İçeriğe geç
Khrysippos: Ahlak Fragmanları

Khrysippos · Khrysippos: Ahlak Fragmanları

I. İyilerin Gayesi Üzerine

2§ 1. Stoacılara göre iyilerin gayesinin açıklanması

Fr. 2 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II, s. 46 Wachsmuth (Areios Didymos'un özetinden). Stoacılar gayeyi tarif yoluyla şöyle söylerler: Gaye, her şeyin uygun biçimde onun için yapıldığı, kendisi ise hiçbir şey için yapılmayan şeydir. Ya da şöyle: geri kalan her şeyin uğruna var olduğu, kendisi ise hiçbir şeyin uğruna olmayan şey. Ve yine: hayatta uygun biçimde yapılan her şeyin kendisine bağlandığı, kendisi ise hiçbir şeye bağlanmayan şey.

2

λέγεται δ’ ὑπὸ μὲν τῶν Στωϊκῶν ὁρικῶς· τέλος ἐστὶν οὗ ἕνεκα πάντα πράττεται καθηκόντως, αὐτὸ δὲ πράττεται οὐδενὸς ἕνεκα. κἀκείνως· οὗ χάριν τἆλλα, αὐτὸ δ’ οὐδενὸς ἕνεκα. Καὶ πάλιν· ἐφ’ ὃ πάντα τὰ ἐν τῷ βίῳ πραττόμενα καθηκόντως τὴν ἀναφορὰν λαμβάνει, αὐτὸ δ’ ἐπ’ οὐδέν.

3Fr. 3 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 76, 16 W. Bu okuldan olanlar "gaye"nin üç anlamda söylendiğini belirtirler. Birincisi, bilginlerin kullanımında nihai iyiye gaye denir; mesela uyumun (homologia) gaye olduğunu söylerler. İkincisi, hedefe de gaye derler; mesela uyumlu hayata, ona karşılık gelen yüklemi göz önünde tutarak gaye derler. Üçüncü anlamda ise istenen şeylerin en sonuncusuna, öbür her şeyin kendisine bağlandığı şeye gaye derler.

3

Τὸ δὲ τέλος λέγεσθαι τριχῶς ὑπὸ τῶν ἐκ τῆς αἱρέσεως ταύτης· τό τε γὰρ τελικὸν ἀγαθὸν λέγεσθαι τέλος ἐν τῇ φιλολόγῳ συνηθείᾳ, ὡς τὴν ὁμολογίαν λέγουσι τέλος εἶναι· λέγουσι δὲ καὶ τὸν σκοπὸν τέλος, οἷον τὸν ὁμολογούμενον βίον ἀναφορικῶς λέγοντες ἐπὶ τὸ παρακείμενον κατηγόρημα· κατὰ δὲ τὸ τρίτον σημαινόμενον λέγουσι τέλος τὸ ἔσχατον τῶν ὀρεκτῶν, ἐφ’ ὃ πάντα τὰ ἄλλα ἀναφέρεσθαι.

4Fr. 4 Kaynak: Diogenes Laertios VII 87–88. Öte yandan, Khrysippos'un Gayeler Üzerine'nin birinci kitabında söylediği gibi, aretēye göre yaşamak, tabiatça olup bitenleri tecrübeyle tanıyarak yaşamakla aynı şeydir. Çünkü bizim tabiatlarımız bütünün tabiatının parçalarıdır. Bu yüzden gaye, tabiata uyarak yaşamaktır; yani hem kendi tabiatına hem de bütünün tabiatına uyarak, ortak kanunun yasakladığı hiçbir şeyi yapmadan yaşamak. Bu ortak kanun, her şeyin içinden geçen doğru logostur; o da var olanların yönetiminin başı olan Zeus'la aynıdır. Mesut insanın aretēsi ve hayatın iyi akışı da tam budur: her şeyin, herkesin içindeki daimōnun bütünü yönetenin dilemesiyle uyumu içinde yapılması. — Khrysippos, uyarak yaşanması gereken tabiattan hem ortak tabiatı hem de özel olarak insan tabiatını anlar.

4

πάλιν δ’ ἴσον ἐστὶ τὸ κατ’ ἀρετὴν ζῆν τῷ κατ’ ἐμπειρίαν τῶν φύσει συμβαινόντων ζῆν, ὥς φησι Χρύσιππος ἐν τῷ πρώτῳ περὶ Τελῶν. μέρη γάρ εἰσιν αἱ ἡμέτεραι φύσεις τῆς τοῦ ὅλου. διόπερ τέλος γίνεται τὸ ἀκολούθως τῇ φύσει ζῆν· ὅπερ ἐστὶ κατά τε τὴν αὑτοῦ καὶ κατὰ τὴν τῶν ὅλων, οὐδὲν ἐνεργοῦντας ὧν ἀπαγορεύειν εἴωθεν ὁ νόμος ὁ κοινός, ὅσπερ ἐστὶν ὁ ὀρθὸς λόγος διὰ πάντων ἐρχόμενος, ὁ αὐτὸς ὢν τῷ Διΐ, καθηγεμόνι τούτῳ τῆς τῶν ὄντων διοικήσεως ὄντι. εἶναι δ’ αὐτὸ τοῦτο τὴν τοῦ εὐδαίμονος ἀρετὴν καὶ εὔροιαν βίου, ὅταν πάντα πράττηται κατὰ τὴν συμφωνίαν τοῦ παρ’ ἑκάστῳ δαίμονος πρὸς τὴν τοῦ ὅλου διοικητοῦ βούλησιν. φύσιν δὲ Χρύσιππος μὲν ἐξακούει, ᾗ ἀκολούθως δεῖ ζῆν τήν τε κοινὴν καὶ ἰδίως τὴν ἀνθρωπίνην.

5Fr. 5 Kaynak: Lucanus'a şerhler II 380. [Latince bağlamda: Lucanus bu dizelerle Cato'nun Stoacı olduğunu göstermiştir; Khrysippos'a göre bu felsefenin gayesi] tabiatla uyum içinde yaşamaktır.

5

His versibus declaravit Stoicum Catonem fuisse: cuius philosophiae finis secundum Chrysippum ille est ὁμολογουμένως τῇ φύσει ζῆν, hoc est: congruenter naturae vivere.

6Fr. 6 Bu yüzden Stoacılar felsefenin gayesinin tabiata uyarak yaşamak olduğunu söylemişlerdir.

6

ἐντεῦθεν οἱ μὲν Στωϊκοὶ τὸ τέλος τῆς φιλοσοφίας τὸ ἀκολούθως τῇ φύσει ζῆν εἰρήκασι.

7Fr. 7 Kaynak: Philon, Dikim Üzerine § 49. İlk filozoflar, tabiatın gidişine uyarak yaşayabilmenin saadetin gayesi olduğunu söylemişlerdir.

7

Τὸ γὰρ ἀκολουθίᾳ φύσεως ἰσχῦσαι ζῆν εὐδαιμονίας τέλος εἶπον οἱ πρῶτοι.

8Fr. 8 Kaynak: Philon, İbrahim'in Göçü Üzerine § 128. En iyi felsefe yapanların dilinden düşmeyen gaye de budur: tabiata uyarak yaşamak.

8

Τοῦτο δέ ἐστι τὸ παρὰ τοῖς ἄριστα φιλοσοφήσασιν ᾀδόμενον τέλος, τὸ ἀκολούθως τῇ φύσει ζῆν.

9Fr. 9 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis II, s. 482 Potter. Stoacılar da tabiata uyarak yaşamanın gaye olduğu öğretisini buradan çıkardılar; ama tanrının adını yakışıksız biçimde "tabiat" diye değiştirdiler, çünkü tabiat bitkilere de … taşlara da yayılır.

9

ἐντεῦθεν καὶ οἱ Στωϊκοὶ τὸ ἀκολούθως τῇ φύσει ζῆν τέλος εἶναι ἐδογμάτισαν, τὸν θεὸν εἰς φύσιν μετονομάσαντες ἀπρεπῶς· ἐπειδὴ ἡ φύσις καὶ εἰς φυτὰ - - καὶ εἰς λίθους διατείνει.

10Fr. 10 Kaynak: Philon, Musa'nın Hayatı III, c. II s. 158 Mangey. … en yüksek saadete ve gayeye özlem duyan; insan ona doğru koşmalı ve bütün eylemlerini ona bağlamalı, tıpkı okçulukta olduğu gibi hayatın hedefini gözeterek.

10

ἐφιεμένην τῆς ἄκρας εὐδαιμονίας καὶ τοῦ τέλους, ἐφ’ ὃ σπεύδειν ἀναγκαῖον καὶ τὰς πράξεις ἁπάσας ἀναφέρειν, στοχαζομένους ὥσπερ ἐν ταῖς τοξείαις σκοποῦ τοῦ περὶ βίον.

12Fr. 12 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Öğretileri Üzerine V 6, s. 450 Müller. Poseidonios bununla yetinmez, gayeyi doğru açıklamadıkları için Khrysippos'un okuluna daha açık ve daha sert biçimde çatar. Sözleri şöyledir: "Bazıları bunları göz ardı ederek uyumlu yaşamayı, tabiata uygun ilk şeyler için mümkün olan her şeyi yapmaya indirgiyorlar; böylece onu, hazzı, rahatsız edilmemeyi ya da başka böyle bir şeyi hedef olarak koymaya benzetiyorlar. Bu ise daha söylenişinde bir çelişki taşır, güzel ve saadete götüren hiçbir şey içermez; çünkü gayeye zorunlu olarak eşlik eder, ama gaye değildir. Bununla birlikte gaye doğru kavranırsa, sofistlerin ortaya attığı aporiaları kesip atmak için ondan yararlanılabilir; ama 'bütün tabiata göre olup bitenleri tecrübeyle tanıyarak yaşamak' —ki bu, uyumlu yaşamak demekle aynı kapıya çıkar— formülü kayıtsız şeylere ulaşmaya dar bir anlayışla bağlandığında ondan yararlanılamaz." — Zenon'un okulunu ilk devralan Kleanthes, onun tarifine "tabiat"ı ekleyerek şöyle ifade etti: "Gaye tabiatla uyum içinde yaşamaktır." Khrysippos bunu daha açık kılmak isteyerek şu biçimde dile getirdi: "tabiatça olup bitenleri tecrübeyle tanıyarak yaşamak."

12

οὐκ ἀρκεσθεὶς δὲ τούτοις ὁ Ποσειδώνιος ἐναργέστερόν τε καὶ σφοδρότερον καθάπτεται τῶν περὶ τὸν Χρύσιππον, ὡς οὐκ ὀρθῶς ἐξηγουμένων τὸ τέλος. ἔχει δὲ ἡ ῥῆσις ὧδε· ἃ δὴ παρέντες ἔνιοι τὸ ὁμολογουμένως ζῆν συστέλλουσιν εἰς τὸ πᾶν τὸ ἐνδεχόμενον ποιεῖν ἕνεκα τῶν πρώτων κατὰ φύσιν, ὅμοιον αὐτὸ ποιοῦντες τῷ σκοπὸν ἐκτίθεσθαι τὴν ἡδονὴν ἢ τὴν ἀοχλησίαν ἢ ἄλλο τι τοιοῦτον. ἔστι δὲ μάχην ἐμφαῖνον κατ’ αὐτὴν τὴν ἐκφοράν, καλὸν δὲ καὶ εὐδαιμονικὸν οὐδέν. παρέπεται γὰρ κατὰ τὸ ἀναγκαῖον τῷ τέλει, τέλος δὲ οὐκ ἔστιν. Ἀλλὰ καί, τούτου διαληφθέντος ὀρθῶς, ἔξεστι μὲν αὐτῷ χρῆσθαι πρὸς τὸ διακόπτειν τὰς ἀπορίας, ἃς οἱ σοφισταὶ προτείνουσι, μὴ μέντοι γε τῷ κατ’ ἐμπειρίαν τῶν κατὰ τὴν ὅλην φύσιν συμβαινόντων ζῆν, ὅπερ ἰσοδυναμεῖ τῷ ὁμολογουμένως εἰπεῖν ζῆν, ἡνίκα μὴ τοῦτο μικροπρεπῶς συντείνει εἰς τὸ τῶν ἀδιαφόρων τυγχάνειν. Κλεάνθης γὰρ πρῶτος διαδεξάμενος αὐτοῦ (sc. τοῦ Ζήνωνος) τὴν αἵρεσιν προσέθηκε τῇ φύσει καὶ οὕτως ἀπέδωκε· τέλος ἐστὶ τὸ ὁμολογουμένως τῇ φύσει ζῆν. Ὅπερ ὁ Χρύσιππος σαφέστερον βουλόμενος ποιῆσαι, ἐξήνεγκε τὸν τρόπον τοῦτον· ζῆν κατ’ ἐμπειρίαν τῶν φύσει συμβαινόντων etc.

16Fr. 16 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 77, 16 W. Gayenin mesut olmak olduğunu söylerler: her şey onun için yapılır, o ise yapılır ama hiçbir şey için yapılmaz. Bu da aretēye göre yaşamakta, uyumlu yaşamakta ve, aynı şey olarak, tabiata göre yaşamakta bulunur. Zenon saadeti şöyle tarif etmiştir: Saadet hayatın iyi akışıdır. Kleanthes de kendi yazılarında bu tarifi kullanmıştır; Khrysippos da, onlardan gelenlerin hepsi de. Saadetin mesut hayattan başka bir şey olmadığını söylerler; bununla birlikte saadetin hedef olarak önümüze konduğunu, gayenin ise saadete ulaşmak olduğunu, bunun da mesut olmakla aynı şey olduğunu söylerler. — Bundan açıkça anlaşılıyor ki tabiata göre yaşamak, güzelce yaşamak ve iyi yaşamak eşdeğerdir; aynı şekilde iyi ve güzel olan, aretē ve aretēden pay alan da eşdeğerdir. Her iyi güzeldir, her çirkin de kötüdür. Bu yüzden Stoacıların gayesi aretēye göre hayatla eşdeğerdir.

16

Τέλος δέ φασιν εἶναι τὸ εὐδαιμονεῖν, οὗ ἕνεκα πάντα πράττεται, αὐτὸ δὲ πράττεται μὲν οὐδενὸς δὲ ἕνεκα· τοῦτο δὲ ὑπάρχειν ἐν τῷ κατ’ ἀρετὴν ζῆν, ἐν τῷ ὁμολογουμένως ζῆν, ἔτι, ταὐτοῦ ὄντος, ἐν τῷ κατὰ φύσιν ζῆν. Τὴν δὲ εὐδαιμονίαν ὁ Ζήνων ὡρίσατο τὸν τρόπον τοῦτον· εὐδαιμονία δ’ ἐστὶν εὔροια βίου. Κέχρηται δὲ καὶ Κλεάνθης τῷ ὅρῳ τούτῳ ἐν τοῖς ἑαυτοῦ συγγράμμασι καὶ ὁ Χρύσιππος καὶ οἱ ἀπὸ τούτων πάντες, τὴν εὐδαιμονίαν εἶναι λέγοντες οὐχ ἑτέραν τοῦ εὐδαίμονος βίου, καίτοι γε λέγοντες τὴν μὲν εὐδαιμονίαν σκοπὸν ἐκκεῖσθαι, τέλος δ’ εἶναι τὸ τυχεῖν τῆς εὐδαιμονίας, ὅπερ ταυτὸν εἶναι τῷ εὐδαιμονεῖν. Δῆλον οὖν ἐκ τούτων, ὅτι ἰσοδυναμεῖ τὸ κατὰ φύσιν ζῆν καὶ τὸ καλῶς ζῆν καὶ τὸ εὖ ζῆν καὶ πάλιν τὸ καλὸν κἀγαθόν καὶ ἡ ἀρετὴ καὶ τὸ μέτοχον ἀρετῆς· καὶ ὅτι πᾶν ἀγαθὸν καλόν, ὁμοίως δὲ καὶ πᾶν αἰσχρὸν κακόν· δι’ ὃ καὶ τὸ Στωϊκὸν τέλος ἶσον δύνασθαι τῷ κατ’ ἀρετὴν βίῳ.

17Fr. 17 Kaynak: Aristoteles'in Nikomakhos'a Etik'ine anonim şerh (Commentaria in Aristotelem Graeca XX, Heylbut). Öbür filozofların, Epikurosçuların ve sonraki Stoacıların saadet hakkındaki kanaatlerine göre logossuz hayvanlara da saadet payı verilebileceği şöyle gösterilebilir: … Stoacılara göre tabiata göre yaşamak iyi yaşamaksa, iyi yaşamak da hem onlara hem Epikuros'a göre mesut olmaksa, tabiata göre yaşamak mesut olmaktır. Ama logossuz hayvanlar doğumdan olgunluk çağına kadar tabiata göre yaşar; demek ki logossuz hayvanlar mesuttur. — Yine, Stoacılara göre mesut olmak tabiî isteğin en son noktasıysa, yani tabiatın oraya varınca uğruna var olduğu şeye ve gayesine kavuştuğu, ona ulaştıktan sonra kendine özgü iyiyi elinde tutmaktan ve onu kaybetmemekten başka hiçbir şeye özlem duymadığı noktaysa, bu da logossuz hayvanlarda varsa, logossuz hayvanlar da saadetten pay alır.

17

ὅτι κατὰ μὲν τὰς τῶν ἄλλων φιλοσόφων, Ἐπικουρείων τε καὶ τῶν ὕστερον Στωϊκῶν περὶ εὐδαιμονίας ὑπολήψεις δύναταί τις εὐδαιμονίαν μεταδιδόναι καὶ τοῖς ἀλόγοις ζῴοις - - διὰ τούτων ἄν τις παραστήσειεν. - - εἰ τὸ κατὰ φύσιν διάγειν κατὰ τοὺς Στωϊκοὺς εὖ ζῆν ἐστι, τὸ δὲ εὖ ζῆν καὶ κατ’ αὐτοὺς καὶ κατ’ Ἐπίκουρον εὐδαιμονεῖν ἐστι, τὸ κατὰ φύσιν ἄρα διάγειν εὐδαιμονεῖν ἐστιν. ἀλλὰ μὴν ὑπάρχει τοῖς ἀλόγοις ζῴοις τὸ κατὰ φύσιν διάγειν ἀπὸ γενέσεως μέχρι τῆς ἀκμῆς· εὐδαιμονεῖν ἔστι ἄρα τὰ ἄλογα ζῷα. πάλιν εἰ τὸ εὐδαιμονεῖν ἐστι κατὰ τοὺς Στωϊκοὺς τὸ ἔσχατον τῆς φυσικῆς ὀρέξεως, ἐφ’ ὃ ἐλθοῦσα ἡ φύσις τὸ οὗ ἕνεκα καὶ τὸ τέλος ἔχει, οὗ τυχοῦσα πλέον οὐθὲν ἐπιποθεῖ πλὴν τοῦ κατέχειν αὐτὸ τὸ οἰκεῖον ἀγαθὸν αὐτῇ καὶ μὴ ἀπολλύναι, τοῦτο δὲ ὑπάρχει καὶ τοῖς ἀλόγοις, μετέχει ἄρα καὶ τὰ ἄλογα ζῷα εὐδαιμονίας.

19Fr. 19 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Sorular II 16, s. 61, 1 Bruns. Biri hedef gözeten tekhnēlerin gayesinin, önlerine konanı elde etmek için kendilerine düşen her şeyi yapmak olduğunu söylerse, bunlar da hedef gözetmeyen tekhnēler gibi kendi gayelerine nasıl ulaşmış olmazlar? Oysa hedef gözeten tekhnēlerin öbürlerinden en çok, gayelerine aynı biçimde ulaşamamalarıyla ayrıldıkları düşünülür. Gayelerinin önlerine konanı elde etmek olduğunu söyleyenlere göre ayrılık bu noktadadır; gayelerinin az önce söylenen şey olduğunu söyleyenlere göre ise, gayelerine aynı biçimde ulaşsalar bile, gayeye aynı biçimde sahip olmamalarıyla öbürlerinden ayrılırlar. Çünkü öbür tekhnēlerde, uğruna çalışılan şey tekhnēye göre yapılanların ardından gelir; önlerine konanı elde edememek de yapılanlardaki bir hatanın, yani tekhnēye uygun yapılmamış olmanın ardından gelir. Bu yüzden onların gayesi önlerine konanı elde etmektir; çünkü onlarda, önlerine konanı elde etmek için kendilerine düşen her şeyi yapmak onu elde etmekle aynı şeydir: bunu yaptıklarında kendilerine düşen gerçekleşmiş olur. Hedef gözeten tekhnēlerde ise uğruna çalışılan şey tekhnēye göre yapılanların ardından her durumda gelmez. Çünkü ona ulaşmak için yalnız tekhnēye bağlı olmayan birçok şeye ihtiyaç vardır; üstelik tekhnēye göre yapılanların kendisi de belirlenmiş değildir ve her bakımdan aynı durumda olmayan şeylere uygulandıkları için hep aynı sonucu doğurmazlar; bu tekhnēlerde ya her şey ya da bazı şeyler beklendiği gibi değil, başka türlü sonuçlanır. Bu yüzden onların gayesi önlerine konanı elde etmek değil, tekhnēnin gereklerini eksiksiz yerine getirmektir.

19

Εἰ τῶν στοχαστικῶν τεχνῶν τέλος εἶναί τις λέγοι τὸ πάντα τὰ παρ’ αὐτὰς ποιεῖν πρὸς τὸ τοῦ προκειμένου τυγχάνειν, πῶς οὐχ ὁμοίως καὶ αὗται τοῦ οἰκείου τεύξονται τέλους ταῖς οὐ στοχαστικαῖς τῶν τεχνῶν; δοκοῦσι δὲ κατὰ τοῦτο μάλιστα διαφέρειν τῶν ἄλλων αἱ στοχαστικαὶ τῷ μὴ ὁμοίως τοῦ τέλους τυγχάνειν. καθ’ οὓς μὲν ⟨γὰρ⟩ τέλος ἐστὶν αὐταῖς τὸ τυχεῖν τοῦ προκειμένου, διαφέροιεν ἂν ταύτῃ· καθ’ οὓς δὲ τὸ προειρημένον ἐστὶν αὐταῖς τέλος, εἰ καὶ [τὰ] τοῦ τέλους [μὴ] ὁμοίως τυγχάνουσι, διαφέροιεν ⟨ἂν⟩ αὐτῶν κατὰ τὸ μὴ ὅμοιον αὐταῖς τὸ τέλος ἔχειν. ἐκεῖναι μὲν γὰρ τῷ τοῖς κατὰ τὴν τέχνην γινομένοις ἕπεσθαι τὸ οὗ χάριν γίνονται καὶ τὴν ἀποτυχίαν αὐταῖς τοῦ προκειμένου κατὰ τὴν διαμαρτίαν τῶν γινομένων, οὐ τεχνικῶς γινομένων, ἕπεσθαι, τέλος ἔχουσι τὸ τυχεῖν τοῦ προκειμένου (ἴσον γὰρ ἐν ἐκείναις τῷ πάντα τὰ παρ’ αὐτὰς ποιῆσαι πρὸς τὸ τυχεῖν τοῦ προκειμένου τὸ καὶ τυχεῖν αὐτοῦ· ταῦτα γὰρ ποιουσῶν τὰ παρ’ αὐτὰς γίγνεται). ἐπὶ δὲ τῶν στοχαστικῶν τῷ μὴ πάντως τοῖς γινομένοις κατὰ τὴν τέχνην ἕπεσθαι τὸ οὗ χάριν, διὰ τὸ δεῖσθαι πρὸς τὸ τυχεῖν ἐκείνου πολλῶν, ἃ μὴ ἔστιν ἐπὶ μόνῃ τῇ τέχνῃ, ἔτι δὲ καὶ αὐτὰ τὰ κατὰ τὴν τέχνην γινόμενα μὴ ὡρίσθαι μηδὲ τῶν αὐτῶν εἶναι ποιητικὰ τῷ μὴ πάντῃ ὁμοίως ἔχουσιν προσφέρεσθαι, διὰ ⟨τὸ⟩ πάντα ἢ διὰ ⟨τὸ⟩ τινὰ καὶ ἄλλως ἐν αὐταῖς, οὐχ ὡς προσεδοκᾶτο, ἕπεσθαι, οὐ τὸ τυχεῖν τοῦ προκειμένου τέλος ἐστίν, ἀλλὰ τὸ ἀποπληρῶσαι τὰ τῆς τέχνης.

23§ 2. Öbür filozofların gayelerine karşı tartışma

Fr. 23 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 15, 1040c–d. Yine Adalet Üzerine adlı eserinde, hazzı gaye olarak değil de bir iyi olarak koyanların adaleti de koruyabileceğini ima ettikten sonra, bunu kabul ederek kelimesi kelimesine şöyle demiştir: "Belki de haz gaye olarak değil de bir iyi olarak bırakılırsa ve kendileri için seçilmeye değer olanlar arasında güzel de bulunursa, güzeli ve adili hazdan daha büyük bir iyi olarak bırakmak şartıyla adaleti koruyabiliriz." — Başka bir yerde: Adalet Üzerine adlı eserinde, biri hazzı gaye olarak koyarsa adaletin korunamayacağını, gaye olarak değil de yalnızca bir iyi olarak koyarsa korunabileceğini düşünür. Sözlerini şimdi benim sayıp dökmeme gerek olduğunu sanmıyorum; çünkü Adalet Üzerine'nin üçüncü kitabı her yerde bulunur.

23

Πάλιν ἐν τοῖς περὶ Δικαιοσύνης ὑπειπὼν ὅτι τοὺς ἀγαθὸν ἀλλὰ μὴ τέλος τιθεμένους τὴν ἡδονὴν ἐνδέχεται σῴζειν καὶ τὴν δικαιοσύνην, θεὶς τοῦτο κατὰ λέξιν εἴρηκε· Τάχα γὰρ ἀγαθοῦ αὐτῆς ἀπολειπομένης, τέλους δὲ μή, τῶν δὲ δι’ αὑτὰ αἱρετῶν ὄντος καὶ τοῦ καλοῦ, σῴζοιμεν ἂν τὴν δικαιοσύνην, μεῖζον ἀγαθὸν ἀπολιπόντες τὸ καλὸν καὶ τὸ δίκαιον τῆς ἡδονῆς. ἔν γε τοῖς περὶ Δικαιοσύνης, εἰ μέν τις ὑπόθοιτο τὴν ἡδονὴν τέλος, οὐκ οἴεται σῴζεσθαι τὸ δίκαιον· εἰ δὲ μὴ τέλος ἀλλὰ ἁπλῶς ἀγαθόν, οἴεται· τὰς δὲ λέξεις οὐκ οἴομαί σε δεῖσθαι νῦν ἀκούειν ἐμοῦ καταλέγοντος· τὸ γὰρ τρίτον περὶ Δικαιοσύνης βιβλίον ἐστὶ πανταχόθεν λαβεῖν.

24Fr. 24 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 15, 1040e. Çelişkilerine bir savunma payı bile bırakmamak için, Aristoteles'e adalet konusunda karşılık verirken onun şu sözünün doğru olmadığını söyler: haz gaye olursa adalet ortadan kalkar, adaletle birlikte öbür aretēlerin her biri de ortadan kalkar. Ona göre hazcılar adaleti gerçekten ortadan kaldırırlar, ama öbür aretēlerin var olmasına hiçbir engel yoktur; bunlar kendileri için seçilmeye değer olmasalar bile, hiç değilse iyi ve aretē olacaklardır. Sonra bunların her birini adıyla sayar. Ama onun sözlerini aynen aktarmak daha iyi: "Böyle bir söze göre haz gaye olarak ortaya çıktığında, bütün bu türden şeylerin onun kapsamına girmediği kanısındayım. Bu yüzden şunu söylemek gerekir: Ne aretēlerden herhangi biri kendisi için seçilmeye değerdir ne de kötülüklerden herhangi biri kendisi için kaçınılacak şeydir; bunların hepsi önümüzdeki hedefe bağlanmalıdır. Yine de onlara göre cesaretin, phronēsisin, kendine hâkim olmanın, dayanıklılığın ve bunlara benzer aretēlerin iyiler arasında yer almasına, bunların zıddı olan kötülüklerin de kaçınılacak şeyler olmasına hiçbir engel yoktur."

24

Ἵνα δὲ μηδ’ ἀπολογίαν ὑπολίπῃ τοῖς ἐναντιώμασιν, Ἀριστοτέλει περὶ δικαιοσύνης ἀντιγράφων οὔ φησιν αὐτὸν ὀρθῶς λέγειν, ὅτι τῆς ἡδονῆς τέλους οὔσης ἀναιρεῖται μὲν ἡ δικαιοσύνη, συναναιρεῖται δὲ τῇ δικαιοσύνῃ καὶ τῶν ἄλλων ἀρετῶν ἑκάστη· τὴν μὲν γὰρ δικαιοσύνην ὑπ’ αὐτῶν ὡς ἀληθῶς ἀναιρεῖσθαι, τὰς δ’ ἄλλας ἀρετὰς οὐδὲν κωλύειν ὑπάρχειν, εἰ καὶ μὴ δι’ αὑτὰς αἱρετάς, ἀλλ’ ἀγαθὰς γοῦν καὶ ἀρετὰς ἐσομένας εἶτα ἑκάστην ἐξ ὀνόματος προσαγορεύει. Βέλτιον δὲ τὰς ἐκείνου λέξεις ἀναλαβεῖν· Τῆς γὰρ ἡδονῆς, φησίν, ἐμφαινομένης τέλους κατὰ τὸν τοιοῦτον λόγον, τὸ μὲν τοιοῦτο πᾶν μοι δοκεῖ οὐκ ἐμπεριλαμβάνεσθαι· διὸ ῥητέον, μήτε τῶν ἀρετῶν τινα δι’ αὑτὴν αἱρετὴν εἶναι, μήτε τῶν κακιῶν φευκτήν, ἀλλὰ πάντα ταῦτα δεῖν ἀναφέρεσθαι πρὸς τὸν ὑποκείμενον σκοπόν· οὐδὲν μέντοι κωλύσει κατ’ αὐτούς, τὴν ἀνδρείαν μὲν καὶ τὴν φρόνησιν καὶ τὴν ἐγκρά τειαν καὶ τὴν καρτερίαν καὶ τὰς ὁμοίας ταύταις ἀρετὰς εἶναι τῶν ἀγαθῶν, τὰς δ’ ἐναντίας ⟨κακίας⟩ ὑπάρχειν φευκτάς.

25Fr. 25 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 25, 1070d. Biri gaye, öbürü gayeye götüren iki iyiden gayenin daha büyük ve daha yetkin olduğunu bilmeyen yoktur. Khrysippos da bu farkı bilir; İyiler Üzerine'nin üçüncü kitabında bu açıkça görülür: orada epistēmēyi gaye sayanlara karşı çıkar.

25

Καὶ μὴν ὅτι δυοῖν ἀγαθῶν, τοῦ μὲν τέλους, τοῦ δὲ πρὸς τὸ τέλος, μεῖζόν ἐστι τὸ τέλος καὶ τελειότερον, ὑπ’ οὐδενὸς ἀγνοεῖται. Γινώσκει δὲ καὶ Χρύσιππος τὴν διαφοράν, ὡς δῆλόν ἐστιν ἐν τῷ τρίτῳ περὶ Ἀγαθῶν· τοῖς γὰρ τέλος ἡγουμένοις τὴν ἐπιστήμην ἀνομολογεῖ.

26Fr. 26 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 27, 1071f. Görüyorsun ki Khrysippos da Ariston'u şu aporiaya sıkıştırır: iyi ve kötü önceden düşünülmedikçe, işin doğası ne iyi ne kötü olana karşı kayıtsızlığı düşünmeye imkân vermez. Çünkü iyi önceden düşünülmeden kayıtsızlığın kavramı edinilemiyorsa ve iyi de kayıtsızlığın kendisinden başka bir şey değilse, kayıtsızlık kendinden önce var olmuş gibi görünecektir.

26

Ὁρᾷς γὰρ ὅτι καὶ Χρύσιππος εἰς ταύτην [μᾶλλον] συνελαύνει τὸν Ἀρίστωνα τὴν ἀπορίαν, ὡς τῶν πραγμάτων ⟨οὐ διδόντων⟩ τὴν πρὸς τὸ μήτ’ ἀγαθὸν μήτε κακὸν ἀδιαφορίαν ἐπινοῆσαι, τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τοῦ κακοῦ μὴ προεπινοηθέντων· οὕτω γὰρ αὑτῆς φανεῖσθαι τὴν ἀδιαφορίαν προϋφισταμένην, εἰ νόησιν μὲν αὐτῆς οὐκ ἔστι λαβεῖν, μὴ πρότερον τοῦ ἀγαθοῦ νοηθέντος, ἄλλο δ’ οὐδὲν ἀλλ’ αὐτὴ μόνον τὸ ἀγαθόν ἐστιν.

28Fr. 28 Kaynak: Galenos, Psykhēnin Hatalarını Teşhis Üzerine 4, c. V s. 77 Kühn. Pek çok hatanın kaynağı, hayatın gayesi hakkındaki yanlış kanaattir; tek tek hatalar bu kanaatten, bir kökten fışkırır gibi biter. Ama insan gaye hakkındaki kanaatinde yanılmadığı hâlde, ondan çıkanları kavrayamadığı için tek tek konulardan birinde yanılabilir.

28

ἀρχὴ μὲν οὖν ἐστι πολλῶν ἁμαρτημάτων ἡ περὶ τέλους ἑκάστου βίου ὑπόληψις ψευδής· φύεται γὰρ ὥσπερ ἐκ ῥίζης τινὸς ταύτης τὰ κατὰ μέρος ἁμαρτήματα. δύναται δέ τις, ἐν τῇ περὶ τέλους δόξῃ μὴ σφαλείς, ἔν τινι τῶν κατὰ μέρος σφαλῆναι, μὴ συνιεὶς τῆς ἀκολουθίας.

29§ 3. Yalnız güzel olan iyidir

Fr. 29 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 13, 1039c. Güzel Üzerine adlı eserinde yalnız güzelin iyi olduğunu ispat etmek için şöyle argümanlar kullanır: "İyi seçilmeye değerdir; seçilmeye değer olan beğenilir; beğenilen övülmeye değerdir; övülmeye değer olan güzeldir." Yine: "İyi sevindiricidir; sevindirici olan saygıdeğerdir; saygıdeğer olan güzeldir."

29

Καὶ μὴν ἐν τῷ περὶ Καλοῦ πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ μόνον τὸ καλὸν ἀγαθὸν εἶναι, τοιούτοις λόγοις κέχρηται· Τὸ ἀγαθὸν αἱρετόν· τὸ δ’ αἱρετὸν ἀρεστόν· τὸ δ’ ἀρεστὸν ἐπαινετόν· τὸ δ’ ἐπαινετὸν καλόν. Καὶ πάλιν Τὸ ἀγαθὸν χαρτόν, τὸ δὲ χαρτὸν σεμνόν, τὸ δὲ σεμνὸν καλόν.

30Fr. 30 Kaynak: Diogenes Laertios VII 101. Hekaton'un İyiler Üzerine'nin üçüncü kitabında, Khrysippos'un da Güzel Üzerine adlı eserinde söylediği gibi, yalnız güzelin iyi olduğunu söylerler. Güzel de aretē ve aretēden pay alandır. Bu, her iyinin güzel olduğunu ve iyinin güzelle eşdeğer olduğunu söylemekle aynıdır; bu da şuna denktir: Madem iyidir, güzeldir; güzeldir; öyleyse iyidir.

30

λέγουσι δὲ μόνον τὸ καλὸν ἀγαθὸν εἶναι, καθά φησιν Ἑκάτων ἐν τῷ τρίτῳ περὶ ἀγαθῶν, καὶ Χρύσιππος ἐν τοῖς περὶ τοῦ Καλοῦ. εἶναι δὲ τοῦτο ἀρετὴν καὶ τὸ μετέχον ἀρετῆς· ᾧ ἐστιν ἴσον τὸ πᾶν ἀγαθὸν καλὸν εἶναι καὶ τὸ ἰσοδυναμεῖν τῷ καλῷ τὸ ἀγαθόν· ὅπερ ἴσον ἐστὶ τούτῳ. ἐπεὶ γάρ ἐστιν ἀγαθὸν καλόν ἐστιν· ἔστι δὲ καλόν· ἀγαθὸν ἄρα ἐστί.

31Fr. 31 Kaynak: Philon, Kabil'in Soyundan Gelenler Üzerine § 133. … Stoacıların "yalnız güzel iyidir" öğretisi.

31

: τὸ Στωϊκὸν δόγμα τὸ μόνον εἶναι τὸ καλὸν ἀγαθόν.

32Fr. 32 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Sorular I 14, s. 26 Bruns. Adı geçenlere göre (yani yalnız güzelin iyi olduğunu söyleyen Stoacılara göre) tanrılardan insanlara hiçbir iyinin gelmediği şuradan bellidir: Güzel bizim elimizdedir; elimizde olanı kendi kendimize ediniriz; kendi kendimize edindiğimiz şey bize başka hiç kimseden gelmez; demek ki güzel bize başka hiç kimseden gelmez; hiç kimseden gelmiyorsa tanrılardan da gelmez. Ama yalnız güzelin iyi olduğunu söyleyenlere göre iyi ile güzel aynı şeydir; öyleyse insanlara tanrılardan hiçbir iyi gelmez.

32

ὅτι δὲ μηδὲν παρὰ θεῶν ἀγαθὸν τοῖς ἀνθρώποις κατὰ τοὺς προειρημένους (scil. καθ’ οὓς μόνον τὸ καλὸν ἀγαθόν ἐστιν i. e. Stoicos) γίνεται, δῆλον ἐντεῦθεν. τὸ καλὸν ἐφ’ ἡμῖν· ὃ ἐφ’ ἡμῖν ἐστι, τοῦτο δι’ ἑαυτῶν κτώμεθα· ὃ δι’ ἑαυτῶν κτώμεθα, τοῦθ’ ὑπ’ οὐδενὸς ἄλλου περιγίνεται· τὸ καλὸν ἄρα ὑπ’ οὐδενὸς ἄλλου ἡμῖν περιγίνεται· εἰ ὑπὸ μηδενὸς οὐδ’ ὑπὸ τῶν θεῶν. ἀλλὰ μὴν ταὐτὸν ἀγαθόν τε καὶ καλόν, καθ’ οὓς μόνον τὸ καλὸν ἀγαθόν· οὐδὲν ⟨ἄρα⟩ ἀγαθὸν τοῖς ἀνθρώποις ὑπὸ τῶν θεῶν περιγίνεται.

33Fr. 33 Kaynak: Philon, Kötünün İyiye Saldırması Üzerine § 7 (Yusuf hakkında). Hakikati değil de daha çok siyaseti gözeterek felsefe yaptığı için, tabiatları bakımından birbirinden tamamen ayrı olan üç iyi cinsini —dışarıdakileri, bedenle ilgili olanları ve psykhēyle ilgili olanları— bir araya getirip birbirine bağlar. Her birinin her birine, hepsinin hepsine ihtiyacı olduğunu göstermeye kalkar; hepsinin bir araya gelmesinden oluşanın gerçekten eksiksiz ve tam bir iyi olduğunu, onu meydana getirenlerin ise iyilerin parçaları ya da unsurları olup yetkin iyiler olmadığını söyler. Evrenin kendilerinden kurulduğu dört şeyden ne ateş ne toprak ne de bir başkası dünya değildir, dünya unsurların bir araya gelmesi ve karışmasıdır; aynı şekilde saadet de ne yalnız dışarıdakilerde ne bedenle ilgili olanlarda ne de psykhēyle ilgili olanlarda kendi başına aranmalıdır —çünkü bunların her biri parça ve unsur yerindedir—, hepsinin toplamında aranmalıdır. İşte bu kanaatini değiştirsin diye, yalnız güzelin —ki psykhēye, psykhē olarak, özgüdür— iyi olduğunu düşünen, dışarıdaki ve bedenle ilgili denen şeylerin yalnızca üstünlükler olduğuna, gerçekte iyi olmadığına inanan adamların yanına gönderilir.

33

: πρὸς γὰρ πολιτείαν μᾶλλον ἢ πρὸς ἀλήθειαν φιλοσοφῶν τὰ τρία γένη τῶν ἀγαθῶν τά τε ἐκτὸς καὶ περὶ σῶμα καὶ ψυχήν, ὅλαις φύσεσιν ἀλλήλων διηρτημένα, εἰς τὸ αὐτὸ ἄγει καὶ συνείρει, χρεῖον ἕκαστον ἑκάστου καὶ πάντα πάντων ἀποφαίνειν ἀξιῶν καὶ τὸ ἐξ ἀθρόων συντεθὲν ἄρτιον καὶ πλῆρες ὄντως ἀγαθόν, τὰ δ’ ἐξ ὧν τοῦτο ἐπάγη, μέρη μὲν ἢ στοιχεῖα ἀγαθῶν, ἀγαθὰ δ’ οὐκ εἶναι τέλεια. Καθάπερ γὰρ μήτε πῦρ μήτε γῆν μήτε τι τῶν τεττάρων, ἐξ ὧν ἐδημιουργήθη τὸ πᾶν, κόσμον εἶναι, τὴν δὲ τῶν στοιχείων εἰς ταὐτὸ σύνοδόν τε καὶ κρᾶσιν, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ εὔδαιμον μήτε ἐν τοῖς ἐκτὸς ἰδίᾳ μήτε ἐν τοῖς περὶ σῶμα μήτε ἐν τοῖς περὶ ψυχὴν καθ’ αὑτὰ ἐξετάζεσθαι - τῶν γὰρ εἰρημένων ἕκαστον μερῶν τινα καὶ στοιχείων λόγον ἔχειν - ἀλλὰ κατὰ τὸ ἐκ πάντων ἄθροισμα. Ταύτην οὖν τὴν δόξαν πέμπεται μεταδιδαχθησόμενος πρὸς ἄνδρας μόνον τὸ καλὸν ἀγαθὸν νομίζοντας ὃ ψυχῆς ὡς ψυχῆς ἐστιν ἴδιον. τὰ δ’ ἐκτὸς καὶ περὶ σῶμα λεγόμενα πλεονεκτήματα μόνον, οὐ πρὸς ἀλήθειαν ὄντα ἀγαθὰ πεπιστευκότας.

38§ 4. Aretē kendisi için istenmelidir

Fr. 38 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı XI 99–101. Evet, ama yalnız güzelin iyi olduğu kanaatinde olanlar, bunun tabiatça seçilmeye değer olduğunun logossuz hayvanlardan da gösterilebileceğini düşünürler. Diyorlar ki: "Bazı soylu hayvanların, mesela boğanın ve horozların, hiçbir zevk ve haz söz konusu olmadığı hâlde ölümüne dövüştüğünü görüyoruz. İnsanlardan da vatanı, anne babası ya da çocukları için kendini ölüme verenler, öldükten sonra hiçbir haz ummadıkları hâlde, eğer güzel ve iyi olan onları ve her soylu canlıyı tabiatça hep kendini seçmeye çekmeseydi, bunu asla yapmazlardı." — [Sextos bunu çürütürken:] Çünkü onların kendilerinin şöyle dediklerini duymak mümkündür: Güzeli ve iyiyi yalnız phronēsis sahibi yatkınlık görür, akılsızlık ise onu ayırt etmekte kördür; bu yüzden phronēsis sahibi yatkınlıktan pay almayan horoz da boğa da güzeli ve iyiyi göremez.

38

Ναί, ἀλλὰ καὶ οἱ μόνον τὸ καλὸν ἀγαθὸν δοξάζοντες δείκνυσθαι νομίζουσιν ὅτι φύσει τοῦτο αἱρετόν ἐστι καὶ ἀπὸ τῶν ἀλόγων ζῴων. Ὁρῶμεν γάρ, φασίν, ὥς τινα γενναῖα ζῷα, καθάπερ ταῦρος καὶ ἀλεκτρυόνες, [ἅπερ] μηδεμιᾶς αὐτοῖς ὑποκειμένης τέρψεως καὶ ἡδονῆς διαγωνίζεται μέχρι θανάτου. Καὶ τῶν ἀνθρώπων δὲ οἱ ὑπὲρ πατρίδος ἢ γονέων ἢ τέκνων εἰς ἀναίρεσιν ἑαυτοὺς ἐπιδιδόντες οὐκ ἄν ποτε τοῦτ’ ἐποίουν, μηδεμιᾶς αὐτοῖς ἐλπιζομένης μετὰ θάνατον ἡδονῆς, εἰ μὴ φυσικῶς τὸ καλὸν καὶ ἀγαθὸν τούτους τε καὶ πᾶν τὸ γενναῖον ἀεὶ ζῷον ἐπεσπᾶτο πρὸς τὴν αὑτοῦ αἵρεσιν. quae refutans Sextus 101. αὐτῶν γὰρ πάρεστιν ἀκούειν λεγόντων ὅτι ἡ φρονίμη διάθεσις μόνη βλέπει τὸ καλόν τε καὶ ἀγαθόν, ἡ δὲ ἀφροσύνη τυφλώττει περὶ τὴν τούτου διάγνωσιν, ὅθεν καὶ ὁ ἀλεκτρυὼν καὶ ὁ ταῦρος μὴ μετέχοντα τῆς φρονίμης διαθέσεως οὐκ ἂν βλέποι τὸ καλόν τε καὶ ἀγαθόν.

39Fr. 39 Kaynak: Diogenes Laertios VII 89. Aretē uyumlu bir yatkınlıktır. Kendisi için seçilmeye değerdir; herhangi bir korku, umut ya da dışarıdan bir şey yüzünden değil. Saadet de onun içindedir, çünkü aretē bütün hayatın uyumu için biçimlenmiş bir psykhēdir.

39

τήν τε ἀρετὴν διάθεσιν εἶναι ὁμολογουμένην· καὶ αὐτὴν δι’ αὑτὴν εἶναι αἱρετήν, οὐ διά τινα φόβον ἢ ἐλπίδα ἤ τι τῶν ἔξωθεν· ἐν αὐτῇ τε εἶναι τὴν εὐδαιμονίαν, ἅτε οὔσῃ ψυχῇ πεποιημένῃ πρὸς τὴν ὁμολογίαν παντὸς τοῦ βίου.

40Fr. 40 Kaynak: Diogenes Laertios VII 127. Aretē kendisi için seçilmeye değerdir; nitekim kötü yaptığımız şeylerden utanırız, çünkü yalnız güzelin iyi olduğunu biliriz.

40

καὶ αὐτὴν δι’ ⟨αὑτὴν⟩ αἱρετὴν εἶναι (scil. τὴν ἀρετήν)· αἰσχυνόμεθα γοῦν ἐφ’ οἷς κακῶς πράττομεν, ὡς ἂν μόνον τὸ καλὸν εἰδότες ἀγαθόν.

46Fr. 46 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis IV 8, s. 594 Potter. Kayıtsız şeylerden bazıları öyle bir değer kazanmıştır ki, kimilerinin elinde olmadan bile seçilmeye değer görünürler; öyleyse aretē uğruna çok daha fazla mücadele edilmesi gerektiğini düşünmeliyiz. Başka bir şeye değil, yalnızca güzelce yapılabilecek olanın kendisine bakmalıyız; başkalarına öyle görünsün ya da görünmesin.

46

εἰ δὴ τῶν ἀδιαφόρων ἔνια τοιαύτην εἴληχε τιμήν, ὥστε καὶ ἀκόντων τινῶν αἱρετὰ εἶναι δοκεῖν, πολὺ δὲ πλέον τὴν ἀρετὴν περιμάχητον νομιστέον· μὴ εἰς ἄλλο τι ἀφορῶντας, ἀλλὰ εἰς αὐτὸ τὸ καλῶς πραχθῆναι δυνάμενον, ἐάν τε ἑτέροις δοκῇ τισιν ἐάν τε μή.

49§ 5. Aretē mesut bir hayat için yeter

Fr. 49 Kaynak: Diogenes Laertios VII 127. Zenon'un ve Khrysippos'un Aretēler Üzerine'nin birinci kitabında, Hekaton'un da İyiler Üzerine'nin ikinci kitabında söylediği gibi, aretē saadet için kendi kendine yeter. Hekaton şöyle der: "Yüce gönüllülük insanı her şeyin üstüne çıkarmaya kendi başına yetiyorsa ve aretēnin bir parçasıysa, aretē de saadet için kendi kendine yeter; sıkıntı veriyor görünen şeyleri bile hor görür."

49

αὐτάρκη τε εἶναι αὐτὴν (scil. τὴν ἀρετὴν) πρὸς εὐδαιμονίαν, καθά φησι Ζήνων καὶ Χρύσιππος ἐν τῷ πρώτῳ περὶ Ἀρετῶν καὶ Ἑκάτων ἐν τῷ δευτέρῳ περὶ ἀγαθῶν. Εἰ γάρ, φησίν, αὐτάρκης ἐστὶν ἡ μεγαλοψυχία πρὸς τὸ πάντων ὑπεράνω ποιεῖν, ἔστι δὲ μέρος ἀρετῆς, αὐτάρκης ἐστὶ καὶ ἡ ἀρετὴ πρὸς εὐδαιμονίαν, καταφρονοῦσα καὶ τῶν δοκούντων ὀχληρῶν.

52Fr. 52 Kaynak: Proklos, Platon'un Timaios'una Şerh, s. 61 B Schneider. Platon, Stoa'dan gelenlerin söylediği gibi erdemli insanın talihe hiç ihtiyacı olmadığını söylemez.

52

Οὐχ ὥσπερ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς τὸν σπουδαῖον οὐδέν φασι δεῖσθαι τῆς τύχης οὕτω καὶ ὁ Πλάτων.

53Fr. 53 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 26, 1046d. Khrysippos phronēsisi, Epikuros gibi, saadeti meydana getiren bir iyi sayıyor olsaydı [kendisiyle çelişmezdi]; ama ona göre phronēsis saadetten başka bir şey değil, saadetin ta kendisi olduğuna göre…

53

εἰ μὲν οὖν τὴν φρόνησιν ἡγεῖτο (scil. Chrysippus) ποιητικὸν εἶναι τῆς εὐδαιμονίας ἀγαθόν, ὥσπερ ὁ Ἐπίκουρος non ipse sibi repugnaret, ἐπεὶ δ’ ἡ φρόνησις οὐχ ἕτερόν ἐστι τῆς εὐδαιμονίας κατ’ αὐτὸν ἀλλ’ εὐδαιμονία etc.

54Fr. 54 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 8, 1061f; Stoacıların Çelişkileri Üzerine 26, 1046c; Stobaios, Seçmeler II 98, 17 W. Bu adamlar yalnız bunları değil, bunlara ek olarak şunu da söylerler: "Zaman eklenmekle iyiyi artırmaz; biri bir anlığına phronēsis sahibi olsa bile, saadet bakımından ömür boyu aretēyi kullanıp onun içinde bahtiyarca yaşayan birinden hiç geri kalmaz." — Khrysippos birçok yerde, insanların daha uzun zaman yüzünden daha mesut olmadıklarını, bölünmez bir an için saadetten pay alanlarla aynı ve eşit ölçüde mesut olduklarını söylemiştir. — Bu yüzden iyi insanlar her zaman tam anlamıyla mesuttur, kötüler ise her zaman bedbahttır. İyilerin saadeti tanrısal saadetten farklı değildir; Khrysippos bir anlık saadetin bile Zeus'un saadetinden farklı olmadığını, Zeus'un saadetinin bilge insanlarınkinden hiçbir bakımdan daha seçilmeye değer, daha güzel ya da daha saygıdeğer olmadığını söyler. — Khrysippos ise yalnız sözde yiğitlik taslıyor gibidir: erdemli bir insan için bir günün, hatta bir saatin, birçok yıla denk olduğunu söylüyor.

54

Οὐ μόνον οὖν ταῦτα λέγουσιν οἱ ἄνδρες, ἀλλὰ κἀκεῖνα πρὸς τούτοις, ὅτι "ἀγαθὸν ὁ χρόνος οὐκ αὔξει προσγινόμενος, ἀλλὰ κἂν ἀκαρές τις ὥρας γένηται φρόνιμος, οὐδενὶ πρὸς εὐδαιμονίαν ἀπολειφθήσεται τοῦ τὸν αἰῶνα χρωμένου τῇ ἀρετῇ καὶ μακαρίως ἐν αὐτῇ καταβιοῦντος." Ἐν πολλοῖς εἰρηκὼς (sc. Chrysippus) ὅτι παρὰ τὸν πλείονα χρόνον οὐδὲν μᾶλλον εὐδαιμονοῦσιν, ἀλλ’ ὁμοίως καὶ ἐπίσης τοῖς τὸν ἀμερῆ χρόνον εὐδαιμονίας μετασχοῦσιν. Δι’ ὃ καὶ πάντως εὐδαιμονεῖν ἀεὶ τῶν ἀνθρώπων τοὺς ἀγαθούς, τοὺς δὲ φαύλους κακοδαιμονεῖν. καὶ ⟨ἐκείνων⟩ τὴν εὐδαιμονίαν μὴ διαφέρειν τῆς θείας εὐδαιμονίας, μηδὲ τὴν ἀμεριαίαν ὁ Χρύσιππός φησι διαφέρειν τῆς τοῦ Διὸς εὐδαιμονίας, ⟨καὶ⟩ κατὰ μηδὲν αἱρετωτέραν εἶναι μήτε καλλίω μήτε σεμνοτέραν τὴν τοῦ Διὸς εὐδαιμονίαν τῆς τῶν σοφῶν. ἀνδρῶν. Χρύσιππος δὲ ἄχρι τῶν ῥημάτων ἔοικεν ἀνδρίζεσθαι, ταὐτὸν δύνασθαι φάσκων ἀνδρὶ σπουδαίῳ μίαν ἡμέραν, μᾶλλον δὲ καὶ μίαν ὥραν πολλοῖς ἐνιαυτοῖς.

55Fr. 55 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 18, 1042a. Khrysippos fizik ve ahlak üzerine yazdığı her kitapta kötülüğü bedbahtlığın ousiası, yani özü olarak gösterir ve kötülüğe göre yaşamanın bedbahtça yaşamakla aynı şey olduğunda ısrar eder.

55

Οὐσίαν κακοδαιμονίας ἀποφαίνει τὴν κακίαν (sc. Chrysippus) ἐν παντὶ βιβλίῳ φυσικῷ καὶ ἠθικῷ γράφων καὶ διατεινόμενος ὅτι τὸ κατὰ κακίαν ζῆν τῷ κακοδαιμόνως ζῆν ταὐτόν ἐστιν.

57Fr. 57 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Ruh Üzerine'ye Ek (Mantissa), s. 166, 21 Bruns. Ayrıca şu argüman da geçerli değildir: "Gördüğümüz şeyin aretēsi sayesinde iyi görüyor, işittiğimiz şeyin aretēsi sayesinde iyi işitiyorsak, bu yüzden yaşadığımız şeyin aretēsi sayesinde de iyi yaşarız; öyleyse psykhēnin aretēsi saadettir, çünkü psykhēyle yaşarız." Bundan dolayı değil…

57

ἔτι οὐκ, εἰ ᾧ ὁρῶμεν, τῇ τούτου ἀρετῇ εὖ ὁρῶμεν, καὶ ᾧ ἀκούομεν, τῇ τούτου ἀρετῇ εὖ ἀκούομεν, καὶ διὰ τοῦτο, ᾧ ζῶμεν, τῇ τούτου ἀρετῇ εὖ ζῶμεν, ὥστε εἴη ἂν ⟨ἡ⟩ τῆς ψυχῆς ἀρετὴ εὐδαιμονία· ψυχῇ γὰρ ζῶμεν. οὐ δὴ διὰ τοῦτο etc.

62Fr. 62 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Topika'sına Şerh, s. 211, 9. Böylece, daha yeni filozofların kayıtsız ve öne çıkarılmış (proēgmena) dediği şeylerin her birinin seçilmeye değer ve iyi olduğu gösterilebilir; çünkü bunların her biri aretēye eklendiğinde bütünü erdemli insan için daha seçilmeye değer kılar. Aretēye göre hayat sağlıkla, bollukla ve iyi bir şöhretle birlikte olursa daha seçilmeye değerdir; çünkü seçilmeye değer ve kaçınılacak şeyler, erdemli insanın seçmesine ve kaçınmasına göre belirlenir.

62

οὕτως δεικνύοιτ’ ἂν ἕκαστον τῶν λεγομένων ἀδιαφόρων τε καὶ προηγμένων ὑπὸ τῶν νεωτέρων αἱρετόν τε καὶ ἀγαθόν· ἕκαστον γὰρ αὐτῶν προστιθέμενον τῇ ἀρετῇ τὸ ὅλον αἱρετώτερον τῷ σπουδαίῳ ποιεῖ. αἱρετώτερος γὰρ βίος ὁ κατ’ ἀρετήν, εἰ μεθ’ ὑγείας εἴη καὶ εἰ μετὰ εὐπορίας καὶ εἰ μετὰ ἀγαθῆς δόξης· τὰ γὰρ αἱρετὰ καὶ φευκτὰ κρίνεται τῇ τοῦ σπουδαίου αἱρέσει τε καὶ φυγῇ.

63Fr. 63 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Mantissa, s. 161, 26 Bruns. Hisler de insanın var olması için zorunlu bir yer tutuyor, ama aretēnin etkinliklerine artık katkıda bulunmuyorlarsa, "olmazsa olmaz" şartların yerini tutabilirler. Ama insan için zorunlu olmalarının yanı sıra eylemlere de katkıda bulunuyorlarsa ve aretē kendi etkinlikleri için onlardan yararlanıyorsa —çünkü tasavvur, aretēye göre eylemlerin temelidir—, aretēye göre etkinlikler karşısında gök, yer, mekân ve zaman gibi "olmazsa olmaz" şartların yerini tutmazlar. Çünkü hisler hangi durumda olursa olsun aretēye göre etkinlikte bulunacaksak, ya böyle hislerden gelen yanlış tasavvurlara da onay verip onlara uygun davranacağız —ki bu erdemli insana nasıl yakışır?— ya da onayı askıya alıp vermezsek, onlara dayanan hiçbir şeyi yapmayacağız; böylece hiçbir etkinlikte bulunmamış olacağız.

63

αἱ δὲ αἰσθήσεις καὶ αὐταί, εἰ μὲν πρὸς τὸ εἶναι τὸν ἄνθρωπον ἀναγκαίου χώραν ἔχουσιν, μηκέτι δὲ συνεργοῦσιν πρὸς τὰς ἐνεργείας τῆς ἀρετῆς, τὸν ὧν οὐκ ἄνευ λόγον ἔχοιεν ἄν. εἰ δὲ πρὸς τῷ ἀναγκαῖαι εἶναι τῷ ἀνθρώπῳ καὶ συνεργοῦσιν πρὸς τὰς πράξεις καὶ προσχρῆται αὐταῖς ἡ ἀρετὴ πρὸς τὰς ἰδίας ἐνεργείας (ἡ γὰρ φαντασία κρηπὶς τῶν κατ’ ἀρετὴν πράξεων) οὐκ ἔχουσιν τὸν ὧν οὐκ ἄνευ λόγον πρὸς τὰς κατ’ αὐτὴν ἐνεργείας, ὡς ἔχει ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ καὶ ὁ τόπος καὶ ὁ χρόνος. εἰ γὰρ ἐνεργήσομεν κατὰ ἀρετὴν ὁπωσοῦν ἐχουσῶν τῶν αἰσθήσεων, ἤτοι καὶ ταῖς ψευδέσιν φαντασίαις ταῖς ἀπὸ τῶν τοιούτων αἰσθήσεων συγκαταθησόμεθα καὶ ταύταις ἀκόλουθα πράξομεν (καὶ πῶς σπουδαίου τοῦτο;) ἢ εἰ ἐφέξομεν καὶ μὴ συγκαταθησόμεθα, οὐδὲ πράξομέν τι τῶν ἐπ’ αὐταῖς, ὥστ’ οὐδὲν ἐνεργήσομεν.

64Fr. 64 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Mantissa, s. 160, 3 Bruns. Demek ki aretē saadet için kendi kendine yetmez. Çünkü aretē ya Epikuros'a göre hoş şeylerin, ya da Stoa'dan gelenlerin kanaatince tabiata uygun şeylerin seçimiyle ilgilidir. … Ama tabiata uygun şeyleri aretēye göre etkinlik meydana getirmez. Aretēnin etkinliği kendi meydana getirmediği bazı konularla ilgiliyse, aretē kendi etkinlikleri için kendi kendine yetmez; çünkü etkinliğinin ilgili olduğu, kendi dışında bulunan şeylere de ihtiyaç duyar. Bunlar, onların dediği gibi "olmazsa olmaz" şartların yerini de tutmaz; aretēyi harekete geçirirler, onun eylemesinin ve etkinlikte bulunmasının sebebidirler. Çünkü aretē, ustaların kendi malzemelerini gözetmesi gibi onları gözetir. Nitekim kendileri de bu şeyler aralarındaki farklarla aretēleri kendilerine çekip harekete geçirmezse eylemlerin ortadan kalkacağını söylerler.

64

ἡ ἀρετὴ ἄρα οὐκ ἔστιν αὐτάρκης πρὸς εὐδαιμονίαν. ἤτοι γὰρ περὶ τὴν ἐκλογήν ἐστι τῶν ἡδέων κατ’ Ἐπίκουρον ἢ περὶ τὴν ἐκλογὴν τῶν κατὰ φύσιν, ὡς τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς δοκεῖ. — — τῶν γὰρ κατὰ φύσιν οὐχ ἡ κατὰ ἀρετὴν ἐνέργειά ἐστι ποιητική. εἰ δὴ περὶ ὑποκείμενά τινα ἡ ἐνέργεια αὐτῆς, ὧν οὐκ ἔστιν αὐτὴ ποιητική, οὐκ ἔστιν αὐτάρκης ἡ ἀρετὴ πρὸς τὰς οἰκείας ἐνεργείας, ἐπεὶ δεῖται καὶ τῶν περὶ ἃ ἡ ἐνέργεια ἔξωθεν ὄντων αὐτῆς. οὐδὲ γάρ, ὡς φασίν, τὸν ὧν οὐκ ἄνευ λόγον ἔχει ταῦτα, ἀλλ’ ἔστιν κινητικὰ τῆς ἀρετῆς καὶ τοῦ πράττειν αὐτὴν καὶ ἐνεργεῖν αἴτια. στοχάζεται γὰρ αὐτῶν, ὡς καὶ τῆς οἰκείας ὕλης οἱ τεχνῖται. ἀναιρεθήσεσθαι γοῦν φασι τὰς πράξεις αὐτοῖς, τούτων μὴ ἐπισπωμένων καὶ κινούντων ταῖς ἐν αὐτοῖς διαφοραῖς τὰς ἀρετάς.

65Fr. 65 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Mantissa, s. 162, 32 Bruns. Ayrıca saadet hakkındaki ortak kavramlar onu hayatın kendi kendine yetmesi sayıyorsa —çünkü mesut insanın hiçbir şeye muhtaç olmadığını önceden kavramışızdır— ve saadeti istenen şeylerin en sonuncusu kabul ediyorsa (üstelik tabiata göre yaşamayı ve tabiata göre hayatı da saadet diye adlandırırlar, bunlara ek olarak iyi yaşamayı, iyi ömür sürmeyi ve iyi hayatı da saadet sayarlar); saadet önceden böyle kavranmışsa ve aretē bunların hiçbiri için kendi kendine yetmiyorsa, saadet için de kendi kendine yetmez.

65

ἔτι εἰ αἱ κοιναὶ περὶ εὐδαιμονίας ἔννοιαι αὐτάρκειάν τε αὐτὴν ζωῆς τίθενται (ἀνεπιδεῆ γὰρ τὸν εὐδαίμονα προειλήφασιν) καὶ τὴν εὐδαιμονίαν τὸ ἔσχατον τῶν ὀρεκτῶν ὑπολαμβάνουσιν (ἀλλὰ καὶ τὸ ζῆν κατὰ φύσιν καὶ τὸν κατὰ φύσιν βίον εὐδαιμονίαν λέγουσιν, πρὸς δὲ τούτοις τὸ εὖ ζῆν καὶ τὸ εὖ βιοῦν καὶ τὴν εὐζωΐαν εὐδαιμονίαν φασίν εἶναι) εἰ τοιοῦτον μὲν ἡ εὐδαιμονία προείληπται, πρὸς μηδὲν δὲ τούτων αὐτάρκης ἡ ἀρετή, οὐδ’ ἂν πρὸς εὐδαιμονίαν αὐτάρκης εἴη.

66Fr. 66 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Mantissa, s. 159, 33 Bruns. Ayrıca her tekhnē kendisinden başka bir şey meydana getiriyorsa, kendini değil, ve aretē de onlara göre saadeti meydana getiren bir tekhnēyse, saadet aretēden başka bir şey olur.

66

ἔτι εἰ πᾶσα τέχνη ἕτερον ἑαυτῆς ποιεῖ τι καὶ οὐχ ἑαυτήν, ἡ δὲ ἀρετὴ τέχνη κατ’ αὐτοὺς εὐδαιμονίας ποιητική, ἕτερον ἂν εἴη τῆς ἀρετῆς ἡ εὐδαιμονία.

67Fr. 67 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles şerhinden. Böylece, aretēnin saadet için kendi kendine yettiğini söyleyenin, hayattan makul bir çıkışın (exagōgē) bulunmadığını ve sağlığın da, aretē dışında başka herhangi bir şeyin de seçilmeye değer olmadığını kabul etmesi gerektiğine göre, bunlardan biri ortadan kaldırılırsa aretēnin saadet için kendi kendine yettiği de ortadan kalkmış olur.

67

οὕτως ἐπεὶ τῷ λέγοντι τὴν ἀρετὴν αὐτάρκη πρὸς εὐδαιμονίαν ἕπεται τό τε μὴ εἶναι εὔλογον ἐξαγωγὴν καὶ τὸ μὴ εἶναι αἱρετὸν τὴν ὑγείαν μηδέ τι ἄλλο παρὰ τὴν ἀρετήν, ἂν τούτων τι ἀναιρεθῇ, ἀνῃρημένον ἂν εἴη τὸ τὴν ἀρετὴν αὐτάρκη εἶναι πρὸς εὐδαιμονίαν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…