀσθένειαν (ἡ δ’ ἔστι πνευματικὸς τόνος, δεσμὸς οὐκ ἄρρηκτος, ἀλλὰ μόνον δυσδιάλυτος) θρυπτόμενοι καὶ ῥέοντες εἰς λεπτὴν τὸ πρῶτον ἀναλύονται κόνιν, εἶθ’ ὕστερον δαπανηθέντες ἐξαναλοῦνται. τί δέ; εἰ μὴ πρὸς ἀνέμων ῥιπίζοιτο τὸ ὕδωρ, ἀκίνητον ἐαθὲν οὐχ ὑφ’ ἡσυ- ([Philo] de aet. mundi 24)

s81Gerçekten de bozulur ve psykhēsi alınmış bir hayvan gibi pek pis kokan bir şey olur. Havanın bozulmaları ise herkesçe bilinir; çünkü hastalanmak, sönüp gitmek ve bir bakıma ölmek onun tabiatındadır. Kelimelerin güzel görünmesini değil de hakikati gözeten biri, vebaya, psykhēden pay almış her şeyin yok olması için kendine özgü hastalığını dört bir yana yayan havanın ölümünden başka ne ad verebilir? Ateş üzerine uzun söze ne gerek? Beslenmezse hemen söner; şairlerin dediği gibi, kendiliğinden topaldır. Bu yüzden tutuşan maddenin sağladığı otlağa dayanarak doğrulur, madde tükenince de kaybolur. Hindistan'daki yılanların da buna benzer bir şey yaşadığını söylerler. Bunlar hayvanların en büyükleri olan fillerin üstüne tırmanır, sırtlarına ve bütün karınlarına dolanırlar; rastladıkları bir damarı yarıp kanını içerler, şiddetli bir solukla ve gergin bir hışırtıyla doymak bilmeden emerek. Filler bir süre, tükenmekte oldukları hâlde dayanırlar: çaresizlikten sıçrar, yılanlara erişecekmiş gibi hortumlarıyla böğürlerine vururlar. Sonra hayat suyu durmadan boşaldıkça artık sıçrayamaz, titreyerek ayakta dururlar; az sonra bacakları da güçten düşünce kan kaybından sarsılıp yıkılır ve can verirler. Yıkılınca da ölümlerine sebep olanları şöyle kendileriyle birlikte yok ederler: Artık besinleri kalmayan yılanlar kurtulmayı özleyerek kurdukları bağı çözmeye kalkışır, ama fillerin ağırlığı altında ezilip sıkışırlar; hele yer sert ve taşlıysa çok daha fazla. Kıvranır, kurtulmak için her şeyi denerler; ama ezenin ağırlığıyla kıstırılmış olarak çaresiz ve çıkışsız bir hâlde türlü türlü çırpındıktan sonra güçten düşerler; taşlanan ya da ansızın yıkılan bir duvarın altında kalan kimseler gibi başlarını bile kaldıramadan boğulup ölürler. Evrenin parçalarından her biri yok oluşa uğruyorsa, onlardan meydana gelmiş olan evrenin de yok olmaz olmayacağı açıktır.

Dördüncü ve son kanıtı da şöyle titizlikle kurmak gerektiğini söylerler: "Evren ezelî olsaydı, canlılar da ezelî olurdu; hele insan soyu, öteki canlılardan ne kadar üstünse o kadar. Oysa tabiatı araştırmak isteyenler için insan soyunun sonradan doğduğu ortaya çıkmıştır. Çünkü tekhnēlerin insanlarla birlikte, onlarla yaşıt olarak var olması makuldür, hatta zorunludur; yalnız yönteme uygun iş görmek logos sahibi tabiata özgü olduğu için değil, tekhnēler olmadan yaşamak mümkün olmadığı için de. Öyleyse tanrılar hakkında uydurulmuş dokunaklı masalları bir yana bırakıp her birinin ortaya çıktığı zamanlara bakalım... [metinde boşluk var] İnsan ezelî değilse başka hiçbir canlı da ezelî değildir; dolayısıyla onları barındıran yerler de,

s81

χίας νεκροῦται; μεταβάλλει γοῦν καὶ δυσωδέστατον γίγνεται οἷα ψυχὴν ἀφῃρημένον ζῷον. αἵ γε μὴν ἀέρος φθοραὶ παντί τῳ δῆλαι· νοσεῖν γὰρ καὶ φθίνειν καὶ τρόπον τιν’ ἀποθνήσκειν πέφυκεν. ἐπεὶ τί ἄν τις, μὴ στοχαζόμενος ὀνομάτων εὐπρεπείας ἀλλὰ τἀληθοῦς, εἴποι λοιμὸν εἶναι πλὴν ἀέρος θάνατον τὸ οἰκεῖον πάθος ἀναχέοντος ἐπὶ φθορᾷ πάντων ὅσα ψυχῆς μεμοίραται; τί χρὴ μακρηγορεῖν περὶ πυρός; ἀτροφῆσαν γὰρ αὐτίκα σβέννυται, χωλὸν ὥς φασιν οἱ ποιηταί, γεγονὸς ἐξ ἑαυτοῦ. διὸ σκηριπτόμενον ὀρθοῦται κατὰ τὴν τῆς ἀναφθείσης ὕλης νομήν, ἐξαναλωθείσης δ’ ἀφανίζεται. τὸ παραπλήσιον μέντοι καὶ τοὺς κατὰ τὴν Ἰνδικὴν δράκοντάς φασι πάσχειν· ἀνέρποντας γὰρ ἐπὶ τὰ μέγιστα τῶν ζῴων ἐλέφαντας περὶ νῶτα καὶ νηδὺν ἅπασαν εἱλεῖσθαι, φλέβα δ’ ἣν ἂν τύχῃ διελόντας ἐμπίνειν τοῦ αἵματος, ἀπλήστως ἐπισπωμένους βιαίῳ πνεύματι καὶ συντόνῳ ῥοίζῳ. μέχρι μὲν οὖν τινος ἐξαναλουμένους ἐκείνους ἀντέχειν ὑπ’ ἀμηχανίας ἀνασκιρτῶντας καὶ τῇ προνομαίᾳ τὴν πλευρὰν τύπτοντας ὡς καθιξομένους τῶν δρακόντων, εἶτ’ ἀεὶ κενουμένου τοῦ ζωτικοῦ πηδᾶν μὲν μηκέτι δύνασθαι, κραδαινομένους δ’ ἑστάναι, μικρὸν δ’ ὕστερον καὶ τῶν σκελῶν ἐξασθενησάντων κατασεισθέντας ὑπὸ λιφαιμίας ἀποψύχειν· πεσόντας δὲ τοὺς αἰτίους τοῦ θανάτου συναπολλύναι τρόπῳ τοιῷδε· μηκέτ’ ἔχοντες τροφὴν οἱ δράκοντες, ὃν περιέθεσαν δεσμὸν ἐπιχειροῦσιν ἐκλύειν ἀπαλλαγὴν ἤδη ποθοῦντες, ὑπὸ δὲ τοῦ βάρους τῶν ἐλεφάντων θλιβόμενοι πιέζονται, καὶ πολὺ μᾶλλον ἐπειδὰν τύχῃ στέριφον ὂν καὶ λιθῶδες τὸ ἔδαφος· ἰλυσπώμενοι γὰρ καὶ πάντα ποιοῦντες εἰς διάλυσιν ὑπὸ τῆς τοῦ πιέσαντος βίας πεδηθέντες, ἑαυτοὺς πολυτρόπως ἐν ἀμηχάνοις καὶ ἀπόροις γυμνάσαντες ἐξασθενοῦσι, καὶ καθάπερ οἱ καταλευσθέντες ἢ τείχους αἰφνίδιον ἐπενεχθέντος προκαταληφθέντες, οὐδ’ ὅσον ἀνακύψαι δυνάμενοι πνιγῇ τελευτῶσιν. εἰ δὴ τῶν μερῶν ἕκαστον τοῦ κόσμου φθορὰν ὑπομένει, δηλονότι καὶ ὁ ἐξ αὐτῶν παγεὶς κόσμος ἄφθαρτος οὐκ ἔσται. τὸν δὲ τέταρτον καὶ λοιπὸν λόγον ἀκριβωτέον ὧδέ φασιν· „εἰ ὁ κόσμος ἀίδιος ἦν, ἦν ἂν καὶ τὰ ζῷα ἀίδια, καὶ πολύ γε μᾶλλον τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος, ὅσῳ καὶ τῶν ἄλλων ἄμεινον. ἀλλὰ καὶ ὀψίγονον φανῆναι τοῖς βουλομένοις ἐρευνᾶν τὰ φύσεως. εἰκὸς γάρ, μᾶλλον δ’ ἀναγκαῖον ἀνθρώποις συνυπάρξαι τὰς τέχνας ὡς ἂν ἰσήλικας, οὐ μόνον ὅτι λογικῇ φύσει τὸ ἐμμέθοδον οἰκεῖον, ἀλλὰ καὶ ὅτι ζῆν ἄνευ τούτων οὐκ ἔστιν. ἴδωμεν οὖν τοὺς ἑκάστων χρόνους ἀλογήσαντες τῶν ἐπιτραγῳδουμένων θεοῖς μύθων … εἰ μὴ ἀίδιος ἄνθρωπος, οὐδ’ ἄλλο τι ζῷον, ὥστ’ οὐδ’ αἱ ([Philo] de aet. mundi 24)

s82yani toprak, su ve hava da ezelî değildir. Buradan evrenin yok olabilir olduğu açıktır."

Fr. 107 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I 20, 1e (Areios Didymos fr. 36). Zenon'a, Kleanthes'e ve Khrysippos'a göre ousia, bir tohuma dönüşür gibi ateşe dönüşür; sonra bundan yine önceden olduğu gibi bir düzen meydana gelir. — Eusebios, İncil'e Hazırlık XV 18, 3: Stoacı filozoflara göre bütün ousia, bir tohuma dönüşür gibi ateşe dönüşür; sonra bundan yine önceki gibi bir düzen meydana gelir. Bu öğretiyi okulun ilk ve en yaşlı temsilcileri, Zenon, Kleanthes ve Khrysippos benimsemiştir. [Arnobius'un (Paganlara Karşı II 9) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: zamanı gelince evreni yakacağı söylenen ateşe Panaitios, Khrysippos ve Zenon inanmıyor mu?]

Fr. 108 [Philargyrius'un (Vergilius'un Georgica'sı II 336 şerhi) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon'a göre bu evrende bazı şeyler yok olsa da evrenin kendisi sürekli kalır; çünkü maddelerin kendilerinden doğduğu unsurlar (Arnim'e göre Yunancada "tohumsal logoslar" denenler) ona içkindir. Evren büyür, ama yok oluşa varmaz; çünkü onu yeniden güçlendiren unsurlar kalır.]

Fr. 109 Kaynak: Tatianos, Hellenlere Söylev 3. Zenon'un, yanıp tutuşmadan sonra aynı kişilerin aynı işler için yeniden dirileceğini, yani Anytos ile Meletos'un suçlamak, Busiris'in yabancıları öldürmek, Herakles'in de yine zorlu işler başarmak için dirileceğini ileri sürmesini reddetmek gerekir. — Krş. Nemesios, İnsanın Tabiatı Üzerine 38: Sokrates, Platon ve insanların her biri yine aynı dostlarla ve aynı vatandaşlarla var olacak, aynı şeylere uğrayacak, aynı kişilerle karşılaşacak, aynı işlere girişecek; her şehir, her köy, her tarla da aynı biçimde yeniden kurulacaktır.

Fr. 110 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 107. (Platon) aslında Zenon'la aynı akıl yürütmeyi ortaya koymuştur. Çünkü o da bütünün, tabiata göre meydana getirilmiş işlerin en güzeli olduğunu ve makul açıklamaya göre psykhē sahibi, nous sahibi ve logos sahibi bir canlı olduğunu söyler.

Fr. 111 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 104. Yine Zenon şöyle der: "Logos sahibi olan, logos sahibi olmayandan üstündür; hiçbir şey evrenden üstün değildir; o hâlde evren logos sahibidir." Nous sahibi olan ve psykhēden pay alan için de aynı biçimde: "Nous sahibi olan nous sahibi olmayandan, psykhē sahibi olan da psykhē sahibi olmayandan üstündür; hiçbir şey evrenden üstün değildir; o hâlde evren nous sahibidir ve psykhē sahibidir."

s82

δεδεγμέναι ταῦτα χῶραι, γῆ καὶ ὕδωρ καὶ ἀήρ. ἐξ ὧν τὸ φθαρτὸν εἶναι τὸν κόσμον δῆλόν ἐστιν.“ ([Philo] de aet. mundi 24) — Ζήνωνι καὶ Κλεάνθει καὶ Χρυσίππῳ ἀρέσκει τὴν οὐσίαν μεταβάλλειν οἷον εἰς σπέρμα τὸ πῦρ, καὶ πάλιν ἐκ τούτου τοιαύτην ἀποτελεῖσθαι τὴν διακόσμησιν οἵα πρότερον ἦν. (Stob. ecl. I 20, 1e) — ἀρέσκει γὰρ τοῖς Στωικοῖς φιλοσόφοις τὴν ὅλην οὐσίαν εἰς πῦρ μεταβάλλειν οἷον εἰς σπέρμα, καὶ πάλιν ἐκ τούτου αὐτὴν ἀποτελεῖσθαι τὴν διακόσμησιν, οἵα τὸ πρότερον ἦν. καὶ τοῦτο τὸ δόγμα τῶν ἀπὸ τῆς αἱρέσεως οἱ πρῶτοι καὶ πρεσβύτατοι προσήκαντο Ζήνων τε καὶ Κλεάνθης καὶ Χρύσιππος. (Euseb. praep. ev. XV 18, 3) — (Arnob. II 9; Philargyr. ad Verg. Georg. II 336, Latine) — τὸν Ζήνωνα διὰ τῆς ἐκπυρώσεως ἀποφαινόμενον ἀνίστασθαι πάλιν τοὺς αὐτοὺς ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς, λέγω δὲ Ἄνυτον καὶ Μέλητον ἐπὶ τῷ κατηγορεῖν, Βούσιριν δὲ ἐπὶ τῷ ξενοκτονεῖν καὶ Ἡρακλέα πάλιν ἐπὶ τῷ ἀθλεῖν, παραιτητέον. (Tatian. adv. Graec. 3) — ἔσεσθαι γὰρ πάλιν Σωκράτη καὶ Πλάτωνα καὶ ἕκαστον τῶν ἀνθρώπων σὺν τοῖς αὐτοῖς καὶ φίλοις καὶ πολίταις, καὶ τὰ αὐτὰ πείσεσθαι καὶ τοῖς αὐτοῖς συντεύξεσθαι καὶ τὰ αὐτὰ μεταχειριεῖσθαι, καὶ πᾶσαν πόλιν καὶ κώμην καὶ ἀγρὸν ὁμοίως ἀποκαθίστασθαι. (Nemes. de nat. hom. 38) — δυνάμει δὲ τὸν αὐτὸν τῷ Ζήνωνι λόγον ἐξέθετο· καὶ γὰρ οὗτος τὸ πᾶν κάλλιστον εἶναί φησιν κατὰ φύσιν ἀπειργασμένον ἔργον καὶ κατὰ τὸν εἰκότα λόγον ζῷον ἔμψυχον, νοερόν τε καὶ λογικόν. (Sext. Emp. adv. math. IX 107) — καὶ πάλιν ὁ Ζήνων φησί· „τὸ λογικὸν τοῦ μὴ λογικοῦ κρεῖττόν ἐστιν· οὐδὲν δέ γε κόσμου κρεῖττόν ἐστιν· λογικὸν ἄρα ὁ κόσμος.“ καὶ ὡσαύτως ἐπὶ τοῦ νοεροῦ καὶ ἐμψυχίας μετέχοντος. „τὸ γὰρ νοερὸν τοῦ μὴ νοεροῦ καὶ τὸ ἔμψυχον τοῦ μὴ ἐμψύχου κρεῖττόν ἐστιν· οὐδὲν δέ γε κόσμου κρεῖττον· νοερὸς ἄρα καὶ ἔμψυχός ἐστιν ὁ κόσμος.“ (Sext. Emp. adv. math. IX 104)

s83[Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine II 21; krş. III 22–23) aynı akıl yürütmeyi aktaran Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]

Fr. 112 [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine II 22) Latince tanıklığı çevrilmemiştir. Zenon, alışkanlığı olduğu üzere, bir benzetmeyle şöyle akıl yürütür: Zeytin ağacından ahenkle çalan flütler bitseydi, zeytin ağacında flüt çalma bilgisi bulunduğundan şüphe eder miydin? Çınarlar ritimli sesler çıkaran lirler verseydi, çınarlarda da musiki bulunduğunu düşünürdün elbette. O hâlde evren kendinden canlı ve bilge varlıklar doğurduğuna göre neden canlı ve bilge sayılmasın?]

Fr. 113 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 101. Kitionlu Zenon, çıkış noktasını Ksenophon'dan alarak şöyle bir soru kurar: "Logos sahibi bir varlığın tohumunu salan şey kendisi de logos sahibidir; evren logos sahibi bir varlığın tohumunu salar; o hâlde evren logos sahibidir." Bununla birlikte onun (tanrının) var olduğu da ortaya konmuş olur. [Arnim'in notuna göre sonraki bir Stoacının açıklamasında akıl yürütme şöyle değiştirilmiştir: "Evren logos sahibi canlıların tohumsal logoslarını kapsar; o hâlde evren logos sahibidir." Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine II 22) Latince aktarımı çevrilmemiştir: Psykhēden ve logostan yoksun hiçbir şey kendinden canlı ve logos sahibi bir varlık doğuramaz; evren canlı ve logos sahibi varlıklar doğurur; o hâlde evren canlıdır ve logos sahibidir.]

Fr. 114 [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine II 22) Latince tanıklığı çevrilmemiştir. Zenon şöyle der: Hissten yoksun hiçbir şeyin bir parçası his sahibi olamaz; evrenin parçaları his sahibidir; o hâlde evren hissten yoksun değildir.] — Krş. Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 85: Logos sahibi tabiatları kapsayan tabiat da kesinlikle logos sahibidir; çünkü bütünün parçadan aşağı olması mümkün değildir.

III. Gök ve gök cisimleri.

Fr. 115 Kaynak: Akhilleus Tatios, Aratos'a Giriş 5. Kitionlu Zenon onu (göğü) şöyle tarif etti: "Gök aitherin en uç kısmıdır; her şey ondan çıkar ve her şey apaçık onun içindedir. Çünkü kendisi dışında her şeyi kuşatır; hiçbir şey kendi kendini kuşatmaz, başka bir şeyi kuşatır."

Fr. 116 Kaynak: Aetios, Görüşler II 11, 4. Zenon göğün ateşten olduğunu söyler.

Fr. 117 Kaynak: Diogenes Laertios VII 153–154. Şimşek, bulutların birbirine sürtünmesi ya da rüzgârla yırtılması sonucu tutuşmalarıdır; Zenon Bütün Üzerine'de böyle der.

s83

(Cic. de nat. deor. II 21–22, Latine) — Ζήνων δὲ ὁ Κιτιεύς, ἀπὸ Ξενοφῶντος τὴν ἀφορμὴν λαβών, οὑτωσὶ συνερωτᾷ· „τὸ προϊέμενον σπέρμα λογικοῦ καὶ αὐτὸ λογικόν ἐστιν· ὁ δὲ κόσμος προΐεται σπέρμα λογικοῦ· λογικὸν ἄρ’ ἐστὶν ὁ κόσμος.“ ᾧ συνεισάγεται καὶ ἡ τούτου ὕπαρξις. (Sext. Emp. adv. math. IX 101) — ὁ δέ γε κόσμος περιέχει σπερματικοὺς λόγους λογικῶν ζῴων· λογικὸς ἄρα ἐστὶν ὁ κόσμος. (ibid., in adnotatione editoris) — (Cic. de nat. deor. II 22, Latine) — ἀλλὰ καὶ ἡ τὰς λογικὰς περιέχουσα φύσεις πάντως ἐστὶ λογική· οὐ γὰρ οἷόν τε τὸ ὅλον τοῦ μέρους χεῖρον εἶναι. (Sext. Emp. adv. math. IX 85) — Ζήνων ὁ Κιτιεὺς οὕτως αὐτὸν ὡρίσατο· „οὐρανός ἐστιν αἰθέρος τὸ ἔσχατον, ἐξ οὗ καὶ ἐν ᾧ ἐστι πάντα ἐμφανῶς· περιέχει γὰρ πάντα πλὴν αὑτοῦ· οὐδὲν γὰρ ἑαυτὸ περιέχει, ἀλλ’ ἑτέρου ἐστὶ περιεκτικόν.“ (Achill. Isag. 5) — Ζήνων πύρινον εἶναι τὸν οὐρανόν. (Aët. II 11, 4) — ἀστραπὴν δὲ ἔξαψιν νεφῶν παρατριβομένων ἢ ῥηγνυμένων ὑπὸ πνεύματος, ὡς Ζήνων ἐν τῷ Περὶ τοῦ ὅλου· βροντὴν δὲ τὸν τούτων ψόφον ἐκ παρατρίψεως ἢ (Diog. Laert. VII 153)

s84Gök gürültüsü, bunların sürtünmeden ya da yırtılmadan doğan sesidir; yıldırım ise bulutlar sürtündüğünde ya da yırtıldığında büyük bir şiddetle yere düşen kuvvetli bir tutuşmadır.

Fr. 118 Kaynak: Hesiodos'un Theogonia'sına scholion, 139. Kykloplar. Zenon yine daha çok tabiata dayanan bir yorumla bunlarla dairesel hareketlerin kastedildiğini söyler. Bu yüzden (Hesiodos) onlara Brontes (Gürleyen) ve Steropes (Çakan) adlarını vermiştir; Arges adını da, çünkü parlak yıldırıma "argēs" derler. Onlara Uranos'un, yani Göğün çocukları der; çünkü bütün bu olaylar gökte olup biter.

Fr. 119 Kaynak: Diogenes Laertios VII 145–146. Güneş, ay bizim tarafımızdan onun önüne geçtiğinde tutulur; Zenon Bütün Üzerine'de böyle yazar. Çünkü kavuşumlarda ayın güneşin altına girip onu örttüğü, sonra yine yanından geçip gittiği görülür; bu da içinde su bulunan bir leğenle anlaşılır. Ay ise yerin gölgesine girdiğinde tutulur. Bu yüzden ay her ay güneşin tam karşısına gelse de yalnız dolunaylarda tutulur; çünkü güneşe göre eğik bir yolda hareket ettiğinden enlemce sapar, ya daha kuzeyde ya daha güneyde kalır. Ama enlemi güneşin yoluna, yani burçlar kuşağının ortasından geçen çembere düşer, ardından da güneşin tam karşısına gelirse, o zaman tutulur. [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine II 103) Latince yeri çevrilmemiştir.]

Fr. 120 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I 25, 3 (Areios Didymos fr. 33). Zenon güneşin, ayın ve öteki yıldızların her birinin nous ve phronēsis sahibi olduğunu, ateşten olduğunu, ama sanatkâr ateşten olduğunu söyler. Çünkü ateşin iki türü vardır: biri sanatsızdır ve besinini kendine dönüştürür; öteki sanatkârdır, büyütür ve korur; bitkilerde ve hayvanlarda bulunan, tabiat ve psykhē denen ateş budur. Yıldızların ousiası da böyle bir ateştendir. Güneş ve ay iki hareketle hareket eder: biri evrenin onları doğudan doğuya götürmesidir, öteki evrene zıt yönde burçtan burca geçmeleridir. Bunların tutulmaları farklı biçimde olur: güneşinki kavuşumlarda, ayınki dolunaylarda; ikisinde de tutulmalar kimi zaman daha büyük, kimi zaman daha küçük olur. — Aynı eser I 26, 1 (Areios fr. 34): Zenon ayın nous ve phronēsis sahibi, ateşten, ama sanatkâr ateşten bir yıldız olduğunu söyledi.

Fr. 121 Kaynak: Etymologicum Gudianum, "hēlios" maddesi. Hēlios (güneş); şairlerde ēelios da denir;

s84

ῥήξεως· κεραυνὸν δὲ ἔξαψιν σφοδρὰν μετὰ πολλῆς βίας πίπτουσαν ἐπὶ γῆς νεφῶν παρατριβομένων ἢ ῥηγνυμένων. (Diog. Laert. VII 154) — Κύκλωπας. Ζήνων δὲ πάλιν φυσικωτέρως τὰς ἐγκυκλίους φορὰς εἰρῆσθαί φησι· διὸ καὶ τὰ ὀνόματα τούτων ἐξέθετο Βρόντην τε καὶ Στερόπην· Ἄργην δὲ ἐπειδή φασι τὸν ἀργῆτα κεραυνόν· παῖδας δέ φησιν αὐτοὺς τοῦ Οὐρανοῦ, ἐπειδὴ πάντα ταῦτα τὰ πάθη περὶ τὸν οὐρανόν εἰσι. (Schol. Hes. Theog. 139) — ἐκλείπειν δὲ τὸν μὲν ἥλιον ἐπιπροσθούσης αὐτῷ σελήνης κατὰ τὸ πρὸς ἡμᾶς μέρος, ὡς Ζήνων ἀναγράφει ἐν τῷ Περὶ ὅλου. φαίνεται γὰρ ὑπερχομένη ταῖς συνόδοις καὶ ἀποκρύπτουσα αὐτὸν καὶ πάλιν παραλλάττουσα· γνωρίζεται δὲ τοῦτο διὰ λεκάνης ὕδωρ ἐχούσης. τὴν δὲ σελήνην ἐμπίπτουσαν εἰς τὸ τῆς γῆς σκίασμα· ὅθεν καὶ ταῖς πανσελήνοις ἐκλείπειν μόναις, καίπερ κατὰ διάμετρον ἱσταμένην κατὰ μῆνα τῷ ἡλίῳ, ὅτι κατὰ λοξοῦ ὡς πρὸς τὸν ἥλιον κινουμένη παραλλάττει τῷ πλάτει, ἢ βορειοτέρα ἢ νοτιωτέρα γινομένη. ὅταν μέντοι τὸ πλάτος αὐτῆς κατὰ τὸν ἡλιακὸν καὶ τὸν διὰ μέσων γένηται, εἶτα διαμετρήσῃ τὸν ἥλιον, τότε ἐκλείπει. (Diog. Laert. VII 145–146) — Ζήνων τὸν ἥλιόν φησι καὶ τὴν σελήνην καὶ τῶν ἄλλων ἄστρων ἕκαστον εἶναι νοερὸν καὶ φρόνιμον, πύρινον δὲ πυρὸς τεχνικοῦ. δύο γὰρ γένη πυρός, τὸ μὲν ἄτεχνον καὶ μεταβάλλον εἰς ἑαυτὸ τὴν τροφήν, τὸ δὲ τεχνικόν, αὐξητικόν τε καὶ τηρητικόν, οἷον ἐν τοῖς φυτοῖς ἐστι καὶ ζῴοις, ὃ δὴ φύσις ἐστὶ καὶ ψυχή· τοιούτου δὴ πυρὸς εἶναι τὴν τῶν ἄστρων οὐσίαν· τὸν δ’ ἥλιον καὶ τὴν σελήνην δύο φορὰς φέρεσθαι, τὴν μὲν ὑπὸ τοῦ κόσμου ἀπ’ ἀνατολῆς ἐπ’ ἀνατολήν, τὴν δ’ ἐναντίαν τῷ κόσμῳ ζῴδιον ἐκ ζῳδίου μεταβαίνοντας. τὰς δ’ ἐκλείψεις τούτων γίγνεσθαι διαφόρως, ἡλίου μὲν περὶ τὰς συνόδους, σελήνης δὲ περὶ τὰς πανσελήνους· γίγνεσθαι δ’ ἐπ’ ἀμφοτέρων τὰς ἐκλείψεις καὶ μείζους καὶ ἐλάττους. (Stob. ecl. I 25, 3) — Ζήνων τὴν σελήνην ἔφησεν ἄστρον νοερὸν καὶ φρόνιμον, πύρινον δὲ πυρὸς τεχνικοῦ. (Stob. ecl. I 26, 1) — ἥλιος· καὶ ὑπὸ τῶν ποιητῶν ἠέλιος, παρὰ (Etym. Gud. s. v.)

s85kelime hals (deniz) kelimesinden gelir: halios ve hēlios. Çünkü Stoacı Zenon'a göre güneş, denizden (yükselen buhardan) tutuşmuş nous sahibi bir ateştir. — Krş. Etymologicum Magnum, "hēlios" maddesi: Ya da hals, halos kelimesinden halios ve hēlios gelir. Çünkü tabiat filozofları güneşin denizin suyunu çektiğini söyler; nemi denizden çeker. Poseidaōn adı da buradan gelir: içeceği (posis) "dae"ye, yani güneşe gönderdiği için.

Fr. 122 [Seneca'nın (Tabiat Araştırmaları VII 19, 1) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon'a göre (kuyrukluyıldızda) yıldızlar birbirine yaklaşır ve ışınlarını birleştirir; ışığın bu ortaklığından daha uzun bir yıldız görüntüsü doğar.]

IV. Yeryüzündeki şeyler. Hayvanlar ve insan. — Hayvanların doğuşu. — Bedenin ve aklın maddesi. — Tohum. — Uyku. — Hastalıklar.

Fr. 123 [Varro'nun (Tarım Üzerine II 1, 3) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: ya Miletoslu Thales'in ve Kitionlu Zenon'un sandığı gibi hayvanların türemesinin bir başlangıcı olmuştur, ya da Samoslu Pythagoras'ın ve Stageiralı Aristoteles'in inandığı gibi hiçbir başlangıcı olmamıştır.]

Fr. 124 [Censorinus'un (Doğum Günü Üzerine IV 10) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Stoacı okulun kurucusu Kitionlu Zenon, insan soyunun başlangıcının yeni evrenle birlikte konduğunu, ilk insanların ilahî ateşin, yani tanrının takdirinin yardımıyla yalnız topraktan doğduğunu düşündü.]

Fr. 125 Kaynak: Galenos, Julianos'a Karşı 5. Bedenimizin tabiatının ya hava, ateş, su ve topraktan ya da nemli, kuru, sıcak ve soğuktan, bunların birbiriyle ölçülü biçimde karışmasından meydana geldiği konusunda gerçi görüş ayrılığı vardır; ama Thessalos'un "ortak durumları" (koinotētes) konusundaki kadar değil. Çünkü Platon ve Zenon, Aristoteles ve Theophrastos, Eudemos, Kleanthes ve Khrysippos bunlar hakkında aynı şeyi söyler.

Fr. 126 [Varro'nun (Latin Dili Üzerine V 59) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Kitionlu Zenon'un dediği gibi, canlıların tohumu ateştir; psykhē ve akıl da odur.]

Fr. 127 Kaynak: Ephesoslu Rufus, İnsanın Parçalarının Adları Üzerine. Zenon sıcaklığın ve pneumanın aynı şey olduğunu söyler.

s85

τὴν ἅλα ἅλιος καὶ ἥλιος. ἔστι γὰρ κατὰ Ζήνωνα τὸν Στωικὸν ἄναμμα νοερὸν ἐκ τοῦ θαλάσσης ⟦ἀναθυμιάματος⟧. (Etym. Gud. s. v. ἥλιος) — ἢ παρὰ τὸ ἅλς ἁλός ἅλιος καὶ ἥλιος· ἀνιμᾶσθαι γάρ φασιν οἱ φυσικοὶ τὸν ἥλιον τῆς θαλάσσης τὸ ὕδωρ· ἐκ γὰρ τῆς θαλάσσης ἀνιμᾶται τὴν ὑγρότητα· ὅθεν καὶ Ποσειδάων, παρὰ τὸ τὴν πόσιν ἀναπέμπειν τῷ δάει, ἤγουν τῷ ἡλίῳ. (Etym. Magn. s. v. ἥλιος) — (Seneca nat. quaest. VII 19, 1; Varro r. r. II 1, 3; Censorin. de die nat. IV 10, Latine) — τό γε μέντοι τὴν τοῦ σώματος ἡμῶν φύσιν ἤτοι γε ἐξ ἀέρος καὶ πυρὸς καὶ ὕδατος καὶ γῆς ἢ ἐξ ὑγροῦ καὶ ξηροῦ καὶ θερμοῦ καὶ ψυχροῦ συμμέτρως ἀλλήλοις κεκραμένων γεγονέναι διαπεφώνηται μέν, ἀλλ’ οὐκ εἰς τοσοῦτον, ὅσον αἱ Θεσσαλοῦ κοινότητες, εἴ γε καὶ Πλάτων καὶ Ζήνων, Ἀριστοτέλης τε καὶ Θεόφραστος, Εὔδημός τε καὶ Κλεάνθης καὶ Χρύσιππος … ὁμολογοῦσιν ἀμφ’ αὐτάς. (Galen. adv. Iulian. 5) — (Varro de l. L. V 59, Latine) — θερμασίαν δὲ καὶ πνεῦμα Ζήνων τὸ αὐτὸ εἶναί φησιν. (Ruf. Ephes. de part. hom.)

s86Fr. 128 Kaynak: Eusebios, İncil'e Hazırlık XV 20, 1 (Areios Didymos fr. 39). Zenon'a göre insanın salıverdiği tohum, nemle birlikte bir pneumadır; psykhēnin bir parçası, ondan koparılmış bir parçadır; ataların tohumunun karışımıdır ve psykhēnin kısımlarından derlenip bir araya gelmiş bir harmandır. Çünkü bütünle aynı logosları taşıyan bu tohum rahme bırakılınca başka bir pneuma, yani dişinin psykhēsinin bir parçası tarafından kavranır; onunla kaynaşıp gizlenince büyür; o pneumanın hareket ettirip körüklemesiyle nemi durmadan kendine katar ve ondan beslenerek büyür. — Theodoretos, Hellen Hastalıklarının Tedavisi V 25: Bu okulun önderi Kitionlu Zenon kendi öğrencilerine psykhē hakkında şöyle düşünmeyi öğretti: İnsan tohumunun nemli olduğunu ve pneumadan pay aldığını, psykhēnin bir parçası, ondan koparılmış bir parça, ataların tohumunun karışımı ve psykhēnin bütün kısımlarından derlenmiş bir harman olduğunu söyledi. — Plutarkhos, Öfkeyi Yatıştırma Üzerine 15 (462f): Zenon'un, tohumun psykhēnin yetilerinden koparılmış bir karışım ve harman olduğunu söylemesi gibi, aynı şekilde... — Aetios, Görüşler V 4, 1: Zenon'a göre tohum cisimdir; çünkü psykhēden koparılmış bir parçadır. [Aynısını Galenos (Felsefe Tarihi 108) da söyler.] — Galenos, Hekimlik Tarifleri 94: İnsanın tohumu, insanın nemle birlikte salıverdiği şeydir; psykhēnin bir parçasından kapılmış ve ataların soyuyla karışmış bir harmandır; kendisi nasıldıysa, öyle karışmış olarak ayrılmıştır. — Diogenes Laertios VII 158: İnsanın nemle birlikte salıverdiği tohumun, ataların logosuna göre bir karışım hâlinde psykhēnin parçalarıyla kaynaştığını söylerler.

Fr. 129 Kaynak: Aetios, Görüşler V 5, 2. Zenon'a göre dişiler nemli bir madde salar; birlikte harcanan çabadan doğan ter gibi bir şeydir bu; ama döl verecek tohum salmazlar. [Galenos (Felsefe Tarihi 109) da aynısını aktarır.] — Diogenes Laertios VII 159: Dişinin tohumunun döl vermediğini ileri sürerler.

Fr. 130 [Cicero'nun (Kehanet Üzerine II 119) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon'a göre uyku, psykhēnin büzülmesi, adeta kayıp çökmesidir.]

Fr. 131 Kaynak: Galenos, Tedavi Yöntemi III 5. Hastalık getiren kötü karışımın birçok türü olduğunu ve her biri için tedavinin farklı olduğunu göstermek için yalnız Hippokrates'i ya da başka pek çok hekimi değil,

s86

τὸ δὲ σπέρμα φησὶν ὁ Ζήνων εἶναι, ὃ μεθίησιν ἄνθρωπος, πνεῦμα μεθ’ ὑγροῦ, ψυχῆς μέρος καὶ ἀπόσπασμα καὶ τοῦ σπέρματος τοῦ τῶν προγόνων κέρασμα καὶ μῖγμα τῶν τῆς ψυχῆς μερῶν συνεληλυθός· ἔχον γὰρ τοὺς λόγους τῷ ὅλῳ τοὺς αὐτοὺς τοῦτο, ὅταν ἀφεθῇ εἰς τὴν μήτραν, συλληφθὲν ὑπ’ ἄλλου πνεύματος, μέρους ψυχῆς τῆς τοῦ θήλεος, καὶ συμφυὲς γενόμενον κρυφθέν τε φύει, κινούμενον καὶ ἀναρριπιζόμενον ὑπ’ ἐκείνου, προσλαμβάνον ἀεὶ τὸ ὑγρὸν καὶ αὐξόμενον ἐξ αὐτοῦ. (Euseb. praep. ev. XV 20, 1) — Ζήνων δὲ ὁ Κιτιεὺς ὁ τῆσδε τῆς αἱρέσεως ἡγησάμενος τοιάδε περὶ ψυχῆς δοξάζειν τοὺς οἰκείους ἐδίδαξε φοιτητάς· τὸν γάρ τοι ἀνθρώπειον θορόν, ὑγρὸν ὄντα καὶ μετέχοντα πνεύματος, τῆς ψυχῆς ἔφησεν εἶναι μέρος τε καὶ ἀπόσπασμα καὶ τοῦ τῶν προγόνων σπέρματος κέρασμά τε καὶ μῖγμα ἐξ ἁπάντων τῶν τῆς ψυχῆς μορίων ξυναθροισθέν. (Theodoret. V 25) — καίτοι καθάπερ ὁ Ζήνων ἔλεγε τὸ σπέρμα σύμμιγμα καὶ κέρασμα τῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων ὑπάρχειν ἀπεσπασμένον, οὕτω κτλ. (Plut. de cohib. ira 15) — Ζήνων (τὸ σπέρμα) σῶμα· ψυχῆς γὰρ εἶναι ἀπόσπασμα. (Aët. V 4, 1; Galen. hist. phil. 108) — σπέρμα ἐστὶν ἀνθρώπου, ὃ μεθίησιν ἄνθρωπος μεθ’ ὑγροῦ, ψυχῆς μέρους ἅρπαγμα καὶ σύμμιγμα τοῦ τῶν προγόνων γένους, οἷόν τε αὐτὸ ἦν καὶ αὐτὸ συμμιχθὲν ἀπεκρίθη. (Galen. def. med. 94) — ἀνθρώπου δὲ σπέρμα, ὃ μεθίησιν ὁ ἄνθρωπος μεθ’ ὑγροῦ, συγκιρνᾶσθαι τοῖς τῆς ψυχῆς μέρεσι κατὰ μιγμὸν τοῦ τῶν προγόνων λόγου. (Diog. Laert. VII 158) — Ζήνων (τὰς θηλείας) ὕλην μὲν ὑγρὰν προΐεσθαι, οἱονεὶ ἀπὸ τῆς συγγυμνασίας ἱδρῶτας, οὐ μὴν σπέρμα ⟦σπερματικόν⟧. (Aët. V 5, 2; Galen. hist. phil. 109) — τὸ δὲ τῆς θηλείας (σπέρμα) ἄγονον ἀποφαίνονται. (Diog. Laert. VII 159) — (Cic. de div. II 119, Latine) — ὅτι τε γὰρ τῆς νοσώδους δυσκρασίας εἴδη πολλὰ καὶ ὅτι καθ’ ἕκαστον ἡ θεραπεία διάφορος οὐχ Ἱπποκράτην μόνον ἢ ἄλλους παμπόλλους ἰατρούς, ἀλλὰ (Galen. meth. med. III 5)

s87Platon'u, Aristoteles'i, Theophrastos'u, Zenon'u, Khrysippos'u ve bütün ünlü filozofları da tanık gösterecekler. Bedenin tabiatı tam olarak keşfedilmeden ne hastalıkların farklılıkları hakkında bir şey bulmanın ne de uygun ilaçları bulmanın mümkün olduğunu da, demin andığım bütün filozofların ve hekimlerin bunu buyurarak değil... ispat ederek ortaya koyduklarını gösterecekler.

Fr. 132 Kaynak: Galenos, Julianos'a Karşı 4. İşte o pek parlak sofistin, metodik hekimlerin Zenon'u, Aristoteles'i ve Platon'u izlediğini ileri süren sözleri bunlardır. Biz de ona bir kez daha hatırlatacağız ki bu filozofların her biri, kendisinden sonra gelen birçok kişiyle birlikte, sağlığı sıcağın, soğuğun, nemlinin ve kurunun iyi karışımı sayar; hastalıkların, hiç değilse yaşayış biçiminden doğanların, bu sayılanlardan her birinin aşırılığı ya da eksikliğiyle meydana geldiğini düşünür; bedende kuvvece kimi nemli kimi kuru, kimi de sıcak ya da soğuk özsular bulunduğunu, bunların da hastalıklarla orantılı olduğunu kabul eder. Platon bütün öğrencileriyle, Aristoteles Peripatos'takilerle, Zenon ve Khrysippos da öteki Stoacılarla birlikte böyle düşünüyordu.

Fr. 133 [Censorinus'un (Doğum Günü Üzerine XVII 2) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Herakleitos'a göre otuz yıllık süreye "genea" (kuşak) denir, çünkü insan tohumdan tohuma bu sürede döner; kuşağın süresini kimi başka türlü belirlemiştir: Herodikos yirmi beş yıl, Zenon otuz yıl der.]

V. İnsan psykhēsi. — Psykhē pneumadır. — Psykhē cisimdir. — Psykhē buğudur (anathymiasis). — Psykhēnin kısımları. — Ölümden sonra kalır, ama ezelî değildir. — Yönetici kısım. — Ses. — Hisler.

Fr. 134 [Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir. Akademika I 39: Zenon her şeyi doğuran tabiatın, aklın ve hislerin de bizzat ateş olduğunu kabul ederdi. Ölçütler Üzerine IV 12: Logos ve aklın kaynağı olan, psykhēlerin de kendisinden olduğu beşinci bir tabiat bulunup bulunmadığı sorulduğunda Zenon bunun ateş olduğunu söyledi.]

s87

καὶ Πλάτωνα καὶ Ἀριστοτέλην καὶ Θεόφραστον καὶ Ζήνωνα καὶ Χρύσιππον ἅπαντάς τε τοὺς ἐλλογίμους φιλοσόφους παρεχόμενοι μάρτυρας· ὅτι τε χωρὶς τοῦ τὴν φύσιν εὑρεθῆναι τοῦ σώματος ἀκριβῶς οὐχ οἷόν τ’ ἐστὶν οὔτε περὶ νοσημάτων διαφορᾶς ἐξευρεῖν οὐδὲν οὔτε ἰαμάτων εὐπορῆσαι προσηκόντως, ἅπαντας πάλιν τοὺς νῦν εἰρημένους μοι φιλοσόφους τε καὶ ἰατροὺς οὐ προστάττοντας … ἀλλ’ ἀποδεικνύντας παρέξονται. (Galen. meth. med. III 5) — αὗται μὲν οὖν αἱ ῥήσεις τοῦ λαμπροτάτου σοφιστοῦ, Ζήνωνι καὶ Ἀριστοτέλει καὶ Πλάτωνι τοὺς μεθοδικοὺς ἰατροὺς ἕπεσθαι φάσκοντος. ἡμεῖς δ’ αὖθις ἀναμνήσομεν αὐτόν, ὡς ἕκαστος τούτων τῶν φιλοσόφων, ἅμα πολλοῖς τοῖς μετ’ αὐτόν, εὐκρασίαν μὲν ἡγεῖται τὴν ὑγείαν εἶναι θερμοῦ καὶ ψυχροῦ καὶ ὑγροῦ καὶ ξηροῦ· νοσήματα δὲ γίγνεσθαι τά γοῦν κατὰ δίαιταν ὑπερβάλλοντος ἑκάστου τῶν εἰρημένων ἢ ἐλλείποντος· εἶναι δὲ καὶ χυμοὺς ἐν τῷ σώματι τοὺς μὲν ὑγροὺς καὶ ξηροὺς κατὰ δύναμιν, ἐνίους δὲ θερμοὺς ἢ ψυχρούς, ἀναλογίζοντας τοῖς νοσήμασιν. οὕτω Πλάτων ἅμα τοῖς ὑπ’ αὐτῷ πᾶσιν, οὕτως Ἀριστοτέλης ἅμα τοῖς ἐκ τοῦ Περιπάτου, οὕτω Ζήνων καὶ Χρύσιππος ἅμα τοῖς ἄλλοις Στωικοῖς ἐγίνωσκον. (Galen. adv. Iulian. 4) — (Censorin. XVII 2; Cic. Acad. I 39; de fin. IV 12, Latine)

s88[Cicero'nun (Tusculum Sohbetleri I 19) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Stoacı Zenon'a göre psykhē ateştir.]

Fr. 135 Kaynak: Diogenes Laertios VII 157. Kitionlu Zenon... psykhēnin sıcak bir pneuma olduğunu söyler; çünkü onunla soluk alırız ve onunla hareket ederiz.

Fr. 136 Kaynak: Galenos, Felsefe Tarihi 24. Psykhēnin ousiasını kimileri, Platon gibi, cisimsiz saydı; kimileri ise, Zenon ve okulu gibi, cisimleri hareket ettirdiği için cisim saydı; çünkü bunlar da onun pneuma olduğunu düşündüler.

Fr. 137 [Tertullianus'un (Psykhē Üzerine 5) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon psykhēyi "bedene ekilmiş pneuma" diye tarif eder ve şöyle akıl yürütür: Ayrılınca canlının öldüğü şey cisimdir; bedene ekilmiş pneuma ayrılınca canlı ölür; o hâlde bedene ekilmiş pneuma cisimdir; bedene ekilmiş pneuma ise psykhēdir; o hâlde psykhē cisimdir. Macrobius'a (Scipio'nun Rüyası Şerhi I 14, 19) göre de Zenon psykhēnin bedenle kaynaşmış pneuma olduğunu söyledi.] — Krş. Khrysippos (Nemesios, İnsanın Tabiatı Üzerine 2): Ölüm psykhēnin bedenden ayrılmasıdır. Cisimsiz hiçbir şey cisimden ayrılmaz; çünkü cisimsiz olan cisme dokunmaz da. Psykhē ise bedene hem dokunur hem de ondan ayrılır; o hâlde psykhē cisimdir.

Fr. 138 [Chalcidius'un (Timaios Şerhi 220) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon psykhēnin pneuma olduğunu şöyle gösterir: Bedenden çekilince canlının öldüğü şey kesinlikle psykhēdir; tabiî pneuma çekilince canlı ölür; o hâlde tabiî pneuma psykhēdir.]

Fr. 139 Kaynak: Longinos (Eusebios, İncil'e Hazırlık XV 21, 3). Zenon'a ve Kleanthes'e, psykhē hakkında böylesine küstahça konuştukları ve ikisi birden psykhēnin katı cisimden yükselen bir buğu (anathymiasis) olduğunu söyledikleri için haklı olarak öfkelenilebilir. — Theodoretos, Hellen Hastalıklarının Tedavisi V 27: İkisine göre (Zenon ile Kleanthes'e göre) psykhē katı cisimden yükselen buğudur.

Fr. 140 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Görüşleri II 8. (Babilli Diogenes) Kleanthes'i, Khrysippos'u ve psykhēnin kandan beslendiğini, ousiasının ise pneuma olduğunu söyleyen Zenon'u izliyorsa...

s88

Ζήνων δὲ ὁ Κιτιεύς … πνεῦμα ἔνθερμον εἶναι τὴν ψυχήν· τούτῳ γὰρ ἡμᾶς εἶναι ἐμπνόους καὶ ὑπὸ τούτου κινεῖσθαι. (Diog. Laert. VII 157) — τὴν δὲ οὐσίαν αὐτῆς (τῆς ψυχῆς) οἱ μὲν ἀσώματον ἔφασαν, ὡς Πλάτων, οἱ δὲ ⟦σῶμα, διὰ τὸ⟧ σώματα κινεῖν, ὡς Ζήνων καὶ οἱ ἐξ αὐτοῦ· πνεῦμα γὰρ εἶναι ταύτην ὑπενόησαν καὶ οὗτοι. (Galen. hist. phil. 24) — (Tertull. de an. 5; Macrob. in Somn. Scip. I 14, 19, Latine) — ὁ θάνατός ἐστι χωρισμὸς ψυχῆς ἀπὸ σώματος· οὐδὲν δὲ ἀσώματον ἀπὸ σώματος χωρίζεται· οὐδὲ γὰρ ἐφάπτεται σώματος ἀσώματον· ἡ δὲ ψυχὴ καὶ ἐφάπτεται καὶ χωρίζεται τοῦ σώματος· σῶμα ἄρα ἡ ψυχή. (Chrysipp. ap. Nemes. de nat. hom. 2) — (Chalcid. in Tim. 220, Latine) — Ζήνωνι μὲν γὰρ καὶ Κλεάνθει νεμεσήσειέ τις ἂν δικαίως οὕτω σφόδρα ὑβριστικῶς περὶ αὐτῆς (τῆς ψυχῆς) διαλεχθεῖσι καὶ ταὐτὸν ἄμφω τοῦ στερεοῦ σώματος εἶναι τὴν ψυχὴν ἀναθυμίασιν φήσασι. (Longin. ap. Euseb. praep. ev. XV 21, 3) — ἄμφω γὰρ τοῦ στερεοῦ σώματος εἶναι τὴν ψυχὴν ἀναθυμίασιν. (Theodoret. V 27) — εἰ δέ γε ἕποιτο Κλεάνθει καὶ Χρυσίππῳ καὶ Ζήνωνι, τρέφεσθαι μὲν ἐξ αἵματος φήσαντι τὴν ψυχήν, οὐσίαν δ’ αὐτῆς ὑπάρχειν τὸ πνεῦμα … (Galen. de plac. Hipp. et Plat. II 8)

s89Fr. 141 Kaynak: Eusebios, İncil'e Hazırlık XV 20, 2 (Areios Didymos fr. 39). Psykhē konusunda Kleanthes, Zenon'un öğretilerini öteki tabiat filozoflarınınkilerle karşılaştırmak üzere ortaya koyarken şöyle der: Zenon, Herakleitos gibi, psykhēye hisseden bir buğu der. Çünkü Herakleitos, psykhēlerin buğu hâlinde yükselirken hep yeniden nous sahibi olduklarını göstermek isteyince onları ırmaklara benzetmiş ve şöyle demiştir: "Aynı ırmaklara girenlerin üzerine hep başka başka sular akar." Psykhēler de nemli şeylerden buğu hâlinde yükselir. Zenon da Herakleitos gibi psykhēnin bir buğu olduğunu ileri sürer; hisseden bir buğu olduğunu ise şu yüzden söyler: Psykhēnin yönetici kısmı, var olan ve mevcut bulunan şeylerden duyu organları aracılığıyla iz alabilir ve bu izleri kabul edebilir; bunlar da psykhēye özgüdür.

Fr. 142 Kaynak: Iamblikhos, Psykhē Üzerine (Stobaios, Seçmeler I 49, 33). Ama Khrysippos'un ve Zenon'un izinden giden filozoflar ve psykhēyi cisim olarak düşünen herkes, yetileri dayanaktaki keyfiyetler olarak bir araya getirir; psykhēyi ise yetilerden önce onların altında bulunan ousia olarak koyar; bu ikisinden de birbirine benzemeyen öğelerden bileşik bir tabiat kurarlar.

Fr. 143 Kaynak: Nemesios, İnsanın Tabiatı Üzerine 15. Stoacı Zenon psykhēnin sekiz kısımlı olduğunu söyler; onu yönetici kısma, beş hisse, ses kısmına ve tohum kısmına ayırır. — Iamblikhos, Psykhē Üzerine (Stobaios, Seçmeler I 49, 34): Zenon'un izinden gidenler psykhēnin sekiz kısımlı olduğunu kabul eder ve yetilerin bundan daha çok olduğunu söylerler; örneğin yönetici kısımda tasavvur, onay, dürtü ve logos bulunur. [Arnim'e göre metin bozuktur; Iamblikhos yetilerin kısımlardan daha çok olduğunu söylemek istemiş olmalıdır, çünkü tek bir kısım olan yönetici kısmın birçok yetisi vardır.]

Fr. 144 [Tertullianus'un (Psykhē Üzerine 14) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: psykhē Platon'a göre iki, Zenon'a göre üç kısma ayrılır. Arnim'e göre, Nemesios'un tanıklığı karşısında Tertullianus'a güvenilmemelidir.]

Fr. 145 Kaynak: Themistios, Aristoteles'in Psykhē Üzerine'sine Şerh. Psykhēye pneuma deyip ona yer değiştirme hareketini verenler bile, bedenden çıktıktan sonra yeniden girdiğini kabul etmezler. O hâlde yanlış söylüyorsun, ey dostum... Çünkü cisim olarak bedenden çıkıyorsa, neden yeniden girmesin?... Ama yine de Zenon için bir savunma yolu kalır:

s89

περὶ δὲ ψυχῆς Κλεάνθης μὲν τὰ Ζήνωνος δόγματα παρατιθέμενος πρὸς σύγκρισιν τὴν πρὸς τοὺς ἄλλους φυσικούς φησιν, ὅτι Ζήνων τὴν ψυχὴν λέγει αἰσθητικὴν ἀναθυμίασιν, καθάπερ Ἡράκλειτος. βουλόμενος γὰρ ἐμφανίσαι, ὅτι αἱ ψυχαὶ ἀναθυμιώμεναι νοεραὶ ἀεὶ γίνονται, εἴκασεν αὐτὰς τοῖς ποταμοῖς λέγων οὕτως· „ποταμοῖσι τοῖσιν αὐτοῖσιν ἐμβαίνουσιν ἕτερα καὶ ἕτερα ὕδατα ἐπιρρεῖ.“ καὶ ψυχαὶ δὲ ἀπὸ τῶν ὑγρῶν ἀναθυμιῶνται. ἀναθυμίασιν μὲν οὖν ὁμοίως τῷ Ἡρακλείτῳ τὴν ψυχὴν ἀποφαίνει Ζήνων, αἰσθητικὴν δὲ αὐτὴν εἶναι διὰ τοῦτο λέγει, ὅτι τυποῦσθαί τε δύναται τὸ μέρος τὸ ἡγούμενον αὐτῆς ἀπὸ τῶν ὄντων καὶ ὑπαρχόντων διὰ τῶν αἰσθητηρίων καὶ παραδέχεσθαι τὰς τυπώσεις· ταῦτα γὰρ ἴδια ψυχῆς ἐστιν. (Euseb. praep. ev. XV 20, 2) — ἀλλὰ μὴν οἵ γε ἀπὸ Χρυσίππου καὶ Ζήνωνος φιλόσοφοι καὶ πάντες ὅσοι σῶμα τὴν ψυχὴν νοοῦσι τὰς μὲν δυνάμεις ὡς ἐν τῷ ὑποκειμένῳ ποιότητας συμβιβάζουσι, τὴν δὲ ψυχὴν ὡς οὐσίαν προϋποκειμένην ταῖς δυνάμεσι τιθέασιν, ἐκ δ’ ἀμφοτέρων τούτων σύνθετον φύσιν ἐξ ἀνομοίων συνάγουσιν. (Iambl. ap. Stob. ecl. I 49, 33) — Ζήνων δὲ ὁ Στωικὸς ὀκταμερῆ φησιν εἶναι τὴν ψυχήν, διαιρῶν αὐτὴν εἴς τε τὸ ἡγεμονικὸν καὶ εἰς τὰς πέντε αἰσθήσεις καὶ εἰς τὸ φωνητικὸν καὶ τὸ σπερματικόν. (Nemes. de nat. hom. 15) — οἱ ἀπὸ Ζήνωνος ὀκταμερῆ τὴν ψυχὴν διαδοξάζουσι περὶ τὰς δυνάμεις εἶναι πλείονας, ὥσπερ ἐν τῷ ἡγεμονικῷ ἐνυπαρχουσῶν φαντασίας, συγκαταθέσεως, ὁρμῆς, λόγου. ⟦?⟧ (Iambl. ap. Stob. ecl. I 49, 34) — (Tertull. de an. 14, Latine) — οὐδὲ γὰρ οἱ πνεῦμα τὴν ψυχὴν λέγοντες καὶ τὴν κίνησιν αὐτῇ τὴν κατὰ τόπον διδόντες ἐξελθοῦσαν εἰσιέναι πάλιν συγχωρήσειαν ἄν. κακῶς οὖν, ὦ βέλτιστε … εἰ γὰρ ὡς σῶμα ἔξεισιν ἐκ τοῦ σώματος, διὰ τί καὶ οὐκ εἴσεισι πάλιν; … ἀλλ’ ὅμως Ζήνωνι μὲν ὑπολείπεταί τις (Themist. in de an.)

s90Çünkü o, psykhēnin bütün bedene baştan başa karışmış olduğunu söyler ve psykhēnin çıkışının bileşimin bozulması olmadan gerçekleştiğini kabul etmez.

Fr. 146 Kaynak: Epiphanios, Sapkınlıklara Karşı III 2, 9. Stoacı Kitionlu Zenon tanrılara tapınak yapmamak, ilahî olanı yalnız nousta taşımak, hatta nousu tanrı saymak gerektiğini söyledi; çünkü nous ölümsüzdür. — Aynı eser: (Psykhēnin) bedenden ayrıldıktan sonra da (bir süre kaldığını) söylerdi; psykhēye uzun ömürlü bir pneuma derdi; ama onun büsbütün yok olmaz olduğunu söylemezdi; çünkü, dediğine göre, uzun zaman içinde tükenip görünmezliğe karışır.

[Augustinus'un (Akademikoslara Karşı III 17, 38) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon evren ve özellikle psykhē hakkındaki kendi görüşünden hoşnuttu: psykhē ölümlüdür, bu duyulur evrenden başka hiçbir şey yoktur ve onda cisimden başka hiçbir şey etki etmez; tanrıyı da ateş sayıyordu.]

Fr. 147 [Lactantius'un (İlahî Kurumlar VII 7, 20) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Stoacı Zenon yeraltı dünyasının var olduğunu, dindarların yerlerinin dinsizlerinkinden ayrı olduğunu öğretti: birincileri sakin ve hoş bölgelerde oturur, ötekiler karanlık yerlerde, korkunç çamur girdaplarında ceza çeker. Tertullianus (Psykhē Üzerine 54) da Stoacıların bilge psykhēleri yerin çevresine yerleştirip öteki psykhēleri yeraltı dünyasına atmalarıyla alay eder.]

Fr. 148 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Görüşleri II 5. Stoacıların hayran olduğu Zenon'un akıl yürütmesi şöyledir: "Ses gırtlaktan geçer. Beyinden geliyor olsaydı gırtlaktan geçmezdi. Söz nereden geliyorsa ses de oradan gelir. Söz ise düşünceden gelir; o hâlde düşünce beyinde değildir."

Fr. 149 Kaynak: Platon'un I. Alkibiades'ine scholion, 121e. "İki kere yedi yaşında": Çünkü içimizdeki logos tamamlanmış olarak o zaman ortaya çıkar; Aristoteles, Zenon ve Pythagorasçı Alkmaion böyle der. — Iamblikhos, Psykhē Üzerine (Stobaios, Seçmeler I 48, 8): Nous ve psykhēnin bütün üstün yetileri hakkında da Stoacılar logosun doğuştan hemen içimizde bitmediğini, sonradan, aşağı yukarı on dört yaşında, hislerden ve tasavvurlardan derlendiğini söyler.

s90

ἀπολογία, κεκρᾶσθαι μὲν δι’ ὅλου τοῦ σώματος φάσκοντι τὴν ψυχὴν καὶ τὴν ἔξοδον αὐτῆς ἄνευ φθορᾶς τοῦ συγκρίματος μὴ ποιοῦντι. (Themist. in de an.) — Ζήνων ὁ Κιτιεὺς ὁ Στωικὸς ἔφη μὴ δεῖν θεοῖς οἰκοδομεῖν ἱερά, ἀλλ’ ἔχειν τὸ θεῖον ἐν μόνῳ τῷ νῷ, μᾶλλον δὲ θεὸν ἡγεῖσθαι τὸν νοῦν· ἔστι γὰρ ἀθάνατος. (Epiphan. adv. haer. III 2, 9) — ἔλεγε δὲ καὶ μετὰ χωρισμὸν τοῦ σώματος ⟦χρόνον τινὰ διαμένειν⟧ καὶ ἐκάλει τὴν ψυχὴν πολυχρόνιον πνεῦμα, οὐ μὴν δὲ ἄφθαρτον δι’ ὅλου ἔλεγεν αὐτὴν εἶναι· ἐκδαπανᾶται γὰρ ὑπὸ τοῦ πολλοῦ χρόνου εἰς τὸ ἀφανές, ὥς φησι. (ibid.) — (August. c. Acad. III 17, 38; Lactant. inst. div. VII 7, 20; Tertull. de an. 54, Latine) — ὁ θαυμαζόμενος ὑπὸ τῶν Στωικῶν λόγος ὁ Ζήνωνος. ἔχει γὰρ ὧδε· „φωνὴ διὰ φάρυγγος χωρεῖ. εἰ δὲ ἦν ἀπὸ τοῦ ἐγκεφάλου χωροῦσα, οὐκ ἂν διὰ φάρυγγος ἐχώρει. ὅθεν δὲ λόγος, καὶ φωνὴ ἐκεῖθεν χωρεῖ. λόγος δὲ ἀπὸ διανοίας χωρεῖ, ὥστ’ οὐκ ἐν τῷ ἐγκεφάλῳ ἐστὶν ἡ διάνοια.“ (Galen. de plac. Hipp. et Plat. II 5) — δὶς ἑπτὰ ἐτῶν· τότε γὰρ ὁ τέλειος ἐν ἡμῖν ἀποφαίνεται λόγος, ὡς Ἀριστοτέλης καὶ Ζήνων καὶ Ἀλκμαίων ὁ Πυθαγόρειός φασιν. (Schol. Plat. Alc. I 121e) — πάλιν τοίνυν περὶ τοῦ νοῦ καὶ πασῶν τῶν κρειττόνων δυνάμεων τῆς ψυχῆς οἱ μὲν Στωικοὶ λέγουσι μὴ εὐθὺς ἐμφύεσθαι τὸν λόγον, ὕστερον δὲ συναθροίζεσθαι ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων (Iambl. ap. Stob. ecl. I 48, 8)

s91— Krş. Aetios, Görüşler IV 11, 4: Bize logos sahibi denmesini sağlayan logosun, ön kavrayışlardan (prolēpsis) ilk yedi yıl içinde tamamlandığı söylenir.

Fr. 150 Kaynak: Aetios, Görüşler IV 21, 4. Zenon'un ses kısmı dediği, ses de denen şey, yönetici kısımdan gırtlağa, dile ve ilgili organlara kadar uzanan pneumadır.

Fr. 151 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Görüşleri II 5. Zenon ve Khrysippos bütün korolarıyla birlikte şunu ileri sürer: Dışarıdan bir şey çarpınca organda meydana gelen hareket psykhēnin ilkesine iletilir; canlı bunu hissetsin diye.

VI. Tanrıbilim. — Tanrıların var oluşu. — En yüce tanrı (aither). — Tanrı tektir, yine de çoktur. — Tabiat, takdir (pronoia). — Kehanet. — Kader (heimarmenē).

Fr. 152 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 133. Zenon şöyle bir akıl yürütme de sorardı: "Tanrılara akla uygun olarak saygı gösterilebilir; var olmayanlara ise akla uygun olarak saygı gösterilemez; o hâlde tanrılar vardır." [Babilli Diogenes'in Zenon'u hasımlarına karşı savunduğu yer için bkz. SVF III, Babilli Diogenes fr. 32.]

Fr. 153 Kaynak: Hippolytos, Bütün Sapkınlıkların Çürütülmesi I 21, 1. Khrysippos ve Zenon da her şeyin ilkesinin, en saf cisim olan tanrı olduğunu, onun takdirinin her şeyin içinden geçtiğini kabul ettiler. — Galenos, Felsefe Tarihi 16: Platon ve Stoacı Zenon tanrının ousiası üzerine söz ettikleri hâlde bu konuda aynı biçimde düşünmediler: Platon tanrıyı cisimsiz, Zenon ise cisim saydı; ama ikisi de biçimi hakkında hiçbir şey söylemedi.

Fr. 154 [Latince tanıklıklar çevrilmemiştir. Cicero (Tanrıların Tabiatı Üzerine I 36): Zenon başka bir yerde aitherin tanrı olduğunu söyler. Tertullianus (Markion'a Karşı I 13): Zenon'un havayı ve aitherı yaptığı gibi tanrı ilan ettiler. Minucius Felix (19, 10): aither her şeyin ilkesidir. Cicero (Akademika II 126): Zenon'a ve öteki Stoacıların çoğuna göre aither, her şeyi yöneten bir akılla donanmış en yüce tanrıdır.]

s91

καὶ φαντασιῶν περὶ δεκατέσσαρα ἔτη. (Iambl. ap. Stob. ecl. I 48, 8) — ὁ δὲ λόγος καθ’ ὃν προσαγορευόμεθα λογικοὶ ἐκ τῶν προλήψεων συμπληροῦσθαι λέγεται κατὰ τὴν πρώτην ἑβδομάδα. (Aët. IV 11, 4) — τὸ δὲ φωνᾶεν ὑπὸ τοῦ Ζήνωνος εἰρημένον, ὃ καὶ φωνὴν καλοῦσιν, ἔστι πνεῦμα διατεῖνον ἀπὸ τοῦ ἡγεμονικοῦ μέχρι φάρυγγος καὶ γλώττης καὶ τῶν οἰκείων ὀργάνων. (Aët. IV 21, 4) — καὶ τοῦτο βούλεταί γε Ζήνων καὶ Χρύσιππος ἅμα τῷ σφετέρῳ χορῷ παντί, διαδίδοσθαι τὴν ἐκ τοῦ προσπεσόντος ἔξωθεν ἐγγενομένην τῷ μορίῳ κίνησιν εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς ψυχῆς, ἵν’ αἴσθηται τὸ ζῷον. (Galen. de plac. Hipp. et Plat. II 5) — Ζήνων δὲ καὶ τοιοῦτον ἠρώτα λόγον· „τοὺς θεοὺς εὐλόγως ἄν τις τιμῴη· τοὺς δὲ μὴ ὄντας οὐκ ἄν τις εὐλόγως τιμῴη· εἰσὶν ἄρα θεοί.“ (Sext. Emp. adv. math. IX 133) — Χρύσιππος καὶ Ζήνων, οἳ ὑπέθεντο καὶ αὐτοὶ ἀρχὴν μὲν θεὸν τῶν πάντων, σῶμα ὄντα τὸ καθαρώτατον, διὰ πάντων δὲ διήκειν τὴν πρόνοιαν αὐτοῦ. (Hippol. philos. 21, 1) — Πλάτων μὲν οὖν καὶ Ζήνων ὁ Στωικὸς περὶ τῆς οὐσίας τοῦ θεοῦ διεληλυθότες οὐχ ὁμοίως περὶ ταύτης διενοήθησαν, ἀλλ’ ὁ μὲν Πλάτων θεὸν ἀσώματον, Ζήνων δὲ σῶμα, περὶ τῆς μορφῆς μηδὲν εἰρηκότες. (Galen. hist. phil. 16) — (Cic. de nat. deor. I 36; Acad. II 126; Tertull. adv. Marc. I 13; Minuc. Fel. 19, 10, Latine)

s92Fr. 155 [Tertullianus'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir. Uluslara Karşı II 4: Zenon da evrenin maddesini tanrıdan ayırır ve tanrının, balın peteklerin içinden geçtiği gibi, onun içinden geçtiğini söyler. Hermogenes'e Karşı 44: Stoacılar tanrının, bal peteklerin içinden nasıl akıp geçerse, maddenin içinden öyle geçtiğini ileri sürer.]

Fr. 156 [Tertullianus'un (Sapkınlara Karşı İtiraz 7) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: maddenin tanrıyla eşit tutulduğu yerde Zenon'un öğretisi vardır.]

Fr. 157 Kaynak: Aetios, Görüşler I 7, 23. Stoacı Zenon tanrının evrenin ateşten nousu olduğunu ileri sürdü. [Augustinus'a (Akademikoslara Karşı III 17, 38) göre de Zenon tanrıyı ateş sayıyordu.]

Fr. 158 Kaynak: Themistios, Aristoteles'in Psykhē Üzerine'sine Şerh. Belki de bu görüş, tanrının bütün ousiadan geçtiğini, onun kimi yerde nous, kimi yerde psykhē, kimi yerde tabiat, kimi yerde meleke olduğunu kabul eden Zenon'un izinden gidenlerle de uyuşur.

Fr. 159 Kaynak: Tatianos, Hellenlere Söylev 3. Onun (Zenon'un) görüşüne göre tanrı kötülüklerin de yapıcısı olarak görünecektir; çünkü lağımlarda, kurtçuklarda ve ağza alınmaz işler yapanların içinde bulunmaktadır. — Krş. İskenderiyeli Clemens, Protreptikos 5: Stoa'dan gelenleri de anmadan geçmeyeceğim; onlar ilahî olanın bütün maddenin, en değersiz maddenin bile içinden geçtiğini söyler ve felsefeyi düpedüz utandırırlar. — Sextus Empiricus, Pyrrhonculuğun Ana Hatları III 218: Stoacılar ise (tanrıyı) çirkin şeylerin bile içinden geçen bir pneuma sayar.

Fr. 160 [Latince tanıklıklar çevrilmemiştir. Lactantius (Gerçek Bilgelik Üzerine 9; İlahî Kurumlar IV 9) ve Tertullianus'a (Apologeticum 21) göre Zenon, tabiatın düzenleyicisi ve evrenin sanatkârı olarak logosu anar; onu her şeyi düzen içinde biçimlendiren yapıcı diye tarif eder ve ona kader, her şeyin zorunluluğu, tanrı ve Zeus'un psykhēsi der. Minucius Felix (19, 10): Zenon logosa tanrı der.]

Fr. 161 [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine I 36) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon, bütün tabiatın içinden geçen bir logosun ilahî bir kuvvetle donatılmış olduğunu düşünür.] — Krş. Epiphanios, Sapkınlıklara Karşı III 36: İlahî olanın her şeyin içinden geçtiğini söylerdi.

Fr. 162 [Latince tanıklıklar çevrilmemiştir. Cicero (Tanrıların Tabiatı Üzerine I 36): Zenon tabiat kanununun ilahî olduğunu, doğruyu buyuran ve zıddını yasaklayan bir kuvvete sahip olduğunu düşünür. Lactantius (İlahî Kurumlar I 5): Zenon da tanrıya ilahî ve tabiî kanun der. Minucius Felix (Octavius 19, 10): Zenon'a göre tabiî ve ilahî kanun her şeyin ilkesidir.]

s92

(Tertull. ad nat. II 4; adv. Hermog. 44; de praescr. haer. 7, Latine) — Ζήνων ὁ Στωικὸς νοῦν κόσμου πύρινον ⟦εἶναι⟧ θεὸν ⟦ἀπεφήνατο⟧. (Aët. I 7, 23) — (August. c. Acad. III 17, 38, Latine) — τάχα δὲ καὶ τοῖς ἀπὸ Ζήνωνος σύμφωνος ἡ δόξα, διὰ πάσης οὐσίας πεφοιτηκέναι τὸν θεὸν τιθεμένοις, καὶ ποῦ μὲν εἶναι νοῦν, ποῦ δὲ ψυχήν, ποῦ δὲ φύσιν, ποῦ δὲ ἕξιν. (Themist. in de an.) — καὶ ὁ θεὸς ἀποδειχθήσεται κακῶν κατ’ αὐτὸν ποιητής, ἐν ἀμάραις τε καὶ σκώληξι καὶ ἀρρητουργοῖς καταγινόμενος. (Tatian. adv. Graec. 3) — οὐδὲ μὴν τοὺς ἀπὸ τῆς Στοᾶς παρελεύσομαι, διὰ πάσης ὕλης καὶ διὰ τῆς ἀτιμοτάτης τὸ θεῖον διήκειν λέγοντας, οἳ καταισχύνουσιν ἀτεχνῶς τὴν φιλοσοφίαν. (Clem. Al. protr. 5) — Στωικοὶ δὲ πνεῦμα διῆκον καὶ διὰ τῶν εἰδεχθῶν. (Sext. Emp. Pyrrh. hyp. III 218) — (Lactant. de vera sap. 9; inst. div. IV 9; Tertull. apol. 21; Minuc. Fel. 19, 10; Cic. de nat. deor. I 36, Latine) — ἔλεγε δὲ πάντα διήκειν τὸ θεῖον. (Epiphan. adv. haer. III 36) — (Cic. de nat. deor. I 36; Lactant. inst. div. I 5; Minuc. Fel. 19, 10, Latine)

s93— Krş. Diogenes Laertios VII 88: ...ortak kanun, yani her şeyin içinden geçen doğru logos; o da varlıkların idaresinin önderi olan Zeus ile aynıdır. [Lucanus'a (II 9) yazılmış Latince scholion çevrilmemiştir: Stoacılara göre evren phronēsis ve kanunla ayakta durur, tanrı da kendi kendisinin kanunudur.]

Fr. 163 Kaynak: Diogenes Laertios VII 148. Zenon tanrının ousiasının bütün evren ve gök olduğunu söyler.

Fr. 164 [Lactantius'un (Tanrının Öfkesi Üzerine 11) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Antisthenes, halkların ve şehirlerin kendi tanrıları olsa da tabiatça tek bir tanrı olduğunu söyledi; Zenon da Stoacılarıyla birlikte hemen hemen aynı şeyi söyler.] — Philodemos, Dindarlık Üzerine 84: Zenon'un izinden gidenlerin hepsi, ilahî olana yer bıraksalar da... tek bir tanrı olduğunu söyler.

Fr. 165 [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine I 36) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon aynı ilahî kuvveti yıldızlara, yıllara, aylara ve mevsimlerin değişmelerine de verir.]

Fr. 166 [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine II 63) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Tabiat bilgisine dayanan başka bir sebeple de büyük bir tanrılar kalabalığı türemiştir; bunlar insan biçimine bürünerek şairlere masal malzemesi vermiş, insanların hayatını da her türlü batıl inançla doldurmuştur. Bu konuyu Zenon işlemiş, sonra Kleanthes ve Khrysippos daha geniş açıklamıştır.]

Fr. 167 [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine I 36) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon Hesiodos'un Theogonia'sını yorumlarken tanrılar hakkındaki alışılmış ve yerleşik kavramları büsbütün ortadan kaldırır; Jupiter'i, Juno'yu, Vesta'yı ya da böyle anılan hiç kimseyi tanrılar arasında saymaz, bu adların cansız ve dilsiz şeylere bir tür anlam aktarmasıyla verildiğini öğretir.]

Fr. 168 Kaynak: Philodemos, Dindarlık Üzerine 8. ... Aphrodite'yi, parçaları birbirine uygun biçimde bir araya getiren kuvvet sayar... [papirüs burada bozuktur; Arnim'e göre yer Zenon'a aittir.]

Fr. 169 [Minucius Felix'in (Octavius 19, 10) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon Juno'yu hava, Jupiter'i gök, Neptunus'u deniz, Vulcanus'u ateş olarak yorumlar ve halkın öteki tanrılarının da aynı şekilde unsurlar olduğunu göstererek halkın yanılgısını ağır biçimde suçlar ve çürütür.]

Fr. 170 Kaynak: Philodemos, Dindarlık Üzerine 8. (Zenon) doğru logoslara ve iyi insana yaraşan hâllere Dioskurlar der.

s93

ὁ νόμος ὁ κοινός, ὅσπερ ἐστὶν ὁ ὀρθὸς λόγος, διὰ πάντων ἐρχόμενος, ὁ αὐτὸς ὢν τῷ Διί, καθηγεμόνι τούτῳ τῆς τῶν ὄντων διοικήσεως ὄντι. (Diog. Laert. VII 88) — (Schol. Lucan. II 9, Latine) — οὐσίαν δὲ θεοῦ Ζήνων μέν φησι τὸν ὅλον κόσμον καὶ τὸν οὐρανόν. (Diog. Laert. VII 148) — (Lactant. de ira Dei 11, Latine) — πάντες οὖν οἱ ἀπὸ Ζήνωνος, εἰ καὶ ἀπέλειπον τὸ δαιμόνιον … ἕνα θεὸν λέγουσιν εἶναι. (Philod. de piet. 84) — (Cic. de nat. deor. I 36; II 63; Minuc. Fel. 19, 10, Latine) — … τὴν Ἀφροδίτην, δύναμιν οὖσαν συνακτικὴν οἰκείως τῶν μερῶν πρὸς ἄλληλα … ⟦?⟧ (Philod. de piet. 8) — τοὺς δὲ ὀρθοὺς λόγους καὶ σπουδαίας διαθέσεις Διοσκούρους. (Philod. de piet. 8)

s94Fr. 171 [Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir. Tanrıların Tabiatı Üzerine II 57: Zenon tabiatı şöyle tarif eder: tabiat, doğurmak için yol üzerinde ilerleyen sanatkâr ateştir. Çünkü yaratmanın ve doğurmanın en çok sanata özgü olduğunu, sanatlarımızın işlerinde elin yaptığını tabiatın, yani öteki sanatların ustası olan sanatkâr ateşin çok daha sanatkârca yaptığını düşünür. Ayrıca Akademika I 39; Tanrıların Tabiatı Üzerine III 27 ("Zenon'un dediği gibi, sanatkârca yol alan tabiat"); Tertullianus, Uluslara Karşı II 2.] — Diogenes Laertios VII 156: Tabiat, oluşa doğru yol üzerinde ilerleyen sanatkâr ateştir.

Fr. 172 [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine II 58) Latince tanıklığı çevrilmemiştir. Bu bakımdan her tabiat sanatkârcadır, çünkü izleyeceği bir yolu vardır. Her şeyi kucağında tutup bir arada bulunduran evrenin tabiatı ise Zenon'a göre yalnız sanatkârca değil, düpedüz sanatkârdır; her türlü yararı ve elverişliliği gözetip sağlar. Öteki tabiatların her biri kendi tohumlarından doğup büyüyüp ayakta durduğu gibi, evrenin tabiatı da bütün istemli hareketlere, Yunanların hormē dediği çabalara ve isteklere sahiptir ve bunlara uygun eylemleri, psykhēleri ve hisleriyle hareket eden bizler gibi yapar. Evrenin aklı böyle olduğu ve bu yüzden ona phronēsis ya da takdir (Yunanca pronoia) denebileceği için, en çok şunları gözetir ve bunlarla uğraşır: önce evrenin varlığını sürdürmeye olabildiğince elverişli olması, sonra hiçbir şeye muhtaç olmaması, en çok da onda olağanüstü bir güzellik ve her türlü süs bulunması.]

Fr. 173 [Cicero'nun (Kehanet Üzerine I 6) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Stoacılar kehanetin hemen her türünü savundular; çünkü Zenon da notlarında bunun bir bakıma tohumlarını serpmişti.]

Fr. 174 Kaynak: Diogenes Laertios VII 149. Ayrıca, takdir de varsa, bütün kehanetin var olduğunu söylerler; Zenon'un dediği gibi, gerçekleşen bazı sonuçlara dayanarak onun bir tekhnē olduğunu da ileri sürerler.

Fr. 175 Kaynak: Diogenes Laertios VII 149. Khrysippos..., Poseidonios... ve Zenon her şeyin kadere göre olduğunu söyler. (Kader, var olan şeylerin birbirine zincirlenmiş sebebidir ya da evrenin kendisine göre yönetildiği logostur.)

Fr. 176 Kaynak: Aetios, Görüşler I 27, 5. Stoacı Zenon Tabiat Üzerine'de kaderi, maddeyi hep aynı yolda ve aynı biçimde hareket ettiren bir kuvvet olarak tanımlar; ona takdir ya da tabiat demek arasında bir fark görmez. — Theodoretos, Hellen Hastalıklarının Tedavisi VI 14: Kitionlu Zenon kadere maddeyi hareket ettiren kuvvet adını verdi;

s94

(Cic. de nat. deor. II 57; III 27; Acad. I 39; Tertull. ad nat. II 2, Latine) — τὴν μὲν φύσιν εἶναι πῦρ τεχνικὸν ὁδῷ βαδίζον εἰς γένεσιν. (Diog. Laert. VII 156) — (Cic. de nat. deor. II 58; de div. I 6, Latine) — καὶ μὴν καὶ μαντικὴν ὑφεστάναι πᾶσάν φασιν, εἰ καὶ πρόνοιαν εἶναι, καὶ αὐτὴν καὶ τέχνην ἀποφαίνουσι διά τινας ἐκβάσεις, ὥς φησι Ζήνων. (Diog. Laert. VII 149) — καθ’ εἱμαρμένην δέ φασι τὰ πάντα γίγνεσθαι Χρύσιππος … καὶ Ποσειδώνιος … καὶ Ζήνων … (ἔστι δὲ εἱμαρμένη αἰτία τῶν ὄντων εἰρομένη ἢ λόγος καθ’ ὃν ὁ κόσμος διεξάγεται). (Diog. Laert. VII 149) — Ζήνων ὁ Στωικὸς ἐν τῷ Περὶ φύσεως (τὴν εἱμαρμένην) δύναμιν κινητικὴν τῆς ὕλης κατὰ ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως, ἥντινα μὴ διαφέρειν πρόνοιαν καὶ φύσιν καλεῖν. (Aët. I 27, 5) — Ζήνων δὲ ὁ Κιτιεὺς (Theodoret. VI 14)

s95aynı şeye takdir ve tabiat adını da verdi.

Fr. 177 Kaynak: Epiphanios, Sapkınlıklara Karşı III 2, 9. Olayların sebeplerinin kimi bize bağlıdır, kimi bize bağlı değildir; yani olayların kimi bize bağlıdır, kimi değildir. [Arnim'e göre güvenilirliği şüpheli bir tanıklıktır.]

C. Ahlak

Fr. 178 Kaynak: Diogenes Laertios VII 84. Felsefenin ahlak kısmını şu konulara ayırırlar: dürtü; iyiler ve kötüler; duygular; aretē; gaye; ilk değer ve eylemler; uygun eylemler; teşvikler ve caydırmalar. Khrysippos ve çevresi böyle alt bölümlere ayırır...; Kitionlu Zenon ile Kleanthes ise, daha eski oldukları için, konuları daha sade biçimde ele aldılar.

1. İyilerin gayesi üzerine. — İyilerin gayesinin açıklanması (Fr. 179–184). — Çirkin olandan başka kötü yoktur (Fr. 185). — Aretē kendisi için istenir (Fr. 186). — Aretē mesut bir hayat için yeter (Fr. 187–189).

Fr. 179 Kaynak: Diogenes Laertios VII 87. Bu yüzden ilk olarak Zenon İnsanın Tabiatı Üzerine'de gayenin tabiatla uyum içinde yaşamak olduğunu söyledi; bu da aretēye göre yaşamaktır, çünkü tabiat bizi ona götürür. — Stobaios, Seçmeler II 7, 6a: Zenon gayeyi şöyle verdi: "uyum içinde yaşamak"; bu da tek bir logosa göre ve kendi kendisiyle ahenk içinde yaşamaktır; çünkü kendi kendisiyle çatışarak yaşayanlar bedbahttır. [Cicero'nun (Ölçütler Üzerine IV 14; III 21) ve Lactantius'un (İlahî Kurumlar III 7; III 8) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir: Zenon'a göre en yüksek iyi tabiatla uyum içinde yaşamaktır.] — Philon, Her İyi İnsan Özgürdür 160: Zenon'un olduğu kadar Pythia'nın da bildirdiği o uğurlu gayeye, tabiata uygun yaşamaya varacaklardır.

s95

δύναμιν κέκληκε τὴν εἱμαρμένην κινητικὴν τῆς ὕλης· τὴν δὲ αὐτὴν καὶ πρόνοιαν καὶ φύσιν ὠνόμασεν. (Theodoret. VI 14) — τὰς δὲ αἰτίας τῶν πραγμάτων πῇ μὲν ἐφ’ ἡμῖν, πῇ δὲ οὐκ ἐφ’ ἡμῖν· τουτέστι τὰ μὲν τῶν πραγμάτων ἐφ’ ἡμῖν, τὰ δὲ οὐκ ἐφ’ ἡμῖν. (Epiphan. adv. haer. III 2, 9) — τὸ δὲ ἠθικὸν μέρος τῆς φιλοσοφίας διαιροῦσιν εἴς τε τὸν περὶ ὁρμῆς καὶ εἰς τὸν περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν τόπον καὶ εἰς τὸν περὶ παθῶν καὶ περὶ ἀρετῆς καὶ περὶ τέλους περί τε τῆς πρώτης ἀξίας καὶ τῶν πράξεων καὶ περὶ τῶν καθηκόντων προτροπῶν τε καὶ ἀποτροπῶν· οὕτω δ’ ὑποδιαιροῦσιν οἱ περὶ Χρύσιππον κτλ. ὁ μὲν γὰρ Κιτιεὺς Ζήνων καὶ ὁ Κλεάνθης ὡς ἂν ἀρχαιότεροι ἀφελέστερον περὶ τῶν πραγμάτων διέλαβον. (Diog. Laert. VII 84) — διόπερ πρῶτος ὁ Ζήνων ἐν τῷ Περὶ ἀνθρώπου φύσεως τέλος εἶπε τὸ ὁμολογουμένως τῇ φύσει ζῆν, ὅπερ ἐστὶ κατ’ ἀρετὴν ζῆν· ἄγει γὰρ πρὸς ταύτην ἡμᾶς ἡ φύσις. (Diog. Laert. VII 87) — τὸ δὲ τέλος ὁ μὲν Ζήνων οὕτως ἀπέδωκε· „τὸ ὁμολογουμένως ζῆν“· τοῦτο δ’ ἔστι καθ’ ἕνα λόγον καὶ σύμφωνον ζῆν, ὡς τῶν μαχομένως ζώντων κακοδαιμονούντων. (Stob. ecl. II 7, 6a) — (Cic. de fin. IV 14; III 21; Lactant. inst. div. III 7; III 8, Latine) — πρὸς τέλος αἴσιον, οὐ Ζηνώνειον μᾶλλον ἢ πυθόχρηστον, ἀφίξονται, τὸ ἀκολούθως τῇ φύσει ζῆν. (Philo quod omn. prob. lib. 160)

s96Fr. 180 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis II 21. Stoacı Zenon ise gayenin aretēye göre yaşamak olduğunu düşünür.

Fr. 181 [Cicero'nun (Akademika II 131) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Stoacıların bulucusu ve önderi Zenon, tabiatın bize ilk yakınlık duygusunu vermesinden (oikeiōsis) türettiği ahlakça güzel yaşamayı iyilerin gayesi saydı.]

Fr. 182 Kaynak: Arrianos, Epiktetos'un Sohbetleri I 20, 14. Oysa filozofların asıl öğretisi pek kısadır. Bilmek istersen Zenon'un yazdıklarını oku, göreceksin. "Gaye tanrıları izlemektir, iyinin ousiası da tasavvurları gerektiği gibi kullanmaktır" demenin neresi uzun? Ama "Peki tanrı nedir, tasavvur nedir, tek tek şeylerin tabiatı nedir, bütünün tabiatı nedir?" de, işte o zaman uzar.

Fr. 183 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 23 (1069e). Zenon da saadetin unsurları olarak tabiatı ve tabiata uygun olanı koyan bu kişileri (Peripatetikleri) izlemedi mi?

Fr. 184 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 7, 6e. Zenon saadeti şöyle tarif etti: Saadet hayatın iyi akışıdır. — Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı XI 30: Zenon, Kleanthes ve Khrysippos çevresinin verdiği tarife göre saadet hayatın iyi akışıdır.

Fr. 185 [Cicero'nun (Tusculum Sohbetleri II 29; V 27) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir. Zenon der ki: Çirkin ve kusurlu olandan başka hiçbir şey kötü değildir. Acı çekmenin ya da çekmemenin, yalnız aretēye dayanan mesut yaşayış bakımından hiçbir önemi yoktur; ama acı yine de reddedilmesi gereken bir şeydir. Neden? Çünkü serttir, tabiata aykırıdır, katlanması güçtür, kederli ve katıdır.]

Fr. 186 [Augustinus'un (Akademikoslara Karşı III 7, 16) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon haykırır, bütün Stoa gürler: İnsan ahlakça güzel olandan başka hiçbir şey için doğmamıştır; o, dışarıdan konmuş hiçbir çıkar, ayartıcı hiçbir ücret olmaksızın kendi parlaklığıyla psykhēleri kendine çeker; Epikuros'un hazzı ise yalnız hayvanlar arasında ortaktır; insanı ve bilgeyi onların arasına itmek günahtır.]

Fr. 187 Kaynak: Diogenes Laertios VII 127. Zenon'un dediği gibi, aretē saadet için kendi kendine yeter. [Cicero'nun (Ölçütler Üzerine V 79: Zenon'un adeta bir kehanet sesiyle bildirdiği söz: "Aretē iyi yaşamak için kendi kendine yeter"; krş. Akademika II 134–135; Paradokslar I) ve Augustinus'un (Teslis Üzerine XIII 5, 8) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]

s96

πάλιν δ’ αὖ Ζήνων μὲν ὁ Στωικὸς τέλος ἡγεῖται τὸ κατ’ ἀρετὴν ζῆν. (Clem. Al. strom. II 21) — (Cic. Acad. II 131, Latine) — καίτοι αὐτὸς μὲν ὁ προηγούμενος λόγος τῶν φιλοσόφων λίαν ἐστὶν ὀλίγος. εἰ θέλεις γνῶναι, ἀνάγνωθι τὰ Ζήνωνος καὶ ὄψει· τί γὰρ ἔχει μακρὸν εἰπεῖν ὅτι τέλος ἐστὶ τὸ ἕπεσθαι θεοῖς, οὐσία δ’ ἀγαθοῦ χρῆσις οἵα δεῖ φαντασιῶν; λέγε „τί οὖν ἐστι θεὸς καὶ τί φαντασία, καὶ τί ἐστι φύσις ἡ ἐπὶ μέρους καὶ τί ἐστι φύσις ἡ τῶν ὅλων“· ἤδη μακρόν. (Arr. Epict. diss. I 20, 14) — οὐχὶ καὶ Ζήνων τούτοις ἠκολούθησεν ὑποτιθεμένοις στοιχεῖα τῆς εὐδαιμονίας τὴν φύσιν καὶ τὸ κατὰ φύσιν; (Plut. de comm. not. 23) — τὴν δὲ εὐδαιμονίαν ὁ Ζήνων ὡρίσατο τὸν τρόπον τοῦτον· εὐδαιμονία δ’ ἐστὶν εὔροια βίου. (Stob. ecl. II 7, 6e) — εὐδαιμονία δέ ἐστιν, ὡς οἵ τε περὶ τὸν Ζήνωνα καὶ Κλεάνθην καὶ Χρύσιππον ἀπέδοσαν, εὔροια βίου. (Sext. Emp. adv. math. XI 30) — (Cic. Tusc. II 29; V 27; August. c. Acad. III 7, 16, Latine) — αὐτάρκη τε εἶναι αὐτὴν (τὴν ἀρετὴν) πρὸς εὐδαιμονίαν, καθά φησι Ζήνων. (Diog. Laert. VII 127) — (Cic. de fin. V 79; Acad. II 134–135; Parad. I; August. de trin. XIII 5, 8, Latine)

s97Fr. 188 [Cicero'nun (Akademika I 35; krş. I 7) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon, Theophrastos gibi aretēnin sinirlerini kesen biri değildi; tersine, mesut hayata ait her şeyi yalnız aretēye bağlar, iyiler arasında başka hiçbir şey saymaz ve buna "ahlakça güzel" derdi; bu yalın, tek ve biricik iyidir.]

Fr. 189 [Cicero'nun (Ölçütler Üzerine IV 47; IV 60; IV 48) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir. Cicero'ya göre Zenon yanılır: aretē dışında hiçbir şeyin en yüksek iyiye ulaşmada en küçük bir ağırlığı olmadığını söyler, ama öte yandan bu şeylerin mesut hayata hiçbir katkısı olmasa da istenmelerinde bir ağırlıkları bulunduğunu da söyler. Zenon yalnız kendine özgü bir görünüşü olduğu için istenmesi gerekene iyi der, mesut hayata da yalnız aretēyle geçirilen hayata. En yüksek iyiyi öğrendikten sonra eylemin ilkesini, yani uygun eylemi almak için tabiata geri döndüklerini söylemelerinden daha tutarsız ne olabilir?]

II. İyiler ve kötüler üzerine.

Fr. 190 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 7, 5a. Zenon, ousiadan pay alan şeylerin var olduğunu söyler. Var olanların kimi iyi, kimi kötü, kimi de ne iyi ne kötüdür (adiaphora). İyiler şunlardır: phronēsis, itidal, adalet, cesaret ve aretē olan ya da aretēden pay alan her şey. Kötüler şunlardır: akılsızlık, ölçüsüzlük, adaletsizlik, korkaklık ve kötülük olan ya da kötülükten pay alan her şey. Ne iyi ne kötü olanlar ise şunlardır: hayat ve ölüm, şöhret ve şöhretsizlik, zahmet ve haz, zenginlik ve yoksulluk, hastalık ve sağlık ve bunlara benzer şeyler.

III. Ne iyi ne kötü olanlar üzerine. — Ne iyi ne kötü kavramı (Fr. 191). — Öne çıkarılanlar ve geri bırakılanlar (Fr. 192–194). — Ne iyi ne kötü olan tek tek şeyler (Fr. 195–196).

Fr. 191 [Cicero'nun (Akademika I 36) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon geri kalan şeylerin iyi de kötü de olmadığını, ama kimisinin tabiata uygun, kimisinin tabiata aykırı olduğunu söylerdi; bunların arasına bir de ortada kalanları koyardı. Tabiata uygun olanların seçilmesi ve onlara bir değer biçilmesi gerektiğini, zıtları için ise bunun tersini söylerdi; ikisi de olmayanları ortada bırakır, bunların hiçbir ağırlığı olmadığını söylerdi.]

s97

(Cic. Acad. I 35; I 7; de fin. IV 47; IV 60; IV 48, Latine) — ταῦτ’ εἶναί φησιν ὁ Ζήνων ὅσα οὐσίας μετέχει, τῶν δ’ ὄντων τὰ μὲν ἀγαθά, τὰ δὲ κακά, τὰ δὲ ἀδιάφορα. ἀγαθὰ μὲν τὰ τοιαῦτα· φρόνησιν, σωφροσύνην, δικαιοσύνην, ἀνδρείαν καὶ πᾶν ὅ ἐστιν ἀρετὴ ἢ μετέχον ἀρετῆς· κακὰ δὲ τὰ τοιαῦτα· ἀφροσύνην, ἀκολασίαν, ἀδικίαν, δειλίαν, καὶ πᾶν ὅ ἐστι κακία ἢ μετέχον κακίας· ἀδιάφορα δὲ τὰ τοιαῦτα· ζωὴν θάνατον, δόξαν ἀδοξίαν, πόνον ἡδονήν, πλοῦτον πενίαν, νόσον ὑγίειαν, καὶ τὰ τούτοις ὅμοια. (Stob. ecl. II 7, 5a) — (Cic. Acad. I 36, Latine)

s98Fr. 192 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 7, 7g. Değeri olanların kimi çok, kimi az değere sahiptir; aynı şekilde değersiz olanların da kimi çok, kimi az değersizdir. Çok değeri olanlara "öne çıkarılanlar" (proēgmena), çok değersiz olanlara da "geri bırakılanlar" (apoproēgmena) denir; bu adları şeylere ilk koyan Zenon'dur. Öne çıkarılan, ne iyi ne kötü olduğu hâlde öncelikli bir gerekçeyle seçtiğimiz şeydir; geri bırakılan için de aynı açıklama geçerlidir, örnekler de orantıya göre aynıdır. İyilerden hiçbiri öne çıkarılan değildir, çünkü onlar en büyük değere sahiptir. Öne çıkarılan ise ikinci yeri ve ikinci değeri tuttuğu için bir bakıma iyilerin tabiatına yaklaşır. Nitekim sarayda da kral öne çıkarılanlardan biri değildir; ondan sonra gelen rütbelerdekiler öyledir. Bunlara öne çıkarılan denmesi, saadete bir katkıda bulunmaları ya da onu sağlamaya yardım etmeleri yüzünden değil, geri bırakılanlar yerine bunları seçmenin zorunlu olması yüzündendir. [Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 30.]

Fr. 193 [Cicero'nun (Akademika I 37) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon'a göre seçilmesi gerekenlerin kimine daha çok, kimine daha az değer biçilmelidir; daha çok değer biçilenlere "öne çıkarılmış", daha az biçilenlere "geri itilmiş" derdi.]

Fr. 194 [Cicero'nun (Ölçütler Üzerine III 51) Latince tanıklığı çevrilmemiştir. Zenon bu kelimeyi şöyle açıklar: Sarayda kimse kralın kendisinin bir rütbeye "öne çıkarıldığını" (proēgmenon) söylemez; bunu, bir mevkide bulunan ve sırası krallık makamına en yakın olan, ikinci gelen kişiler için söyler. Hayatta da birinci yerde olanlara değil, ikinci yeri tutanlara proēgmena, yani öne çıkarılmışlar denir.]

Fr. 195 [Gellius'un (Attika Geceleri IX 5, 5) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon hazzın ne iyi ne kötü olduğunu, kendi kullandığı Yunanca kelimeyle adiaphoron olduğunu düşündü.]

Fr. 196 [Seneca'nın (Mektuplar 82, 9) Latince tanıklığı çevrilmemiştir. Zenon şu kıyası kullanır: Hiçbir kötü şanlı değildir; ölüm ise şanlıdır; o hâlde ölüm kötü değildir.]

IV. İlk yakınlık (oikeiōsis) üzerine.

Fr. 197 Kaynak: Porphyrios, Et Yemekten Kaçınma Üzerine III 19. Her yakınlığın ve yabancılaşmanın başlangıcı hissetmektir. Zenon'un izinden gidenler ise yakınlığı adaletin ilkesi sayar.

s98

(Cic. Acad. I 36, Latine) — τῶν δ’ ἀξίαν ἐχόντων τὰ μὲν ἔχειν πολλὴν ἀξίαν, τὰ δὲ βραχεῖαν. ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἀπαξίαν ἐχόντων ἃ μὲν ἔχειν πολλὴν ἀπαξίαν, ἃ δὲ βραχεῖαν. τὰ μὲν οὖν πολλὴν ἔχοντα ἀξίαν προηγμένα λέγεσθαι, τὰ δὲ πολλὴν ἀπαξίαν ἀποπροηγμένα, Ζήνωνος ταύτας τὰς ὀνομασίας θεμένου πρώτου τοῖς πράγμασι. προηγμένον δ’ εἶναι λέγουσιν, ὃ ἀδιάφορον ὂν ἐκλεγόμεθα κατὰ προηγούμενον λόγον. τὸν δὲ ὅμοιον λόγον ἐπὶ τῷ ἀποπροηγμένῳ εἶναι, καὶ τὰ παραδείγματα κατὰ τὴν ἀναλογίαν ταὐτά. οὐδὲν δὲ τῶν ἀγαθῶν εἶναι προηγμένον διὰ τὸ τὴν μεγίστην ἀξίαν αὐτὰ ἔχειν. τὸ δὲ προηγμένον, τὴν δευτέραν χώραν καὶ ἀξίαν ἔχον, συνεγγίζειν πως τῇ τῶν ἀγαθῶν φύσει· οὐδὲ γὰρ ἐν αὐλῇ τῶν προηγμένων εἶναι τὸν βασιλέα, ἀλλὰ τοὺς μετ’ αὐτὸν τεταγμένους. προηγμένα δὲ λέγεσθαι οὐ τῷ πρὸς εὐδαιμονίαν τινὰ συμβάλλεσθαι συνεργεῖν τε πρὸς αὐτήν, ἀλλὰ τῷ ἀναγκαῖον εἶναι τούτων τὴν ἐκλογὴν ποιεῖσθαι παρὰ τὰ ἀποπροηγμένα. (Stob. ecl. II 7, 7g) — (Cic. Acad. I 37; de fin. III 51; Gell. IX 5, 5; Seneca ep. 82, 9, Latine) — οἰκειώσεως πάσης καὶ ἀλλοτριώσεως ἀρχὴ τὸ αἰσθάνεσθαι. τὴν δὲ οἰκείωσιν ἀρχὴν τίθενται δι- (Porphyr. de abst. III 19)

s99[Arnim'in notuna göre "Her yakınlığın... hissetmektir" sözleri Zenon'un değil Porphyrios'undur, ama Stoacıların görüşünü yansıtır.] — Krş. Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 12 (1038c): Çünkü yakınlık, insanın kendine ait olanı hissetmesi ve kavraması gibi görünüyor.

Fr. 198 [Cicero'nun (Ölçütler Üzerine IV 45) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Cicero'ya göre tabiatın ilkelerini kendisinden öğrendiği Polemon'la tartışan Zenon, ortak başlangıçlardan yola çıkıp ilk nerede durduğunu ve anlaşmazlığın nereden doğduğunu görmeliydi; en yüksek iyilerinin tabiattan çıktığını bile söylemeyenlerin safında durup onların kullandığı kanıtlara ve görüşlere başvurmamalıydı.]

V. Aretē üzerine.

Fr. 199 [Cicero'nun (Akademika I 38) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Öncekiler her aretēnin akılda bulunduğunu söylemiyor, bazı aretēlerin tabiatla ya da alışkanlıkla tamamlandığını söylüyorlardı; Zenon ise hepsini akla bağlıyordu. Onlar aretē türlerinin birbirinden ayrılabileceğini düşünürken o bunun hiçbir şekilde olamayacağını savunuyordu; öncekiler gibi yalnız aretēnin kullanılmasını değil, melekenin kendisini de kendi başına parlak sayıyordu; ama aretēnin, onu sürekli kullanmayan hiç kimsede bulunmadığını söylüyordu.]

Fr. 200 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 7 (1034c). Zenon da, Platon gibi, farklılıklarına göre birden çok aretē kabul eder: phronēsis, cesaret, itidal, adalet; bunlar birbirinden ayrılmaz olmakla birlikte birbirinden başka ve farklıdır. Ama yine her birini tarif ederken cesaretin katlanılması gereken şeylerdeki phronēsis, ⟦itidalin seçilmesi gereken şeylerdeki phronēsis, bir başkasının⟧ yapılması gereken şeylerdeki phronēsis, adaletin de paylaştırılması gereken şeylerdeki phronēsis olduğunu söyler; sanki tek bir aretē varmış da, şeylerle kurduğu ilişkilerde etkinliklerine göre farklıymış gibi görünüyormuş gibi. — Diogenes Laertios VII 161: (Ariston) Zenon gibi birden çok aretē de kabul etmiyordu.

Fr. 201 Kaynak: Plutarkhos, Ahlaki Aretē Üzerine 2 (441a). Kitionlu Zenon da bir bakıma bu görüşe kayıyor gibidir: phronēsisi, paylaştırılması gereken şeylerde adalet, seçilmesi gereken şeylerde itidal, katlanılması gereken şeylerde cesaret diye tarif eder. Onu savunanlar, Zenon'un burada epistēmēye phronēsis adını verdiğini ileri sürerler.

Fr. 202 Kaynak: Plutarkhos, Ahlaki Aretē Üzerine 3 (441c). Bunların hepsi ortak olarak

s99

καιοσύνης οἱ ἀπὸ Ζήνωνος. (Porphyr. de abst. III 19) — ἡ γὰρ οἰκείωσις αἴσθησις ἔοικε τοῦ οἰκείου καὶ ἀντίληψις εἶναι. (Plut. de Stoic. rep. 12) — (Cic. de fin. IV 45; Acad. I 38, Latine) — ἀρετὰς ὁ Ζήνων ἀπολείπει πλείονας κατὰ διαφοράς, ὥσπερ ὁ Πλάτων, οἷον φρόνησιν ἀνδρείαν σωφροσύνην δικαιοσύνην, ὡς ἀχωρίστους μὲν οὔσας, ἑτέρας δὲ καὶ διαφερούσας ἀλλήλων. πάλιν δὲ ὁριζόμενος αὐτῶν ἑκάστην, τὴν μὲν ἀνδρείαν φησὶ φρόνησιν εἶναι ἐν ὑπομενετέοις, τὴν δὲ ⟦σωφροσύνην φρόνησιν ἐν αἱρετέοις, τὴν δὲ …⟧ φρόνησιν ἐν ἐνεργητέοις, τὴν δὲ δικαιοσύνην φρόνησιν ἐν ἀπονεμητέοις· ὡς μίαν οὖσαν ἀρετήν, ταῖς δὲ πρὸς τὰ πράγματα σχέσεσι κατὰ τὰς ἐνεργείας διαφέρειν δοκοῦσαν. (Plut. de Stoic. rep. 7) — ἀρετάς τε οὔτε πολλὰς εἰσῆγεν ὡς ὁ Ζήνων. (Diog. Laert. VII 161) — ἔοικε δὲ καὶ Ζήνων εἰς τοῦτό πως ὑποφέρεσθαι ὁ Κιτιεύς, ὁριζόμενος τὴν φρόνησιν ἐν μὲν ἀπονεμητέοις δικαιοσύνην, ἐν δ’ αἱρετέοις σωφροσύνην, ἐν δ’ ὑπομενετέοις ἀνδρείαν. ἀπολογούμενοι δ’ ἀξιοῦσιν ἐν τούτοις τὴν ἐπιστήμην φρόνησιν ὑπὸ τοῦ Ζήνωνος ὠνομάσθαι. (Plut. de virt. mor. 2) — κοινῶς δὲ ἅπαντες (Plut. de virt. mor. 3)

s100(Menedemos, Ariston, Zenon ve Khrysippos) aretēyi psykhēnin yönetici kısmının logos tarafından meydana getirilmiş bir durumu ve yetisi, daha doğrusu kendisi tutarlı, sağlam ve sarsılmaz bir logos olarak kabul ederler. Psykhēnin duygulara açık, logostan yoksun kısmının, logos sahibi kısmından bir farkla ve tabiatça ayrılmış olmadığını düşünürler; onlara göre psykhēnin düşünce ve yönetici kısım dedikleri aynı kısmı, duygularda ve meleke ya da duruma bağlı değişmelerde baştan başa dönüşüp değişerek kötülük ya da aretē olur; kendinde logostan yoksun hiçbir şey taşımaz. Dürtünün aşırı kısmı güçlenip üstün gelerek onu seçen logosa aykırı biçimde yersiz bir şeye doğru sürüklediğinde ona logossuz denir. Çünkü duygu da kötü ve ölçüsüz bir logostur; kötü ve yanlış bir hükümden şiddet ve güç almıştır.

Fr. 203 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 7, 1. Stoacı Zenon'u izleyenler mecazlı olarak şöyle der: Huy, tek tek eylemlerin ondan aktığı hayat kaynağıdır.

Fr. 204 Kaynak: Diogenes Laertios VII 173. Zenon'a göre huy dış görünüşten kavranabilir. — Aetios, Görüşler IV 9, 17: Stoacılara göre bilge, dış görünüşünden, işaretlere dayanarak hisle kavranabilir.

VI. Duygular üzerine.

Fr. 205 Kaynak: Diogenes Laertios VII 110. Zenon'a göre duygunun kendisi, psykhēnin logossuz ve tabiata aykırı hareketidir ya da aşırı dürtüdür. [Cicero'nun (Tusculum Sohbetleri IV 11; IV 47; Görevler Üzerine I 136) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir: Zenon'un tarifine göre duygu, doğru akıldan uzaklaşmış, tabiata aykırı bir psykhē sarsıntısıdır; daha kısaca: aşırı şiddetli bir istektir; aşırı şiddetli istek de tabiatın sabitliğinden uzaklaşmış olandır.] — Stobaios, Seçmeler II 7, 2: Her duygu aşırı dürtüdür. — Aynı eser II 7, 10: Duygunun, onu seçen logosa boyun eğmeyen aşırı dürtü ya da psykhēnin logossuz ve tabiata aykırı hareketi olduğunu söylerler. [Aynı tarif Plutarkhos'un bir fragmanında ve Andronikos'un Duygular Üzerine'sinde de geçer.]

Fr. 206 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 7, 1. Stoacı Zenon'un tarif ettiği gibi, duygu aşırı dürtüdür. "Aşırı olmaya yatkın" demiyor,

s100

οὗτοι τὴν ἀρετὴν τοῦ ἡγεμονικοῦ τῆς ψυχῆς διάθεσίν τινα καὶ δύναμιν γεγενημένην ὑπὸ λόγου, μᾶλλον δὲ λόγον οὖσαν αὐτὴν ὁμολογούμενον καὶ βέβαιον καὶ ἀμετάπτωτον ὑποτίθενται· καὶ νομίζουσιν οὐκ εἶναι τὸ παθητικὸν καὶ ἄλογον διαφορᾷ τινι καὶ φύσει ψυχῆς τοῦ λογικοῦ διακεκριμένον, ἀλλὰ τὸ αὐτὸ τῆς ψυχῆς μέρος, ὃ δὴ καλοῦσι διάνοιαν καὶ ἡγεμονικόν, δι’ ὅλου τρεπόμενον καὶ μεταβάλλον ἔν τε τοῖς πάθεσι καὶ ταῖς κατὰ ἕξιν ἢ διάθεσιν μεταβολαῖς, κακίαν τε γίνεσθαι καὶ ἀρετήν, καὶ μηδὲν ἔχειν ἄλογον ἐν ἑαυτῷ· λέγεσθαι δὲ ἄλογον, ὅταν τῷ πλεονάζοντι τῆς ὁρμῆς ἰσχυρῷ γενομένῳ καὶ κρατήσαντι πρός τι τῶν ἀτόπων παρὰ τὸν αἱροῦντα λόγον ἐκφέρηται· καὶ γὰρ τὸ πάθος εἶναι λόγον πονηρὸν καὶ ἀκόλαστον, ἐκ φαύλης καὶ διημαρτημένης κρίσεως σφοδρότητα καὶ ῥώμην προσλαβόντα. (Plut. de virt. mor. 3) — οἱ δὲ κατὰ Ζήνωνα τὸν Στωικὸν τροπικῶς· ἦθός ἐστι πηγὴ βίου, ἀφ’ ἧς αἱ κατὰ μέρος πράξεις ῥέουσι. (Stob. ecl. II 7, 1) — κατὰ Ζήνωνα καταληπτὸν εἶναι τὸ ἦθος ἐξ εἴδους. (Diog. Laert. VII 173) — οἱ Στωικοὶ τὸν σοφὸν αἰσθήσει καταληπτὸν ἀπὸ τοῦ εἴδους τεκμηριωδῶς. (Aët. IV 9, 17) — ἔστι δὲ αὐτὸ τὸ πάθος κατὰ Ζήνωνα ἡ ἄλογος καὶ παρὰ φύσιν ψυχῆς κίνησις, ἢ ὁρμὴ πλεονάζουσα. (Diog. Laert. VII 110) — (Cic. Tusc. IV 11; IV 47; de off. I 136, Latine) — πᾶν πάθος ὁρμὴ πλεονάζουσα. (Stob. ecl. II 7, 2) — πάθος δ’ εἶναί φασιν ὁρμὴν πλεονάζουσαν καὶ ἀπειθῆ τῷ αἱροῦντι λόγῳ ἢ κίνησιν ψυχῆς ἄλογον παρὰ φύσιν. (Stob. ecl. II 7, 10) — ὡς δ’ ὁ Στωικὸς ὡρίσατο Ζήνων· πάθος ἐστὶν ὁρμὴ πλεονάζουσα. οὐ λέγει „πεφυκυῖα πλεονά- (Stob. ecl. II 7, 1)

s101"artık aşırılık içinde olan" diyor; çünkü aşırılık onda kuvvede değil, daha çok fiildedir. Zenon şöyle de tarif etti: "Duygu psykhēnin çırpınmasıdır"; duygulara açık kısmın kolayca harekete geçişini kuşların uçuşuna benzeterek. — Krş. Aynı eser II 7, 10: Bu yüzden her çırpınma bir duygudur, her duygu da bir çırpınmadır.

Fr. 207 [Cicero'nun (Akademika I 38–39) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Öncekiler duyguları insandan söküp atmıyor, daraltıp dar bir sınıra çekiyorlardı; Zenon ise bilgenin bütün bu hastalıklardan arınmış olmasını istedi. Eskiler bu duyguların tabiî ve akıldan yoksun olduğunu söyleyip arzuyu psykhēnin bir kısmına, aklı başka bir kısmına yerleştirirken, Zenon buna da katılmıyordu: duyguların istemli olduğunu, kanaate dayanan bir hükümle benimsendiğini, bütün duyguların anasının da bir tür dizginsiz ölçüsüzlük olduğunu düşünüyordu.]

Fr. 208 Kaynak: Themistios, Aristoteles'in Psykhē Üzerine'sine Şerh. Zenon'un izinden gidenlerin, insan psykhēsinin duygularını logosun çarpılmaları ve logosun yanlış hükümleri sayması da yanlış değildir.

Fr. 209 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Görüşleri V 1. Zenon duyguların hükümlerin kendileri değil, onlara eşlik eden büzülmeler ve gevşemeler, kabarmalar ve çöküşler olduğunu düşünüyordu. — Aynı eser IV 3: Çünkü (Khrysippos) bu noktada Zenon'la ve başka birçok Stoacıyla da çatışır. Onlar psykhēnin duygularını, psykhēnin hükümlerinin kendileri değil, bu hükümlerin ardından gelen logossuz büzülmeler, alçalmalar, sızlamalar, kabarmalar ve gevşemeler sayarlar.

Fr. 210 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Görüşleri III 5. Korkuların, acıların ve bu türden bütün duyguların yürekte meydana geldiğine dair bizden başka bir ispat aramaya da gerek yoktur. Bu, Stoacıların kendilerince de kabul edilmiş bir şey olarak alınır; çünkü yalnız Khrysippos değil, Kleanthes ve Zenon da bunu hiç duraksamadan kabul eder.

Fr. 211 Kaynak: Diogenes Laertios VII 110. Duyguların en üst cinsleri (Zenon'un Duygular Üzerine'de söylediği gibi) dörttür: acı, korku, arzu, haz. — Stobaios, Seçmeler II 7, 10: Cinsçe ilk olanlar şu dördüdür: arzu, korku, acı, haz.

s101

-ζειν“, ἀλλ’ ἤδη ἐν πλεονασμῷ οὖσα· οὐ γὰρ δυνάμει, μᾶλλον δ’ ἐνεργείᾳ. ὡρίσατο δὲ κἀκείνως· „πάθος ἐστὶ πτοία ψυχῆς“, ἀπὸ τῆς τῶν πτηνῶν φορᾶς τὸ εὐκίνητον τοῦ παθητικοῦ παρεικάσας. (Stob. ecl. II 7, 1) — διὸ καὶ πᾶσαν πτοίαν πάθος εἶναι καὶ πάλιν πᾶν πάθος πτοίαν. (Stob. ecl. II 7, 10) — (Cic. Acad. I 38–39, Latine) — καὶ οὐ κακῶς οἱ ἀπὸ Ζήνωνος τὰ πάθη τῆς ἀνθρωπίνης ψυχῆς τοῦ λόγου διαστροφὰς εἶναι τιθέμενοι καὶ λόγου κρίσεις ἡμαρτημένας. (Themist. in de an.) — Ζήνων οὐ τὰς κρίσεις αὐτὰς ἀλλὰ τὰς ἐπιγιγνομένας αὐταῖς συστολὰς καὶ διαχύσεις ἐπάρσεις τε καὶ πτώσεις τῆς ψυχῆς ἐνόμιζεν εἶναι τὰ πάθη. (Galen. de plac. Hipp. et Plat. V 1) — καὶ γὰρ Ζήνωνι κατά γε τοῦτο καὶ πολλοῖς ἄλλοις μάχεται τῶν Στωικῶν, οἳ οὐ τὰς κρίσεις αὐτὰς τῆς ψυχῆς ἀλλὰ τὰς ἐπὶ ταύταις ἀλόγους συστολὰς καὶ ταπεινώσεις καὶ δήξεις ἐπάρσεις τε καὶ διαχύσεις ὑπολαμβάνουσιν εἶναι τὰ τῆς ψυχῆς πάθη. (ibid. IV 3) — καὶ μηκέτι παρ’ ἡμῶν ἑτέραν ἐπιζητεῖν ἀπόδειξιν ὑπὲρ τοῦ τοὺς φόβους καὶ τὰς λύπας καὶ πάνθ’ ὅσα τοιαῦτα πάθη κατὰ τὴν καρδίαν συνίστασθαι, ἀλλὰ τοῦτο μὲν καὶ παρ’ αὐτῶν ὁμολογούμενον λαμβάνεται τῶν Στωικῶν· οὐ μόνον γὰρ Χρύσιππος ἀλλὰ καὶ Κλεάνθης καὶ Ζήνων ἑτοίμως αὐτὸ τιθέασιν. (ibid. III 5) — τῶν παθῶν τὰ ἀνωτάτω (καθά φησιν … Ζήνων ἐν τῷ Περὶ παθῶν) εἶναι γένη τέτταρα, λύπην, φόβον, ἐπιθυμίαν, ἡδονήν. (Diog. Laert. VII 110) — πρῶτα δ’ εἶναι τῷ γένει ταῦτα τὰ τέσσαρα, ἐπιθυμίαν, φόβον, λύπην, ἡδονήν. (Stob. ecl. II 7, 10)

s102Fr. 212 [Cicero'nun (Tusculum Sohbetleri III 74–75) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Acı, şimdiki bir kötülük hakkında, acı duymak gerektiği kanısını da içeren bir kanaattir; Zenon bu tarife haklı olarak bu kanaatin taze olması gerektiği kaydını ekler.] — Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Görüşleri IV 7: (Poseidonios) şöyle der: "Acının bu tarifi, tıpkı Zenon'un söylediği ve Khrysippos'un yazdığı öteki birçok duygu tarifi gibi, onun görüşünü açıkça çürütür. Çünkü acının, insanın başında bir kötülük bulunduğuna dair taze bir kanaat olduğunu söyler. Bunu kimi zaman daha kısa olarak şöyle ifade ederler: Acı, bir kötülüğün varlığına dair taze bir kanaattir."

Fr. 213 [Lactantius'un (İlahî Kurumlar III 23; Pentadius'a Mektup 38) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Stoacıların önderi Zenon, aretēyi överken merhameti kusurlar ve hastalıklar arasına koydu, onu psykhēnin bir hastalığı saydı.]

Fr. 214 [Cicero'nun (Murena Savunması 61) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Bilge hiçbir zaman gönül eğilimine kapılmaz, kimsenin suçunu asla bağışlamaz; aptal ve hafifmeşrep olandan başka kimse merhametli olmaz; yalvarmalara boyun eğmek ve yatışmak erkeğe yakışmaz.]

Fr. 215 [Seneca'nın (Öfke Üzerine I 16, 7) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon'un dediği gibi, bilgenin psykhēsinde de yara iyileştikten sonra iz kalır. Bu yüzden bilge duyguların bazı belirtilerini ve gölgelerini hisseder, ama duyguların kendilerinden uzaktır.]

VII. Bilge ve bilge olmayan üzerine. — Bilge (Fr. 216–223a). — Hataların eşitliği (Fr. 224). — Bilge olmayan (Fr. 225–229).

Fr. 216 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 7, 11g. Zenon'a ve onun izinden giden Stoacı filozoflara göre insanların iki cinsi vardır: biri iyilerin, öteki kötülerin. İyiler bütün hayatları boyunca aretēleri, kötüler de kötülükleri kullanır; bu yüzden birinciler giriştikleri her işte daima doğru davranır, ötekiler hep hata eder. İyi insan, hayata dair tecrübelerini kullanarak yaptığı her şeyi iyi yapar: phronēsisle, itidalle ve öteki aretēlere uygun olarak; kötü ise tersine her şeyi kötü yapar. İyi insan büyüktür, gürbüzdür, yücedir ve güçlüdür: Büyüktür, çünkü prohairesisine bağlı olan ve önüne koyduğu şeylere erişebilir; gürbüzdür, çünkü her yönden gelişmiştir; yücedir, çünkü

s102

(Cic. Tusc. III 74–75, Latine) — „ὁ γοῦν ὅρος οὗτος“, φησίν, „ὁ τῆς λύπης, ὥσπερ οὖν καὶ ἄλλοι πολλοὶ τῶν παθῶν ὑπό τε Ζήνωνος εἰρημένοι καὶ πρὸς τοῦ Χρυσίππου γεγραμμένοι, σαφῶς ἐξελέγχουσι τὴν γνώμην αὐτοῦ. δόξαν γὰρ εἶναι πρόσφατον τοῦ κακὸν αὐτῷ παρεῖναί φησι τὴν λύπην· ἐν ᾗ καὶ συντομώτερον ἐνίοτε λέγοντες ὧδέ πως προφέρονται· λύπη ἐστὶ δόξα πρόσφατος κακοῦ παρουσίας.“ (Posidon. ap. Galen. de plac. Hipp. et Plat. IV 7) — (Lactant. inst. div. III 23; ep. ad Pentad. 38; Cic. pro Mur. 61; Seneca de ira I 16, 7, Latine) — ἀρέσκει γὰρ τῷ τε Ζήνωνι καὶ τοῖς ἀπ’ αὐτοῦ Στωικοῖς φιλοσόφοις δύο γένη τῶν ἀνθρώπων εἶναι, τὸ μὲν τῶν σπουδαίων, τὸ δὲ τῶν φαύλων· καὶ τὸ μὲν τῶν σπουδαίων διὰ παντὸς τοῦ βίου χρῆσθαι ταῖς ἀρεταῖς, τὸ δὲ τῶν φαύλων ταῖς κακίαις· ὅθεν τὸ μὲν ἀεὶ κατορθοῦν ἐν ἅπασιν οἷς προστίθεται, τὸ δὲ ἁμαρτάνειν. καὶ τὸν μὲν σπουδαῖον ταῖς περὶ τὸν βίον ἐμπειρίαις χρώμενον ἐν τοῖς πραττομένοις ὑπ’ αὐτοῦ πάντ’ εὖ ποιεῖν, καθάπερ φρονίμως καὶ σωφρόνως καὶ κατὰ τὰς ἄλλας ἀρετάς· τὸν δὲ φαῦλον κατὰ τοὐναντίον κακῶς. καὶ τὸν μὲν σπουδαῖον μέγαν καὶ ἁδρὸν καὶ ὑψηλὸν καὶ ἰσχυρόν· μέγαν μὲν ὅτι δύναται ἐφικνεῖσθαι τῶν κατὰ προαίρεσιν ὄντων αὐτῷ καὶ προκειμένων· ἁδρὸν δέ, ὅτι ἐστὶν ηὐξημένος πάντοθεν· ὑψηλὸν δ’, ὅτι μετείληφε τοῦ ἐπιβάλλον- (Stob. ecl. II 7, 11g)

s103soylu ve bilge bir insana yaraşan yüceliğe kavuşmuştur; güçlüdür, çünkü kendisine düşen gücü edinmiştir; yenilmez ve alt edilemezdir. Bu yüzden ne biri onu zorlar ne o birini zorlar; ne engellenir ne engeller; ne biri ona zor kullanır ne o birine zor kullanır; ne efendilik eder ne birinin buyruğu altına girer; ne birine kötülük eder ne kendisi kötülük görür; ne kötülüklere düşer ne de başkasını kötülüklere düşürür; ne aldanır ne başkasını aldatır; ne yanılır ne bilgisiz kalır ne de kendinden habersiz olur; genel olarak hiçbir yanlışı doğru diye benimsemez. Son derece mesuttur; talihlidir, kutludur, bahtiyardır, dindardır, tanrıların sevgilisidir, saygıya layıktır; krallığa, komutanlığa, devlet adamlığına, ev yönetimine ve para kazanmaya yatkındır. Kötüler ise bütün bunların zıddına sahiptir.

Fr. 217 Kaynak: Athenaios, Deipnosophistai IV 158b. Stoacıların bir öğretisidir ki bilge her şeyi iyi yapar, mercimeği bile phronēsisle pişirir. Bu yüzden Phliuslu Timon şöyle demiştir:

Zenon usulü mercimeği akıllıca pişirmeyi öğrenmemiş olan...

Sanki mercimek, Zenon'un şu talimatına uyulmadıkça başka türlü pişirilemezmiş gibi:

Mercimeğe kişnişin on ikide birini kat.

[Wachsmuth bu dizeyi de Timon'a verir.]

Fr. 218 Kaynak: Philon, Her İyi İnsan Özgürdür 97. Zenon'un şu sözünü haykırmak yerinde olur: Hava dolu bir tulumu suya batırmak, herhangi bir iyi insanı istemediği bir şeyi istemeyerek yapmaya zorlamaktan daha kolaydır. Çünkü doğru logosun sağlam öğretilerle sinirlerini güçlendirdiği psykhē boyun eğmez ve yenilmez.

Fr. 219 Kaynak: Plutarkhos, Gençler Şiiri Nasıl Dinlemeli 12 (33d). Zenon da Sophokles'in şu dizelerini düzeltip

Bir tiranın yanına ticarete giden Onun kölesidir, özgür olarak gelse bile

şöyle değiştirmişti:

Köle değildir, özgür olarak gelirse.

"Özgür" kelimesiyle burada korkusuz, yüce gönüllü ve kendini alçaltmayan insanı kastederek.

Fr. 220 [Cicero'nun (Ölçütler Üzerine V 84; Murena Savunması 61) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir: Yoksulluk kötüyse, hiçbir dilenci, bilge de olsa, mesut olamaz; ama Zenon bilgenin yalnız mesut değil, zengin de olduğunu söylemeye cesaret etti. Dilencilerin en dilencisi de olsalar, yalnız bilgeler zengindir.]

Fr. 221 [Cicero'nun (Murena Savunması 61;

s103

-τος ὕψους ἀνδρὶ γενναίῳ καὶ σοφῷ. καὶ ἰσχυρὸν δ’, ὅτι τὴν ἐπιβάλλουσαν ἰσχὺν περιπεποίηται, ἀήττητος ὢν καὶ ἀκαταγώνιστος. παρ’ ὃ καὶ οὔτε ἀναγκάζεται ὑπό τινος οὔτε ἀναγκάζει τινά, οὔτε κωλύεται οὔτε κωλύει, οὔτε βιάζεται ὑπό τινος οὔτ’ αὐτὸς βιάζει τινά, οὔτε δεσπόζει οὔτε δεσπόζεται, οὔτε κακοποιεῖ τινα οὔτ’ αὐτὸς κακοποιεῖται, οὔτε κακοῖς περιπίπτει οὔτ’ ἄλλον ποιεῖ κακοῖς περιπίπτειν, οὔτε ἐξαπατᾶται οὔτε ἐξαπατᾷ ἄλλον, οὔτε διαψεύδεται οὔτε ἀγνοεῖ οὔτε λανθάνει ἑαυτόν, οὔτε καθόλου ψεῦδος ὑπολαμβάνει· εὐδαίμων δέ ἐστι μάλιστα καὶ εὐτυχὴς καὶ μακάριος καὶ ὄλβιος καὶ εὐσεβὴς καὶ θεοφιλὴς καὶ ἀξιωματικός, βασιλικός τε καὶ στρατηγικὸς καὶ πολιτικὸς καὶ οἰκονομικὸς καὶ χρηματιστικός. τοὺς δὲ φαύλους ἅπαντα τούτοις ἐναντία ἔχειν. (Stob. ecl. II 7, 11g) — Στωικὸν δὲ δόγμα ἐστὶν ὅτι τε πάντα εὖ ποιήσει ὁ σοφὸς καὶ φακῆν φρονίμως ἀρτύσει· διὸ καὶ Τίμων ὁ Φλιάσιος ἔφη· „Ζηνώνειόν γε φακῆν ἕψειν ὃς μὴ φρονίμως μεμάθηκεν“, ὡς οὐκ ἄλλως δυναμένης ἑψηθῆναι φακῆς εἰ μὴ κατὰ τὴν Ζηνώνειον ὑφήγησιν, ὃς ἔφη· „ἐς δὲ φακῆν ἔμβαλλε δυωδέκατον κοριάννου.“ (Athen. IV 158b) — ἄξιον τὸ Ζηνώνειον ἐπιφωνῆσαι, ὅτι θᾶττον ἂν ἀσκὸν βαπτίσαι τις πλήρη πνεύματος ἢ βιάσαιτο τὸν σπουδαῖον ὁντινοῦν ἄκοντα δρᾶσαί τι τῶν ἀβουλήτων· ἀνένδοτος γὰρ καὶ ἀήττητος ψυχή, ἣν ὀρθὸς λόγος δόγμασι παγίοις ἐνεύρωσε. (Philo quod omn. prob. lib. 97) — καὶ ὁ Ζήνων ἐπανορθούμενος τὸ τοῦ Σοφοκλέους· „ὅστις δὲ πρὸς τύραννον ἐμπορεύεται, / κείνου ’στὶ δοῦλος, κἂν ἐλεύθερος μόλῃ“ μετέγραφεν· „οὐκ ἔστι δοῦλος, ἢν ἐλεύθερος μόλῃ“, τῷ ἐλευθέρῳ νῦν συνεκφαίνων τὸν ἀδεᾶ καὶ μεγαλόφρονα καὶ ἀταπείνωτον. (Plut. de aud. poet. 12) — (Cic. de fin. V 84; pro Mur. 61, Latine)

s104Ölçütler Üzerine III 75) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir: En çarpık bedenli de olsalar yalnız bilgeler güzeldir; bilgeye haklı olarak güzel de denecektir, çünkü psykhēnin çizgileri bedeninkilerden daha güzeldir.]

Fr. 222 Kaynak: Diogenes Laertios VII 33. Yine Devlet'inde yalnız iyileri vatandaş, dost, yakın ve özgür olarak gösterdiğini (söylerler).

Fr. 223 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis V 14, 95. Stoacı Zenon da — bunu Platon'dan almıştır, Platon da barbar felsefesinden — bütün iyilerin birbirinin dostu olduğunu söyler.

Fr. 223a Kaynak: Plutarkhos, Aratos'un Hayatı 18. Sonraları (Persaios'un) boş vaktinde, kendisine yalnız bilgenin iyi bir komutan olabileceği görüşünün doğru geldiğini söyleyen birine şöyle dediği anlatılır: "Tanrılar adına, bir zamanlar Zenon'un öğretilerinden en çok bu bana da hoş gelirdi..."

Fr. 224 Kaynak: Diogenes Laertios VII 120. Hataların eşit olduğunu kabul ederler; Zenon... böyle der. — Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VII 422: Buradan yola çıkan Zenon ve çevresi hataların eşit olduğunu öğretiyordu. [Cicero'nun (Murena Savunması 61: bütün hatalar eşittir; krş. Paradokslar III) ve Lactantius'un (İlahî Kurumlar III 23: Zenon'un eşit hatalarını kim onaylar?) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]

Fr. 225 [Cicero'nun (Murena Savunması 61) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Her kusur iğrenç bir cinayettir; gerek yokken bir horozu boğazlayan da babasını boğan kadar suç işlemiş olur.]

Fr. 226 Kaynak: Kuşkucu Kassios (Diogenes Laertios VII 32). (Zenon'un) iyi olmayanların hepsinin birbirinin düşmanı, hasmı, kölesi ve yabancısı olduğunu söylediğini; anne babaların çocuklarına, kardeşlerin kardeşlerine, yakınların yakınlarına karşı da böyle olduğunu.

Fr. 227 [Cicero'nun (Murena Savunması 61) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Bilge olmayan bizlere kaçak köleler, sürgünler, düşmanlar, hatta deliler derler.]

Fr. 228 Kaynak: Philon, Her İyi İnsan Özgürdür 53. Zenon, aretēye herkesten çok kendini kaptırmış biri olarak, kötülerin iyilerle eşit söz hakkı olmadığını daha da delikanlıca ispat eder. Şöyle der: "Kötü, iyiye karşı çıkarsa başına iş açmaz mı? O hâlde kötünün iyiye karşı eşit söz hakkı yoktur."

Fr. 229 [Seneca'nın (Mektuplar 83, 9) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Bu en cesur ve en kutsal okulun kurucusu, o büyük adam Zenon bizi sarhoşluktan caydırmak ister ve iyi insanın sarhoş olmayacağını şöyle çıkarır: Sarhoşa kimse gizli bir söz emanet etmez; iyi insana emanet edilir; o hâlde iyi insan sarhoş olmaz.]

s104

(Cic. pro Mur. 61; de fin. III 75, Latine) — πάλιν ἐν τῇ Πολιτείᾳ παριστάντα πολίτας καὶ φίλους καὶ οἰκείους καὶ ἐλευθέρους τοὺς σπουδαίους μόνον. (Diog. Laert. VII 33) — Ζήνων τε ὁ Στωικός, παρὰ Πλάτωνος λαβών, ὁ δὲ ἀπὸ τῆς βαρβάρου φιλοσοφίας, τοὺς ἀγαθοὺς πάντας ἀλλήλων εἶναι φίλους λέγει. (Clem. Al. strom. V 14, 95) — ὕστερον δὲ λέγεται σχολάζων πρὸς τὸν εἰπόντα μόνον αὐτῷ δοκεῖν στρατηγὸν εἶναι τὸν σοφόν, „ἀλλὰ νὴ θεούς“ φάναι „τοῦτο μάλιστα κἀμοί ποτε τῶν Ζήνωνος ἤρεσκε δογμάτων …“ (Plut. Arat. 18) — ἀρέσκει τε αὐτοῖς ἴσα ἡγεῖσθαι τὰ ἁμαρτήματα, καθά φησι … Ζήνων. (Diog. Laert. VII 120) — κἀντεῦθεν ὁρμώμενοι οἱ περὶ τὸν Ζήνωνα ἐδίδασκον ὅτι ἴσα ἐστὶ τὰ ἁμαρτήματα. (Sext. Emp. adv. math. VII 422) — (Cic. pro Mur. 61; Lactant. inst. div. III 23, Latine) — ἐχθροὺς καὶ πολεμίους καὶ δούλους καὶ ἀλλοτρίους λέγειν αὐτὸν ἀλλήλων εἶναι πάντας τοὺς μὴ σπουδαίους, καὶ γονεῖς τέκνων καὶ ἀδελφοὺς ἀδελφῶν καὶ οἰκείους οἰκείων. (Cassius ap. Diog. Laert. VII 32) — (Cic. pro Mur. 61, Latine) — ὁ δὲ Ζήνων, εἰ καί τις ἄλλος ὑπ’ ἀρετῆς ἀχθείς, νεανικώτερον ἀποδείκνυσι περὶ τοῦ μὴ εἶναι τοῖς φαύλοις ἰσηγορίαν πρὸς ἀστείους. φησὶ γάρ· „οὐκ οἰμώξεται ὁ φαῦλος, ἐὰν ἀντιλέγῃ τῷ σπουδαίῳ; οὐκ ἄρ’ ἐστὶν ἰσηγορία τῷ φαύλῳ πρὸς σπουδαῖον.“ (Philo quod omn. prob. lib. 53) — (Seneca ep. 83, 9, Latine)

s105— Philon, Nuh'un Bağcılığı Üzerine 176: Sarhoşa kimse akla yatkın olarak gizli bir söz emanet etmez; bilgeye ise emanet edilir; o hâlde iyi insan sarhoş olmaz.

VIII. Uygun eylemler üzerine.

Fr. 230 Kaynak: Diogenes Laertios VII 107–108. Ayrıca uygun eylemin (kathēkon), yapıldığında akla yatkın bir gerekçeyle savunulabilen şey olduğunu söylerler; örneğin hayatta tutarlı olan şey. Bu, bitkilere ve hayvanlara da uzanır; çünkü onlarda da uygun eylemler görülür. Uygun eyleme bu adı ilk veren Zenon'dur; ad "bazılarının üzerine düşmek" (kata tinas hēkein) sözünden alınmıştır. — Krş. Aynı eser VII 25: Uygun eyleme ilk onun ad verdiğini ve onun hakkında bir eser yazdığını söylerler. — Stobaios, Seçmeler II 7, 8: (Zenon) uygun eylemi şöyle tarif eder: hayatta tutarlı olan, yapıldığında akla yatkın bir savunusu bulunan şey; uygun eyleme aykırı olan ise bunun tersidir. Bu, hayvanların logostan yoksun olanlarına da uzanır; çünkü onlar da kendi tabiatlarına uygun biçimde bir şeyler yapar. Logos sahibi canlılar için ise şöyle tarif edilir: hayatta tutarlı olan. [Cicero'nun (Ölçütler Üzerine III 58) Latince tarifi çevrilmemiştir. Arnim'in notuna göre Zenon'un Uygun Eylem Üzerine adlı bir kitabı vardı.]

Fr. 231 [Cicero'nun (Akademika I 37) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Zenon iyileri ve öne çıkarılanları şeylerden çok kelimeleri değiştirerek ayırdığı gibi, doğru eylemle hata arasına da uygun eylemi ve uygun eyleme aykırı olanı ortada kalan şeyler olarak koyuyordu; doğru eylemleri yalnız iyi eylemler arasına, kötü eylemleri, yani hataları, kötüler arasına yerleştirir; uygun eylemlerin yerine getirilmesini ya da ihmal edilmesini ise ortada kalan şeyler sayardı.]

s105

εἰ τῷ μεθύοντι οὐκ ἄν τις εὐλόγως λόγον ἀπόρρητον παρακατάθοιτο, τῷ δὲ σοφῷ παρακατατίθενται, οὐκ ἄρα μεθύει ὁ ἀστεῖος. (Philo de plant. 176) — ἔτι δὲ καθῆκόν φασιν εἶναι ὃ πραχθὲν εὔλογον ἴσχει ἀπολογισμόν, οἷον τὸ ἀκόλουθον ἐν τῇ ζωῇ, ὅπερ καὶ ἐπὶ τὰ φυτὰ καὶ ζῷα διατείνει· ὁρᾶσθαι γὰρ κἀπὶ τούτων καθήκοντα. κατωνομάσθαι δὲ οὕτως ὑπὸ πρώτου Ζήνωνος τὸ καθῆκον, ἀπὸ τοῦ κατά τινας ἥκειν τῆς προσονομασίας εἰλημμένης. (Diog. Laert. VII 107–108) — φασὶ δὲ καὶ πρῶτον καθῆκον ὠνομακέναι καὶ λόγον περὶ αὐτοῦ πεποιηκέναι. (ibid. VII 25) — ὁρίζεται δὲ τὸ καθῆκον· τὸ ἀκόλουθον ἐν ζωῇ, ὃ πραχθὲν εὔλογον ἀπολογίαν ἔχει· παρὰ τὸ καθῆκον δὲ τὸ ἐναντίως. τοῦτο διατείνει καὶ εἰς τὰ ἄλογα τῶν ζῴων, ἐνεργεῖ γάρ τι κἀκεῖνα ἀκολούθως τῇ ἑαυτῶν φύσει· ἐπὶ δὲ τῶν λογικῶν ζῴων οὕτως ἀποδίδοται· τὸ ἀκόλουθον ἐν βίῳ. (Stob. ecl. II 7, 8) — (Cic. de fin. III 58; Acad. I 37; de fin. IV 56, Latine)

s106Fr. 232 [Cicero'nun (Ölçütler Üzerine IV 56) Latince tanıklığı çevrilmemiştir. Cicero, Cato'ya hitaben: Senin o Kartacalın — biliyorsun ya, senin himayendeki Kitionlular Fenike'den gelmişlerdir —, o keskin zekâlı adam, tabiat karşı çıktığı için davasını kazanamayınca kelimelerle oynamaya başladı. Önce bizim iyi dediğimiz şeylerin değerli ve tabiata uygun sayılmasını kabul etti; bilge, yani en mesut insan için, iyi demeye cesaret edemediği ama tabiata uygun olduğunu kabul ettiği bu şeylere de sahip olmanın daha elverişli olduğunu itiraf etmeye başladı. Platon'un, bilge değilse bile, tiran Dionysios'la aynı durumda olmadığını söyledi: Dionysios için bilgeliğe hiç ümidi olmadığından ölmek en iyisidir, Platon için ise ümidi olduğundan yaşamak. Hataların kimi katlanılabilir, kimi hiçbir şekilde katlanılamaz; çünkü kimi hatalar uygun eylemin daha çok, kimi daha az ögesini çiğner. Bilge olmayanların da kimi bilgeliğe hiçbir şekilde varamayacak durumdadır, kimi ise çabalarsa bilgeliğe erişebilir.]

IX. Hayat için öğütler. — Çeşitli öğütler (Fr. 233–246). — Oğlan sevgisi üzerine (Fr. 247–249). — Kinik görüşler (Fr. 250–257). — Hayattan akla yatkın çıkış üzerine (Fr. 258). — Devlet (Fr. 259–271).

Fr. 233 Kaynak: Galenos, Psykhēnin Hastalıklarını Tanıma ve Tedavi 1. Zenon da her şeyi, biraz sonra lalalarımıza hesap verecekmiş gibi dikkatle yapmamızı isterdi. O adam insanların çoğuna bu adı verirdi; çünkü kimse çağırmasa da yakınlarını azarlamaya hazırdırlar.

Fr. 234 Kaynak: Plutarkhos, Aretēde İlerlediğini İnsan Nasıl Anlar 12 (82f). Zenon'un şu sözünün ne olduğuna da bak: Herkesin ilerlemekte olduğunu rüyalarından anlayabileceğini söylerdi; uykusunda kendini çirkin bir şeyden hoşlanırken, korkunç ve yersiz bir şeye razı olurken ya da onu yaparken görmüyorsa; psykhēnin tasavvur eden ve duygulanan kısmı, dalgasız bir durgunluğun dibinde olduğu gibi, logosla durulmuş olarak ışıl ışıl parlıyorsa.

Fr. 235 Kaynak: Proklos, Hesiodos'un İşler ve Günler'ine Şerh 293. Stoacı Zenon dizelerin yerini değiştirerek şöyle derdi:

En iyisi odur ki iyi söyleyene kulak verir; İyidir o da ki her şeyi kendi kendine anlar.

Böylece birinciliği söz dinlemeye, ikinciliği phronēsise veriyordu. — Diogenes Laertios VII 25–26: Hesiodos'un dizelerini de şöyle değiştirirdi (yukarıdaki dizeler). Çünkü söyleneni iyi dinleyip ondan yararlanabilenin, her şeyi kendi kendine kavrayandan üstün olduğunu söylerdi: Ötekinde yalnız anlamak vardır; iyi söz dinleyende ise buna eylem de eklenir. — Themistios, Söylevler VIII 108c: Kitionlu Zenon da söz dinlemenin zekâdan daha krallara yaraşır bir aretē olduğunu ileri sürüp Hesiodos'un sırasını değiştirdiği için bence pek hoştur... — Aynı yazar, Söylevler XIII 171d: Kitionlu Zenon söz dinlemeyi zekâdan daha krallara yaraşır saymakta haklıydı.

Fr. 236 Kaynak: Maximos, Florilegium 6. Çiftçi, bol ve güzel ürün almak istediği (bitkilere)

s106

(Cic. de fin. IV 56, Latine) — οὕτω γοῦν καὶ Ζήνων ἠξίου πάντα πράττειν ἡμᾶς ἀσφαλῶς, ὡς ἀπολογησομένους ὀλίγον ὕστερον παιδαγωγοῖς· ὠνόμαζε γὰρ οὕτως ἐκεῖνος ὁ ἀνὴρ τοὺς πολλοὺς τῶν ἀνθρώπων, ἑτοίμους ὄντας τοῖς πέλας ἐπιτιμᾶν κἂν μηδεὶς αὐτοὺς παρακαλῇ. (Galen. de cogn. an. morb. 1) — ὅρα δὴ καὶ τὸ τοῦ Ζήνωνος ὁποῖόν ἐστιν. ἠξίου γὰρ ἀπὸ τῶν ὀνείρων ἕκαστον αὑτοῦ συναισθάνεσθαι προκόπτοντος, εἰ μήθ’ ἡδόμενον αἰσχρῷ τινι ἑαυτὸν μήτε τι προσιέμενον ἢ πράττοντα τῶν δεινῶν καὶ ἀτόπων ὁρᾷ κατὰ τοὺς ὕπνους, ἀλλ’ οἷον ἐν βυθῷ γαλήνης ἀκλύστου καταφανὲς διαλάμπει τῆς ψυχῆς τὸ φανταστικὸν καὶ παθητικὸν διακεχυμένον ὑπὸ τοῦ λόγου. (Plut. de prof. in virt. 12) — Ζήνων ὁ Στωικὸς ἐνήλλαττε τοὺς στίχους λέγων· „κεῖνος μὲν πανάριστος ὃς εὖ εἰπόντι πίθηται, / ἐσθλὸς δ’ αὖ κἀκεῖνος ὃς αὐτὸς πάντα νοήσῃ“, τῇ εὐπειθείᾳ τὰ πρωτεῖα διδούς, τῇ φρονήσει δὲ τὰ δευτερεῖα. (Procl. in Hes. Op. 293) — τούς τε Ἡσιόδου στίχους μεταγράφειν οὕτω … κρείττονα γὰρ εἶναι τὸν ἀκοῦσαι καλῶς δυνάμενον τὸ λεγόμενον καὶ χρῆσθαι αὐτῷ τοῦ δι’ αὑτοῦ τὸ πᾶν συννοήσαντος· τῷ μὲν γὰρ εἶναι μόνον τὸ συνεῖναι, τῷ δ’ εὖ πεισθέντι προσεῖναι καὶ τὴν πρᾶξιν. (Diog. Laert. VII 25–26) — ἐμοὶ δὲ καὶ Ζήνων ὁ Κιτιεὺς λίαν ἀρεστός, τὴν εὐπείθειαν ἀποφηνάμενος τῆς ἀγχινοίας ἀρετὴν εἶναι βασιλικωτέραν καὶ τὴν τάξιν τὴν Ἡσιόδου μεταθεὶς κτλ. (Themist. or. VIII 108c) — ὀρθῶς γὰρ ὑπελάμβανε Ζήνων ὁ Κιτιεὺς βασιλικωτέραν εἶναι τῆς ἀγχινοίας τὴν εὐπείθειαν. (Themist. or. XIII 171d) — ὁ μὲν γεωργὸς ἀφ’ ὧν ἂν ⟦φυτῶν⟧ πολὺν καὶ καλὸν θέλῃ καρπὸν λαβεῖν, ὠφέλιμον ἑαυτὸν ἐκείνοις παρέχεται καὶ (Maxim. floril. 6)

s107kendini yararlı kılar, onlara her yoldan özen gösterir ve bakar. İnsanlar ise kendilerine yararlı olan insanlara iyilik etmeye ve en çok böyleleriyle ilgilenmeye çok daha yatkındır. Bunda şaşılacak bir şey yoktur; bedenin parçalarından da bize hizmet etmekte daha yararlı saydıklarımıza daha çok özen gösteririz. Bu yüzden iyilik görmeyi umduğumuz kişilere sözlerle değil, işlerle yararlı olmalıyız. Zeytin ağacı da kendisine bakana böbürlenmez; bol ve güzel meyve vererek kendisine daha çok özen gösterilmesini sağlar.

Fr. 237 Kaynak: Stobaios, Florilegium 14, 4.

Kendini sorgula, kim olduğunu; hoşa gitsin diye söyleneni dinleme, dalkavukların pervasız sözlerini kendinden uzak tut.

Fr. 238 Kaynak: Stobaios, Florilegium IV 106. Zenon, nasıl yaşanması gerektiği konusunda tek tek kişilerin öğütlerine, sanki onlar bilmiyormuş gibi kulak asmayıp herkesten gelen övgüye, sanki bir hükme dayanıyormuş gibi hayran olmanın gülünç olduğunu söylerdi.

Fr. 239 Kaynak: Athenaios, Deipnosophistai VI 233b–c. Stoalı Zenon da, (altını ve gümüşü) kanuna uygun ve güzel biçimde kullanmak dışında bunlarla ilgili her şeyi ne iyi ne kötü saymış görünüyor. Onları seçmeyi de onlardan kaçınmayı da yasaklamış, sade ve gösterişsiz olanları öncelikle kullanmayı buyurmuştur. Öyle ki insanlar ne güzel ne çirkin olan öteki şeylere karşı psykhēlerini korkusuz ve hayranlığa kapılmayan bir durumda tutarak tabiata uygun olanları çoğunlukla kullansınlar; zıtlarından ise hiç korkmadan, korkuyla değil logosla uzak dursunlar.

Fr. 240 Kaynak: Stobaios, Florilegium VI 20. Zenon çoğu insanı şöyle diyerek kınardı: "Hazları zahmetlerden elde etmek mümkünken mutfaklardan alıyorlar."

Fr. 241 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis II 20, 125. Zenon Hintliler hakkında güzel söylerdi: Ateşte yanan tek bir Hintliyi görmeyi, zahmete dair bütün ispatları öğrenmeye yeğlerdi.

Fr. 242 Kaynak: Athenaios, Deipnosophistai XIII 565d. O bilge Zenon, Karystoslu Antigonos'un dediğine göre, sizin hayatınızı ve sahte uğraşınızı da büyük ihtimalle önceden sezerek, sözlerini yanlış işitip anlamayanların kirli ve

s107

πάντα τρόπον ἐπιμελεῖται καὶ θεραπεύει· πολὺ δὲ μᾶλλον ἄνθρωποι ἀνθρώποις τοῖς ὠφελίμοις πεφύκασι χαρίζεσθαι καὶ περὶ τοὺς τοιούτους μάλιστα σπουδάζειν. καὶ θαυμαστὸν οὐδέν· καὶ γὰρ καὶ τῶν μερῶν τοῦ σώματος ἐκείνων ἐπιμελούμεθα μᾶλλον, ἅπερ ὠφελιμώτερα ἑαυτοῖς πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν νομίζομεν εἶναι. ὅθεν ὁμοίως, ὑφ’ ὧν εὖ πάσχειν ἀξιοῦμεν, ὠφελίμους αὐτοῖς ἔργοις, ἀλλὰ μὴ τοῖς λόγοις εἶναι δεῖ. οὐδὲ γὰρ ἡ ἐλαία τῷ θεραπεύοντι αὐτὴν ἐπαγάλλεται, ἀλλ’ ἐκφέρουσα πολλούς τε καὶ καλοὺς καρποὺς ἔπεισεν ἑαυτῆς ἐπιμελεῖσθαι μᾶλλον. (Maxim. floril. 6) — ἔλεγχε σαυτόν, ὅστις εἶ· μὴ πρὸς χάριν / ἄκου’, ἀφαιροῦ δὲ κολάκων παρρησίαν. (Stob. floril. 14, 4) — Ζήνων δὲ ἔφη γελοῖον ἑκάστου μὲν τοῖς παραγγέλμασιν ὡς δεῖ ζῆν μὴ προσέχειν, ὡς οὐκ εἰδότων, τὸν δὲ παρὰ πάντων ἔπαινον θαυμάζειν, ὡς ἐχόμενον κρίσεως. (Stob. floril. IV 106) — Ζήνων δὲ ὁ ἀπὸ τῆς Στοᾶς πάντα τἄλλα ⟦φαίνεται⟧ πλὴν τοῦ νομίμως αὐτοῖς καὶ καλῶς χρῆσθαι νομίσας ἀδιάφορα, τὴν μὲν αἵρεσιν αὐτῶν καὶ φυγὴν ἀπειπών, τὴν χρῆσιν δὲ τῶν λιτῶν καὶ ἀπερίττων προηγουμένως ποιεῖσθαι προστάσσων· ὅπως ἀδεῆ καὶ ἀθαύμαστον πρὸς τἄλλα τὴν διάθεσιν τῆς ψυχῆς ἔχοντες οἱ ἄνθρωποι, ὅσα μήτε καλά ἐστι μήτε αἰσχρά, τοῖς μὲν κατὰ φύσιν ὡς ἐπὶ πολὺ χρῶνται, τῶν δ’ ἐναντίων μηδὲν ὅλως δεδοικότες λόγῳ καὶ μὴ φόβῳ τούτων ἀπέχωνται. (Athen. VI 233b–c) — ὁ Ζήνων ᾐτιᾶτο τοὺς πλείστους λέγων· „ἐξὸν ἀπὸ τῶν πόνων τὰς ἡδονὰς φέρειν, ἀπὸ τῶν μαγειρείων λαμβάνουσιν.“ (Stob. floril. VI 20) — καλῶς ὁ Ζήνων ἐπὶ τῶν Ἰνδῶν ἔλεγεν ἕνα Ἰνδὸν παροπτώμενον ἐθέλειν ἂν ἰδεῖν ἢ πάσας τὰς περὶ πόνου ἀποδείξεις μαθεῖν. (Clem. Al. strom. II 20, 125) — ὁ δὲ σοφὸς ἐκεῖνος Ζήνων, ὥς φησιν Ἀντίγονος ὁ Καρύστιος, προμαντευόμενος ὑμῶν, ὡς τὸ εἰκός, περὶ τοῦ βίου καὶ τῆς προσποιητοῦ ἐπιτηδεύσεως, ἔφη ὡς οἱ παρακούσαντες αὐτοῦ τῶν λόγων καὶ μὴ συνέντες ἔσονται ῥυπαροὶ καὶ (Athen. XIII 565d)

s108bayağı olacaklarını söyledi; tıpkı Aristippos'un okuluna sapanların sefih ve küstah olmaları gibi. [Cicero'nun (Tanrıların Tabiatı Üzerine III 77) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Sakızlı Ariston, filozofların iyi söylenmiş sözleri kötü yorumlayan dinleyicilerine zarar verdiğini söylerdi; Aristippos'un okulundan sefihler, Zenon'un okulundan da katılar çıkabilir.]

Fr. 243 Kaynak: Musonios, Saç Kestirmek Üzerine (Stobaios, Florilegium 6, 24). (Musonios) şöyle dedi: Zenon'un şu sözü iyi söylenmiştir: Saçı uzatmak için geçerli olan sebeple, yani tabiata uygun olan için kestirmek de gerekir; insan saçıyla ağırlaşmasın ve hiçbir faaliyetinde onun yüzünden rahatsız olmasın diye.

Fr. 244 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı VII 63. Kitionlu Zenon'un felsefesini izleyenler zinadan kaçınırlar... toplumsal hayat gereği; çünkü kanunlarla önceden başkasına bağlanmış bir kadını baştan çıkarmak ve başka bir insanın evini yıkmak logos sahibi canlının tabiatına aykırıdır.

Fr. 245 Kaynak: Diogenes Laertios VII 22. Gençlerin yürüyüşte, duruşta ve giyimde her türlü ağırbaşlılığı gözetmeleri gerektiğini söylerdi. Euripides'in Kapaneus hakkındaki şu dizelerini de sık sık anardı: Geçimi yerindeydi,

ama servetiyle hiç böbürlenmezdi; yoksul bir adamdan daha büyük bir gurur taşımazdı.

Fr. 246 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Pedagog III 11, 74. Kitionlu Zenon bir delikanlının portresini çizer gibidir; onun heykelini şöyle yontar: "Yüzü temiz olsun; kaşı sarkık olmasın; gözü ne fal taşı gibi açılmış ne de süzgün olsun; boynu geriye atılmış olmasın; bedeninin uzuvları gevşek düşmesin, gerili gibi dik dursun. Nousu logosa yönelmiş ve dik olsun; doğru söylenmiş şeyleri keskin bir anlayışla kavrasın ve sıkı tutsun; duruşu ve hareketleri ölçüsüzlere hiçbir ümit vermesin. Yüzünde utangaçlık ve erkeklik çiçeklensin. Koku satıcılarının, kuyumcuların, yün tüccarlarının dükkânlarında ve öteki atölyelerde dolaşan avarelik de ondan uzak olsun; oralarda insanlar fahişeler gibi süslenip sanki genelev önünde oturuyormuş gibi bütün gün vakit öldürürler."

Fr. 247 Kaynak: Athenaios, Deipnosophistai XIII 563e. (Myrtilos Stoacılara sesleniyor:) Bilgeliğinizin önderi Fenikeli Zenon'a öykünüyorsunuz; o ki, Karystoslu Antigonos'un dediğine göre, hiçbir zaman kadına yaklaşmamış, hep oğlanlarla düşüp kalkmıştır;

s108

ἀνελεύθεροι, καθάπερ οἱ τῆς Ἀριστίππου παρενεχθέντες αἱρέσεως ἄσωτοι καὶ θρασεῖς. (Athen. XIII 565d) — (Cic. de nat. deor. III 77, Latine) — εὖ γὰρ εἴρηται, ἔφη, τὸ τοῦ Ζήνωνος, ὅτι τούτου ἕνεκα καρτέον, οὗ καὶ κομητέον, τοῦ κατὰ φύσιν, ἵνα μὴ βαρούμενός τις ὑπὸ τῆς κόμης μηδ’ ἐνοχλούμενος ᾖ πρὸς μηδεμίαν ἐνέργειαν. (Muson. ap. Stob. floril. 6, 24) — ἐκκλίνουσι τὸ μοιχεύειν οἱ τὰ τοῦ Κιτιέως Ζήνωνος φιλοσοφοῦντες … διὰ τὸ κοινωνικόν· καὶ γὰρ παρὰ φύσιν εἶναι τῷ λογικῷ ζῴῳ νοθεύειν τὴν ὑπὸ τῶν νόμων ἑτέρῳ προκαταληφθεῖσαν γυναῖκα καὶ φθείρειν τὸν ἄλλου ἀνθρώπου οἶκον. (Orig. c. Cels. VII 63) — δεῖν τε ἔλεγε τοὺς νέους πάσῃ κοσμιότητι χρῆσθαι ἐν πορείᾳ καὶ σχήματι καὶ περιβολῇ. συνεχές τε προεφέρετο τοὺς ἐπὶ τοῦ Καπανέως Εὐριπίδου στίχους, ὅτι βίος μὲν ἦν αὐτῷ, „ἥκιστα δ’ ὄλβῳ γαῦρος ἦν, φρόνημα δὲ / οὐδέν τι μεῖζον εἶχεν ἢ πένης ἀνήρ.“ (Diog. Laert. VII 22) — ὑπογράφειν ὁ Κιτιεὺς ἔοικε Ζήνων εἰκόνα νεανίου καὶ οὕτως αὐτὸν ἀνδριαντουργεῖ· „ἔστω“, φησί, „καθαρὸν τὸ πρόσωπον, ὀφρὺς μὴ καθειμένη, μηδ’ ὄμμα ἀναπεπταμένον μηδὲ διακεκλασμένον, μὴ ὕπτιος ὁ τράχηλος, μηδ’ ἀνιέμενα τὰ τοῦ σώματος μέλη, ἀλλὰ μετέωρα ἐντόνοις ὅμοια· ὀρθὸς νοῦς πρὸς τὸν λόγον, ὀξύτης καὶ κατοκωχὴ τῶν ὀρθῶς εἰρημένων, καὶ σχηματισμοὶ καὶ κινήσεις μηδὲν ἐνδιδοῦσαι τοῖς ἀκολάστοις ἐλπίδος. αἰδὼς μὲν ἐπανθείτω καὶ ἀρρενωπία· ἀπέστω δὲ καὶ ὁ ἀπὸ τῶν μυροπωλίων καὶ χρυσοχοείων καὶ ἐριοπωλίων ἄλυς καὶ ὁ ἀπὸ τῶν ἄλλων ἐργαστηρίων, ἔνθα καὶ ἑταιρικῶς κεκοσμημένοι, ὥσπερ ἐπὶ τέγους καθεζόμενοι, διημερεύουσιν.“ (Clem. Al. paed. III 11, 74) — ἐζηλωκότες τὸν ἀρχηγὸν ὑμῶν τῆς σοφίας Ζήνωνα τὸν Φοίνικα, ὃς οὐδεπώποτε γυναικὶ ἐχρήσατο, παιδικοῖς δ’ ἀεί, ὡς Ἀντίγονος ὁ Καρύστιος (Athen. XIII 563e)

s109kendi hayatı üzerine yazdığı eserde anlattığına göre. "Bedenleri değil psykhēyi sevmek gerekir" diye durmadan tekrarlıyorsunuz; ama sevgililerinizi yirmi sekiz yaşına kadar yanınızda tutmak gerektiğini de söylüyorsunuz.

Fr. 248 Kaynak: Diogenes Laertios VII 129. Zenon'un Devlet'te söylediği gibi, bilge, görünüşleriyle aretēye yatkın bir tabiatları olduğunu belli eden gençlere âşık olacaktır.

Fr. 249 Kaynak: Sextus Empiricus, Pyrrhonculuğun Ana Hatları III 200. Kinik felsefeden gelenler de, Kitionlu Zenon, Kleanthes ve Khrysippos çevresi de bunun (erkekler arası birleşmenin) ne iyi ne kötü olduğunu söylediğine göre, bunda şaşılacak ne var?

Fr. 250 Kaynak: Sextus Empiricus, Pyrrhonculuğun Ana Hatları III 245. Mesela okullarının kurucusu Zenon Sohbetler'inde çocukların yetiştirilmesi hakkında, başka benzer şeylerin yanı sıra, şunları da söyler: "Uyluklar arasından birleşmede sevgiliyi sevgili olmayana, dişiyi erkeğe ne daha çok ne daha az yeğlemeli; çünkü sevgiliye başka, sevgili olmayana başka, dişiye başka, erkeğe başka şeyler değil, hepsine aynı şeyler yakışır ve uygundur." — Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı XI 190: Çocukların yetiştirilmesi hakkında okulun kurucusu Zenon Sohbetler'inde buna benzer şeyler anlatır (aynı sözler).

Fr. 251 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı XI 190. Yine (Zenon): "Sevgilinle uyluklar arasından birleştin mi? — Hayır. — Onunla birleşmeyi arzulamadın mı? — Hem de çok. — Yoksa onun kendini sana sunmasını arzuladığın hâlde bunu istemekten mi korktun? — Zeus adına, hayır. — Peki istedin mi? — Hem de nasıl. — Sonra o da sana boyun eğmedi mi? — Eğmedi."

Fr. 252 Kaynak: Plutarkhos, Sofra Sohbetleri III 6, 1 (653e). "Köpek adına," dedi, "ben de Zenon'un uyluk arasından birleşme üzerine sözlerinin, öylesine ciddi bir esere, Devlet'e değil de bir sofra sohbetine ve şakaya yerleştirilmiş olmasını isterdim."

Fr. 253 Kaynak: Epiphanios, Sapkınlıklara Karşı III 36. Stoacı Kitionlu Zenon şunu söyledi: ...ölenlerin hayvanlara ya da ateşe atılması gerekir; oğlanlarla da hiçbir engel tanımadan ilişki kurulabilir.

Fr. 254 Kaynak: Theophilos, Autolykos'a III 5. Zenon'un, Diogenes'in ve Kleanthes'in kitaplarında yer alıp insan eti yemeyi öğreten şeyler sana nasıl göründü: babaların kendi çocuklarınca pişirilip yenmesi, biri istemezse ya da o iğrenç yemeğin bir parçasını atarsa yemeyenin kendisinin yenmesi? — Krş. Diogenes Laertios VII 121: Gerektiğinde insan etini de tadacaklarını (söylerler). — Aynı eser VII 188: (Khrysippos) Adalet Üzerine'nin üçüncü kitabında,

s109

ἱστορεῖ ἐν τῷ Περὶ τοῦ βίου αὐτοῦ· θρυλεῖτε γὰρ ὅτι „δεῖ μὴ τῶν σωμάτων ἀλλὰ τῆς ψυχῆς ἐρᾶν“, οἵτινες μέχρι ὀκτὼ καὶ εἴκοσι ἐτῶν δεῖν λέγοντες συνέχειν τοὺς ἐρωμένους. (Athen. XIII 563e) — καὶ ἐρασθήσεσθαι δὲ τὸν σοφὸν τῶν νέων τῶν ἐμφαινόντων διὰ τοῦ εἴδους τὴν πρὸς ἀρετὴν εὐφυΐαν, ὥς φησι Ζήνων ἐν τῇ Πολιτείᾳ. (Diog. Laert. VII 129) — καὶ τί θαυμαστόν, ὅπου γε καὶ οἱ ἀπὸ τῆς κυνικῆς φιλοσοφίας καὶ οἱ περὶ τὸν Κιτιέα Ζήνωνα καὶ Κλεάνθην καὶ Χρύσιππον ἀδιάφορον τοῦτο εἶναί φασιν; (Sext. Emp. Pyrrh. hyp. III 200) — οἷον γοῦν ὁ αἱρεσιάρχης αὐτῶν Ζήνων ἐν ταῖς Διατριβαῖς φησι περὶ παίδων ἀγωγῆς ἄλλα τε ὅμοια καὶ τάδε· „διαμηρίζειν μηδὲν μᾶλλον μηδὲ ἧσσον παιδικὰ ἢ μὴ παιδικά, μηδὲ θήλεα ἢ ἄρρενα· οὐ γὰρ παιδικοῖς ἄλλα ἢ μὴ παιδικοῖς, οὐδὲ θηλείαις ἢ ἄρρεσιν, ἀλλὰ ταὐτὰ πρέπει τε καὶ πρέποντά ἐστιν.“ (ibid. III 245) — καὶ μὴν περὶ μὲν παίδων ἀγωγῆς ἐν ταῖς Διατριβαῖς ὁ αἱρεσιάρχης Ζήνων τοιαῦτά τινα διέξεισιν … (Sext. Emp. adv. math. XI 190) — καὶ πάλιν· „διαμεμήρικας τὸν ἐρώμενον; οὐκ ἔγωγε. πότερον οὐκ ἐπεθύμησας αὐτὸν διαμηρίσαι; καὶ μάλα. ἀλλ’ ἐπιθυμήσας παρασχεῖν σοι αὐτὸν ἐφοβήθης κελεῦσαι; μὰ Δία. ἀλλ’ ἐκέλευσας; καὶ μάλα. εἶτ’ οὐχ ὑπηρέτησέ σοι; οὐ γάρ.“ (ibid.) — ὡς ἔγωγε, νὴ τὸν κύνα, καὶ τοὺς Ζήνωνος ἂν ἐβουλόμην, ἔφη, διαμηρισμοὺς ἐν συμποσίῳ τινὶ καὶ παιδιᾷ μᾶλλον ἢ σπουδῆς τοσαύτης ἐχομένῳ συγγράμματι, τῇ Πολιτείᾳ, κατατετάχθαι. (Plut. quaest. conv. III 6, 1) — Ζήνων ὁ Κιτιεὺς ὁ Στωικὸς ἔφη … τοὺς δὲ τελευτῶντας ζῴοις παραβάλλειν χρῆναι ἢ πυρί, καὶ τοῖς παιδικοῖς χρῆσθαι ἀκωλύτως. (Epiphan. adv. haer. III 36) — τί σοι ἔδοξε τὰ Ζήνωνος ἢ τὰ Διογένους καὶ Κλεάνθους, ὁπόσα περιέχουσιν αἱ βίβλοι αὐτῶν διδάσκουσαι ἀνθρωποβορίας, πατέρας μὲν ὑπὸ ἰδίων τέκνων ἕψεσθαι καὶ βιβρώσκεσθαι, καί, εἴ τις οὐ βούλοιτο ἢ μέρος τι τῆς μυσερᾶς τροφῆς ἀπορρίψειεν, αὐτὸν κατεσθίεσθαι τὸν μὴ φαγόντα; (Theophil. ad Autol. III 5) — γεύσεσθαί τε καὶ ἀνθρωπίνων σαρκῶν κατὰ περίστασιν. (Diog. Laert. VII 121) — ἐν δὲ τῷ τρίτῳ Περὶ δι- (Diog. Laert. VII 188)

s110bininci satır dolaylarında, ölüleri yemeyi de buyurur. [Sextus'ta (Pyrrhonculuğun Ana Hatları III 207, 247 vd.; Matematikçilere Karşı XI 192–194) ve Khrysippos'un ahlak fragmanlarında benzer yerler vardır.]

Fr. 255 Kaynak: Sextus Empiricus, Pyrrhonculuğun Ana Hatları III 200. Bizde lanetli sayılan utanç verici davranışları da Zenon reddetmez.

Fr. 256 Kaynak: Sextus Empiricus, Pyrrhonculuğun Ana Hatları III 246. Anne babaya saygı konusunda aynı adam (Zenon), İokaste ve Oidipus'un başından geçenlere değinerek anneyi ovmanın korkunç bir şey olmadığını söyler: Hasta olduğunda bedeninin başka bir parçasını elleriyle ovarak ona yarar sağlasaydı, bunda çirkin bir şey olmazdı; başka parçalarını ovarak onu sevindirseydi, acısını dindirseydi ve anneden soylu çocuklar edinseydi, bu mu çirkin olurdu? — Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı XI 191: Nitekim Zenon da İokaste ve Oidipus hakkında anlatılanları ele alarak anneyi ovmanın korkunç bir şey olmadığını söyler: Bedeni hastayken onu elleriyle ovarak yarar sağlasaydı, çirkin bir şey olmazdı; bedeninin başka bir parçasıyla ovarak onu sevindirseydi, acısını dindirseydi ve anneden soylu çocuklar edinseydi, bunun neresi çirkin olurdu? — Pyrrhonculuğun Ana Hatları III 205: Kitionlu Zenon da annenin cinsel organını kendi organıyla ovmanın, tıpkı bedeninin başka bir parçasını eliyle ovmanın kötü sayılamayacağı gibi, yersiz olmadığını söyler.

Fr. 257 Kaynak: Diogenes Laertios VII 33. Kadınların ve erkeklerin aynı giysiyi giymesini ve hiçbir yerlerini örtmemesini buyurur.

Fr. 258 [Seneca'nın (Mektuplar 104, 21) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Yunanlılarla birlikte yaşamak hoşuna gidiyorsa Sokrates'le, Zenon'la vakit geçir: biri sana gerekirse ölmeyi, öteki gerekmeden önce ölmeyi öğretecek.]

Fr. 259 Kaynak: Diogenes Laertios VII 32. Bazıları ise (aralarında kuşkucu Kassios da vardır) Zenon'u birçok bakımdan suçlarlar: Önce, Devlet'in başında genel terbiyenin (enkyklios paideia) yararsız olduğunu ileri sürdüğünü söylerler.

Fr. 260 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 8 (1034e). Bu akıl yürütmeyi soran (Zenon), Platon'un Devlet'ine karşı bir eser yazmıştır vb. [Bundan önce Fr. 78 gelir.]

Fr. 261 Kaynak: Plutarkhos, Lykurgos'un Hayatı 31. Platon da Devlet'ine bunu (Lykurgos'un devletini) temel aldı; Diogenes ve Zenon da, bu konularda bir şey söylemeye girişip övgü toplayan herkes de; ama onlar ardlarında yalnız yazılar ve sözler bıraktılar.

Fr. 262 Kaynak: Plutarkhos, İskender'in Talihi ya da Aretēsi Üzerine I 6 (329a). Gerçekten de Stoacı okulun temelini atan Zenon'un pek beğenilen Devlet'i

s110

καίου κατὰ τοὺς χιλίους στίχους καὶ τοὺς ἀποθανόντας κατεσθίειν κελεύων. (Diog. Laert. VII 188) — τό τε αἰσχρουργεῖν, ἐπάρατον ὂν παρ’ ἡμῖν, ὁ Ζήνων οὐκ ἀποδοκιμάζει. (Sext. Emp. Pyrrh. hyp. III 200) — περὶ δὲ τῆς εἰς τοὺς γονεῖς ὁσιότητος ὁ αὐτὸς ἀνήρ φησιν εἰς τὰ περὶ τὴν Ἰοκάστην καὶ τὸν Οἰδίποδα, ὅτι οὐκ ἦν δεινὸν τρίβειν τὴν μητέρα· καὶ εἰ μὲν ἀσθενοῦσαν ἕτερόν τι μέρος τοῦ σώματος τρίψας ταῖς χερσὶν ὠφέλει, οὐδὲν αἰσχρόν· εἰ δὲ ἕτερα μέρη τρίψας εὔφραινεν, ὀδυνωμένην παύσας, καὶ παῖδας ἐκ τῆς μητρὸς γενναίους ἐποίησεν, αἰσχρόν; (ibid. III 246) — καί γε ὁ μὲν Ζήνων, τὰ περὶ τῆς Ἰοκάστης καὶ Οἰδίποδος θεὶς ἱστορούμενα, φησὶν ὅτι οὐκ ἦν δεινὸν τρῖψαι τὴν μητέρα. καί, εἰ μὲν ἀσθενοῦσαν τὸ σῶμα ταῖς χερσὶ τρίψας ὠφέλει, οὐδὲν αἰσχρόν· εἰ δὲ ἑτέρῳ μέρει τρίψας εὔφραινεν ὀδυνωμένην παύσας, καὶ παῖδας ἐκ τῆς μητρὸς γενναίους ποιήσας, ⟦τί ἦν⟧ αἰσχρόν; (Sext. Emp. adv. math. XI 191) — ἀλλὰ καὶ ὁ Κιτιεὺς Ζήνων φησὶ μὴ ἄτοπον εἶναι τὸ μόριον τῆς μητρὸς τῷ ἑαυτοῦ μορίῳ τρῖψαι, καθάπερ οὐδὲ ἄλλο τι μέρος τοῦ σώματος αὐτῆς τῇ χειρὶ τρῖψαι φαῦλον ἄν εἴποι τις εἶναι. (Sext. Emp. Pyrrh. hyp. III 205) — καὶ ἐσθῆτι δὲ τῇ αὐτῇ κελεύει χρῆσθαι ἄνδρας καὶ γυναῖκας καὶ μηδὲν μόριον ἀποκεκρύφθαι. (Diog. Laert. VII 33) — (Seneca ep. 104, 21, Latine) — ἔνιοι μέντοι ἐν πολλοῖς κατηγοροῦντες τοῦ Ζήνωνος, πρῶτον μὲν τὴν ἐγκύκλιον παιδείαν ἄχρηστον ἀποφαίνειν λέγοντα ἐν ἀρχῇ τῆς Πολιτείας. (Diog. Laert. VII 32) — τοῦτον δὲ τὸν λόγον ἐρωτήσας ἀντέγραψε μὲν πρὸς τὴν Πλάτωνος Πολιτείαν κτλ. (Plut. de Stoic. rep. 8) — ταύτην καὶ Πλάτων ἔλαβε τῆς Πολιτείας ὑπόθεσιν καὶ Διογένης καὶ Ζήνων καὶ πάντες ὅσοι τι περὶ τούτων ἐπιχειρήσαντες εἰπεῖν ἐπαινοῦνται, γράμματα καὶ λόγους ἀπολιπόντες μόνον. (Plut. Lyc. 31) — καὶ μὴν ἡ πολὺ θαυ- (Plut. de Alex. fort. I 6)

s111şu tek ana fikre varır: Şehirler ve demoslar hâlinde, her birimiz kendine özgü hukuk düzenleriyle ayrılmış olarak yaşamayalım; bütün insanları demos arkadaşımız ve vatandaşımız sayalım; tek bir hayat, tek bir düzen olsun; ortak bir otlakta ortak bir kanunla birlikte beslenen bir sürü gibi. Zenon bunu, filozofça bir kanun düzeninin ve devletin bir rüyasını ya da hayalini tasarlayarak yazdı. — Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 2 (1033b): Zenon'un kendisi de... devlet, yönetilmek ve yönetmek, yargılamak ve hitabet hakkında sözlerinde birçok şey yazdığına göre... — Ioannes Khrysostomos, Matta İncili Üzerine Vaazlar I 4: Çünkü o gülünç devleti kuran Platon gibi değil, Zenon gibi ya da devlet üzerine yazan veya kanun koyan başka biri gibi değil.

Fr. 263 Kaynak: Athenaios, Deipnosophistai XIII 561c. Pontianos, Kitionlu Zenon'un Eros'u dostluğu ve özgürlüğü, ayrıca uyumu sağlayan bir tanrı saydığını, başka hiçbir şeyi değil, söyledi. Bu yüzden Devlet'inde de "Eros'un, şehrin kurtuluşuna yardım eden bir tanrı olduğunu" söylemiştir. — Plutarkhos, Lykurgos'un Hayatı 31: Ama Lykurgos'un o zamanki başlıca amacı, şehri pek çok başka şehre hükmeder hâlde bırakmak değildi. Bir insanın hayatında olduğu gibi bütün bir şehrin saadetinin de aretēden ve kendi içindeki uyumdan doğduğunu düşünerek, vatandaşlar özgür, kendi kendine yeterli ve itidalli olsunlar ve en uzun süre öyle kalsınlar diye şehri buna göre düzenleyip uyumlu kıldı. Platon, Diogenes ve Zenon da Devlet'lerine bunu temel aldılar vb.

Fr. 264 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis V 11, 76. Stoacı okulun kurucusu Zenon da Devlet kitabında ne tapınak ne heykel yapmak gerektiğini, çünkü hiçbir yapının tanrılara layık olmadığını söyler ve tam şu sözlerle yazmaktan çekinmez: "Tapınak yapmaya hiç gerek olmayacaktır; çünkü çok değerli olmayan hiçbir şeyi kutsal saymamak gerekir; yapı ustalarının ve zanaatkârların hiçbir işi de çok değerli ve kutsal değildir." — Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 6 (1034b): Ayrıca Zenon'un bir öğretisi de şudur: Tanrılara tapınak yapmamalı; çünkü çok değerli olmayan bir tapınak kutsal değildir, yapı ustalarının ve zanaatkârların hiçbir işi de çok değerli değildir. — Theodoretos, Hellen Hastalıklarının Tedavisi III 74: Bunu gören Kitionlu Zenon da Devlet kitabında tapınak yapmayı ve heykel yontmayı yasaklar; çünkü bunların hiçbirinin tanrılara layık bir yapı olmadığını söyler.

s111

μαζομένη πολιτεία τοῦ τὴν Στωικῶν αἵρεσιν καταβαλομένου Ζήνωνος εἰς ἓν τοῦτο συντείνει κεφάλαιον, ἵνα μὴ κατὰ πόλεις μηδὲ κατὰ δήμους οἰκῶμεν, ἰδίοις ἕκαστοι διωρισμένοι δικαίοις, ἀλλὰ πάντας ἀνθρώπους ἡγώμεθα δημότας καὶ πολίτας, εἷς δὲ βίος ᾖ καὶ κόσμος, ὥσπερ ἀγέλης συννόμου νόμῳ κοινῷ συντρεφομένης. τοῦτο Ζήνων μὲν ἔγραψεν ὥσπερ ὄναρ ἢ εἴδωλον εὐνομίας φιλοσόφου καὶ πολιτείας ἀνατυπωσάμενος. (Plut. de Alex. fort. I 6) — ἐπεὶ τοίνυν πολλὰ μὲν ὡς ἐν λόγοις αὐτῷ Ζήνωνι … γεγραμμένα τυγχάνει περὶ πολιτείας καὶ τοῦ ἄρχεσθαι καὶ ἄρχειν καὶ δικάζειν καὶ ῥητορεύειν. (Plut. de Stoic. rep. 2) — οὐ γὰρ καθάπερ Πλάτων ὁ τὴν καταγέλαστον ἐκείνην πολιτείαν συνθεὶς καὶ Ζήνων καὶ εἴ τις ἕτερος πολιτείαν ἔγραψεν ἢ νόμους συνέθηκεν. (Io. Chrysost. hom. I in Matth. 4) — Ποντιανὸς δὲ Ζήνωνα ἔφη τὸν Κιτιέα ὑπολαμβάνειν τὸν Ἔρωτα θεὸν εἶναι φιλίας καὶ ἐλευθερίας, ἔτι δὲ καὶ ὁμονοίας παρασκευαστικόν, ἄλλου δ’ οὐδενός. διὸ καὶ ἐν τῇ Πολιτείᾳ ἔφη „τὸν Ἔρωτα θεὸν εἶναι, συνεργὸν ὑπάρχοντα πρὸς τὴν τῆς πόλεως σωτηρίαν.“ (Athen. XIII 561c) — οὐ μὴν τοῦτό γε τῷ Λυκούργῳ κεφάλαιον ἦν τότε, πλείστων ἡγουμένην ἀπολιπεῖν τὴν πόλιν, ἀλλ’ ὥσπερ ἑνὸς ἀνδρὸς βίῳ καὶ πόλεως ὅλης νομίζων εὐδαιμονίαν ἀπ’ ἀρετῆς ἐγγίνεσθαι καὶ ὁμονοίας τῆς πρὸς αὑτήν, πρὸς τοῦτο συνέταξε καὶ συνήρμοσεν, ὅπως ἐλευθέριοι καὶ αὐτάρκεις γενόμενοι καὶ σωφρονοῦντες ἐπὶ πλεῖστον χρόνον διατελῶσι. ταύτην καὶ Πλάτων ἔλαβε τῆς Πολιτείας ὑπόθεσιν καὶ Διογένης καὶ Ζήνων κτλ. (Plut. Lyc. 31) — λέγει δὲ καὶ Ζήνων, ὁ τῆς Στωικῆς κτίστης αἱρέσεως, ἐν τῷ τῆς Πολιτείας βιβλίῳ μήτε ναοὺς δεῖν ποιεῖν μήτε ἀγάλματα· μηδὲν γὰρ εἶναι τῶν θεῶν ἄξιον κατασκεύασμα· καὶ γράφειν οὐ δέδιεν αὐταῖς λέξεσι τάδε· „ἱερά τε οἰκοδομεῖν οὐδὲν δεήσει· ἱερὸν γὰρ μὴ πολλοῦ ἄξιον καὶ ἅγιον οὐδὲν χρὴ νομίζειν· οὐδὲν δὲ πολλοῦ ἄξιον καὶ ἅγιον οἰκοδόμων ἔργον καὶ βαναύσων.“ (Clem. Al. strom. V 11, 76) — ἔτι δόγμα Ζήνωνός ἐστιν ἱερὰ θεῶν μὴ οἰκοδομεῖν· ἱερὸν γὰρ μὴ πολλοῦ ἄξιον καὶ ἅγιον οὐκ ἔστιν· οἰκοδόμων δ’ ἔργον καὶ βαναύσων οὐδέν ἐστι πολλοῦ ἄξιον. (Plut. de Stoic. rep. 6) — ταῦτα συνορῶν καὶ Ζήνων ὁ Κιτιεὺς ἐν τῷ τῆς Πολιτείας ἀπαγορεύει βιβλίῳ καὶ ναοὺς οἰκοδομεῖν καὶ ἀγάλματα τεκταίνειν· οὐδὲν γὰρ εἶναι τούτων φησὶ θεῶν ἄξιον (Theodoret. III 74)

s112— Epiphanios, Sapkınlıklara Karşı III 36: Stoacı Kitionlu Zenon tanrılara tapınak yapmamak gerektiğini söyledi.

Fr. 265 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı I 5. Biz de ekleyelim ki Kitionlu Zenon da Devlet'inde şöyle der: "Tapınak yapmaya hiç gerek olmayacaktır; çünkü yapı ustalarının ve zanaatkârların hiçbir işini kutsal, çok değerli ve aziz saymamak gerekir." [Arnim'e göre Zenon'un sözlerini en doğru Clemens aktarır, Origenes ise aynı yeri kısaltır.]

Fr. 266 Kaynak: Stobaios, Florilegium 43, 88. Zenon şehirleri adak armağanlarıyla değil, orada oturanların aretēleriyle süslemek gerektiğini söyledi.

Fr. 267 Kaynak: Kuşkucu Kassios (Diogenes Laertios VII 33). Ayrıca, iki yüzüncü satır dolaylarında, şehirlerde ne tapınak ne mahkeme ne de gymnasion yapılmamasını (Zenon'un öğrettiğini söyler).

Fr. 268 Kaynak: Diogenes Laertios VII 33. Para hakkında da şöyle yazdığını: "Ne alışveriş için ne de yolculuk için para basmak gerektiği düşünülmelidir."

Fr. 269 Kaynak: Diogenes Laertios VII 131. Bilgeler arasında kadınların ortak olması gerektiğini de kabul ederler; öyle ki, Zenon'un Devlet'te söylediği gibi, rastlayan erkek rastladığı kadınla birlikte olsun. — Aynı eser VII 33: Devlet'te Platon gibi kadınların ortak olduğunu öğrettiğini.

Fr. 270 Kaynak: Diogenes Laertios VII 121. Zenon'un Devlet'te söylediği gibi, (bilge) evlenecek ve çocuk sahibi olacaktır.

Fr. 271 [Seneca'nın Latince tanıklıkları çevrilmemiştir. Boş Zaman Üzerine 3, 2: Zenon der ki: Bir engel çıkmadıkça (bilge) devlet işlerine katılacaktır. Gönül Huzuru Üzerine I 10: Hevesle Zenon'u, Kleanthes'i, Khrysippos'u izliyorum; ama bunların hiçbiri devlet işlerine katılmadı, yine de hiçbiri (öğrencilerini) oraya göndermekten geri durmadı.]

X. Krates üzerine. — Homeros üzerine. — Hesiodos üzerine.

Fr. 272 Kaynak: Diogenes Laertios VI 91. Kitionlu Zenon da Hikmetli Sözler'inde (Krates'in) bir keresinde hiç aldırmadan eski pelerinine bir koyun postu diktiğini anlatır.

Fr. 273 Kaynak: Stobaios, Florilegium 95, 21. Zenon, Krates'in bir kunduracı dükkânında oturup Aristoteles'in Kıbrıs kralı Themison'a yazdığı Protreptikos'u okuduğunu anlattı. Aristoteles orada, felsefe yapmak için hiç kimsenin ondan daha çok imkâna sahip olmadığını söylüyordu: çok zengindi,

s112

κατασκεύασμα. (Theodoret. III 74) — Ζήνων ὁ Κιτιεὺς ὁ Στωικὸς ἔφη μὴ δεῖν θεοῖς οἰκοδομεῖν ἱερά. (Epiphan. adv. haer. III 36) — προσθήσομεν δὲ καὶ ἡμεῖς ὅτι καὶ ὁ Ζήνων ὁ Κιτιεὺς ἐν τῇ Πολιτείᾳ φησίν· „ἱερά τε οἰκοδομεῖν οὐδὲν δεήσει· ἱερὸν γὰρ οὐδὲν χρὴ νομίζειν οὐδὲ πολλοῦ ἄξιον καὶ ἅγιον οἰκοδόμων τε ἔργον καὶ βαναύσων.“ (Orig. c. Cels. I 5) — Ζήνων ἔφη δεῖν τὰς πόλεις κοσμεῖν οὐκ ἀναθήμασιν ἀλλὰ ταῖς τῶν οἰκούντων ἀρεταῖς. (Stob. floril. 43, 88) — καὶ κατὰ τοὺς διακοσίους στίχους μήθ’ ἱερὰ μήτε δικαστήρια μήτε γυμνάσια ἐν ταῖς πόλεσιν οἰκοδομεῖσθαι. (Cassius ap. Diog. Laert. VII 33) — περί τε νομίσματος οὕτως γράφειν· „νόμισμα δ’ οὔτ’ ἀλλαγῆς ἕνεκεν οἴεσθαι δεῖν κατασκευάζειν οὔτ’ ἀποδημίας ἕνεκεν.“ (Diog. Laert. VII 33) — ἀρέσκει δὲ αὐτοῖς καὶ κοινὰς εἶναι τὰς γυναῖκας δεῖν παρὰ τοῖς σοφοῖς, ὥστε τὸν ἐντυχόντα τῇ ἐντυχούσῃ χρῆσθαι, καθά φησι Ζήνων ἐν τῇ Πολιτείᾳ. (Diog. Laert. VII 131) — κοινάς τε τὰς γυναῖκας δογματίζειν, ὁμοίως Πλάτωνι, ἐν τῇ Πολιτείᾳ. (ibid. VII 33) — καὶ γαμήσειν, ὡς ὁ Ζήνων φησὶν ἐν τῇ Πολιτείᾳ, καὶ παιδοποιήσεσθαι. (ibid. VII 121) — (Seneca de otio 3, 2; de tranq. an. I 10, Latine) — Ζήνων δ’ αὖ ὁ Κιτιεὺς ἐν ταῖς Χρείαις καὶ κῴδιόν ποτε αὐτὸν προσράψαι τῷ τρίβωνι ἀνεπιστρεπτοῦντα. (Diog. Laert. VI 91) — Ζήνων ἔφη Κράτητα ἀναγιγνώσκειν ἐν σκυτείῳ καθήμενον τὸν Ἀριστοτέλους Προτρεπτικόν, ὃν ἔγραψε πρὸς Θεμίσωνα τὸν Κυπρίων βασιλέα, λέγων ὅτι οὐδενὶ πλείω ἀγαθὰ ὑπάρχει πρὸς τὸ φιλοσοφῆσαι· πλοῦτόν τε γὰρ πλεῖστον αὐτὸν (Stob. floril. 95, 21)

s113harcayabileceği kadar büyük bir serveti, üstelik şöhreti de vardı. Krates okurken kunduracının hem dikiş dikip hem de dikkatle dinlediğini anlattı. Bunun üzerine Krates şöyle demiş: "Philiskos, galiba sana bir Protreptikos yazacağım; çünkü sende felsefe yapmak için Aristoteles'in yazdığından daha çok imkân görüyorum."

Fr. 274 Kaynak: Dion Khrysostomos, Söylevler LIII 4. Filozof Zenon da İlyada ve Odysseia üzerine, ayrıca Margites hakkında yazmıştır; çünkü bu şiirin de Homeros'un gençliğinde, şiire yatkınlığını denerken yazdığı sanılır. Zenon Homeros'un hiçbir sözünü kınamaz; onun bazı şeyleri kanaate göre, bazılarını hakikate göre yazdığını anlatıp öğretir; böylece birbirine zıt söylenmiş gibi görünen bazı yerlerde şair kendi kendisiyle çelişiyormuş gibi görünmesin. Şairin kimi şeyleri kanaatle, kimi şeyleri hakikatle söylediği düşüncesi Antisthenes'e aittir; ama Antisthenes bunu işlememiş, Zenon ise tek tek yerlerde açıkça göstermiştir. [Arnim'e göre burada Diogenes Laertios'un listesindeki Homeros Sorunları kitapları kastedilmektedir.]

Fr. 275 Kaynak: Strabon I 2, 34. Erembler hakkında çok şey söylenmiştir; en inandırıcı olanlar ise bunlarla Arapların kastedildiğini düşünenlerdir. Bizim Zenon da (dizeyi) şöyle yazar: "Etiyopyalılara, Sidonlulara ve Araplara vardım." Ama eski bir okuma olduğu için metni değiştirmeye gerek yoktur vb. [Dize Odysseia IV 84'tür. Strabon aynı şeyi VII 3, 6'da ("filozof Zenon'un okumasına kulak vermek gerekmezse") ve XVI 4, 27'de de anlatır:] Asıl soru Erembler hakkındadır: bunlarla Troglodytler mi kastedilmeli... yoksa Araplar mı? Bizim Zenon dizeyi şöyle değiştirir: "ve Sidonlulara ve Araplara."

Fr. 276 Kaynak: Diogenes Laertios VIII 48. Ayrıca göğe ilk kez kosmos adını veren ve yerin yuvarlak olduğunu söyleyen de (Pythagoras'tır); Theophrastos'a göre ise Parmenides, Zenon'a göre de Hesiodos. [Arnim, Hesiodos'un Theogonia'sının 126–128. dizelerini karşılaştırır.]

3. Zenon'un vecizeleri

Fr. 277 Kaynak: Plutarkhos, Düşmanlardan Nasıl Yarar Sağlanır 2 (87a). Zenon ticaret gemisinin parçalandığını öğrenince şöyle dedi: "Aferin sana, talih; bizi filozof pelerinine sürüklüyorsun."

s113

ἔχειν, ὥστε δαπανᾶν εἰς ταῦτα, ἔτι δὲ δόξαν ὑπάρχειν αὐτῷ. ἀναγιγνώσκοντος δὲ αὐτοῦ τὸν σκυτέα ἔφη προσέχειν ἅμα ῥάπτοντα, καὶ τὸν Κράτητα εἰπεῖν· „ἐγώ μοι δοκῶ, ὦ Φιλίσκε, γράψειν πρὸς σὲ Προτρεπτικόν· πλείω γὰρ ὁρῶ σοι ὑπάρχοντα πρὸς τὸ φιλοσοφῆσαι ὧν ἔγραψεν Ἀριστοτέλης.“ (Stob. floril. 95, 21) — γέγραφε δὲ καὶ Ζήνων ὁ φιλόσοφος εἴς τε τὴν Ἰλιάδα καὶ τὴν Ὀδύσσειαν, καὶ περὶ τοῦ Μαργίτου δέ· δοκεῖ γὰρ καὶ τοῦτο τὸ ποίημα ὑπὸ Ὁμήρου γεγονέναι νεωτέρου καὶ ἀποπειρωμένου τῆς αὑτοῦ φύσεως πρὸς ποίησιν. ὁ δὲ Ζήνων οὐδὲν τῶν Ὁμήρου ψέγει, ἅμα διηγούμενος καὶ διδάσκων ὅτι τὰ μὲν κατὰ δόξαν, τὰ δὲ κατὰ ἀλήθειαν γέγραφεν, ὅπως μὴ φαίνηται αὐτὸς αὑτῷ μαχόμενος ἔν τισι δοκοῦσιν ἐναντίως εἰρῆσθαι. ὁ δὲ λόγος οὗτος Ἀντισθένους ἐστὶ πρότερον, ὅτι τὰ μὲν δόξῃ, τὰ δὲ ἀληθείᾳ εἴρηται τῷ ποιητῇ· ἀλλ’ ὁ μὲν οὐκ ἐξειργάσατο αὐτόν, ὁ δὲ καθ’ ἕκαστον τῶν ἐπὶ μέρους ἐδήλωσεν. (Dio Chrys. or. LIII 4) — περὶ δὲ τῶν Ἐρεμβῶν πολλὰ μὲν εἴρηται, πιθανώτατοι δ’ εἰσὶν οἱ νομίζοντες τοὺς Ἄραβας λέγεσθαι. Ζήνων δ’ ὁ ἡμέτερος καὶ γράφει οὕτως· „Αἰθίοπάς θ’ ἱκόμην καὶ Σιδονίους Ἄραβάς τε.“ τὴν μὲν οὖν γραφὴν οὐκ ἀνάγκη κινεῖν παλαιὰν οὖσαν κτλ. (Strab. I 2, 34) — εἰ μὴ Ζήνωνι τῷ φιλοσόφῳ προσεκτέον γράφοντι … (Strab. VII 3, 6) — ἀλλὰ μᾶλλον περὶ τῶν Ἐρεμβῶν ἡ ζήτησις, εἴτε τοὺς Τρωγλοδύτας ὑπονοητέον λέγεσθαι … εἴτε τοὺς Ἄραβας· ὁ μὲν οὖν Ζήνων ὁ ἡμέτερος μεταγράφει οὕτως· „καὶ Σιδονίους Ἄραβάς τε.“ (Strab. XVI 4, 27) — ἀλλὰ μὴν καὶ τὸν οὐρανὸν πρῶτον ὀνομάσαι κόσμον καὶ τὴν γῆν στρογγύλην· ὡς δὲ Θεόφραστος, Παρμενίδην· ὡς δὲ Ζήνων, Ἡσίοδον. (Diog. Laert. VIII 48) — Ζήνων δέ, τῆς ναυκληρίας αὐτῷ συντριβείσης, πυθόμενος εἶπεν· „εὖ γε, ὦ τύχη, ποιεῖς εἰς τὸν τρίβωνα συνελαύνουσα ἡμᾶς.“ (Plut. de cap. ex inim. util. 2)

s114— Plutarkhos, Gönül Huzuru Üzerine 6 (467d): Kitionlu Zenon'un geriye tek bir yük gemisi kalmıştı; onun da yüküyle birlikte batıp kaybolduğunu öğrenince "Aferin sana, talih," dedi, "bizi pelerine ve Stoa'ya sürüklüyorsun." — Aynı yazar, Sürgün Üzerine 11 (603d): Aynı şeyi anlatır, ama Zenon'un sözünde "Stoa'ya" yerine "filozof hayatına" der. — Diogenes Laertios VII 5: Bazıları ise onun Atina'da kalırken gemi kazasını duyup "Talih bizi felsefeye iterek iyi ediyor" dediğini söyler. [Seneca'nın (Gönül Huzuru Üzerine 14, 3) Latince tanıklığı çevrilmemiştir: Gemi kazası haber verilip bütün malının battığını duyunca Zenon, "Talih benim daha rahat felsefe yapmamı buyuruyor" dedi.]

Fr. 278 Kaynak: Diogenes Laertios VII 24. Tyroslu Apollonios'un dediğine göre, Krates onu pelerininden tutup Stilpon'un yanından çekip götürmek isteyince şöyle demiş: "Krates, filozofları tutmanın ustaca yolu kulaklarından tutmaktır; o hâlde beni ikna et ve bunlardan çek. Bana zor kullanırsan bedenim senin yanında olur, psykhēm ise Stilpon'un yanında."

Fr. 279 Kaynak: Diogenes Laertios VII 25. "Biçen" akıl yürütmede yedi diyalektik biçim gösteren bir diyalektikçiye bunun için kaç para istediğini sormuş; yüz drahmi deyince ona iki yüz vermiş.

Fr. 280 Kaynak: Plutarkhos, Aretēde İlerlediğini İnsan Nasıl Anlar 6 (78e). Zenon, Theophrastos'un çok öğrencisi olduğu için hayranlık topladığını görünce "Onun korosu daha büyük, benimki daha ahenkli" dedi. — Aynı yazar, Kendini Kıskandırmadan Övmek Üzerine 11 (545f): Nitekim Zenon Theophrastos'un öğrencilerinin kalabalığı karşısında "Onun korosu daha büyük, benimki daha ahenkli" demişti.

Fr. 281 Kaynak: Münih Gnomologionu 196. Filozof Zenon, bazıları onun kanaate aykırı (paradoxa) şeyler söylediğini ileri sürünce "Ama kanuna aykırı (paranoma) değil" dedi.

Fr. 282 Kaynak: Khrysippos (Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Görüşleri III 5). Zenon, araştırılan her şeyi ağza götürdüğü için onu eleştirenlere "Ama hepsi yutulmaz" dedi.

Fr. 283 Kaynak: Diogenes Laertios VII 24. Hakarete karşı nasıl davrandığı sorulunca "Cevapsız geri gönderilen bir elçi gibi" dedi.

Fr. 284 Kaynak: Diogenes Laertios VII 24. Bir şölende sessizce uzanırken bunun sebebi soruldu. O da soruyu soranlara, krala orada susmayı bilen biri bulunduğunu bildirmelerini söyledi. Soranlar Ptolemaios'un yanından gelmiş elçilerdi ve krala onun hakkında ne söyleyeceklerini öğrenmek istiyorlardı.

s114

ὁ δὲ Ζήνων, ἐπεὶ αὐτῷ μία ναῦς περιῆν φορτηγός, πυθόμενος ταύτην αὐτόφορτον ἀπολωλέναι συγκλυσθεῖσαν, „εὖ γε“, εἶπεν, „ὦ τύχη, ποιεῖς, εἰς τὸν τρίβωνα καὶ τὴν στοὰν συνελαύνουσα ἡμᾶς.“ (Plut. de tranq. an. 6) — … καὶ βίον φιλόσοφον … (Plut. de exil. 11) — ἄλλοι δὲ διατρίβοντα ἐν ταῖς Ἀθήναις ἀκοῦσαι τὴν ναυαγίαν καὶ εἰπεῖν· „εὖ γε ποιεῖ ἡ τύχη προσελαύνουσα ἡμᾶς φιλοσοφίᾳ.“ (Diog. Laert. VII 5) — (Seneca de tranq. an. 14, 3, Latine) — φησὶ δ’ Ἀπολλώνιος ὁ Τύριος, ἕλκοντος αὐτὸν Κράτητος τοῦ ἱματίου ἀπὸ Στίλπωνος, εἰπεῖν· „ὦ Κράτης, λαβὴ φιλοσόφων ἐστὶν ἐπιδέξιος ἡ διὰ τῶν ὤτων· πείσας οὖν ἕλκε τούτων· εἰ δέ με βιάζῃ, τὸ μὲν σῶμα παρὰ σοὶ ἔσται, ἡ δὲ ψυχὴ παρὰ Στίλπωνι.“ (Diog. Laert. VII 24) — καὶ πρὸς τὸν δείξαντα δὲ αὐτῷ διαλεκτικὸν ἐν τῷ θερίζοντι λόγῳ ἑπτὰ διαλεκτικὰς ἰδέας πυθέσθαι πόσας εἰσπράττεται μισθοῦ· ἀκούσαντα δὲ ἑκατόν, διακοσίας αὐτῷ δοῦναι. (ibid. VII 25) — ὁ δὲ Ζήνων ὁρῶν τὸν Θεόφραστον ἐπὶ τῷ πολλοὺς ἔχειν μαθητὰς θαυμαζόμενον, „ὁ ἐκείνου μὲν χορός“, ἔφη, „μείζων, οὑμὸς δὲ συμφωνότερος.“ (Plut. de prof. in virt. 6) — οὕτω γὰρ ὁ Ζήνων πρὸς τὸ πλῆθος τῶν Θεοφράστου μαθητῶν· „ὁ ἐκείνου χορός“, ἔφη, „μείζων, ὁ ἐμὸς δὲ συμφωνότερος.“ (Plut. de se ipsum laud. 11) — Ζήνων ὁ φιλόσοφος, λεγόντων τινῶν ὅτι παράδοξα λέγει, εἶπεν· „ἀλλ’ οὐ παράνομα.“ (Gnomol. Monac. 196) — ὅ τε Ζήνων πρὸς τοὺς ἐπιλαμβανομένους ὅτι πάντα τὰ ζητούμενα εἰς τὸ στόμα φέρει, ἔφησεν· „ἀλλ’ οὐ πάντα καταπίνεται.“ (Chrysipp. ap. Galen. de plac. Hipp. et Plat. III 5) — ἐρωτηθεὶς πῶς ἔχει πρὸς λοιδορίαν, „καθάπερ“, εἶπεν, „εἰ πρεσβευτὴς ἀναπόκριτος ἀποστέλλοιτο.“ (Diog. Laert. VII 24) — ἐν συμποσίῳ κατακείμενος σιγῇ τὴν αἰτίαν ἠρωτήθη· ἔφη οὖν τῷ ἐγκαλέσαντι ἀπαγγεῖλαι πρὸς τὸν βασιλέα, ὅτι παρῆν τις σιωπᾶν ἐπιστάμενος. ἦσαν δὲ οἱ ἐρωτήσαντες παρὰ Πτολεμαίου πρέσβεις ἀφικόμενοι καὶ βουλόμενοι μαθεῖν, τί εἴ- (ibid.)

s115— Stobaios, Florilegium 33, 10: Antigonos Atina'ya elçiler gönderdiğinde Zenon başka filozoflarla birlikte onlar tarafından yemeğe çağrıldı. Ötekiler içki sofrasında kendi melekelerini göstermeye can atarken o susuyordu. Elçiler Antigonos'a onun hakkında ne bildireceklerini sorunca "Tam da gördüğünüzü" dedi; çünkü zapt edilmesi her şeyden zor olan sözdür. — Plutarkhos, Gevezelik Üzerine 4 (504a): Atina'da biri kralın elçilerini ağırlarken, onların isteği üzerine filozofları bir araya toplamaya özen gösterdi. Ötekiler sohbete katılıp paylarına düşen sözü söylerken Zenon susuyordu. Konuklar onu dostça selamlayıp şerefine içtikten sonra "Senin hakkında krala ne söyleyelim, Zenon?" dediler. O da "Atina'da içki sofrasında susabilen bir ihtiyar bulunduğundan başka bir şey değil" dedi.

Fr. 285 Kaynak: Athenaios, Deipnosophistai II 55f. Bu yüzden Kitionlu Zenon da, sert biri olduğu ve öğrencilerine karşı pek çabuk öfkelendiği hâlde, şarabı biraz fazla içince tatlı ve yumuşak biri olurdu. Huyundaki bu değişikliği soranlara acı baklalarla aynı şeyi yaşadığını söylerdi: Onlar da ıslatılmadan önce pek acıdır, suya yatırılınca tatlı ve yumuşacık olurlar. — Galenos, Psykhēnin Huyları Bedenin Karışımlarına Bağlıdır 9: Derler ki Zenon da, acı baklalar suyla ıslanınca nasıl tatlanıyorsa, kendisinin de şarapla öyle bir hâle girdiğini söylerdi. — Eustathios, Odysseia XXI 293 üzerine: (Aynı hikâye.) — Diogenes Laertios VII 26: Sert biri olduğu hâlde içki sofrasında neden gevşediği sorulunca "Acı baklalar da acıyken ıslatılınca tatlanır" dedi.

Fr. 286 Kaynak: Diogenes Laertios VII 17. Khremonides'e âşıkken, o ve Kleanthes yanına oturunca kalkıp gitti. Kleanthes şaşırınca "İyi hekimlerden de duyarım ki iltihaplanmış şeylere en iyi ilaç dinlenmedir" dedi.

Fr. 287 Kaynak: Musonios, Beslenme Üzerine (Stobaios, Florilegium 17, 42). Kitionlu Zenon hastayken bile daha nazik bir yiyecek yemek gerektiğini düşünmezdi. Kendisini tedavi eden hekim ona güvercin yavrusu yemesini söyleyince buna katlanamayıp "Beni Manes'i tedavi eder gibi tedavi et" dedi. Sanırım tedavisinde kendisine, hastalanmış herhangi bir köleye gösterilenden daha yumuşak davranılmasını istemiyordu.

s115

-ποιεν περὶ αὐτοῦ πρὸς τὸν βασιλέα. (Diog. Laert. VII 24) — Ζήνων, Ἀντιγόνου πρέσβεις Ἀθήναζε πέμψαντος, κληθεὶς ὑπ’ αὐτῶν σὺν ἄλλοις φιλοσόφοις ἐπὶ δεῖπνον, κἀκείνων παρὰ πότον σπευδόντων ἐπιδείκνυσθαι τὴν αὑτῶν ἕξιν, αὐτὸς ἐσίγα. τῶν δὲ πρέσβεων ζητούντων τί ἀπαγγείλωσι περὶ αὐτοῦ πρὸς Ἀντίγονον, „τοῦτ’ αὐτό“, ἔφη, „ὃ βλέπετε“· δυσκρατέστατον γὰρ πάντων ὁ λόγος. (Stob. floril. 33, 10) — Ἀθήνησι δέ τις ἑστιῶν πρέσβεις βασιλικοὺς ἐφιλοτιμήθη σπουδάζουσιν αὐτοῖς συναγαγεῖν εἰς ταὐτὸ τοὺς φιλοσόφους· χρωμένων δὲ τῶν ἄλλων κοινολογίᾳ καὶ τὰς συμβολὰς ἀποδιδόντων, τοῦ δὲ Ζήνωνος ἡσυχίαν ἄγοντος, φιλοφρονησάμενοι καὶ προπιόντες οἱ ξένοι „περὶ σοῦ δὲ τί χρὴ λέγειν“, ἔφασαν, „ὦ Ζήνων, τῷ βασιλεῖ;“ κἀκεῖνος· „ἄλλο μηδέν“, εἶπεν, „ἢ ὅτι πρεσβύτης ἐστὶν ἐν Ἀθήναις παρὰ πότον σιωπᾶν δυνάμενος.“ (Plut. de garrul. 4) — διὸ καὶ Ζήνων ὁ Κιτιεύς, σκληρὸς ὢν καὶ πάνυ θυμικὸς πρὸς τοὺς γνωρίμους, ἐπὶ πλεῖον τοῦ οἴνου σπάσας ἡδὺς ἐγίνετο καὶ μείλιχος· πρὸς τοὺς πυνθανομένους οὖν τοῦ τρόπου τὴν διαφορὰν ἔλεγε τὸ αὐτὸ τοῖς θέρμοις πάσχειν· καὶ γὰρ ἐκείνους πρὶν διαβραχῆναι πικροτάτους εἶναι, ποτισθέντας δὲ γλυκεῖς καὶ προσηνεστάτους. (Athen. II 55f) — καὶ Ζήνων, ὥς φασιν, ἔλεγεν ὅτι, καθάπερ οἱ πικροὶ θέρμοι βρεχόμενοι τῷ ὕδατι γλυκεῖς γίνονται, οὕτω καὶ αὑτὸν ὑπ’ οἴνου διατίθεσθαι. (Galen. quod an. mor. 9) — Ζήνων οὖν, φασίν, ὁ Κιτιεύς, σκληρὸς ἄλλως ὢν πρὸς τοὺς συνήθεις, ὅμως εἰ πλεῖον οἴνου σπάσειε, ἡδὺς ἐγίνετο καὶ μείλιχος, λέγων ταὐτόν τι τοῖς θέρμοις πάσχειν, οἳ πικρότεροι ὄντες πρὶν διαβραχῆναι, ποτισθέντες γλυκεῖς γίνονται καὶ προσηνέστεροι. (Eustath. ad Od. XXI 293) — ἐρωτηθεὶς διὰ τί αὐστηρὸς ὢν ἐν τῷ πότῳ διαχεῖται, ἔφη· „καὶ οἱ θέρμοι πικροὶ ὄντες βρεχόμενοι γλυκαίνονται.“ (Diog. Laert. VII 26) — ἐρωτικῶς δὲ διακείμενος Χρεμωνίδου, παρακαθιζόντων αὐτοῦ τε καὶ Κλεάνθους, ἀνέστη· θαυμάζοντος δὲ τοῦ Κλεάνθους ἔφη· „καὶ τῶν ἰατρῶν ἀκούω τῶν ἀγαθῶν κράτιστον εἶναι φάρμακον πρὸς τὰ φλεγμαίνοντα ἡσυχίαν.“ (Diog. Laert. VII 17) — Ζήνων δὲ ὁ Κιτιεὺς οὐδὲ νοσῶν ᾤετο δεῖν τροφὴν προσφέρεσθαι τρυφερωτέραν, ἀλλ’ ἐπεὶ ὁ θεραπεύων ἰατρὸς ἐκέλευεν αὐτὸν φαγεῖν νεοττὸν περιστερᾶς, οὐκ ἀνασχόμενος, „ὡς Μάνην“, ἔφη, „με θεράπευε.“ ἠξίου γάρ, οἶμαι, μηδὲν μαλακώτερον ἐν τῇ θεραπείᾳ γίνεσθαι αὐτῷ ἢ τῶν δούλων τινὶ νοσοῦντι. (Muson. ap. Stob. floril. 17, 42)

s116Fr. 288 Kaynak: Diogenes Laertios VII 28–29. Şöyle öldü: Okuldan çıkarken tökezledi ve parmağını kırdı. Eliyle yere vurarak Niobe'deki şu sözü söyledi:

Geliyorum; ne diye çağırıyorsun beni?

ve hemen orada kendini boğarak öldü. — Stobaios, Florilegium VII 44: Zenon artık yaşlıyken tökezleyip düşünce "Geliyorum; ne diye çağırıyorsun beni?" dedi ve eve girip kendini hayattan çıkardı. — Lukianos, Uzun Ömürlüler 19: Zenon... derler ki meclise girerken tökezlemiş ve "Ne diye bağırıyorsun bana?" diye seslenmiş; eve dönüp yemekten el çekerek hayatına son vermiş.

Fr. 289 Kaynak: Ailianos, Çeşitli Hikâyeler IX 26. Kral Antigonos Kitionlu Zenon'a pek büyük saygı ve ilgi gösterirdi. Bir keresinde şaraba fazlaca doyunca eğlence alayıyla Zenon'un kapısına dayandı; sarhoş olduğundan onu öpüp kucaklayarak kendisine bir şey buyurmasını istedi ve delikanlıca yeminler ederek dileğinin geri çevrilmeyeceğine ant içti. Zenon da ona "Git kus" dedi. Böylece hem ağırbaşlılıkla hem de yüce gönüllülükle sarhoşluğunu kınamış, hem de aşırı doymaktan bir gün çatlamasın diye onu korumuş oldu. [Arnim'e göre son sözler yersizdir; çünkü filozof krala, sarhoşun verdiği sözü kötüye kullanmayarak acımıştır.]

Fr. 290 Kaynak: Athenaios, Deipnosophistai VIII 345c. Stoa'nın kurucusu Kitionlu Zenon, Karystoslu Antigonos'un Zenon'un Hayatı'nda anlattığına göre, uzun süre birlikte yaşadığı bir oburla şöyle bir şey yaptı: Bir gün sofraya tesadüfen büyük bir balık konmuştu, başka hiçbir şey de hazırlanmamıştı. Zenon balığı bütünüyle tabaktan alıp yiyecekmiş gibi davrandı. Öteki ona bakınca "Sen tek bir gün oburluğa katlanamıyorsan, seninle birlikte yaşayanların neler çektiğini sanıyorsun?" dedi. [Diogenes Laertios (VII 19) aynı şeyi daha az zarif biçimde anlatır.]

Fr. 291 Kaynak: Athenaios, Deipnosophistai V 186d. Oradaki oburlardan biri balık sofraya konar konmaz üst yanını sıyırıp alınca, Zenon da balığı çevirip öbür yanını sıyırdı ve şu dizeyi ekledi:

İno da öbür yandan işi bitiriyordu.

(Euripides, Bakkhalar 1129.) [Aynı şey Athenaios'ta (VIII 344a) Bion için de anlatılır.]

Fr. 292 Kaynak: Diogenes Laertios VII 17. Bir içki sofrasında onun altında iki kişi uzanıyordu; hemen altındaki, kendinden aşağıdakini ayağıyla dürtünce Zenon da onu dizüstüyle dürttü. Adam dönüp bakınca "Peki, altındakinin senden ne çektiğini sanıyorsun?" dedi. [Suda, "skimalizō" maddesi.]

Fr. 293 Kaynak: Diogenes Laertios VII 16–17. Mesela süslenip püslenen biri hakkında bir keresinde şöyle dedi: Adam küçük bir arkın üzerinden çekinerek atlarken "Çamurdan çekinmekte haklı," dedi, "çünkü onda kendini ayna gibi seyredemez."

s116

ἐτελεύτα δὴ οὕτως· ἐκ τῆς σχολῆς ἀπιὼν προσέπταισε καὶ τὸν δάκτυλον περιέρρηξε. παίσας δὲ τὴν γῆν τῇ χειρί, φησὶ τὸ ἐκ τῆς Νιόβης· „ἔρχομαι· τί μ’ αὔεις;“ καὶ παραχρῆμα ἐτελεύτησεν, ἀποπνίξας ἑαυτόν. (Diog. Laert. VII 28–29) — Ζήνων, ὡς ἤδη γέρων ὢν πταίσας κατέπεσεν, „ἔρχομαι“, εἶπε, „τί με αὔεις;“ καὶ εἰσελθὼν ἑαυτὸν ἐξήγαγεν. (Stob. floril. VII 44) — Ζήνων δὲ … ὅν φασιν εἰσερχόμενον εἰς τὴν ἐκκλησίαν καὶ προσπταίσαντα ἀναφθέγξασθαι· „τί με βοᾷς;“ καὶ ὑποστρέψαντα οἴκαδε καὶ ἀποσχόμενον τροφῆς τελευτῆσαι τὸν βίον. (Lucian. Macrob. 19) — Ζήνωνα τὸν Κιτιέα δι’ αἰδοῦς ἄγαν καὶ σπουδῆς ἦγεν Ἀντίγονος ὁ βασιλεύς. καί ποτε οὖν ὑπερπλησθεὶς οἴνου ἐπεκώμασε τῷ Ζήνωνι, καὶ φιλῶν αὐτὸν καὶ περιβάλλων ἅτε ἔξοινος ὤν, ἠξίου τι αὐτὸν προστάξαι, ὀμνὺς καὶ νεανιευόμενος σὺν ὅρκῳ μὴ ἀτυχήσειν τῆς αἰτήσεως. ὁ δὲ λέγει αὐτῷ· „πορευθεὶς ἔμεσον“, σεμνῶς ἅμα καὶ μεγαλοφρόνως τὴν μέθην ἐλέγξας καὶ φεισάμενος αὐτοῦ, μή ποτε διαρραγῇ ὑπὸ πλησμονῆς. (Ael. var. hist. IX 26) — Ζήνων δ’ ὁ Κιτιεὺς ὁ τῆς Στοᾶς κτίστης, πρὸς τὸν ὀψοφάγον ᾧ συνέζη ἐπὶ πλείονα χρόνον, καθά φησιν Ἀντίγονος ὁ Καρύστιος ἐν τῷ Ζήνωνος βίῳ, μεγάλου τινὸς κατὰ τύχην ἰχθύος παρατεθέντος, ἄλλου δ’ οὐδενὸς παρεσκευασμένου, λαβὼν ὅλον ὁ Ζήνων ἀπὸ τοῦ πίνακος οἷος ἦν κατεσθίειν· τοῦ δ’ ἐμβλέψαντος αὐτῷ, „τί οὖν“, ἔφη, „τοὺς συζῶντάς σοι οἴει πάσχειν, εἰ σὺ μίαν ἡμέραν μὴ δεδύνησαι ἐνεγκεῖν ὀψοφαγίαν;“ (Athen. VIII 345c) — ὁ δὲ Ζήνων, ἐπεί τις τῶν παρόντων ὀψοφάγων ἀπέσυρεν ἅμα τῷ παρατεθῆναι τὸ ἐπάνω τοῦ ἰχθύος, στρέψας καὶ αὐτὸς τὸν ἰχθὺν ἀπέσυρεν ἐπιλέγων· „Ἰνὼ δὲ τἀπὶ θάτερ’ ἐξειργάζετο.“ (Athen. V 186d) — δυοῖν δ’ ὑπανακειμένοιν ἐν πότῳ, καὶ τοῦ ὑπ’ αὐτὸν τὸν ὑφ’ ἑαυτὸν σκιμαλίζοντος τῷ ποδί, αὐτὸς ἐκεῖνον τῷ γόνατι. ἐπιστραφέντος δέ, „τί οὖν οἴει τὸν ὑποκάτω σου πάσχειν ὑπὸ σοῦ;“ (Diog. Laert. VII 17) — οἷον ἐπὶ τοῦ καλλωπιζομένου ποτὲ ἔφη· ὀχετίον γάρ τι ὀκνηρῶς αὐτοῦ ὑπερβαίνοντος, „δικαίως“, εἶπεν, „ὑφορᾶται τὸν πηλόν· οὐ γὰρ ἔστιν ἐν αὐτῷ κατοπτρίσασθαι.“ (Diog. Laert. VII 16–17)

s117Fr. 294 Kaynak: Stobaios, Florilegium 15, 12. Savurganlıklarını savunan ve büyük bir bolluktan harcadıklarını söyleyenlere Zenon şöyle derdi: "Demek aşçıları da bağışlayacaksınız, yemekleri tuzlu yaptıklarını söyleyip ellerinde bolca tuz bulunduğunu ileri sürerlerse!"

Fr. 295 Kaynak: Diogenes Laertios VII 18. Oğlan sevdalısı birine, ne hep çocuklar arasında vakit geçiren öğretmenlerin ne de onların aklının başında olduğunu söyledi.

Fr. 296 Kaynak: Diogenes Laertios VII 17. Bir Kinik, yağdanlığında yağ kalmadığını söyleyip ondan yağ isteyince vermeyeceğini söyledi. Adam çekip giderken de hangisinin daha arsız olduğunu bir düşünmesini söyledi.

Fr. 297 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı VIII 35. "Senden öcümü almazsam kahrolayım" diyene Zenon "Ben de seni dost edinmezsem" dedi.

Fr. 298 Kaynak: Diogenes Laertios VII 23. Derler ki hırsızlık ettiği için bir köleyi kamçılıyordu. Köle "Çalmak kaderimde vardı" deyince "Dayak yemek de" dedi.

Fr. 299 Kaynak: Plutarkhos, Ahlaki Aretē Üzerine 4 (443a). Derler ki Zenon da, kitharodos Amoibeus'un çaldığı bir gün tiyatroya çıkarken öğrencilerine şöyle demiş: "Gidelim de görelim: bağırsaklar, sinirler, tahtalar ve kemikler orana, sayıya ve düzene katılınca nasıl bir ahenk ve nasıl bir ses çıkarıyor." [Aynı anlatı: Timaios'ta Psykhēnin Oluşumu 1029f.]

Fr. 300 Kaynak: Stobaios, Florilegium 36, 26. Zenon öğrencilerinden kimilerinin logos sevdalısı (philologos), kimilerinin ise laf sevdalısı (logophilos) olduğunu söylerdi.

Fr. 301 Kaynak: Diogenes Laertios VII 37. Kleanthes'i, üzerine zor yazılan ama yazılanı iyi koruyan sert mumlu yazı tabletlerine benzetirdi. [Suda, "deltos" maddesi. Krş. Kleanthes'in vecizesi, Fr. 464.]

Fr. 302 Kaynak: Diogenes Laertios VII 18. Öğrencisi Ariston pek çok konuda beceriksizce, bazılarında da aceleci ve küstahça tartışınca Zenon "Baban seni sarhoşken yapmasaydı bu olmazdı" demiş. Kendisi az sözlü olduğundan Ariston'a "geveze" derdi. [Plutarkhos'un Çocukların Terbiyesi 9 (2a)'sında benzer bir söz Diogenes'e atfedilir.]

Fr. 303 Kaynak: Diogenes Laertios VII 23. Dönek Dionysios ona neden yalnız kendisini düzeltmediğini sorunca "Çünkü sana güvenmiyorum" dedi.

Fr. 304 Kaynak: Stobaios, Florilegium 36, 23. Akademia'daki gençlerden biri uğraşlar hakkında akılsızca konuşuyordu. Zenon ona "Dilini önce akla (nous) batırıp ıslatmadan konuşursan, sözlerinde de çok daha fazla falso verirsin" dedi.

s117

Ζήνων πρὸς τοὺς ἀπολογουμένους ὑπὲρ τῆς αὑτῶν ἀσωτίας καὶ λέγοντας ἐκ πολλοῦ τοῦ περιόντος ἀναλίσκειν ἔλεγεν· „ἦ που καὶ τοῖς μαγείροις συγγνώσεσθε, ἐὰν ἁλμυρὰ λέγωσι πεποιηκέναι τὰ ὄψα, ὅτι πλῆθος ἁλῶν αὐτοῖς ὑπῆρχεν.“ (Stob. floril. 15, 12) — πρὸς δὲ τὸν φιλόπαιδα, οὔτε τοὺς διδασκάλους ἔφη φρένας ἔχειν, ἀεὶ διατρίβοντας ἐν παιδαρίοις, οὔτε ἐκείνους. (Diog. Laert. VII 18) — ὡς δὲ Κυνικός τις, οὐ φήσας ἔλαιον ἔχειν ἐν τῇ ληκύθῳ, προσῄτησεν αὐτόν, οὐκ ἔφη δώσειν· ἀπελθόντα μέντοι ἐκέλευε σκέψασθαι ὁπότερος εἴη ἀναιδέστερος. (Diog. Laert. VII 17) — Ζήνων δὲ πρὸς τὸν εἰπόντα „ἀπολοίμην, ἐὰν μή σε τιμωρήσωμαι“, „ἐγὼ δέ“, εἶπεν, „ἐὰν μή σε φίλον κτήσωμαι.“ (Orig. c. Cels. VIII 35) — δοῦλον ἐπὶ κλοπῇ, φασίν, ἐμαστίγου· τοῦ δ’ εἰπόντος „εἵμαρτό μοι κλέψαι“, ἔφη, „καὶ δαρῆναι.“ (Diog. Laert. VII 23) — καίτοι καὶ Ζήνωνά φασιν εἰς θέατρον ἀνιόντα κιθαρῳδοῦντος Ἀμοιβέως πρὸς τοὺς μαθητάς „ἴωμεν“, εἰπεῖν, „ὅπως καταμάθωμεν οἵαν ἔντερα καὶ νεῦρα καὶ ξύλα καὶ ὀστᾶ λόγου καὶ ἀριθμοῦ μετασχόντα καὶ τάξεως ἐμμέλειαν καὶ φωνὴν ἀφίησιν.“ (Plut. de virt. mor. 4 p. 443a) — Ζήνων τῶν μαθητῶν ἔφασκεν τοὺς μὲν φιλολόγους εἶναι, τοὺς δὲ λογοφίλους. (Stob. floril. 36, 26) — Κλεάνθης, ὃν καὶ ἀφωμοίου ταῖς σκληροκήροις δέλτοις, αἳ μόλις μὲν γράφονται, διατηροῦσι δὲ τὰ γραφέντα. (Diog. Laert. VII 37) — Ἀρίστωνος δὲ τοῦ μαθητοῦ πολλὰ διαλεγομένου οὐκ εὐφυῶς, ἔνια δὲ καὶ προπετῶς καὶ θρασέως, „ἀδύνατον“, εἰπεῖν, „εἰ μή σε ὁ πατὴρ μεθύων ἐγέννησεν.“ ὅθεν αὐτὸν καὶ λάλον ἀπεκάλει, βραχυλόγος ὤν. (Diog. Laert. VII 18) — Διονυσίου δὲ τοῦ Μεταθεμένου εἰπόντος αὐτῷ, διὰ τί αὐτὸν μόνον οὐ διορθοῖ, ἔφη· „οὐ γάρ σοι πιστεύω.“ (Diog. Laert. VII 23) — τῶν τις ἐν Ἀκαδημίᾳ νεανίσκων περὶ ἐπιτηδευμάτων διελέγετο ἀφρόνως· ὁ δὲ Ζήνων „εἰ μὴ τὴν γλῶσσαν“, ἔφη, „εἰς νοῦν ἀποβρέξας διαλέγῃ, πολὺ πλείω ἔτι καὶ ἐν τοῖς λόγοις πλημμελήσεις.“ (Stob. floril. 36, 23)

s118— Plutarkhos, Phokion'un Hayatı 5: Zenon, filozofun sözünü akla batırarak ağzından çıkarması gerektiğini söylerdi. [Krş. Suda, "Aristoteles" maddesi: "kalemini akla batırarak".]

Fr. 305 Kaynak: Diogenes Laertios VII 19. Antisthenes'in çoğu şeyini beğenmediğini söyleyen birine, Sophokles'le ilgili bir khreia (ibretli söz) aktardıktan sonra, Antisthenes'in güzel şeyler de söylediğini düşünüp düşünmediğini sordu. Öteki bilmediğini söyleyince "Peki utanmıyor musun?" dedi. "Antisthenes kötü bir şey söylemişse onu ayıklayıp aklında tutuyorsun; güzel bir şey söylemişse onu aklında tutmaya yeltenmiyorsun bile."

Fr. 306 Kaynak: Diogenes Laertios VII 20. Biri ona Polemon'un bir konuyu ortaya koyup başka şeyler anlattığını söyleyince yüzünü ekşitip "Sana verilen şeye ne kadar değer biçerdin ki?" dedi. [Arnim'e göre Zenon şunu demek ister: filozofun öğretisi, parasını ödeyenin pazarlık edebileceği bir mal değildir; her paradan daha değerlidir.]

Fr. 307 Kaynak: Diogenes Laertios VII 21. Kaphisias'ın şu sözünü de anardı: Öğrencilerinden biri çok güçlü üflemeye kalkışınca Kaphisias ona bir şaplak indirip iyiliğin büyüklükte değil, büyüklüğün iyilikte yattığını söylemişti. — Athenaios XIV 629a: Aulos çalan Kaphisias da fena söylememiş: Öğrencilerinden biri aulosu yüksek sesle çalmaya kalkışıp bunun alıştırmasını yaparken ona bir şaplak indirip iyiliğin büyüklükte değil, büyüklüğün iyilikte yattığını söylemiş.

Fr. 308 Kaynak: Diogenes Laertios VII 20. İyi söylenmiş sözlerin karşısında, iyi zanaatkârların eserleri karşısında olduğu gibi, seyre dalmaya yer bırakmamak gerektiğini söylerdi; tersine, dinleyen söylenenlere öyle kendini vermeli ki beğenisini belirtmeye vakit bulamamalı. [Arnim sözün ilk kısmının bozuk olduğuna inanır; belki "iyi söylenmiş" yerine "çürütülen" okunmalıdır.]

Fr. 309 Kaynak: Diogenes Laertios VII 22. [Öğütlerin] seslerini ve kelimelerini ezberlememek, aklı onların nasıl uygulanacağıyla meşgul etmek gerektiğini söylerdi; bir yemek tarifini ya da hazırlanışını ezberler gibi değil. [Arnim'e göre başta "öğütlerin" gibi bir söz düşmüştür.]

Fr. 310 Kaynak: Stobaios, Florilegium 36, 19. Zenon dinlemekten çok konuşmak isteyen birine "Delikanlı," dedi, "tabiat bize tek dil, iki kulak verdi ki söylediğimizin iki katını dinleyelim." — Diogenes Laertios VII 23: Saçmalayan bir gence "Bu yüzden iki kulağımız, tek ağzımız var: daha çok dinleyelim, daha az konuşalım diye" dedi. — Krş. Plutarkhos, Gevezelik Üzerine 1 (502c): Çünkü susmayı bilmemek, sanırım, tek dilleri ve iki kulakları olduğu için tabiattan yakınan insanların kendi seçtikleri bir sağırlıktır.

s118

Ζήνων ἔλεγεν ὅτι δεῖ τὸν φιλόσοφον εἰς νοῦν ἀποβάπτοντα προφέρεσθαι τὴν λέξιν. (Plut. vit. Phoc. 5) — τὸν κάλαμον ἀποβρέχων εἰς νοῦν. (Suid. s. v. Ἀριστοτέλης) — πρὸς δὲ τὸν φάσκοντα ὡς τὰ πολλὰ αὐτῷ Ἀντισθένης οὐκ ἀρέσκοι, χρείαν Σοφοκλέους προενεγκάμενος, ἠρώτησεν εἴ τινα καὶ καλὰ ἔχειν αὐτῷ δοκεῖ· τοῦ δ’ οὐκ εἰδέναι φήσαντος, „εἶτ’ οὐκ αἰσχύνῃ“, ἔφη, „εἰ μέν τι κακὸν ἦν εἰρημένον ὑπ’ Ἀντισθένους, τοῦτ’ ἐκλεγόμενος καὶ μνημονεύων, εἰ δέ τι καλόν, οὐδ’ ἐπιβαλλόμενος κατέχειν;“ (Diog. Laert. VII 19) — λέγοντος δέ τινος αὐτῷ περὶ Πολέμωνος, ὡς ἄλλα προθέμενος ἄλλα λέγει, σκυθρωπάσας ἔφη· „πόσου γὰρ ⟦ἂν⟧ ἠγάπας τὰ διδόμενα;“ (Diog. Laert. VII 20) — καὶ προεφέρετο τὰ τοῦ Καφισίου· ὃς ἐπιβαλομένου τινὸς τῶν μαθητῶν μεγάλα φυσᾶν, πατάξας εἶπεν, ὡς οὐκ ἐν τῷ μεγάλῳ τὸ εὖ κείμενον εἴη, ἀλλ’ ἐν τῷ εὖ τὸ μέγα. (Diog. Laert. VII 21) — οὐ κακῶς δὲ καὶ Καφισίας ὁ αὐλητής, ἐπιβαλλομένου τινὸς τῶν μαθητῶν αὐλεῖν μέγα καὶ τοῦτο μελετῶντος, πατάξας εἶπεν οὐκ ἐν τῷ μεγάλῳ τὸ εὖ κείμενον εἶναι, ἀλλὰ ἐν τῷ εὖ τὸ μέγα. (Athen. XIV 629a) — τοῖς εὖ λεγομένοις ⟦?⟧ οὐκ ἔφη δεῖν καταλείπεσθαι τόπον, ὥσπερ τοῖς ἀγαθοῖς τεχνίταις, εἰς τὸ θεάσασθαι· τοὐναντίον δὲ τὸν ἀκούοντα οὕτω πρὸς τοῖς λεγομένοις γίνεσθαι, ὥστε μὴ λαμβάνειν χρόνον εἰς τὴν ἐπισημείωσιν. (Diog. Laert. VII 20) — ⟦τῶν δὲ παραγγελμάτων⟧ μὴ τὰς φωνὰς καὶ τὰς λέξεις δεῖν ἀπομνημονεύειν, ἀλλὰ περὶ τὴν διάθεσιν τῆς χρείας τὸν νοῦν ἀσχολεῖσθαι, μὴ ὥσπερ ἕψησίν τινα ἢ σκευασίαν ἀναλαμβάνοντας. (Diog. Laert. VII 22) — Ζήνων πρὸς τὸν πλείω λαλεῖν θέλοντα ἢ ἀκούειν „νεανίσκε“, εἶπεν, „ἡ φύσις ἡμῖν γλῶτταν μὲν μίαν, δύο δὲ ὦτα παρέσχεν, ἵνα διπλασίονα ὧν λέγομεν ἀκούωμεν.“ (Stob. floril. 36, 19) — πρὸς τὸ φλυαροῦν μειράκιον „διὰ τοῦτο“, εἶπε, „δύο ὦτα ἔχομεν, στόμα δὲ ἕν, ἵνα πλείω μὲν ἀκούωμεν, ἥττονα δὲ λέγωμεν.“ (Diog. Laert. VII 23) — κωφότης γὰρ αὐθαίρετός ἐστιν ἀνθρώπων, οἶμαι,

s119— Aynı yazar, Dinlemek Üzerine 3 (39b): Nitekim Spintharos Epameinondas'ı överken, ondan daha çok bilen ve daha az konuşan bir başkasına kolay kolay rastlanmayacağını söylemişti. Tabiatın her birimize iki kulak, tek dil verdiğini de söylerler; çünkü konuşmaktan çok dinlemek borcumuzdur.

Fr. 311 Kaynak: Diogenes Laertios VII 21. Çok konuşan bir gence "Kulakların diline akmış" dedi.

Fr. 312 Kaynak: Stobaios, Florilegium 57, 12. Stoacı filozof Zenon, öğrencilerinden birini bir vahşinin oraya buraya çekiştirdiğini görünce ona "Sen onun işini bitirmezsen o senin işini bitirecek" dedi. [Arnim "tarlanın" yerine "vahşinin" okur; krş. Aristophanes, Bulutlar 348 skolyonu: oğlancılara "vahşiler" (agrioi) derlerdi.]

Fr. 313 Kaynak: Plutarkhos, Utangaçlık Üzerine 13 (534a). Zenon'un şu sözü: Tanıdığı gençlerden birine sur dibinde usul usul yürürken rastlamış. Kendisinden yalan tanıklık isteyen bir dostundan kaçtığını öğrenince "Ne diyorsun, budala?" demiş. "O, hayırsızlık edip haksızlığa girişirken senden ne korkuyor ne utanıyor da sen adaletin yanında durup ona karşı koymaya cesaret edemiyor musun?"

Fr. 314 Kaynak: Diogenes Laertios VII 19. Bir delikanlı yaşına yakışmayacak kadar kılı kırk yaran bir soru sorunca onu bir aynanın önüne götürüp bakmasını söyledi. Sonra da böyle bir yüze böyle soruların yakışıp yakışmadığını sordu.

Fr. 315 Kaynak: Diogenes Laertios VII 21. Bir genç fazla küstahça tartışınca "Delikanlı, aklımdan geçenleri söylemeyeceğim" dedi.

Fr. 316 Kaynak: Diogenes Laertios VII 21. Bilgenin âşık olacağını sanmadığını söyleyen bir güzele "Hiç kimse sizden, güzellerden daha bedbaht olmayacak" dedi.

Fr. 317 Kaynak: Diogenes Laertios VII 22. Hiçbir şeyin kibir kadar yakışıksız olmadığını, hele gençlerde, söylerdi.

Fr. 318 Kaynak: Diogenes Laertios VII 23. Güzel kokular sürünmüş birine "Kadın kokan bu da kim?" dedi. [Krş. Ksenophon, Şölen II 3.]

Fr. 319 Kaynak: Stobaios, Eklogai II 31, 81; Damaskoslu Ioannes. Zenon'a bir gencin en az nasıl hata yapacağı sorulunca "En çok saydığı ve utandığı kişileri gözünün önünde tutarsa" dedi.

Fr. 320 Kaynak: Diogenes Laertios VII 23. Tanıdıklarından birinin çocuk kölesini yara bere içinde görünce ona "Öfkenin (thymos) izlerini görüyorum" dedi.

Fr. 321 Kaynak: Diogenes Laertios VII 23. Epistēmēlerin kavranmasına kendini bilir sanmaktan daha yabancı bir şey olmadığını söylerdi.

s119

μεμφομένων ὅτι μίαν μὲν γλῶτταν, δύο δ’ ὦτα ἔχουσιν. (Plut. de garrul. 1 p. 502c) — καὶ γὰρ τὸν Ἐπαμεινώνδαν ὁ Σπίνθαρος ἐπαινῶν ἔφη μήτε πλείονα γινώσκοντι μήτε ἐλάττονα φθεγγομένῳ ῥᾳδίως ἐντυχεῖν ἑτέρῳ. καὶ τὴν φύσιν ἡμῶν ἑκάστῳ λέγουσι δύο μὲν ὦτα δοῦναι, μίαν δὲ γλῶτταν, ὡς ἐλάττονα λέγειν ἢ ἀκούειν ὀφείλοντι. (Plut. de aud. 3 p. 39b) — νεανίσκου πολλὰ λαλοῦντος ἔφη· „τὰ ὦτά σου εἰς τὴν γλῶτταν συνερρύηκεν.“ (Diog. Laert. VII 21) — Ζήνων ὁ Στωικὸς φιλόσοφος ὁρῶν τινα τῶν γνωρίμων ὑπὸ τοῦ ἀγρίου ⟦ἀγροῦ vulg.⟧ περισπώμενον εἶπεν· „ἐὰν μὴ σὺ τοῦτον ἀπολέσῃς, οὗτος σὲ ἀπολέσει.“ (Stob. floril. 57, 12) — τὸ τοῦ Ζήνωνος, ὃς ἀπαντήσας τινὶ νεανίσκῳ τῶν συνήθων παρὰ τὸ τεῖχος ἡσυχῇ βαδίζοντι καὶ πυθόμενος ὅτι φεύγει φίλον ἀξιοῦντα μαρτυρεῖν αὐτῷ τὰ ψευδῆ, „τί λέγεις“, φησίν, „ἀβέλτερε; σὲ μὲν ἐκεῖνος ἀγνωμονῶν καὶ ἀδικῶν οὐ δέδιεν οὐδ’ αἰσχύνεται, σὺ δ’ ἐκεῖνον ὑπὲρ τῶν δικαίων οὐ θαρρεῖς ὑποστῆναι;“ (Plut. de vit. pud. 13 p. 534a) — μειρακίου δὲ περιεργότερον παρὰ τὴν ἡλικίαν ἐρωτῶντος ζήτημά τι, προσήγαγε πρὸς κάτοπτρον καὶ ἐκέλευσεν ἐμβλέψαι· ἔπειτ’ ἠρώτησεν εἰ δοκεῖ αὐτῷ ἁρμόττοντα εἶναι ὄψει τοιαύτῃ τοιαῦτα ζητήματα. (Diog. Laert. VII 19) — νεανίσκου δέ τινος θρασύτερον διαλεγομένου, „οὐκ ἂν εἴποιμι“, ἔφη, „μειράκιον, ἃ ἐπέρχεταί μοι.“ (Diog. Laert. VII 21) — πρὸς τὸν καλὸν εἰπόντα ὅτι οὐ δοκεῖ αὐτῷ ἐρασθήσεσθαι ὁ σοφός, „οὐδέν“, ἔφη, „ὑμῶν ἀθλιώτερον ἔσεσθαι τῶν καλῶν.“ (Diog. Laert. VII 21) — πάντων ἔλεγεν ἀπρεπέστερον εἶναι τὸν τῦφον, καὶ μάλιστα ἐπὶ τῶν νέων. (Diog. Laert. VII 22) — πρὸς τὸν κεχρισμένον τῷ μύρῳ, „τίς ἐστιν“, ἔφη, „ὁ γυναικὸς ὄζων;“ (Diog. Laert. VII 23) — Ζήνων ἐρωτηθείς, πῶς ἄν τις νέος ἐλάχιστα ἁμαρτάνοι, „εἰ πρὸ ὀφθαλμῶν ἔχοι“, ἔφη, „οὓς μάλιστα τιμᾷ καὶ αἰσχύνεται.“ (Stob. ecl. II 31, 81) — τῶν γνωρίμων τινὸς παιδάριον μεμωλωπισμένον θεασάμενος, πρὸς αὐτόν „ὁρῶ σου“, ἔφη, „τοῦ θυμοῦ τὰ ἴχνη.“ (Diog. Laert. VII 23) — ἔλεγε δὲ μηδὲν εἶναι τῆς οἰήσεως ἀλλοτριώτερον πρὸς κατάληψιν τῶν ἐπιστημῶν. (Diog. Laert. VII 23)

s120Fr. 322 Kaynak: Münih Gnomologionu 198. Aynı kişi (Zenon), görmenin ışığını havadan, psykhēnin ise öğrenilen bilgilerden aldığını söyledi.

Fr. 323 Kaynak: Stobaios, Florilegium 98, 68. Zenon hiçbir şeyin yokluğunu zamanın yokluğu kadar çekmediğimizi söylerdi. Çünkü hayat gerçekten kısa, tekhnē ise uzundur; hele psykhēnin hastalıklarını iyileştirebilecek tekhnē. — Diogenes Laertios VII 23: Hiçbir şeye zamana muhtaç olduğumuz kadar muhtaç olmadığımızı söylerdi.

Fr. 324 Kaynak: Münih Gnomologionu 197. Aynı kişiye (Zenon'a) dostun ne olduğu sorulunca "Başka bir ben" dedi. — Diogenes Laertios VII 23: Dost kimdir diye sorulunca "Başka bir ben" dedi. [Krş. Aristoteles, Nikomakhos'a Etik IX 4, 1166a31: "Dost başka bir kendidir"; Cicero, Laelius 80.]

Fr. 325 Kaynak: Diogenes Laertios VII 26. İyiliğin küçük adımlarla meydana geldiğini, ama kendisinin küçük bir şey olmadığını söylerdi.

Fr. 326 Kaynak: Maksimos, Konuşmalar 26. Zenon'dan: Ey insan, yalnız yiyip içmek için yaşama; yaşamayı iyi yaşamak için kullanasın diye yaşa. [Aynısı: Apostolios VIII 34n; Arsenios XXVII 53.]

Fr. 327 Kaynak: Diogenes Laertios VII 20. Gergin ve tok bir sesle konuşanın, oyuncular gibi, sesini ve gücünü büyük tutması, ama ağzını fazla açmaması gerektiğini söylerdi; çok ama boş konuşanlar ağızlarını açarlar. [Arnim'e göre son kısım Zenon'un değil, onu açıklayan birinin sözüdür; "boş" diye çevrilen kelime bozuktur.]

Fr. 328 Kaynak: Diogenes Laertios VII 20. Biri filozofların cümleciklerini küçük bulduğunu söyleyince "Doğru söylüyorsun," dedi; "ama mümkünse heceleri de kısa olmalı."

Fr. 329 Kaynak: Diogenes Laertios VII 26. Ayakla kaymanın dille kaymaktan iyi olduğunu söylerdi. [Sokrates'e de atfedilen bu sözün öteki tanıklıklarını Wachsmuth toplamıştır.]

Fr. 330 Kaynak: Diogenes Laertios VII 23. Güzelliğin sesin çiçeği olduğunu söyledi; bazılarına göre ise ses güzelliğin çiçeğidir. [Arnim'e göre metin bozuktur. Cobet ve Wilamowitz "ses" yerine "itidal" okur (krş. Diogenes Laertios VII 130: "gençlik güzelliği aretēnin çiçeğidir"); Arnim ilk yerde "güç" okunup ikinci yerde "ses"in bırakılabileceğini önerir.]

Fr. 331 Kaynak: Diogenes Laertios VII 21. Filozofların çoğunun büyük şeylerde bilge, küçük ve rastlantıya bağlı şeylerde ise cahil olduğunu da söylerdi. [Elyazmalarında "çok şeyde bilgisiz"; düzeltme Arnim'in önerisidir.]

s120

ὁ αὐτὸς (Ζήνων) ἔφη τὴν μὲν ὅρασιν ἀπὸ τοῦ ἀέρος λαμβάνειν τὸ φῶς, τὴν δὲ ψυχὴν ἀπὸ τῶν μαθημάτων. (Gnomol. Monac. 198) — Ζήνων ἔλεγεν οὐδενὸς ἡμᾶς οὕτω πένεσθαι ὡς χρόνου. βραχὺς γὰρ ὄντως ὁ βίος, ἡ δὲ τέχνη μακρή, καὶ μᾶλλον ἡ τὰς τῆς ψυχῆς νόσους ἰάσασθαι δυναμένη. (Stob. floril. 98, 68) — μηδενός τε ἡμᾶς οὕτως εἶναι ἐνδεεῖς ὡς χρόνου. (Diog. Laert. VII 23) — ὁ αὐτὸς (Ζήνων) ἐρωτηθεὶς τί ἐστι φίλος, „ἄλλος“, ⟦ἔφη⟧, „οἷος ἐγώ.“ (Gnomol. Monac. 197) — ἐρωτηθεὶς τίς ἐστι φίλος, „ἄλλος“, ἔφη, „ἐγώ.“ (Diog. Laert. VII 23) — τὸ εὖ γίνεσθαι μὲν παρὰ μικρόν, οὐ μὴν μικρὸν εἶναι. (Diog. Laert. VII 26) — Ζήνωνος· ζῆθι, ὦ ἄνθρωπε, μὴ μόνον ἵνα φάγῃς καὶ πίῃς, ἀλλ’ ἵνα τὸ ζῆν πρὸς τὸ εὖ ζῆν καταχρήσῃ. (Maxim. serm. 26) — δεῖν δὲ ἔφη τόνῳ διαλεγόμενον, ὥσπερ τοὺς ὑποκριτάς, τὴν μὲν φωνὴν καὶ τὴν δύναμιν μεγάλην ἔχειν, τὸ μέντοι στόμα μὴ διέλκειν· ὃ ποιεῖν τοὺς πολλὰ μὲν λαλοῦντας, ἀδύνατα ⟦?⟧ δέ. (Diog. Laert. VII 20) — εἰπόντος δέ τινος ὅτι μικρὰ αὐτῷ δοκεῖ τὰ λογάρια τῶν φιλοσόφων, „λέγεις“, εἶπε, „τἀληθῆ· δεῖ μέντοι καὶ τὰς συλλαβὰς αὐτῶν, εἰ δυνατόν, βραχείας εἶναι.“ (Diog. Laert. VII 20) — ἔλεγέ τε κρεῖττον εἶναι τοῖς ποσὶν ὀλισθεῖν ἢ τῇ γλώττῃ. (Diog. Laert. VII 26) — τὸ κάλλος εἶπε τῆς φωνῆς ⟦?⟧ ἄνθος εἶναι· οἱ δὲ τοῦ κάλλους τὴν φωνήν. (Diog. Laert. VII 23) — ἔλεγε δὲ καὶ τῶν φιλοσόφων τοὺς πλείστους τὰ μὲν ⟦μεγάλα σοφούς⟧ (πολλὰ ἀσόφους libri) εἶναι, τὰ δὲ μικρὰ καὶ τυχηρὰ ἀμαθεῖς. (Diog. Laert. VII 21)

s121Fr. 332 Kaynak: Theodoros Metokhites, s. 812 Kiessling. Zenon da buradaki işler ve hayat üzerine felsefe yaparken "Geldi, geçti; bana hiçbir bakımdan dokunmaz" derdi. [Arnim'e göre söz Zenon'a yanlışlıkla atfedilmiştir.]

Ek: Zenon'un fragmanlarının eserlerine göre dağılımı

[Arnim'in bu tablosu, fragmanları Zenon'un eser adlarına göre sıralar ve SVF I'deki sayfa-satır yerlerini verir; yalnız eser adları çevrilmiştir. Fragmanı korunmamış eserler "(ind.)" yani yalnız katalogdan bilinir diye işaretlenmiştir.] I. İnsanın Tabiatı Üzerine; II. Krates'in Hatıraları; Ahlak; III. Sohbetler (Diatribai); IV. İki Çürütme; V. Hellen Terbiyesi Üzerine; VI. Hesiodos'un Theogonia'sı Üzerine; VII. Küllî Konular; VIII. Uygun Eylem Üzerine; IX. Melekeler Üzerine; X. Logos Üzerine; XI. Çözümler; XII. Kanun Üzerine; XIII. Bütün Üzerine; XIV. Dürtü Üzerine ya da İnsanın Tabiatı Üzerine;

s121

καὶ ὁ μὲν Ζήνων ἔλεγεν „ἦλθε, παρῆλθεν, οὐδὲν πρὸς ἐμὲ καθόλου“, περὶ τῶν ἐνταῦθα πραγμάτων καὶ τοῦ βίου φιλοσοφῶν. (Theod. Metoch. p. 812 Kiessling) — I. Περὶ ἀνθρώπου φύσεως. II. Ἀπομνημονεύματα Κράτητος. Ἠθικά. III. Διατριβαί. IV. Ἔλεγχοι δύο. V. Περὶ τῆς Ἑλληνικῆς παιδείας. VI. Εἰς Ἡσιόδου Θεογονίαν. VII. Καθολικά. VIII. Περὶ τοῦ καθήκοντος. IX. Περὶ ἕξεων. X. Περὶ λόγου. XI. Λύσεις. XII. Περὶ νόμου. XIII. Περὶ τοῦ ὅλου. XIV. Περὶ ὁρμῆς ἢ περὶ ἀνθρώπου φύσεως.

s122 XV. Ousia Üzerine; XVI. Görme Üzerine; XVII. Duygular Üzerine; XVIII. Şiir Dinlemek Üzerine; XIX. Devlet; XX. Homeros Sorunları, beş kitap; XXI. Pythagorasçı Konular; XXII. İşaretler Üzerine; XXIII. Tekhnē; XXIV. Tabiat Üzerine; XXV. Tabiata Uygun Hayat Üzerine; XXVI. Khreiai (İbretli Sözler).

s122

XV. Περὶ οὐσίας. XVI. Περὶ ὄψεως. XVII. Περὶ παθῶν. XVIII. Περὶ ποιητικῆς ἀκροάσεως. XIX. Πολιτεία. XX. Προβλημάτων Ὁμηρικῶν εʹ. XXI. Πυθαγορικά. XXII. Περὶ σημείων. XXIII. Τέχνη. XXIV. Περὶ φύσεως. XXV. Περὶ τοῦ κατὰ φύσιν βίου. XXVI. Χρεῖαι.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…