İçeriğe geç
Saf Aklın Eleştirisi

Kant · Saf Aklın Eleştirisi

Transandantal Unsurlar Öğretisinin İkinci Kısmı: Transandantal Mantık › Giriş: Transandantal Mantık İdesi

AA03.074I. Genel Olarak Mantık Üzerine

Bilgimiz zihnin iki temel kaynağından doğar. Birincisi tasavvurları alma (izlenimlerin alıcılığı), ikincisi bu tasavvurlar aracılığıyla bir nesneyi bilme yetisidir (kavramların kendiliğindenliği). Birincisiyle bize bir nesne verilir, ikincisiyle bu nesne o tasavvurla (zihnin salt bir belirlenimi olarak) ilişkisi içinde düşünülür. Demek ki görü ve kavramlar bütün bilgimizin unsurlarını oluşturur; öyle ki ne kendilerine bir şekilde karşılık gelen bir görü olmaksızın kavramlar ne de kavramlar olmaksızın görü bilgi verebilir. İkisi de ya saftır ya ampiriktir. İçlerinde (nesnenin gerçek mevcudiyetini varsayan) duyum bulunuyorsa ampiriktir; tasavvura hiçbir duyum karışmamışsa saftır. Duyuma hissî bilginin maddesi denebilir.

AA03.074

Der Transscendentalen Elementarlehre Zweiter Theil. Die transscendentale Logik. Einleitung. Idee einer transscendentalen Logik. I Von der Logik überhaupt. Unsre Erkenntniß entspringt aus zwei Grundquellen des Gemüths, deren die erste ist, die Vorstellungen zu empfangen (die Receptivität der Eindrücke), die zweite das Vermögen, durch diese Vorstellungen einen Gegenstand zu erkennen (Spontaneität der Begriffe); durch die erstere wird uns ein Gegenstand gegeben, durch die zweite wird dieser im Verhältniß auf jene Vorstellung (als bloße Bestimmung des Gemüths) gedacht. Anschauung und Begriffe machen also die Elemente aller unserer Erkenntniß aus, so daß weder Begriffe ohne ihnen auf einige Art correspondirende Anschauung, noch Anschauung ohne Begriffe ein Erkenntniß abgeben können. beide sind entweder rein oder empirisch. Empirisch, wenn Empfindung (die die wirkliche Gegenwart des Gegenstandes voraussetzt) darin enthalten ist; rein aber, wenn der Vorstellung keine Empfindung beigemischt ist. Man kann die letztere die Materie der sinnlichen

AA03.075Bu yüzden saf görü yalnızca bir şeyin altında görüldüğü sureti, saf kavram ise yalnızca genel olarak bir nesneyi düşünmenin suretini içerir. Yalnız saf görüler ya da kavramlar a priori mümkündür; ampirik olanlar ise yalnız a posteriori mümkündür.

Zihnimizin, bir şekilde etkilendiği ölçüde tasavvurlar alma alıcılığına duyarlık diyeceksek, buna karşılık tasavvurları kendisinin meydana getirme yetisine, yani bilginin kendiliğindenliğine anlama yetisi denir. Tabiatımız gereği görü hissî olmaktan başka türlü olamaz, yani yalnızca nesnelerden etkilenme tarzımızı içerir. Buna karşılık hissî görünün nesnesini düşünme yetisi anlama yetisidir. Bu yetilerden hiçbiri ötekine tercih edilemez. Duyarlık olmasaydı bize hiçbir nesne verilmezdi, anlama yetisi olmasaydı hiçbir nesne düşünülmezdi. İçeriksiz düşünceler boştur, kavramsız görüler kördür. Bu yüzden insanın kavramlarını hissîleştirmesi (yani görüde onlara nesneyi eklemesi) ile görülerini anlaşılır kılması (yani onları kavramlar altına getirmesi) aynı derecede zorunludur. Bu iki yeti ya da yetenek işlevlerini de değiştiremez. Anlama yetisi hiçbir şey göremez, hisler de hiçbir şey düşünemez. Bilgi ancak ikisinin birleşmesinden doğabilir. Ama bu yüzden paylarını birbirine karıştırmamalı, tersine, her birini ötekinden özenle ayırmak ve ayırt etmek için büyük bir sebebimiz vardır. Bu yüzden genel olarak duyarlığın kurallarının ilmini, yani estetiği, genel olarak anlama yetisinin kurallarının ilminden, yani mantıktan ayırırız.

Mantık yine iki bakımdan ele alınabilir: Ya anlama yetisinin genel kullanımının ya da tikel kullanımının mantığı olarak. Birincisi, anlama yetisinin onlarsız hiç kullanılamayacağı mutlak zorunlu düşünme kurallarını içerir ve dolayısıyla yöneldiği nesnelerin farklılığına bakmaksızın bu yetiyi ele alır. Anlama yetisinin tikel kullanımının mantığı ise belli türden nesneler hakkında doğru düşünmenin kurallarını içerir. Birincisine unsurlar mantığı, ikincisine şu ya da bu ilmin organon'u denebilir. Bu ikincisi okullarda çoğunlukla ilimlere propedötik olarak önden verilir; oysa insan aklının gidişine göre,

AA03.075

Erkenntniß nennen. Daher enthält reine Anschauung lediglich die Form, unter welcher etwas angeschaut wird, und reiner Begriff allein die Form des Denkens eines Gegenstandes überhaupt. Nur allein reine Anschauungen oder Begriffe sind a priori möglich, empirische nur a posteriori. Wollen wir die Receptivität unseres Gemüths, Vorstellungen zu empfangen, so fern es auf irgend eine Weise afficirt wird, Sinnlichkeit nennen: so ist dagegen das Vermögen, Vorstellungen selbst hervorzubringen, oder die Spontaneität des Erkenntnisses der Verstand. Unsre Natur bringt es so mit sich, daß die Anschauung niemals anders als sinnlich sein kann, d. i. nur die Art enthält, wie wir von Gegenständen afficirt werden. Dagegen ist das Vermögen, den Gegenstand sinnlicher Anschauung zu denken, der Verstand. Keine dieser Eigenschaften ist der andern vorzuziehen. Ohne Sinnlichkeit würde uns kein Gegenstand gegeben und ohne Verstand keiner gedacht werden. Gedanken ohne Inhalt sind leer, Anschauungen ohne Begriffe sind blind. Daher ist es eben so nothwendig, seine Begriffe sinnlich zu machen (d. i. ihnen den Gegenstand in der Anschauung beizufügen), als seine Anschauungen sich verständlich zu machen (d. i. sie unter Begriffe zu bringen). Beide Vermögen oder Fähigkeiten können auch ihre Functionen nicht vertauschen. Der Verstand vermag nichts anzuschauen und die Sinne nichts zu denken. Nur daraus, daß sie sich vereinigen, kann Erkenntniß entspringen. Deswegen darf man aber doch nicht ihren Antheil vermischen, sondern man hat große Ursache, jedes von dem andern sorgfältig abzusondern und zu unterscheiden. Daher unterscheiden wir die Wissenschaft der Regeln der Sinnlichkeit überhaupt, d. i. Ästhetik, von der Wissenschaft der Verstandesregeln überhaupt, d. i. der Logik. Die Logik kann nun wiederum in zwiefacher Absicht unternommen werden, entweder als Logik des allgemeinen, oder des besondern Verstandesgebrauchs. Die erste enthält die schlechthin nothwendigen Regeln des Denkens, ohne welche gar kein Gebrauch des Verstandes stattfindet, und geht also auf diesen unangesehen der Verschiedenheit der Gegenstände, auf welche er gerichtet sein mag. Die Logik des besondern Verstandesgebrauchs enthält die Regeln, über eine gewisse Art von Gegenständen richtig zu denken. Jene kann man die Elementarlogik nennen, diese aber das Organon dieser oder jener Wissenschaft. Die letztere wird mehrentheils in den Schulen als Propädeutik der Wissenschaften vorangeschickt, ob sie zwar nach dem Gange der menschlichen Vernunft das Späteste ist, wozu sie

AA03.076ilim çoktan tamamlanıp yalnızca düzeltme ve yetkinleştirme için son rötuşa ihtiyaç duyduğunda ulaşılan en son şeydir. Çünkü nesneler hakkında nasıl bir ilim kurulabileceğinin kurallarını belirtmek için onları zaten oldukça iyi tanımak gerekir.

Genel mantık ya saf ya da uygulamalı mantıktır. Birincisinde anlama yetimizin işletildiği bütün ampirik şartlardan, örneğin hislerin etkisinden, hayalin oyunundan, hafızanın kanunlarından, alışkanlığın gücünden, eğilimden vb., dolayısıyla önyargıların kaynaklarından, hatta genel olarak belli bilgilerin bizde doğmasına ya da bize sokuşturulmasına yol açabilecek bütün sebeplerden soyutlanırız; çünkü bunlar anlama yetisini yalnızca uygulanmasının belli şartlarında ilgilendirir ve bunları bilmek için deneyim gerekir. Demek ki genel ama saf bir mantık yalnızca a priori ilkelerle uğraşır ve anlama yetisinin ve aklın bir kanonudur, ama yalnızca kullanımlarının biçimsel yönü bakımından, içerik (ampirik ya da transandantal) ne olursa olsun. Genel bir mantık, psikolojinin bize öğrettiği öznel ampirik şartlar altında anlama yetisinin kullanım kurallarına yönelirse uygulamalı diye adlandırılır. Demek ki ampirik ilkeleri vardır; yine de anlama yetisinin kullanımına nesneler arasında ayrım yapmaksızın yönelmesi bakımından geneldir. Bu yüzden ne genel olarak anlama yetisinin bir kanonu ne de tikel ilimlerin bir organon'udur, yalnızca sıradan anlama yetisinin bir arındırıcısıdır (Kathartikon).

Demek ki genel mantıkta saf akıl öğretisini oluşturacak kısım, uygulamalı (ama yine de genel) mantığı oluşturan kısımdan tamamen ayrılmalıdır. Yalnızca birincisi gerçek anlamda ilimdir; gerçi kısa ve kurudur, ama anlama yetisinin bir unsurlar öğretisinin okula uygun sunumu da bunu gerektirir. Bu kısımda mantıkçılar iki kuralı daima göz önünde bulundurmalıdır:

  1. Genel mantık olarak anlama yetisinin bilgisinin bütün içeriğinden ve nesnelerinin farklılığından soyutlanır ve düşünmenin salt suretinden başka hiçbir şeyle uğraşmaz.
  1. Saf mantık olarak ampirik ilkeleri yoktur; dolayısıyla (bazen sanıldığı gibi) psikolojiden hiçbir şey almaz,

    AA03.076

    allererst gelangt, wenn die Wissenschaft schon lange fertig ist und nur die letzte Hand zu ihrer Berichtigung und Vollkommenheit bedarf. Denn man muß die Gegenstände schon in ziemlich hohem Grade kennen, wenn man die Regeln angeben will, wie sich eine Wissenschaft von ihnen zu Stande bringen lasse. Die allgemeine Logik ist nun entweder die reine, oder die angewandte Logik. In der ersteren abstrahiren wir von allen empirischen Bedingungen, unter denen unser Verstand ausgeübt wird, z. B. vom Einfluß der Sinne, vom Spiele der Einbildung, den Gesetzen des Gedächtnisses, der Macht der Gewohnheit, der Neigung etc., mithin auch den Quellen der Vorurtheile, ja gar überhaupt von allen Ursachen, daraus uns gewisse Erkenntnisse entspringen, oder untergeschoben werden mögen, weil sie bloß den Verstand unter gewissen Umständen seiner Anwendung betreffen, und, um diese zu kennen, Erfahrung erfordert wird. Eine allgemeine, aber reine Logik hat es also mit lauter Principien a priori zu thun und ist ein Kanon des Verstandes und der Vernunft, aber nur in Ansehung des Formalen ihres Gebrauchs, der Inhalt mag sein, welcher er wolle (empirisch oder transscendental). Eine allgemeine Logik heißt aber alsdann angewandt, wenn sie auf die Regeln des Gebrauchs des Verstandes unter den subjectiven empirischen Bedingungen, die uns die Psychologie lehrt, gerichtet ist. Sie hat also empirische Principien, ob sie zwar in so fern allgemein ist, daß sie auf den Verstandesgebrauch ohne Unterschied der Gegenstände geht. Um deswillen ist sie auch weder ein Kanon des Verstandes überhaupt, noch ein Organon besondrer Wissenschaften, sondern lediglich ein Kathartikon des gemeinen Verstandes. In der allgemeinen Logik muß also der Theil, der die reine Vernunftlehre ausmachen soll, von demjenigen gänzlich abgesondert werden, welcher die angewandte (obzwar noch immer allgemeine) Logik ausmacht. Der erstere ist eigentlich nur allein Wissenschaft, obzwar kurz und trocken, und wie es die schulgerechte Darstellung einer Elementarlehre des Verstandes erfordert. In dieser müssen also die Logiker jederzeit zwei Regeln vor Augen haben. 1) Als allgemeine Logik abstrahirt sie von allem Inhalt der Verstandeserkenntniß und der Verschiedenheit ihrer Gegenstände und hat mit nichts als der bloßen Form des Denkens zu thun. 2) Als reine Logik hat sie keine empirische Principien, mithin schöpft sie nichts (wie man sich bisweilen überredet hat) aus der Psychologie, die

    AA03.077

psikolojinin anlama yetisinin kanonu üzerinde hiçbir etkisi yoktur. O ispatlanmış bir öğretidir ve içindeki her şey bütünüyle a priori kesin olmalıdır.

Uygulamalı mantık dediğim şey (bu kelimenin, saf mantığın kuralını verdiği belli alıştırmaları içermesi gerektiği yönündeki olağan anlamının aksine), anlama yetisinin ve onun zorunlu kullanım kurallarının in concreto, yani öznenin bu kullanımı engelleyebilecek ya da kolaylaştırabilecek ve hepsi yalnızca ampirik olarak verilen rastlantısal şartları altında bir tasavvurudur. Dikkati, onun engellerini ve sonuçlarını, yanılgının kökenini, şüphe, tereddüt, kanaat getirme vb. durumlarını ele alır. Genel ve saf mantığın buna oranı, genel olarak hür bir iradenin zorunlu ahlâk kanunlarını içeren saf ahlâk ile bu kanunları insanların az ya da çok tabi olduğu duygu, eğilim ve tutkuların engelleri altında ele alan asıl fazilet öğretisi arasındaki orana benzer. Fazilet öğretisi, tıpkı uygulamalı mantık gibi ampirik ve psikolojik ilkelere ihtiyaç duyduğu için asla gerçek ve ispatlanmış bir ilim olamaz.

II. Transandantal Mantık Üzerine

Gösterdiğimiz gibi, genel mantık bilginin bütün içeriğinden, yani nesneyle bütün ilişkisinden soyutlanır ve yalnızca bilgilerin birbirleriyle ilişkisindeki mantıksal sureti, yani genel olarak düşünmenin suretini ele alır. Fakat (transandantal estetiğin ortaya koyduğu gibi) hem saf hem ampirik görüler bulunduğuna göre, nesneleri saf ve ampirik düşünme arasında da bir fark bulunabilir. Bu durumda, bilginin bütün içeriğinden soyutlanmayan bir mantık olurdu; çünkü yalnızca bir nesneyi saf düşünmenin kurallarını içeren mantık, ampirik içerikli bütün bilgileri dışarıda bırakırdı. Bu mantık, nesnelere dair bilgilerimizin kökenine de, bu köken nesnelere atfedilemediği ölçüde yönelirdi. Genel mantığın ise bilginin bu kökeniyle hiçbir işi yoktur; tasavvurları, ister en baştan a priori kendimizde

AA03.077

also auf den Kanon des Verstandes gar keinen Einfluß hat. Sie ist eine demonstrirte Doctrin, und alles muß in ihr völlig a priori gewiß sein. Was ich die angewandte Logik nenne (wider die gemeine Bedeutung dieses Worts, nach der sie gewisse Exercitien, dazu die reine Logik die Regel giebt, enthalten soll), so ist sie eine Vorstellung des Verstandes und der Regeln seines nothwendigen Gebrauchs in concreto, nämlich unter den zufälligen Bedingungen des Subjects, die diesen Gebrauch hindern oder befördern können, und die insgesammt nur empirisch gegeben werden. Sie handelt von der Aufmerksamkeit, deren Hinderniß und folgen, dem Ursprunge des Irrthums, dem Zustande des Zweifels, des Scrupels, der Überzeugung u. s. w.; und zu ihr verhält sich die allgemeine und reine Logik wie die reine Moral, welche bloß die nothwendigen sittlichen Gesetze eines freien Willens überhaupt enthält, zu der eigentlichen Tugendlehre, welche diese Gesetze unter den Hindernissen der Gefühle, Neigungen und Leidenschaften, denen die Menschen mehr oder weniger unterworfen sind, erwägt, und welche niemals eine wahre und demonstrirte Wissenschaft abgeben kann, weil sie eben sowohl als jene angewandte Logik empirische und psychologische Principien bedarf. II Von der transscendentalen Logik. Die allgemeine Logik abstrahirt, wie wir gewiesen, von allem Inhalt der Erkenntniß, d. i. von aller Beziehung derselben auf das Object, und betrachtet nur die logische Form im Verhältnisse der Erkenntnisse auf einander, d. i. die Form des Denkens überhaupt. Weil es nun aber sowohl reine, als empirische Anschauungen giebt (wie die transscendentale Ästhetik darthut), so könnte auch wohl ein Unterschied zwischen reinem und empirischem Denken der Gegenstände angetroffen werden. In diesem Falle würde es eine Logik geben, in der man nicht von allem Inhalt der Erkenntniß abstrahirte; denn diejenige, welche bloß die Regeln des reinen Denkens eines Gegenstandes enthielte, würde alle diejenigen Erkenntnisse ausschließen, welche von empirischem Inhalte wären. Sie würde auch auf den Ursprung unserer Erkenntnisse von Gegenständen gehen, so fern er nicht den Gegenständen zugeschrieben werden kann, da hingegen die allgemeine Logik mit diesem Ursprunge der Erkenntniß nichts zu thun hat sondern die Vorstellungen, sie mögen uranfänglich a priori in uns selbst,

AA03.078ister yalnızca ampirik olarak verilmiş olsunlar, anlama yetisinin düşünürken onları birbirleriyle ilişkisi içinde kullandığı kanunlara göre ele alır; dolayısıyla yalnızca, nereden doğmuş olurlarsa olsunlar tasavvurlara kazandırılabilecek anlama yetisi sureti ile uğraşır.

Burada, bundan sonraki bütün incelemeleri etkileyen ve iyi akılda tutulması gereken bir not düşüyorum: Her a priori bilgi değil, yalnızca belli tasavvurların (görülerin ya da kavramların) sadece a priori uygulandığını ya da mümkün olduğunu ve bunun nasıl olduğunu bilmemizi sağlayan bilgi transandantal diye adlandırılmalıdır (yani bilginin imkânı ya da bilginin a priori kullanımı). Bu yüzden ne mekân ne de onun a priori bir geometrik belirlenimi transandantal bir tasavvurdur; yalnızca bu tasavvurların hiç ampirik kökenli olmadığı bilgisi ve bunların yine de a priori olarak deneyim nesneleriyle nasıl ilişkilenebildiğinin imkânı transandantal diye adlandırılabilir. Aynı şekilde mekânın genel olarak nesnelere uygulanması da transandantal olurdu; ama yalnızca hislerin nesneleriyle sınırlıysa ampirik diye adlandırılır. Demek ki transandantal ile ampirik arasındaki fark yalnızca bilgilerin eleştirisine aittir, onların nesneleriyle ilişkisini ilgilendirmez.

Demek ki nesnelerle saf ya da hissî görüler olarak değil, yalnızca saf düşünmenin eylemleri olarak, dolayısıyla kavram olarak, ama ne ampirik ne de estetik kökenli kavramlar olarak a priori ilişkilenen kavramlar bulunabileceği beklentisiyle, nesneleri bütünüyle a priori düşünmemizi sağlayan saf anlama ve akıl bilgisinin bir ilminin idesini önceden kuruyoruz. Böyle bilgilerin kökenini, kapsamını ve nesnel geçerliliğini belirleyecek bir ilme transandantal mantık demek gerekirdi; çünkü yalnızca anlama yetisinin ve aklın kanunlarıyla, ama sadece a priori nesnelerle ilişkilendirildikleri ölçüde uğraşır, genel mantık gibi hem ampirik hem saf akıl bilgileriyle ayrım gözetmeksizin uğraşmaz.

AA03.078

oder nur empirisch gegeben sein, bloß nach den Gesetzen betrachtet, nach welchen der Verstand sie im Verhältniß gegen einander braucht, wenn er denkt, und also nur von der Verstandesform handelt, die den Vorstellungen verschafft werden kann, woher sie auch sonst entsprungen sein mögen. Und hier mache ich eine Anmerkung, die ihren Einfluß auf alle nachfolgende Betrachtungen erstreckt, und die man wohl vor Augen haben muß, nämlich: daß nicht eine jede Erkenntniß a priori, sondern nur die, dadurch wir erkennen, daß und wie gewisse Vorstellungen (Anschauungen oder Begriffe) lediglich a priori angewandt werden oder möglich sind, transscendental (d. i. die Möglichkeit der Erkenntniß oder der Gebrauch derselben a priori) heißen müsse. Daher ist weder der Raum, noch irgend eine geometrische Bestimmung desselben a priori eine transscendentale Vorstellung, sondern nur die Erkenntniß, daß diese Vorstellungen gar nicht empirischen Ursprungs sind, und die Möglichkeit, wie sie sich gleichwohl a priori auf Gegenstände der Erfahrung beziehen können, kann transscendental heißen. Imgleichen würde der Gebrauch des Raumes von Gegenständen überhaupt auch transscendental sein: aber ist er lediglich auf Gegenstände der Sinne eingeschränkt, so heißt er empirisch. Der Unterschied des Transscendentalen und Empirischen gehört also nur zur Kritik der Erkenntnisse und betrifft nicht die Beziehung derselben auf ihren Gegenstand. In der Erwartung also, daß es vielleicht Begriffe geben könne, die sich a priori auf Gegenstände beziehen mögen, nicht als reine oder sinnliche Anschauungen, sondern bloß als Handlungen des reinen Denkens, die mithin Begriffe, aber weder empirischen noch ästhetischen Ursprungs sind, so machen wir uns zum voraus die Idee von einer Wissenschaft des reinen Verstandes und Vernunfterkenntnisses, dadurch wir Gegenstände völlig a priori denken. Eine solche Wissenschaft, welche den Ursprung, den Umfang und die objective Gültigkeit solcher Erkenntnisse bestimmte, würde transscendentale Logik heißen müssen, weil sie es bloß mit den Gesetzen des Verstandes und der Vernunft zu thun hat, aber lediglich, sofern sie auf Gegenstände a priori bezogen wird und nicht wie die allgemeine Logik auf die empirischen sowohl als reinen Vernunfterkenntnisse ohne Unterschied.

AA03.079III. Genel Mantığın Analitik ve Diyalektik Olarak Bölünmesi Üzerine

Mantıkçıları köşeye sıkıştırdığını sanan, onları ya sefil bir kısırdöngüye yakalanmaya ya da bilgisizliklerini, dolayısıyla bütün sanatlarının boşluğunu itiraf etmeye zorlamaya çalışan eski ve ünlü soru şudur: Hakikat nedir? Hakikatin isim açıklaması, yani bilginin nesnesine uygunluğu olduğu burada kabul edilip varsayılır; ama bilinmek istenen, her bilginin hakikatinin genel ve kesin ölçütünün ne olduğudur.

Makul olarak neyin sorulması gerektiğini bilmek, zekânın ya da anlayışın zaten büyük ve gerekli bir kanıtıdır. Çünkü soru kendinde saçmaysa ve gereksiz cevaplar istiyorsa, soran kişiyi utandırmaktan başka, bazen tedbirsiz dinleyiciyi de saçma cevaplara sürükleme ve (eskilerin dediği gibi) birinin teke sağıp ötekinin altına elek tuttuğu gülünç manzarayı verme sakıncası taşır.

Hakikat bir bilginin nesnesiyle uyuşmasından ibaretse, bu nesne bununla başkalarından ayrılmalıdır; çünkü bir bilgi, başka nesneler için geçerli olabilecek bir şey içerse bile, ilişkilendirildiği nesneyle uyuşmuyorsa yanlıştır. Hakikatin genel bir ölçütü ise, nesneleri arasında ayrım yapmaksızın bütün bilgiler için geçerli olan ölçüt olurdu. Fakat açıktır ki, bu ölçütte bilginin bütün içeriğinden (nesnesiyle ilişkisinden) soyutlandığına ve hakikat tam da bu içerikle ilgili olduğuna göre, bilgilerin bu içeriğinin hakikatine dair bir belirti sormak tamamen imkânsız ve saçmadır. Dolayısıyla yeterli ve aynı zamanda genel bir hakikat işareti gösterilemez. Bir bilginin içeriğine yukarıda onun maddesi dediğimize göre, şunu söylemek gerekir: Bilginin madde bakımından hakikatinin genel bir işareti istenemez, çünkü bu kendi içinde çelişkilidir.

AA03.079

III Von der Eintheilung der allgemeinen Logik in Analytik und Dialektik. Die alte und berühmte Frage, womit man die Logiker in die Enge zu treiben vermeinte und sie dahin zu bringen suchte, daß sie sich entweder auf einer elenden Diallele mußten betreffen lassen, oder ihre Unwissenheit, mithin die Eitelkeit ihrer ganzen Kunst bekennen sollten, ist diese: Was ist Wahrheit? Die Namenerklärung der Wahrheit, daß sie nämlich die Übereinstimmung der Erkenntniß mit ihrem Gegenstande sei, wird hier geschenkt und vorausgesetzt; man verlangt aber zu wissen, welches das allgemeine und sichere Kriterium der Wahrheit einer jeden Erkenntniß sei. Es ist schon ein großer und nöthiger Beweis der Klugheit oder Einsicht, zu wissen, was man vernünftiger Weise fragen solle. Denn wenn die Frage an sich ungereimt ist und unnöthige Antworten verlangt, so hat sie außer der Beschämung dessen, der sie aufwirft, bisweilen noch den Nachtheil, den unbehutsamen Anhörer derselben zu ungereimten Antworten zu verleiten und den belachenswerthen Anblick zu geben, daß einer (wie die Alten sagten) den Bock melkt, der andre ein Sieb unterhält. Wenn Wahrheit in der Übereinstimmung einer Erkenntniß mit ihrem Gegenstande besteht, so muß dadurch dieser Gegenstand von andern unterschieden werden; denn eine Erkenntniß ist falsch, wenn sie mit dem Gegenstande, worauf sie bezogen wird, nicht übereinstimmt, ob sie gleich etwas enthält, was wohl von andern Gegenständen gelten könnte. Nun würde ein allgemeines Kriterium der Wahrheit dasjenige sein, welches von allen Erkenntnissen ohne Unterschied ihrer Gegenstände gültig wäre. Es ist aber klar, daß, da man bei demselben von allem Inhalt der Erkenntniß (Beziehung auf ihr Object) abstrahirt, und Wahrheit gerade diesen Inhalt angeht, es ganz unmöglich und ungereimt sei, nach einem Merkmale der Wahrheit dieses Inhalts der Erkenntnisse zu fragen, und daß also ein hinreichendes und doch zugleich allgemeines Kennzeichen der Wahrheit unmöglich angegeben werden könne. Da wir oben schon den Inhalt einer Erkenntniß die Materie derselben genannt haben, so wird man sagen müssen: von der Wahrheit der Erkenntniß der Materie nach läßt sich kein allgemeines Kennzeichen verlangen, weil es in sich selbst widersprechend ist.

AA03.080Bilginin yalnızca suret bakımından (bütün içerik bir yana bırakılarak) hakikatine gelince, aynı derecede açıktır ki, mantık, anlama yetisinin genel ve zorunlu kurallarını ortaya koyduğu ölçüde, tam da bu kurallarda hakikatin ölçütlerini sunmak zorundadır. Çünkü bu kurallara aykırı olan yanlıştır; zira anlama yetisi böylece kendi genel düşünme kurallarıyla, dolayısıyla kendisiyle çatışır. Ama bu ölçütler yalnızca hakikatin, yani genel olarak düşünmenin suretini ilgilendirir ve bu ölçüde tamamen doğrudur, ama yeterli değildir. Çünkü bir bilgi mantıksal surete tamamen uygun olsa, yani kendisiyle çelişmese bile, yine de nesneyle çelişebilir. Demek ki hakikatin yalnızca mantıksal ölçütü, yani bir bilginin anlama yetisinin ve aklın genel ve biçimsel kanunlarıyla uyuşması, gerçi bütün hakikatin conditio sine qua non'u, yani olumsuz şartıdır; ama mantık daha ileri gidemez ve suretle değil içerikle ilgili yanılgıyı hiçbir ölçütle ortaya çıkaramaz.

Genel mantık, anlama yetisinin ve aklın bütün biçimsel işini unsurlarına ayırır ve bunları bilgimizin bütün mantıksal değerlendirmesinin ilkeleri olarak sunar. Bu yüzden mantığın bu kısmına analitik denebilir; o, en azından hakikatin olumsuz ölçütüdür, çünkü bütün bilgi, nesne bakımından olumlu hakikat içerip içermediğini belirlemek üzere içeriği bakımından araştırılmadan önce suret bakımından bu kurallarla sınanmalı ve değerlendirilmelidir. Fakat bilginin salt sureti, mantık kanunlarıyla ne kadar uyuşursa uyuşsun, ona maddî (nesnel) hakikat kazandırmaya yetmekten çok uzak olduğu için, hiç kimse yalnızca mantıkla nesneler hakkında yargıda bulunmaya ve bir şey ileri sürmeye cesaret edemez; önce mantığın dışında onlar hakkında sağlam malumat edinmeli, sonra bunları mantık kanunlarına göre tutarlı bir bütün içinde kullanmayı ve bağlamayı, daha iyisi yalnızca bu kanunlara göre sınamayı denemelidir. Yine de bütün bilgilerimize, içerikleri bakımından henüz çok boş ve yoksul olsak bile, anlama yetisinin suretini vermek gibi aldatıcı bir sanata sahip olmakta öyle baştan çıkarıcı bir şey vardır ki, salt değerlendirme kanonu olan bu genel mantık, adeta gerçek bir üretimin, en azından

AA03.080

Was aber das Erkenntniß der bloßen Form nach (mit Beiseitesetzung alles Inhalts) betrifft, so ist eben so klar: daß eine Logik, so fern sie die allgemeinen und nothwendigen Regeln des Verstandes vorträgt, eben in diesen Regeln Kriterien der Wahrheit darlegen müsse. Denn was diesen widerspricht, ist falsch, weil der Verstand dabei seinen allgemeinen Regeln des Denkens, mithin sich selbst widerstreitet. Diese Kriterien aber betreffen nur die Form der Wahrheit, d. i. des Denkens überhaupt, und sind so fern ganz richtig, aber nicht hinreichend. Denn obgleich eine Erkenntniß der logischen Form völlig gemäß sein möchte, d. i. sich selbst nicht widerspräche: so kann sie doch noch immer dem Gegenstande widersprechen. Also ist das bloß logische Kriterium der Wahrheit, nämlich die Übereinstimmung einer Erkenntniß mit den allgemeinen und formalen Gesetzen des Verstandes und der Vernunft, zwar die conditio sine qua non, mithin die negative Bedingung aller Wahrheit: weiter aber kann die Logik nicht gehen, und den Irrthum, der nicht die Form, sondern den Inhalt trifft, kann die Logik durch keinen Probirstein entdecken. Die allgemeine Logik löset nun das ganze formale Geschäfte des Verstandes und der Vernunft in seine Elemente auf und stellt sie als Principien aller logischen Beurtheilung unserer Erkenntniß dar. Dieser Theil der Logik kann daher Analytik heißen und ist eben darum der wenigstens negative Probirstein der Wahrheit, indem man zuvörderst alle Erkenntniß ihrer Form nach an diesen Regeln prüfen und schätzen muß, ehe man sie selbst ihrem Inhalt nach untersucht, um auszumachen, ob sie in Ansehung des Gegenstandes positive Wahrheit enthalten. Weil aber die bloße Form des Erkenntnisses, so sehr sie auch mit logischen Gesetzen übereinstimmen mag, noch lange nicht hinreicht, materielle (objective) Wahrheit dem Erkenntnisse darum auszumachen, so kann sich niemand bloß mit der Logik wagen, über Gegenstände zu urtheilen und irgend etwas zu behaupten, ohne von ihnen vorher gegründete Erkundigung außer der Logik eingezogen zu haben, um hernach bloß die Benutzung und die Verknüpfung derselben in einem zusammenhängenden Ganzen nach logischen Gesetzen zu versuchen, noch besser aber, sie lediglich darnach zu prüfen. Gleichwohl liegt so etwas Verleitendes in dem Besitze einer so scheinbaren Kunst, allen unseren Erkenntnissen die Form des Verstandes zu geben, ob man gleich in Ansehung des Inhalts derselben noch sehr leer und arm sein mag, daß jene allgemeine Logik, die bloß ein Kanon zur Beurtheilung ist, gleichsam wie ein Organon zur wirklichen Hervorbringung, wenigstens

AA03.081nesnel iddialara dair bir göz boyamanın organon'u gibi kullanılmış ve böylece gerçekte kötüye kullanılmıştır. Sözde organon olarak genel mantığa diyalektik denir.

Eskilerin bir ilim ya da sanata verdikleri bu adı hangi farklı anlamlarda kullanmış olurlarsa olsunlar, gerçek kullanımından bunun onlarda aldanış mantığından başka bir şey olmadığı kesin olarak anlaşılabilir. Genel olarak mantığın öngördüğü titizlik yöntemini taklit ederek ve onun topiğini her boş iddiayı süslemek için kullanarak, kişinin bilgisizliğine, hatta kasıtlı göz boyamalarına hakikat cilası vermeye yarayan safsatacı bir sanattı bu. Şu kesin ve işe yarar uyarı kaydedilebilir: Genel mantık, organon olarak ele alındığında, daima bir aldanış mantığıdır, yani diyalektiktir. Çünkü bilginin içeriği hakkında bize hiçbir şey öğretmez, yalnızca anlama yetisiyle uyuşmanın, nesneler bakımından zaten tamamen ilgisiz olan biçimsel şartlarını öğretir. Bu yüzden onu, malumatını en azından iddiada yaymak ve genişletmek için bir araç (organon) olarak kullanmaya kalkışmak, istenen her şeyi biraz aldatıcı biçimde ileri sürmek ya da keyfe göre itiraz etmek yolunda bir gevezelikten başka bir şeye varmaz.

Böyle bir öğretim felsefenin saygınlığına hiç yakışmaz. Bu yüzden diyalektik adı, daha çok mantığa diyalektik aldanışın bir eleştirisi olarak katılmıştır; biz de onu burada böyle anlayacağız.

IV. Transandantal Mantığın Transandantal Analitik ve Diyalektik Olarak Bölünmesi Üzerine

Transandantal bir mantıkta anlama yetisini (tıpkı yukarıda transandantal estetikte duyarlığı yalıttığımız gibi) yalıtır ve bilgimizden yalnızca kökeni anlama yetisinde olan düşünme kısmını çekip çıkarırız. Bu saf bilginin kullanılması ise şu şarta dayanır: Bize,

AA03.081

zum Blendwerk von objectiven Behauptungen gebraucht und mithin in der That dadurch gemißbraucht worden. Die allgemeine Logik nun, als vermeintes Organon, heißt Dialektik. So verschieden auch die Bedeutung ist, in der die Alten dieser Benennung einer Wissenschaft oder Kunst sich bedienten, so kann man doch aus dem wirklichen Gebrauche derselben sicher abnehmen, daß sie bei ihnen nichts anders war, als die Logik des Scheins. Eine sophistische Kunst, seiner Unwissenheit, ja auch seinen vorsetzlichen Blendwerken den Anstrich der Wahrheit zu geben, daß man die Methode der Gründlichkeit, welche die Logik überhaupt vorschreibt, nachahmte und ihre Topik zu Beschönigung jedes leeren Vorgehens benutzte. Nun kann man es als eine sichere und brauchbare Warnung anmerken: daß die allgemeine Logik, als Organon betrachtet, jederzeit eine Logik des Scheins, d. i. dialektisch, sei. Denn da sie uns gar nichts über den Inhalt der Erkenntniß lehrt, sondern nur bloß die formalen Bedingungen der Übereinstimmung mit dem Verstande, welche übrigens in Ansehung der Gegenstände gänzlich gleichgültig sind: so muß die Zumuthung, sich derselben als eines Werkzeugs (Organon) zu gebrauchen, um seine Kenntnisse wenigstens dem Vorgeben nach auszubreiten und zu erweitern, auf nichts als Geschwätzigkeit hinauslaufen, alles, was man will, mit einigem Schein zu behaupten, oder auch nach Belieben anzufechten. Eine solche Unterweisung ist der Würde der Philosophie auf keine Weise gemäß. Um deswillen hat man diese Benennung der Dialektik lieber als eine Kritik des dialektischen Scheins der Logik beigezählt, und als eine solche wollen wir sie auch hier verstanden wissen. IV Von der Eintheilung der transscendentalen Logik in die Transscendentale Analytik und Dialektik. In einer transscendentalen Logik isoliren wir den Verstand (so wie oben in der transscendentalen Ästhetik die Sinnlichkeit) und heben bloß den Theil des Denkens aus unserm Erkenntnisse heraus, der lediglich seinen Ursprung in dem Verstande hat. Der Gebrauch dieser reinen Erkenntniß aber beruht darauf als ihrer Bedingung: daß uns Gegenstände

AA03.082ona uygulanabileceği nesneler görüde verilmiş olmalıdır. Çünkü görü olmaksızın bütün bilgimizin nesneleri yoktur ve bilgi o zaman tamamen boş kalır. Demek ki transandantal mantığın, saf anlama bilgisinin unsurlarını ve onlarsız hiçbir nesnenin hiçbir şekilde düşünülemeyeceği ilkeleri sunan kısmı, transandantal analitiktir ve aynı zamanda bir hakikat mantığıdır. Çünkü hiçbir bilgi, bütün içeriğini, yani bir nesneyle bütün ilişkisini, dolayısıyla bütün hakikatini yitirmeden onunla çelişemez. Ama bu saf anlama bilgilerini ve temel ilkelerini tek başlarına, hatta bu saf kavramların uygulanabileceği maddeyi (nesneleri) bize yalnız sağlayabilecek olan deneyimin sınırlarının ötesinde kullanmak çok cazip ve baştan çıkarıcı olduğundan, anlama yetisi boş akıl yürütmelerle saf anlama yetisinin yalnızca biçimsel ilkelerini maddî olarak kullanma ve bize verilmemiş, belki de hiçbir şekilde verilemeyecek nesneler hakkında ayrım gözetmeden yargıda bulunma tehlikesine düşer. Analitik aslında yalnızca ampirik kullanımın bir değerlendirme kanonu olması gerekirken, genel ve sınırsız bir kullanımın organon'u sayıldığında ve salt saf anlama yetisiyle genel olarak nesneler hakkında sentetik olarak yargılamaya, iddia etmeye ve karar vermeye kalkışıldığında kötüye kullanılır. O zaman saf anlama yetisinin kullanımı diyalektik olurdu. Demek ki transandantal mantığın ikinci kısmı bu diyalektik aldanışın bir eleştirisi olmalıdır; ona transandantal diyalektik denir. Bu ad, böyle bir aldanışı dogmatik olarak uyandırma sanatı (çeşitli metafizik hokkabazlıkların ne yazık ki pek yaygın sanatı) olarak değil, anlama yetisinin ve aklın fizik ötesi kullanımları bakımından bir eleştirisi olarak verilir. Amacı, onların temelsiz iddialarının sahte görünüşünü açığa çıkarmak ve yalnızca transandantal temel ilkelerle ulaşacaklarını sandıkları buluş ve genişletme iddialarını, saf anlama yetisini yalnızca değerlendirmeye ve safsatacı göz boyamalardan korumaya indirmektir.

AA03.082

in der Anschauung gegeben sind, worauf jene angewandt werden könne. Denn ohne Anschauung fehlt es aller unserer Erkenntniß an Objecten, und sie bleibt alsdann völlig leer. Der Theil der transscendentalen Logik also, der die Elemente der reinen Verstandeserkenntniß vorträgt, und die Principien, ohne welche überall kein Gegenstand gedacht werden kann, ist die transscendentale Analytik und zugleich eine Logik der Wahrheit. Denn ihr kann keine Erkenntniß widersprechen, ohne daß sie zugleich allen Inhalt verlöre, d. i. alle Beziehung auf irgend ein Object, mithin alle Wahrheit. Weil es aber sehr anlockend und verleitend ist, sich dieser reinen Verstandeserkenntnisse und Grundsätze allein und selbst über die Grenzen der Erfahrung hinaus zu bedienen, welche doch einzig und allein uns die Materie (Objecte) an die Hand geben kann, worauf jene reine Verstandesbegriffe angewandt werden können: so geräth der Verstand in Gefahr, durch leere Vernünfteleien von den bloßen formalen Principien des reinen Verstandes einen materialen Gebrauch zu machen und über Gegenstände ohne Unterschied zu urtheilen, die uns doch nicht gegeben sind, ja vielleicht auf keinerlei Weise gegeben werden können. Da sie also eigentlich nur ein Kanon der Beurtheilung des empirischen Gebrauchs sein sollte, so wird sie gemißbraucht, wenn man sie als das Organon eines allgemeinen und unbeschränkten Gebrauchs gelten läßt und sich mit dem reinen Verstande allein wagt, synthetisch über Gegenstände überhaupt zu urtheilen, zu behaupten und zu entscheiden. Also würde der Gebrauch des reinen Verstandes alsdann dialektisch sein. Der zweite Theil der transscendentalen Logik mu also eine Kritik dieses dialektischen Scheines sein und heißt transscendentale Dialektik, nicht als eine Kunst, dergleichen Schein dogmatisch zu erregen (eine leider sehr gangbare Kunst mannigfaltiger metaphysischer Gaukelwerke), sondern als eine Kritik des Verstandes und der Vernunft in Ansehung ihres hyperphysischen Gebrauchs, um den falschen Schein ihrer grundlosen Anmaßungen aufzudecken und ihre Ansprüche auf Erfindung und Erweiterung, die sie bloß durch transscendentale Grundsätze zu erreichen vermeint, zur bloßen Beurtheilung und Verwahrung des reinen Verstandes vor sophistischem Blendwerke herabzusetzen.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…