Epikuros
Herodotos'a Mektup
Ἐπιστολὴ πρὸς Ἡρόδοτον
35Epikuros'tan Herodotos'a selam.
Ey Herodotos, tabiat üzerine yazdıklarımın her birini ayrıntısıyla inceleyemeyenler ya da yazdığım büyük kitapları baştan sona gözden geçiremeyenler için, bütün çalışmanın bir özetini hazırladım; en genel öğretileri hafızalarında yeterince tutabilsinler ve tabiat araştırmasına el attıkları ölçüde, her fırsatta en önemli konularda kendi kendilerine yardım edebilsinler diye. Bütünü incelemede yeterince ilerlemiş olanlar da bütün çalışmanın temel unsurlarına ayrılmış ana hatlarını hafızalarında tutmalıdır; çünkü bütünü bir bakışta kavramaya sık sık ihtiyaç duyarız, ayrıntıları kavramaya ise aynı ölçüde değil.
Τοῖς μὴ δυναμένοις, ὦ Ἡρόδοτε, ἕκαστα τῶν περὶ φύσεως ἀναγεγραμμένων ἡμῖν ἐξακριβοῦν μηδὲ τὰς μείζους τῶν συν τεταγμένων βίβλους διαθρεῖν ἐπιτομὴν τῆς ὅλης πραγματείας εἰς τὸ κατασχεῖν τῶν ὁλοσχερωτάτων δοξῶν τὴν μνήμην ἱκανῶς αὐτοῖς παρεσκεύασα, ἵνα παρ’ ἑκάστους τῶν καιρῶν ἐν τοῖς κυριωτάτοις βοηθεῖν αὑτοῖς δύνωνται, καθ’ ὅσον ἂν ἐφάπτωνται τῆς περὶ φύσεως θεωρίας. καὶ τοὺς προβεβηκότας δὲ ἱκανῶς ἐν τῇ τῶν ὅλων ἐπιβλέψει τὸν τύπον τῆς ὅλης πραγματείας τὸν κατεστοιχειωμένον δεῖ μνημονεύειν· τῆς γὰρ ἀθρόας ἐπιβολῆς πυκνὸν δεόμεθα, τῆς δὲ κατὰ μέρος οὐχὁμοίως.
36Öyleyse durmadan o temel noktalara dönmeli ve hafızada onlardan, şeyleri en önemli yönleriyle kavramamızı sağlayacak kadarını tutmalıyız; en genel ana hatlar iyice kavranıp hatırlandığında, ayrıntılara dair bütün kesin bilgi de bulunacaktır. Çünkü tam yetkinliğe ulaşmış biri için de bütün kesin bilginin en önemli yanı şudur: her şeyi basit unsurlara ve formüllere indirgeyerek zihnin kavrayışlarını çabucak kullanabilmek. Bütünün sürekli gözden geçirilmesinin özünü, ayrıntıda kesinleştirilmiş olabilecek her şeyi kısa formüllerle kendi içinde toplayamayan biri bilemez.
βαδιστέον μὲν οὖν καὶ ἐπ’ ἐκεῖνα συνεχῶς, ἐν 〈δὲ〉τῇ μνήμῃ τὸ τοσοῦτο ποιητέον, ἀφ’ οὗ ἥ τε κυριωτάτη ἐπιβολὴ ἐπὶ τὰ πράγματα ἔσται καὶ δὴ καὶ τὸ κατὰ μέρος ἀκρίβωμα πᾶν ἐξευρήσεται, τῶν ὁλοσχερωτάτων τύπων εὖ περιειλημμένων καὶ μνημονευομένων · ἐπεὶ καὶ τῷ τετελεσιουργημένῳ τοῦτο κυριώτατον τοῦ παντὸς ἀκριβώματος γίνεται, τὸ ταῖς ἐπιβολαῖς ὀξέως δύνασθαι χρῆσθαι καὶ πρὸς ἁπλᾶ στοιχειώματα καὶ φωνὰς συναγομένοις. οὐ γὰρ οἷόν τε τὸ πύκνωμα τῆς συνεχοῦς τῶν ὅλων περιοδείας εἰδέναι μὴ δυνάμενον διὰ βραχεῶν φωνῶν ἅπαν ἐμπεριλαβεῖν ἐν αὑτῷ τὸ καὶ κατὰ μέρος ἂν ἐξακριβωθέν.
37Bu yüzden, böyle bir yol tabiat araştırmasına gönül vermiş herkes için faydalı olduğundan, tabiat araştırmasında sürekli faaliyeti öğütleyen ve hayatımı en çok böyle bir faaliyetle huzura kavuşturan ben, sana bütün öğretilerin böyle bir özetini ve temel unsurlarını hazırladım.
Önce, ey Herodotos, kelimelerin karşılık geldiği şeyleri kavramış olmalıyız; ta ki kanaat konusu olan, araştırılan ya da üzerinde aporia duyulan şeyleri onlara götürerek hükme bağlayabilelim, sonsuza dek ispat edip duran bizim için her şey hükme bağlanmamış kalmasın ya da elimizde boş kelimeler kalmasın.
ὅθεν δὴ πᾶσι χρησίμης οὔσης τοῖς ᾠκειωμένοις φυσιολογίᾳ τῆς τοιαύτης ὁδοῦ, παρεγγυῶν τὸ συνεχὲς ἐνέργημα ἐν φυσιολογίᾳ καὶ τοιούτῳ μάλιστα ἐγγαληνίζων τῷ βίω ἐποίησά σοι καὶ τοιαύτην τινὰ ἐπιτομὴν καὶ στοιχείωσιν τῶν ὅλων δοξῶν. Πρῶτον μὲν οὖν τὰ ὑποτεταγμένα τοῖς φθόγγοις, ὦ Ἡρό δοτε, δεῖ εἰληφέναι, ὅπως ἂν τὰ δοξαζόμενα ἢ ζητούμενα ἢ ἀπορούμενα ἔχωμεν εἰς ταῦτα ἀναγαγόντες ἐπικρίνειν, καὶ μὴ ἄκριτα πάντα ἡμῖν 〈ᾖ〉 εἰς ἄπειρον ἀποδεικνύουσιν ἢ κενοὺς φθόγγους ἔχωμεν·
38Çünkü araştırılan, üzerinde aporia duyulan ya da kanaat konusu olan şeyi götüreceğimiz bir şeyimiz olacaksa, her kelimeye karşılık gelen ilk kavramın açıkça görülmesi ve hiçbir ispata ihtiyaç duymaması zorunludur. Ayrıca her durumda hislerimizi, genel olarak da ister düşüncenin ister başka herhangi bir ölçütün o anki kavrayışlarını gözetmeliyiz; aynı şekilde mevcut duygularımızı da. Böylece hem doğrulanmayı bekleyen şeyi hem de belirsiz olanı işaretlerle çıkarabileceğimiz bir dayanağımız olur.
Bunları ayırt ettikten sonra belirsiz şeyleri incelemeye geçmeliyiz. Önce şu: Hiçbir şey var olmayandan doğmaz; yoksa her şey her şeyden doğardı, hiçbir tohuma ihtiyaç duymadan.
ἀνάγκη γὰρ τὸ πρῶτον ἐννόημα καθ’ ἕκαστον φθόγγον βλέπεσθαι καὶ μηθὲν ἀποδείξεως προσδεῖσθαι, εἴπερ ἕξομεν τὸ ζητούμενον ἢ ἀπορούμενον καὶ δοξαζόμενον ἐφ’ ὃ ἀνάξομεν. ἔτι τε καὶ τὰς αἰσθήσεις δεῖ πάντως τηρεῖν καὶ ἁπλῶς τὰς παρούσας ἐπιβολὰς εἴτε διανοίας εἴθ’ ὅτου δήποτε τῶν κριτηρίων. ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ὑπάρχοντα πάθη, ὅπως ἂν καὶ τὸ προσμένον καὶ τὸ ἄδηλον ἔχωμεν οἷς σημειωσόμεθα. Ταῦτα δὲ διαλαβόντας 〈δεῖ〉 συνορᾶν ἤδη περὶ τῶν ἀδήλων· πρῶτον μὲν ὅτι οὐδὲν γίνεται ἐκ τοῦ μὴ ὄντος. πᾶν γὰρ ἐκ παντὸς ἐγίνετ’ ἂν σπερμάτων γε οὐθὲν προσδεόμενον.
39Gözden kaybolan şey var olmayana doğru yok olsaydı, çözüldüğü şeyler var olmayacağı için bütün şeyler çoktan yok olup gitmiş olurdu. Ayrıca evren her zaman şimdi olduğu gibiydi ve her zaman böyle olacaktır; çünkü dönüşebileceği hiçbir şey yoktur, evrenin dışında da ona girip değişime yol açabilecek hiçbir şey yoktur.
Dahası (bunu Büyük Özet'in başında ve Tabiat Üzerine'nin birinci kitabında da söyler) evren cisimlerden ve boşluktan ibarettir. Cisimlerin var olduğuna her durumda bizzat his tanıklık eder; daha önce söylediğim gibi, belirsiz olanı da akıl yürütmeyle, hisse dayanarak çıkarmamız zorunludur.
καὶ εἰ ἐφθείρετο δὲ τὸ ἀφανιζόμενον εἰς τὸ μὴ ὄν, πάντα ἂν ἀπωλώλει τὰ πράγματα, οὐκ ὄντων τῶν εἰς ἃ διελύετο. Καὶ μὴν καὶ τὸ πᾶν ἀεὶ τοιοῦτον ἦν οἷον νῦν ἐστι, καὶ ἀεὶ τοιοῦτον ἔσται. οὐθὲν γάρ ἐστιν εἰς ὃ μεταβαλεῖ. παρὰ γὰρ τὸ πᾶν οὐθέν ἐστιν, ὃ ἂν εἰσελθὸν εἰς αὐτὸ τὴν μεταβολὴν ποιήσαιτο. Ἀλλὰ μὴν καὶ (τοῦτο καὶ ἐν τῇ Μεγάλῃ ἐπιτομῇ φησι κατ’ ἀρχὴν καὶ ἐν τῇ ᾱ Περὶ φύσεως) τὸ πᾶν ἐστι 〈σώματα καὶ κενόν〉· σώματα μὲν γὰρ ὡς ἔστιν, αὐτὴ ἡ αἴσθησις ἐπὶ πάντων μαρτυρεῖ, καθ’ ἣν ἀναγκαῖον τὸ ἄδηλον τῷ λογισμῷ τεκμαίρεσθαι, ὥσπερ προεῖπον τὸ πρόσθεν·
40Eğer boşluk, mekân ve dokunulamaz tabiat dediğimiz şey olmasaydı, cisimlerin bulunacakları ve içinden hareket edecekleri bir yer olmazdı; oysa hareket ettikleri görülüyor. Bunların dışında, ne kavranarak ne de kavranan şeylere benzetilerek, kendi başına bütün tabiatlar olarak alınan, yani bu tabiatların geçici hâlleri ya da arazları diye söylenmeyen hiçbir şey düşünülemez.
Ayrıca (bunu Tabiat Üzerine'nin birinci, on dördüncü ve on beşinci kitaplarında ve Büyük Özet'te de söyler) cisimlerin bir kısmı bileşiklerdir, bir kısmı da bileşiklerin kendilerinden yapıldığı şeylerdir.
εἰ 〈δὲ〉 μὴ ἦν ὃ κενὸν καὶ χώραν καὶ ἀναφῆ φύσιν ὀνομάζομεν, οὐκ ἂν εἶχε τὰ σώματα ὅπου ἦν οὐδὲ δι’ οὗ ἐκινεῖτο, καθάπερ φαίνεται κινούμενα, παρὰ δὲ ταῦτα οὐθὲν οὐδ’ ἐπινοηθῆναι δύναται οὔτε περιληπτῶς οὔτε ἀναλόγως τοῖς περιληπτοῖς ὡς καθ’ ὅλας φύσεις λαμβανόμενα καὶ μὴ ὡς τὰ τούτων συμπτώματα ἢ συμβεβηκότα λεγόμενα. Καὶ μὴν καὶ τῶν (τοῦτο καὶ ἐν τῇ πρώτῃ Περὶ φύσεως καὶ τῇ ῑδ̄ καὶ ῑε̄ καὶ τῇ Μεγάλῃ ἐπιτομῇ) σωμάτων τὰ μέν ἐστι συγκρίσεις, τὰ δ’ ἐξ ὧν αἱ συγκρίσεις πεποίηνται·
41Bunlar ise bölünmez ve değişmezdir; eğer her şey var olmayana doğru yok olmayacak, aksine bileşikler çözüldüğünde bunlar güçlü bir şekilde varlığını sürdürecekse. Tabiatları doludur, nerede ya da nasıl çözülebilecekleri yoktur. Öyleyse ilkelerin bölünmez cisim tabiatları olması zorunludur.
Ayrıca evren sonsuzdur. Çünkü sınırlı olanın bir ucu vardır; uç ise başka bir şeye göre görülür. Dolayısıyla ucu olmayanın sınırı da yoktur; sınırı olmayan da sınırlı değil, sonsuz olur.
Evren hem cisimlerin çokluğu hem de boşluğun büyüklüğü bakımından sonsuzdur.
ταῦτα δέ ἐστιν ἄτομα καὶ ἀμετάβλητα, εἴπερ μὴ μέλλει πάντα εἰς τὸ μὴ ὂν φθαρήσεσθαι, ἀλλ’ ἰσχύοντα ὑπομενεῖν ἐν ταῖς διαλύσεσι τῶν συγκρίσεων πλήρη τὴν φύσιν ὄντα καὶ οὐκ ἔχοντα ὅπῃ ἢ ὅπως διαλυθήσεται. ὥστε τὰς ἀρχὰς ἀτόμους ἀναγκαῖον εἶναι σωμάτων φύσεις. Ἀλλὰ μὴν καὶ τὸ πᾶν ἄπειρόν ἐστι. τὸ γὰρ πεπερασμένον ἄκρον ἔχει· τὸ δὲ ἄκρον παρ’ ἕτερόν τι θεωρεῖται· ὥστε οὐκ ἔχον ἄκρον πέρας οὐκ ἔχει πέρας δὲ οὐκ ἔχον ἄπειρον ἂν εἴη καὶ οὐ πεπερασμένον. Καὶ μὴν καὶ τῷ πλήθει τῶν σωμάτων ἄπειρόν ἐστι τὸ πᾶν καὶ τῷ μεγέθει τοῦ κενοῦ.
42Çünkü boşluk sonsuz, cisimler sınırlı olsaydı, cisimler hiçbir yerde durmaz, sonsuz boşluğa dağılıp taşınıp giderlerdi; çarpışmalarla onları destekleyip bir arada tutacak bir şey olmazdı. Boşluk sınırlı olsaydı da sonsuz cisimlerin duracak yeri olmazdı.
Bunlara ek olarak, bileşiklerin kendilerinden oluştuğu ve kendilerine çözüldüğü bölünmez ve dolu cisimler, biçimlerinin farklılıkları bakımından sayılamayacak kadar çoktur; çünkü bu kadar çok farklılığın sayıca sınırlı biçimlerden doğması mümkün değildir. Her biçimden olanların sayısı düpedüz sonsuzdur; farklılıklar bakımından ise düpedüz sonsuz değil, yalnızca sayılamayacak kadar çoktur (daha ileride bölmenin sonsuza gitmediğini de söyler;
εἴ τε γὰρ ἦν τὸ κενὸν ἄπειρον, τὰ δὲ σώματα ὡρισμένα, οὐθαμοῦ ἂν ἔμενε τὰ σώματα, ἀλλ’ ἐφέρετο κατὰ τὸ ἄπειρον κενὸν διεσπαρμένα, οὐκ ἔχοντα τὰ ὑπερείδοντα καὶ στέλλοντα κατὰ τὰς ἀνακοπάς· εἴ τε τὸ κενὸν ἦν ὡρισμένον, οὐκ ἂν εἶχε τὰ ἄπειρα σώματα ὅπου ἐνέστη. Πρός τε τούτοις τὰ ἄτομα τῶν σωμάτων καὶ μεστά, ἐξ ὧν καὶ αἱ συγκρίσεις γίνονται καὶ εἰς ἃ διαλύονται, ἀπερίληπτά ἐστι ταῖς διαφοραῖς τῶν σχημάτων· οὐ γὰρ δυνατὸν γενέσθαι τὰς τοσαύτας διαφορὰς ἐκ τῶν αὐτῶν σχημάτων περιειλημμένων. Καὶ καθ’ ἑκάστην δὲ σχημάτισιν ἁπλῶς ἄπειροί εἰσιν αἱ ὅμοιαι, ταῖς δὲ διαφοραῖς οὐχ ἁπλῶς ἄπειροι ἀλλὰ μόνον ἀπερίληπτοι, (οὐδὲ γάρ φησιν ἐνδοτέρω εἰς ἄπειρον τὴν τομὴν τυγχάνειν.
43bunu, nitelikler değiştiği için söyler), tabii eğer biri onları büyüklük bakımından da düpedüz sonsuza götürmek istemiyorsa.
Atomlar sonsuz zaman boyunca sürekli hareket eder (daha ileride, boşluk en hafife de en ağıra da aynı şekilde yol verdiği için eşit hızla hareket ettiklerini de söyler). Kimi birbirinden uzaklara ayrılır, kimi de, iç içe geçmeyle kenetlendiğinde ya da birbirine dolanan atomlarca sarıldığında, yerinde titreşir.
λέγει δέ, ἐπειδὴ αἱ ποιότητες μεταβάλλονται), εἰ μέλλει τις μὴ καὶ τοῖς μεγέθεσιν ἁπλῶς εἰς ἄπειρον αὐτὰς ἐκβάλλειν. Κινοῦνταί τε συνεχῶς αἱ ἄτομοι (φησὶ δὲ ἐνδοτέρω καὶ ἰσοταχῶς αὐτὰς κινεῖσθαι τοῦ κενοῦ τὴν εἶξιν ὁμοίαν παρεχομένου καὶ τῇ κουφοτάτῃ καὶ τῇ βαρυτάτῃ) τὸν αἰῶνα, καὶ αἱ μὲν εἰς μακρὰν ἀπ’ ἀλλήλων διιστάμεναι, αἱ δὲ αὐτοῦ τὸν παλμὸν ἴσχουσαι, ὅταν τύχωσι τῇ περιπλοκῇ κεκλειμέναι ἢ στεγαζόμεναι παρὰ τῶν πλεκτικῶν.
44Çünkü her birini ötekinden ayıran boşluğun tabiatı, destek olamadığı için, buna yol açar; atomlardaki katılık da çarpışmada geri sekmeye yol açar, iç içe geçme çarpışmadan sonra eski konuma dönmeye ne kadar izin veriyorsa o kadar. Bunların bir başlangıcı yoktur, çünkü atomlar da boşluk da ebedîdir. (Daha ileride atomlarda biçim, büyüklük ve ağırlık dışında hiçbir nitelik bulunmadığını da söyler; rengin atomların konumuna göre değiştiğini ise On İki Temel Bilgi'de söyler. Atomlarda her büyüklüğün bulunmadığını da söyler; nitekim hiçbir atom hisle görülmüş değildir.)
ἥ τε γὰρ τοῦ κενοῦ φύσις ἡ διορίζουσα ἑκάστην αὐτὴν τοῦτο παρασκευάζει, τὴν ὑπέρεισιν οὐχ οἵα τε οὖσα ποιεῖσθαι· ἥ τε στερεότης ἡ ὑπάρχουσα αὐταῖς κατὰ τὴν σύγκρουσιν τὸν ἀποπαλμὸν ποιεῖ, ἐφ’ ὁπόσον ἂν ἡ περιπλοκὴ τὴν ἀποκατάστασιν ἐκ τῆς συγκρούσεως διδῷ ἀρχὴ δὲ τούτων οὐκ ἔστιν, ἀϊδίων τῶν ἀτόμων οὐσῶν καὶ τοῦ κενοῦ. (φησὶ δ’ ἐνδοτέρω μηδὲ ποιότητά τινα περὶ τὰς ἀτόμους εἶναι πλὴν σχήματος καὶ μεγέθους καὶ βάρους· τὸ δὲ χρῶμα παρὰ τὴν θέσιν τῶν ἀτόμων ἀλλάττεσθαι ἐν ταῖς Δώδεκα στοιχειώσεσί φησι. πᾶν τε μέγεθος μὴ εἶναι περὶ αὐτάς· οὐδέποτε γοῦν ἄτομος ὤφθη αἰσθήσει.)
45Bütün bunlar hatırlandığında, bu kadarlık bir söz var olan şeylerin tabiatı üzerine düşünmek için yeterli bir ana hat sunar.
Ayrıca evrenler de sonsuz sayıdadır; kimi bizimkine benzer, kimi benzemez. Çünkü az önce gösterildiği gibi sayıca sonsuz olan atomlar en uzaklara kadar taşınır. Bir evrenin kendilerinden doğabileceği ya da kendileriyle kurulabileceği bu tür atomlar ne tek bir evrende ne de sınırlı sayıda evrende tükenmiştir; ne bizimki gibi olanlarda ne de bunlardan farklı olanlarda. Dolayısıyla evrenlerin sonsuzluğuna engel olacak hiçbir şey yoktur.
Ἡ τοσαύτη δὴ φωνὴ τούτων πάντων μνημονευομένων τὸν ἱκανὸν τύπον ὑποβάλλει 〈ταῖς περὶ〉 τῆς τῶν ὄντων φύσεως ἐπινοίαις. Ἀλλὰ μὴν καὶ κόσμοι ἄπειροί εἰσιν, οἵ θ’ ὅμοιοι τούτῳ καὶ ἀνόμοιοι. αἵ τε γὰρ ἄτομοι ἄπειροι οὖσαι, ὡς ἄρτι ἀπεδείχθη, φέρονται καὶ πορρωτάτω. οὐ γὰρ κατανήλωνται αἱ τοιαῦται ἄτομοι, ἐξ ὧν ἂν γένοιτο κόσμος ἢ ὑφ’ ὧν ἂν ποιηθείη, οὔτ’ εἰς ἕνα οὔτ’ εἰς πεπερασμένους, οὔθ’ ὅσοι τοιοῦτοι οὔθ’ ὅσοι διάφοροι τούτοις. ὥστε οὐδὲν τὸ ἐμποδοστατῆσόν ἐστι πρὸς τὴν ἀπειρίαν τῶν κόσμων.
46Ayrıca katı cisimlerle aynı biçimde olan, incelikleri bakımından görünen şeylerden çok uzak birtakım kalıplar da vardır. Çünkü çevreleyen ortamda böyle oluşumların meydana gelmesi imkânsız değildir; oyukları ve incelikleri işlemeye elverişli şartların doğması da, akıntıların katı cisimlerdeki dizilişi ve düzeni olduğu gibi korumaları da imkânsız değildir. Bu kalıplara suret (eidōlon) deriz. Ayrıca boşluktan geçen hareket, kendisine çarpıp karşı koyacak hiçbir şeye rastlamazsa, kavranabilen her uzunluğu düşünülemeyecek kadar kısa bir zamanda kat eder. Çünkü çarpma yavaşlığın, çarpmama da hızın görünüşünü alır.
Καὶ μὴν καὶ τύποι ὁμοιοσχήμονες τοῖς στερεμνίοις εἰσί, λεπτότησιν ἀπέχοντες μακρὰν τῶν φαινομένων. οὔτε γὰρ συστάσεις ἀδυνατοῦσιν ἐν τῷ περιέχοντι γίνεσθαι τοιαῦται οὔτ’ ἐπιτηδειότητες πρὸς κατεργασίας τῶν κοιλωμάτων καὶ λεπτο τήτων [γίνεσθαι], οὔτε ἀπόρροιαι τὴν ἑξῆς θέσιν καὶ βάσιν διατηροῦσαι, ἥνπερ καὶ ἐν τοῖς στερεμνίοις εἶχον· τούτους δὲ τοὺς τύπους εἴδωλα προσαγορεύομεν. καὶ μὴν καὶ ἡ διὰ τοῦ κενοῦ φορὰ κατὰ μηδεμίαν ἀπάντησιν τῶν ἀντικοψάντων γινομένη πᾶν μῆκος περιληπτὸν ἐν ἀπερινοήτῳ χρόνῳ συντελεῖ. βράδους γὰρ καὶ τάχους ἀντικοπὴ καὶ οὐκ ἀντικοπὴ ὁμοίωμα λαμβάνει.
47Ama hareket eden cismin kendisi de, yalnızca akılla görülebilen zamanlar bakımından aynı anda birden çok yere varmaz; bu düşünülemez. Sonsuzun herhangi bir yerinden algılanabilir bir zaman içinde varıp gelen bu cisim, hareketini kavradığımız yerden ayrılmış olmayacaktır; çünkü bu bir çarpmaya benzer olacaktır, hareketin hızını o ana kadar çarpmasız bıraksak bile. Bu temel bilgiyi de akılda tutmak faydalıdır.
Sonra, suretlerin aşılamaz bir inceliğe sahip olduğuna görünen şeylerin hiçbiri aykırı tanıklık etmez. Bu yüzden aşılamaz hızlara da sahiptirler, çünkü her geçit onlara uygundur; böylece sonsuz sayıdaki bu suretlere hiçbir şey çarpmaz ya da pek az şey çarpar, oysa çok sayıda, hatta sonsuz sayıda atomdan oluşan bir şeye hemen bir şey çarpar.
οὐ μὴν οὐδ’ ἅμα κατὰ τοὺς διὰ λόγου θεωρητοὺς χρόνους αὐτὸ τὸ φερόμενον σῶμα ἐπὶ τοὺς πλείους τόπους ἀφικνεῖται — ἀδιανόητον γὰρ —, καὶ τοῦτο συναφικνούμενον ἐν αἰσθητῷ χρόνῳ ὅθεν δήποθεν τοῦ ἀπείρου οὐκ ἐξ οὗ ἂν περιλάβωμεν τὴν φορὰν τόπου ἔσται ἀφιστάμενον· ἀντικοπῇ γὰρ ὅμοιον ἔσται, κἂν μέχρι τοσούτου τὸ τάχος τῆς φορᾶς μὴ ἀντικοπὲν καταλίπωμεν. χρήσιμον δὴ καὶ τοῦτο κατασχεῖν τὸ στοιχεῖον. εἶθ’ ὅτι τὰ εἴδωλα ταῖς λεπτότησιν ἀνυπερβλήτοις κέχρηται, οὐθὲν ἀντιμαρτυρεῖ τῶν φαινομένων· ὅθεν καὶ τάχη ἀνυπέρβλητα ἔχει, πάντα πόρον σύμμετρον ἔχοντα πρὸς τὸ ἀπείροις αὐτῶν μηθὲν ἀντικόπτειν ἢ ὀλίγα ἀντικόπτειν, πολλαῖς δὲ καὶ ἀπείροις εὐθὺς ἀντικόπτειν τι.
48Bunlara ek olarak, suretlerin oluşumu düşünce hızıyla gerçekleşir. Çünkü cisimlerin yüzeyinden sürekli bir akış vardır; ama yerine hemen başkası geldiği için bu, cismin küçülmesiyle fark edilmez. Bu akış katı cisimdeki atomların konumunu ve düzenini uzun süre korur, bazen karışıp bozulsa da. Çevreleyen ortamda da hızlı oluşumlar meydana gelir, çünkü bunların derinlemesine doldurulması gerekmez. Bu tür tabiatları üreten başka birtakım yollar da vardır. Çünkü dışarıdaki şeylerden gelen apaçıklıkları ve uyumlu etkilenmeleri bize nasıl ulaştıracağına bakılırsa, bunların hiçbiri hislerle çelişmez.
πρός τε τούτοις, ὅτι ἡ γένεσις τῶν εἰδώλων ἅμα νοήματι συμβαίνει. καὶ γὰρ ῥεῦσις ἀπὸ τῶν σωμάτων τοῦ ἐπιπολῆς συνεχής, οὐκ ἐπίδηλος σημειώσει διὰ τὴν ἀνταναπλήρωσιν, σῴζουσα τὴν ἐπὶ τοῦ στερεμνίου θέσιν καὶ τάξιν τῶν ἀτόμων ἐπὶ πολὺν χρόνον, εἰ καὶ ἐνίοτε συγχεομένη ὑπάρχει, καὶ συστάσεις ἐν τῷ περιέχοντι ὀξεῖαι διὰ τὸ μὴ δεῖν κατὰ βάθος τὸ συμπλήρωμα γίνεσθαι, καὶ ἄλλοι δὲ τρόποι τινὲς γεννητικοὶ τῶν τοιούτων φύσεών εἰσιν. οὐθὲν γὰρ τούτων ἀντιμαρτυρεῖ〈ται〉 ταῖς αἰσθήσεσιν, ἂν βλέπῃ τις, τίνα τρόπον τὰς ἐναργείας [ἵνα] καὶ τὰς συμπαθείας ἀπὸ τῶν ἔξωθεν πρὸς ἡμᾶς ἀνοίσει.
49Dışarıdaki şeylerden bize bir şey girdiği için şekilleri gördüğümüzü ve düşündüğümüzü de kabul etmeliyiz. Çünkü dışarıdaki şeyler kendi renklerinin ve şekillerinin tabiatını ne bizimle onlar arasındaki hava aracılığıyla ne de bizden onlara giden ışınlar ya da başka herhangi bir akıntı aracılığıyla bize damgalayabilirdi; bunu ancak şeylerden kopan, onlarla aynı renkte ve aynı şekilde birtakım kalıplar uygun bir büyüklükte gözümüze ya da zihnimize girdiğinde yapabilirler. Bu kalıplar hızla hareket eder;
Δεῖ δὲ καὶ νομίζειν ἐπεισιόντος τινὸς ἀπὸ τῶν ἔξωθεν τὰς μορφὰς ὁρᾶν ἡμᾶς καὶ διανοεῖσθαι· οὐ γὰρ ἂν ἐναποσφραγίσαιτο τὰ ἔξω τὴν ἑαυτῶν φύσιν τοῦ τε χρώματος καὶ τῆς μορφῆς διὰ τοῦ ἀέρος τοῦ μεταξὺ ἡμῶν τε κἀκείνων, οὐδὲ διὰ τῶν ἀκτίνων ἢ ὧν δήποτε ῥευμάτων ἀφ’ ἡμῶν πρὸς ἐκεῖνα παραγινομένων, οὕτως ὡς τύπων τινῶν ἐπεισιόντων ἡμῖν ἀπὸ τῶν πραγμάτων ὁμοχρόων τε καὶ ὁμοιομόρφων κατὰ τὸ ἐναρμόττον μέγεθος εἰς τὴν ὄψιν ἢ τὴν διάνοιαν, ὠκέως ταῖς φοραῖς χρωμένων,
50bu yüzden tek ve sürekli bir şeyin izlenimini verir, kaynak cisimle uyumu da korurlar; bu, katı cismin derinliğinde titreşen atomlardan gelen ölçülü baskı sayesinde olur. Düşünceyle ya da his organlarıyla bir kavrayış hâlinde aldığımız her izlenim, ister şekle ister arazlara dair olsun, katı cismin şeklinin ta kendisidir; suretin art arda yoğunlaşmasıyla ya da geride bıraktığı izle oluşur. Yanlışlık ve hata ise her zaman, ayrıca eklenen kanaattedir (doğrulanmasını ya da yalanlanmamasını beklediğimiz bir şeyin sonra doğrulanmadığı ⟨ya da yalanlandığı⟩ durumda; bu da içimizde, izlenimi kavrayışa bağlı olmakla birlikte ondan ayrılan bir hareket yüzünden olur; yanlış bu harekete göre doğar).
εἶτα διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν τοῦ ἑνὸς καὶ συνεχοῦς τὴν φαντασίαν ἀποδιδόντων καὶ τὴν συμπάθειαν ἀπὸ τοῦ ὑποκειμένου σῳζόντων κατὰ τὸν ἐκεῖθεν σύμμετρον ἐπερεισμὸν ἐκ τῆς κατὰ βάθος ἐν τῷ στερεμνίῳ τῶν ἀτόμων πάλσεως. καὶ ἣν ἂν λάβωμεν φαντασίαν ἐπιβλητικῶς τῇ διανοίᾳ ἢ τοῖς αἰσθητηρίοις εἴτε μορφῆς εἴτε συμβεβηκότων, μορφή ἐστιν αὕτη τοῦ στερεμνίου, γινομένη κατὰ τὸ ἑξῆς πύκνωμα ἢ ἐγκατάλειμμα τοῦ εἰδώλου· τὸ δὲ ψεῦδος καὶ τὸ διημαρτημένον ἐν τῷ προσδοξαζομένῳ ἀεί ἐστιν. (. . . ἐπιμαρτυρηθήσεσθαι ἢ μὴ ἀντιμαρτυρηθήσεσθαι, εἶτ’ οὐκ ἐπιμαρτυρουμένου 〈ἢ ἀντιμαρτυρουμένου〉 κατά τινα κίνησιν ἐν ἡμῖν αὐτοῖς συνημμένην τῇ φανταστικῇ ἐπιβολῇ, διάληψιν δὲ ἔχουσαν, καθ’ ἣν τὸ ψεῦδος γίνεται.)
51Çünkü bir resimdeki gibi alınan, uykuda oluşan ya da düşüncenin veya öteki ölçütlerin başka birtakım kavrayışlarıyla oluşan görüntülerin, var olan ve doğru denen şeylere benzerliği, eğer yöneldiğimiz bu şeyler de gerçekten var olmasaydı, hiçbir zaman bulunmazdı. Hata da, eğer içimizde, izlenimi kavrayışa bağlı olmakla birlikte ondan ayrılan başka bir hareket edinmeseydik, bulunmazdı. Bu harekete göre, bir şey doğrulanmaz ya da yalanlanırsa yanlış doğar; doğrulanır ya da yalanlanmazsa doğru.
ἥ τε γὰρ ὁμοιότης τῶν φαντασμῶν οἱονεὶ ἐν εἰκόνι λαμβανομένων ἢ καθ’ ὕπνους γινομένων ἢ κατ’ ἄλλας τινὰς ἐπιβολὰς τῆς διανοίας ἢ τῶν λοιπῶν κριτηρίων οὐκ ἄν ποτε ὑπῆρχε τοῖς οὖσί τε καὶ ἀληθέσι προσαγορευομένοις, εἰ μὴ ἦν τινα καὶ ταῦτα πρὸς ἃ βάλλομεν· τὸ δὲ διημαρτημένον οὐκ ἂν ὑπῆρχεν, εἰ μὴ ἐλαμβάνομεν καὶ ἄλλην τινὰ κίνησιν ἐν ἡμῖν αὐτοῖς συνημμένην μὲν 〈τῇ φανταστικῇ ἐπιβολῇ〉, διάληψιν δὲ ἔχουσαν· κατὰ δὲ ταύτην [τὴν συνημμένην τῇ φανταστικῇ ἐπιβολῇ, διάληψιν δὲ ἔχουσαν], ἐὰν μὲν μὴ ἐπιμαρτυρηθῇ ἢ ἀντιμαρτυρηθῇ, τὸ ψεῦδος γίνεται· ἐὰν δὲ ἐπιμαρτυρηθῇ ἢ μὴ ἀντιμαρτυρηθῇ, τὸ ἀληθές.
52İşte bu öğretiye de sıkı sıkıya sarılmak gerekir; ta ki ne apaçıklıklara dayanan ölçütler ortadan kalksın, ne de hata, aynı derecede sağlam sayılıp her şeyi altüst etsin.
İşitme de ses çıkaran, yankılanan, gürültü yapan ya da herhangi bir şekilde işitme duyumuna yol açan şeyden gelen bir akıntıyla olur. Bu akıntı, birbirine benzer parçalardan oluşan küçük kütlelere dağılır; bunlar hem birbirleriyle bir uyumu hem de kendine özgü bir birliği korur. Bu birlik, sesi gönderen şeye kadar uzanır ve çoğu zaman o şeyin algılanmasını sağlar, sağlamasa bile en azından dışarıda bir şey olduğunu belli eder.
καὶ ταύτην οὖν σφόδρα γε δεῖ τὴν δόξαν κατέχειν, ἵνα μήτε τὰ κριτήρια ἀναιρῆται τὰ κατὰ τὰς ἐναργείας μήτε τὸ διημαρτημένον ὁμοίως βεβαιούμενον πάντα συνταράττῃ. Ἀλλὰ μὴν καὶ τὸ ἀκούειν γίνεται ῥεύματός τινος φερομένου ἀπὸ τοῦ φωνοῦντος ἢ ἠχοῦντος ἢ ψοφοῦντος ἢ ὅπως δήποτε ἀκουστικὸν πάθος παρασκευάζοντος. τὸ δὲ ῥεῦμα τοῦτο εἰς ὁμοιομερεῖς ὄγκους διασπείρεται, ἅμα τινὰ διασῴζοντας συμπάθειαν πρὸς ἀλλήλους καὶ ἑνότητα ἰδιότροπον, διατείνουσαν πρὸς τὸ ἀποστεῖλαν καὶ τὴν ἐπαίσθησιν τὴν ἐπ’ ἐκείνου ὡς τὰ πολλὰ ποιοῦσαν, εἰ δὲ μή γε, τὸ ἔξωθεν μόνον ἔνδηλον παρασκευάζουσαν·
53Çünkü oradan gelen bir uyum olmadan böyle bir algı oluşmaz. Öyleyse havanın kendisinin çıkan ses ya da benzeri şeyler tarafından biçimlendirildiğini düşünmemeliyiz (çünkü havanın sesten böyle bir etkiye uğraması pek uzak bir ihtimaldir); tersine, ses çıkardığımızda içimizde meydana gelen darbe, nefese benzer bir akıntıyı oluşturan birtakım kütleleri hemen öyle sıkıştırıp dışarı atar ki bu bizde işitme duyumunu doğurur.
Koku için de, işitme için olduğu gibi, şeyden kopup gelen ve bu his organını harekete geçirmeye uygun birtakım kütleler olmasaydı, hiçbir duyum oluşmayacağını kabul etmeliyiz; bunların bazıları rahatsız edici ve yabancı, bazıları da rahatsız etmeyen ve hoşa giden bir yapıdadır.
ἄνευ γὰρ ἀναφερομένης τινὸς ἐκεῖθεν συμπαθείας οὐκ ἂν γένοιτο ἡ τοιαύτη ἐπαίσθησις. οὐκ αὐτὸν οὖν δεῖ νομίζειν τὸν ἀέρα ὑπὸ τῆς προιεμένης φωνῆς ἢ καὶ τῶν ὁμογενῶν σχηματίζεσθαι — πολλὴν γὰρ ἔνδειαν ἕξει τοῦτο πάσχων ὑπ’ ἐκείνης —, ἀλλ’ εὐθὺς τὴν γινομένην πληγὴν ἐν ἡμῖν, ὅταν φωνὴν ἀφίωμεν, τοιαύτην ἔκθλιψιν ὄγκων τινῶν ῥεύματος πνευματώδους ἀποτελεστικῶν ποιεῖσθαι, ἣ τὸ πάθος τὸ ἀκουστικὸν ἡμῖν παρασκευάζει. Καὶ μὴν καὶ τὴν ὀσμὴν νομιστέον, ὥσπερ καὶ τὴν ἀκοὴν οὐκ ἄν ποτε οὐθὲν πάθος ἐργάσασθαι, εἰ μὴ ὄγκοι τινὲς ἦσαν ἀπὸ τοῦ πράγματος ἀποφερόμενοι σύμμετροι πρὸς τοῦτο τὸ αἰσθητήριον κινεῖν, οἱ μὲν τοῖοι τεταραγμένως καὶ ἀλλοτρίως, οἱ δὲ τοῖοι ἀταράχως καὶ οἰκείως ἔχοντες.
54Ayrıca atomların biçim, ağırlık, büyüklük ve zorunlu olarak biçimle birlikte bulunan şeyler dışında, görünen şeylerin hiçbir niteliğini taşımadığını kabul etmeliyiz. Çünkü her nitelik değişir; atomlar ise hiç değişmez. Çünkü bileşikler çözüldüğünde katı ve çözülmez bir şeyin kalması gerekir; bu şey değişimleri var olmayana doğru ya da var olmayandan değil, çoğu durumda yer değiştirmelerle, bazı durumlarda da eklenme ve ayrılmalarla meydana getirecektir. Bu yüzden yer değiştiren şeylerin yok olmaz olması, değişen şeyin tabiatını taşımaması, kendine özgü kütlelere ve biçimlere sahip olması zorunludur; çünkü kalması zorunlu olan da bunlardır.
Καὶ μὴν καὶ τὰς ἀτόμους νομιστέον μηδεμίαν ποιότητα τῶν φαινομένων προσφέρεσθαι πλὴν σχήματος καὶ βάρους καὶ μεγέθους καὶ ὅσα ἐξ ἀνάγκης σχήματος συμφυῆ ἐστι. ποιότης γὰρ πᾶσα μεταβάλλει· αἱ δὲ ἄτομοι οὐδὲν μεταβάλλουσιν, ἐπειδή περ δεῖ τι ὑπομένειν ἐν ταῖς διαλύσεσι τῶν συγκρίσεων στερεὸν καὶ ἀδιάλυτον, ὃ τὰς μεταβολὰς οὐκ εἰς τὸ μὴ ὂν ποιήσεται οὐδ’ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος, ἀλλὰ κατὰ μεταθέσεις ἐν πολλοῖς, τινῶν δὲ καὶ προσόδους καὶ ἀφόδους. ὅθεν ἀναγκαῖον τὰ [μὴ] μετατιθέμενα ἄφθαρτα εἶναι καὶ τὴν τοῦ μεταβάλλοντος φύσιν οὐκ ἔχοντα, ὄγκους δὲ καὶ σχηματισμοὺςἰδίους· ταῦτα γὰρ καὶ ἀναγκαῖον ὑπομένειν.
55Nitekim bizim çevremizde, dış kısımları aşındırılarak biçim değiştiren şeylerde biçimin hâlâ içlerinde bulunduğu görülür; nitelikler ise, biçimin geride kaldığı gibi değişen şeyde kalmaz, bütün cisimden yok olup gider. O hâlde geride kalan bu şeyler bileşiklerin farklılıklarını meydana getirmeye yeterlidir; çünkü bir şeylerin geride kalması ve var olmayana doğru yok olmaması zorunludur.
Ama atomlarda her büyüklüğün bulunduğunu da düşünmemeliyiz, yoksa görünen şeyler buna aykırı tanıklık eder; yine de büyüklüklerde bazı farklar olduğunu kabul etmeliyiz. Çünkü bu da eklendiğinde duygularla ve hislerle ilgili olaylar daha iyi açıklanacaktır.
καὶ γὰρ ἐν τοῖς παρ’ ἡμῖν μετασχηματιζομένοις κατὰ τὴν περιαίρεσιν τὸ σχῆμα ἐνυπάρχον λαμβάνεται, αἱ δὲ ποιότητες οὐκ ἐνυπάρχουσαι ἐν τῷ μεταβάλλοντι, ὥσπερ ἐκεῖνο καταλείπεται, ἀλλ’ ἐξ ὅλου τοῦ σώματος ἀπολλύμεναι. ἱκανὰ οὖν τὰ ὑπολειπό μενα ταῦτα τὰς τῶν συγκρίσεων διαφορὰς ποιεῖν, ἐπειδή περ ὑπολείπεσθαί γέ τινα ἀναγκαῖον καὶ 〈μὴ〉 εἰς τὸ μὴ ὂν φθείρεσθαι. Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ δεῖ νομίζειν πᾶν μέγεθος ἐν ταῖς ἀτόμοις ὑπάρχειν, ἵνα μὴ τὰ φαινόμενα ἀντιμαρτυρῇ· παραλλαγὰς δέ τινας μεγεθῶν νομιστέον εἶναι. βέλτιον γὰρ καὶ τούτου προσ— όντος τὰ κατὰ τὰ πάθη καὶ τὰς αἰσθήσεις γινόμενα ἀποδοθήσεται.
56Her büyüklüğün bulunması ise niteliklerin farklılıklarını açıklamak için işe yaramaz; üstelik o zaman görülebilir atomların da bize kadar gelmesi gerekirdi. Oysa bunun olduğu görülmez, görülebilir bir atomun nasıl olabileceği de düşünülemez.
Bunlara ek olarak, sınırlı bir cisimde, büyüklükleri ne olursa olsun, sonsuz sayıda kütle bulunduğunu düşünmemeliyiz. Öyleyse daha küçüğe doğru sonsuza kadar bölünmeyi reddetmekle kalmamalıyız (yoksa her şeyi zayıf kılar, toplu şeyleri kavrarken var olanları sıkıştırıp var olmayana harcamak zorunda kalırız); sınırlı şeylerde daha küçüğe doğru sonsuza kadar geçiş olduğunu da kabul etmemeliyiz.
πᾶν δὲ μέγεθος ὑπάρχειν οὔτε χρήσιμόν ἐστι πρὸς τὰς τῶν ποιοτήτων διαφοράς, ἀφῖχθαί τε ἅμ’ ἔδει καὶ πρὸς ἡμᾶς ὁρατὰς ἀτόμους· ὃ οὐ θεωρεῖται γινόμενον οὔθ’ ὅπως ἂν γένοιτο ὁρατὴ ἄτομος ἔστιν ἐπινοῆσαι. Πρὸς δὲ τούτοις οὐ δεῖ νομίζειν ἐν τῷ ὡρισμένῳ σώματι ἀπείρους ὄγκους εἶναι οὐδ’ ὁπηλίκους οὖν. ὥστε οὐ μόνον τὴν εἰς ἄπειρον τομὴν ἐπὶ τοὔλαττον ἀναιρετέον, ἵνα μὴ πάντα ἀσθενῆ ποιῶμεν κὰν ταῖς περιλήψεσι τῶν ἀθρόων εἰς τὸ μὴ ὂν ἀναγκαζώμεθα τὰ ὄντα θλίβοντες καταναλίσκειν, ἀλλὰ καὶ τὴν μετάβασιν μὴ νομιστέον γίνεσθαι ἐν τοῖς ὡρισμένοις εἰς ἄπειρον μηδ’ ἐ〈πὶ〉 τοὔλαττον.
57Çünkü biri bir kez bir şeyde, büyüklükleri ne olursa olsun, sonsuz sayıda kütle bulunduğunu söyledi mi, bunun nasıl olabileceği düşünülemez. Bu büyüklük nasıl hâlâ sınırlı olabilir? Çünkü bu sonsuz sayıdaki kütlelerin belli bir büyüklükte olduğu açıktır; bunlar ne kadar küçük olursa olsun, büyüklük de sonsuz olurdu. Sınırlı olanın, kendi başına görülemese bile ayırt edilebilir bir ucu olduğuna göre, onun yanındakini de aynı türden düşünmemek mümkün değildir; böylece sırayla ileri gidildiğinde sonsuza varılır ve düşünce de böyle bir şeye ulaşır.
οὔτε γὰρ ὅπως, ἐπειδὰν ἅπαξ τις εἴπῃ ὅτι ἄπειροι ὄγκοι ἔν τινι ὑπάρχουσιν ἢ ὁπηλίκοι οὖν, ἔστι νοῆσαι· πῶς τ’ ἂν ἔτι τοῦτο πεπερασμένον εἴη τὸ μέγεθος; πηλίκοι γάρ τινες δῆλον ὡς οἱ ἄπειροί εἰσιν ὄγκοι· καὶ οὗτοι [ἐξ ὧν] ὁπηλίκοι ἄν ποτε ὦσιν, ἄπειρον ἂν ἦν καὶ τὸ μέγεθος. ἄκρον τε ἔχοντος τοῦ πεπερασμένου διαληπτόν, εἰ μὴ καὶ καθ’ ἑαυτὸ θεωρητόν, οὐκ ἔστι μὴ οὐ καὶ τὸ ἑξῆς τούτου τοιοῦτον νοεῖν καὶ οὕτω κατὰ τὸ ἑξῆς εἰς τοὔμπροσθεν βαδίζοντα εἰς τὸ ἄπειρον ὑπάρχειν καὶ τὸ τοιοῦτον ἀφικνεῖσθαι τῇ ἐννοίᾳ.
58His algısındaki en küçük birim hakkında da şunu kavramalıyız: O, bir yanından öbür yanına geçilebilen uzanımlı şeyler gibi değildir, ama onlardan büsbütün farklı da değildir; geçilebilen şeylerle bir ortaklığı vardır, ama parçalara ayrılmaz. Ortaklığın benzerliği yüzünden onda bir şeyi, bu yanını ve öte yanını ayırt edebileceğimizi sandığımızda, karşımıza çıkan yine eşit bir birim olmalıdır. Bu birimleri ilkinden başlayarak sırayla görürüz; ne aynı yerde ne de parçalarıyla birbirine dokunarak; tersine kendilerine özgü hâlleriyle büyüklükleri ölçerler: daha çok olanlar daha büyüğü, daha az olanlar daha küçüğü. Atomdaki en küçüğün de bu benzerliğe uyduğunu kabul etmeliyiz.
τό τε ἐλάχιστον τὸ ἐν τῇ αἰσθήσει δεῖ κατανοεῖν ὅτι οὔτε τοιοῦτόν ἐστιν οἷον τὸ τὰς μεταβάσεις ἔχον οὔτε πάντῃ πάντως ἀνόμοιον, ἀλλ’ ἔχον μέν τινα κοινότητα τῶν μεταβατῶν, διάληψιν δὲ μερῶν οὐκ ἔχον· ἀλλ’ ὅταν διὰ τὴν τῆς κοινότητος προσεμφέρειαν οἰηθῶμεν διαλήψεσθαί τι αὐτοῦ, τὸ μὲν ἐπιτάδε, τὸ δὲ ἐπέκεινα, τὸ ἴσον ἡμῖν δεῖ προσπίπτειν. ἑξῆς τε θεωροῦμεν ταῦτα ἀπὸ τοῦ πρώτου καταρχόμενοι καὶ οὐκ ἐν τῷ αὐτῷ, οὐδὲ μέρεσι μερῶν ἁπτόμενα, ἀλλ’ ἢ ἐν τῇ ἰδιότητι τῇ ἑαυτῶν τὰ μεγέθη καταμετροῦντα, τὰ πλείω πλεῖον καὶ τὰ ἐλάττω ἔλαττον. ταύτῃ τῇ ἀναλογίᾳ νομιστέον καὶ τὸ ἐν τῇ ἀτόμῳ ἐλάχιστον κεχρῆσθαι·
59Çünkü küçüklük bakımından onun hisle görülenden farklı olduğu açıktır, ama aynı benzerliğe uyar. Nitekim atomun bir büyüklüğü olduğunu da buradaki benzerliğe dayanarak söyledik, yalnızca küçük olanı çok daha küçüğe götürdük. Ayrıca en küçük ve parçasız sınırları, görülemeyen şeylerin akılla incelenmesinde, uzunlukların ölçüsünü kendilerinden başlayarak büyüklere ve küçüklere sağlayan şeyler olarak kabul etmeliyiz. Çünkü onların ⟦değişmeyen⟧ şeylerle ortaklığı buraya kadarını sağlamaya yeter; ama hareketi olan bu birimlerden bir yığın oluşamaz.
μικρότητι γὰρ ἐκεῖνο δῆλον ὡς διαφέρει τοῦ κατὰ τὴν αἴσθησιν θεωρουμένου, ἀναλογίᾳ δὲ τῇ αὐτῇ κέχρηται. ἐπεί περ καὶ ὅτι μέγεθος ἔχει ἡ ἄτομος, κατὰ τὴν ἐνταῦθα ἀναλογίαν κατηγορήσαμεν, μικρόν τι μόνον μακρὰν ἐκβαλόντες. ἔτι τε τὰ ἐλάχιστα καὶ ἀμερῆ πέρατα δεῖ νομίζειν τῶν μηκῶν τὸ καταμέτρημα ἐξ αὑτῶν πρώτων τοῖς μείζοσι καὶ ἐλάττοσι παρασκευάζοντα τῇ διὰ λόγου θεωρίᾳ ἐπὶ τῶν ἀοράτων. ἡ γὰρ κοινότης ἡ ὑπάρχουσα αὐτοῖς πρὸς τὰ †ἀμετάβολα ἱκανὴ τὸ μέχρι τούτου συντελέσαι, συμφόρησιν δὲ ἐκ τούτων κίνησιν ἐχόντων οὐχ οἷόν τε γίνεσθαι.
60Ayrıca sonsuz hakkında "yukarı" ve "aşağı"yı en yukarı ya da en aşağı anlamında söylememeliyiz. ⟦Gerçi nerede durursak duralım, başımızın üstündeki yönü sonsuza kadar uzatabiliriz ve bu bize hiçbir zaman öyle görünmeyecektir; düşünülen şeyin altındakini sonsuza kadar uzattığımızda da, aynı şeye göre hem yukarıda hem aşağıda olacaktır⟧; bu ise düşünülemez. Bu yüzden sonsuza doğru yukarı düşünülen tek bir hareket ve aşağı düşünülen tek bir hareket kabul edilebilir; bizden başımızın üstündeki yerlere doğru giden şey binlerce kez yukarıdakilerin ayaklarına varsa da, bizden aşağı giden şey aşağıdakilerin başına varsa da. Çünkü bütün hareketin her bir yönü, ötekine karşıt olarak, yine de sonsuza doğru düşünülür.
Καὶ μὴν καὶ τοῦ ἀπείρου ὡς μὲν ἀνωτάτω ἢ κατωτάτω οὐ δεῖ κατηγορεῖν τὸ ἄνω ἢ κάτω. † εἰς μέντοι τὸ ὑπὲρ κεφαλῆς, ὅθεν ἂν στῶμεν, εἰς ἄπειρον ἄγειν †ὂν† μηδέποτε φανεῖσθαι τοῦτο ἡμῖν· ἢ τὸ ὑποκάτω τοῦ νοηθέντος εἰς ἄπειρον ἅμα ἄνω τε εἶναι καὶ κάτω πρὸς τὸ αὐτό†· τοῦτο γὰρ ἀδύνατον διανοηθῆναι. ὥστε ἔστι μίαν λαβεῖν φορὰν τὴν ἄνω νοουμένην εἰς ἄπειρον καὶ μίαν τὴν κάτω, ἂν καὶ μυριάκις πρὸς τοὺς πόδας τῶν ἐπάνω τὸ παρ’ ἡμῶν φερόμενον 〈εἰς〉 τοὺς ὑπὲρ κεφαλῆς ἡμῶν τόπους ἀφικνῆται ἢ ἐπὶ τὴν κεφαλὴν τῶν ὑποκάτω τὸ παρ’ ἡμῶν κάτω φερόμενον· ἡ γὰρ ὅλη φορὰ οὐθὲν ἧττον ἑκατέρα ἑκατέρᾳ ἀντικειμένη ἐπ’ ἄπειρον νοεῖται.
61Ayrıca atomlar, hiçbir şeye çarpmadan boşluktan geçtiklerinde, zorunlu olarak eşit hızdadır. Çünkü hiçbir şey karşılarına çıkmadığında ne ağır olanlar küçük ve hafif olanlardan daha hızlı gider, ne de küçükler büyüklerden; çünkü her geçit onlara uygundur ve onlara da hiçbir şey çarpmaz. Ne çarpışmalar yüzünden yukarı ya da yana doğru olan hareket, ne de kendi ağırlıkları yüzünden aşağı doğru olan hareket daha hızlıdır. Çünkü bunlardan her biri ne kadar sürerse, dışarıdan bir şey ya da kendi ağırlığı vuranın gücüne karşı koyuncaya kadar, hareket o kadar düşünce hızıyla sürer.
Καὶ μὴν καὶ ἰσοταχεῖς ἀναγκαῖον τὰς ἀτόμους εἶναι, ὅταν διὰ τοῦ κενοῦ εἰσφέρωνται μηθενὸς ἀντικόπτοντος. οὔτε γὰρ τὰ βαρέα θᾶττον οἰσθήσεται τῶν μικρῶν καὶ κούφων, ὅταν γε δὴ μηδὲν ἀπαντᾷ αὐτοῖς· οὔτε τὰ μικρὰ τῶν μεγάλων, πάντα πόρον σύμμετρον ἔχοντα, ὅταν μηθὲν μηδὲ ἐκείνοις ἀντικόπτῃ· οὔθ’ ἡ ἄνω οὔθ’ ἡ εἰς τὸ πλάγιον διὰ τῶν κρούσεων φορά, οὔθ’ ἡ κάτω διὰ τῶν ἰδίων βαρῶν. ἐφ’ ὁπόσον γὰρ ἂν κατίσχῃ ἑκάτερον, ἐπὶ τοσοῦτον ἅμα νοήματι τὴν φορὰν σχήσει, ἕως ἀντικόψῃ ἢ ἔξωθεν ἢ ἐκ τοῦ ἰδίου βάρους πρὸς τὴν τοῦ πλήξαντος δύναμιν.
62Ama bileşiklerde, atomlar eşit hızda olduğu hâlde, biri ötekinden daha hızlı denecektir; çünkü yığınlardaki atomlar en küçük sürekli zaman içinde tek bir yere doğru hareket eder, yalnızca akılla görülebilen zamanlarda tek bir yere doğru hareket etmeseler de; tersine, hareketin sürekliliği hisle algılanır hâle gelinceye dek sık sık birbirlerine çarparlar. Görülmeyen şey hakkında ayrıca eklenen kanaat, yani akılla görülebilen zamanların da hareketin sürekliliğine sahip olacağı kanaati, böyle şeylerde doğru değildir; çünkü doğru olan, görülen ya da düşünceyle bir kavrayış hâlinde alınan her şeydir.
Ἀλλὰ μὴν καὶ κατὰ τὰς συγκρίσεις θάττων ἑτέρα ἑτέρας ῥηθήσεται τῶν ἀτόμων ἰσοταχῶν οὐσῶν, τῷ ἐφ’ ἕνα τόπον φέρεσθαι τὰς ἐν τοῖς ἀθροίσμασιν ἀτόμους [καὶ] κατὰ τὸν ἐλάχιστον συνεχῆ χρόνον, εἰ 〈καὶ〉 μὴ ἐφ’ ἕνα κατὰ τοὺς λόγῳ θεωρητοὺς χρόνους· ἀλλὰ πυκνὸν ἀντικόπτουσιν, ἕως ἂν ὑπὸ τὴν αἴσθησιν τὸ συνεχὲς τῆς φορᾶς γίνηται. τὸ γὰρ προσδοξαζόμενον περὶ τοῦ ἀοράτου, ὡς ἄρα καὶ οἱ διὰ λόγου θεωρητοὶ χρόνοι τὸ συνεχὲς τῆς φορᾶς ἕξουσιν, οὐκ ἀληθές ἐστιν ἐπὶ τῶν τοιούτων· ἐπεὶ τό γε θεωρούμενον πᾶν ἢ κατ’ ἐπιβολὴν λαμβανόμενον τῇ διανοίᾳ ἀληθές ἐστι.
63Bundan sonra hislere ve duygulara başvurarak (çünkü en sağlam kanıt böyle elde edilir) şunu görmeliyiz: psykhē, bütün yığına yayılmış ince parçacıklı bir cisimdir; bir miktar sıcaklık karışmış nefese çok benzer, bir bakıma nefese, bir bakıma sıcaklığa. Ama onun bir kısmı vardır ki incelik bakımından bunlardan bile çok farklıdır ve bu yüzden yığının geri kalanıyla daha fazla uyum içindedir. Bütün bunları psykhē'nin yetileri, duyguları, kolay hareket etmesi, düşünceleri ve yoksun kaldığımızda öldüğümüz şeyler gösterir.
Ayrıca hissin en büyük sebebinin psykhē olduğunu da akılda tutmalıyız;
Μετὰ δὲ ταῦτα δεῖ συνορᾶν ἀναφέροντα ἐπὶ τὰς αἰσθήσεις καὶ τὰ πάθη — οὕτω γὰρ ἡ βεβαιοτάτη πίστις ἔσται —, ὅτι ἡ ψυχὴ σῶμά ἐστι λεπτομερὲς παρ’ ὅλον τὸ ἄθροισμα παρεσπαρμένον, προσεμφερέστατον δὲ πνεύματι θερμοῦ τινα κρᾶσιν ἔχοντι καὶ πῇ μὲν τούτῳ προσεμφερές, πῇ δὲ τούτῳ ἔστι δέ τι μέρος πολλὴν παραλλαγὴν εἰληφὸς τῇ λεπτομερείᾳ καὶ αὐτῶν τούτων, συμπαθὲς δὲ τούτῳ μᾶλλον καὶ τῷ λοιπῷ ἀθροίσματι· τοῦτο δὲ πᾶν αἱ δυνάμεις τῆς ψυχῆς δηλοῦσι καὶ τὰ πάθη καὶ αἱ εὐκινησίαι καὶ αἱ διανοήσεις καὶ ὧν στερόμενοι θνήσκομεν. Καὶ μὴν καὶ ὅτι ἔχει ἡ ψυχὴ τῆς αἰσθήσεως τὴν πλείστην αἰτίαν δεῖ κατέχειν·
64ama yığının geri kalanı onu bir şekilde örtmeseydi, bu sebebi taşıyamazdı. Yığının geri kalanı da ona bu sebebi sağladıktan sonra kendisi de ondan böyle bir özellik almıştır, ama onun sahip olduğu her şeyi değil; bu yüzden psykhē ayrılınca his kalmaz. Çünkü bu yetiyi kendi içinde taşımıyordu; onu, kendisiyle birlikte oluşmuş başka bir şeye sağlıyordu. O şey de kendisinde gerçekleşen yeti sayesinde, hareketle hemen kendinde bir his özelliği meydana getiriyor ve, söylediğim gibi, komşuluk ve uyum sayesinde bunu ötekine de aktarıyordu.
οὐ μὴν εἰλήφει ἂν ταύτην, εἰ μὴ ὑπὸ τοῦ λοιποῦ ἀθροίσματος ἐστεγάζετό πως. τὸ δὲ λοιπὸν ἄθροισμα παρασκευάσαν ἐκείνῃ τὴν αἰτίαν ταύτην μετείληφε καὶ αὐτὸ τοιούτου συμπτώματος παρ’ ἐκείνης, οὐ μέντοι πάντων ὧν ἐκείνη κέκτηται· διὸ ἀπαλλαγείσης τῆς ψυχῆς οὐκ ἔχει τὴν αἴσθησιν. οὐ γὰρ αὐτὸ ἐν ἑαυτῷ ταύτην ἐκέκτητο τὴν δύναμιν, ἀλλ’ ἑτέρῳ ἅμα συγγεγενημένῳ αὐτῷ παρεσκεύαζεν, ὃ διὰ τῆς συντελεσθείσης περὶ αὐτὸ δυνάμεως κατὰ τὴν κίνησιν σύμπτωμα αἰσθητικὸν εὐθὺς ἀποτελοῦν ἑαυτῷ ἀπεδίδου κατὰ τὴν ὁμούρησιν καὶ συμπάθειαν καὶ ἐκείνῳ, καθάπερ εἶπον.
65Bu yüzden psykhē bedende bulundukça, başka bir kısım ayrılsa bile hiçbir zaman hissiz kalmaz. Onu örten şey ister bütünüyle ister bir kısmıyla çözüldüğünde psykhē'nin de bir kısmı yok olsa, psykhē varlığını sürdürdükçe hissi korur. Yığının geri kalanı ise, ister bütün olarak ister kısmen varlığını sürdürsün, psykhē'nin tabiatını meydana getiren atomlar ne kadar az olursa olsun, onlar ayrılınca hissi taşımaz. Ayrıca bütün yığın çözülünce psykhē dağılır; artık aynı yetilere sahip olmaz, hareket de etmez, dolayısıyla his de taşımaz.
Διὸ δὴ καὶ ἐνυπάρχουσα ἡ ψυχὴ οὐδέποτε ἄλλου τινὸς μέρους ἀπηλλαγμένου ἀναισθητεῖ· ἀλλ’ ἃ ἂν καὶ ταύτης ξυναπόληται τοῦ στεγάζοντος λυθέντος εἴθ’ ὅλου εἴτε καὶ μέρους τινός, ἐάν περ διαμένῃ, σῴζει τὴν αἴσθησιν. τὸ δὲ λοιπὸν ἄθροισμα διαμένον καὶ ὅλον καὶ κατὰ μέρος οὐκ ἔχει τὴν αἴσθησιν ἐκείνου ἀπηλλαγμένου, ὅσον ποτέ ἐστι τὸ συντεῖνον τῶν ἀτόμων πλῆθος εἰς τὴν τῆς ψυχῆς φύσιν. Καὶ μὴν καὶ λυομένου τοῦ ὅλου ἀθροίσματος ἡ ψυχὴ διασπείρεται καὶ οὐκέτι ἔχει τὰς αὐτὰς δυνάμεις οὐδὲ κινεῖται, ὥστε οὐδ’ αἴσθησιν κέκτηται.
66Çünkü onu bu yapı içinde olmadan ve bu hareketleri kullanmadan hisseden bir şey olarak düşünmek mümkün değildir; onu örten ve kuşatan şeyler, şimdi içinde bulunup bu hareketlere sahip olduğu şeyler gibi değilse.
Ayrıca şunu da (başka yerlerde psykhē'nin çok düzgün ve çok yuvarlak, ateşinkilerden epey farklı atomlardan oluştuğunu da söyler; onun bir kısmı akıl dışıdır ve bedenin geri kalanına yayılmıştır, akıl sahibi kısmı ise göğüstedir; bu, korkulardan ve sevinçten bellidir. Uyku da bütün bileşiğe yayılmış psykhē parçaları içeride tutulduğunda ya da dağıldığında, sonra da ⟦gözeneklerle⟧ çarpıştığında oluşur. Tohum da bedenin bütün kısımlarından gelir.)
οὐ γὰρ οἷόν τε νοεῖν αὐτὸ αἰσθανόμενον μὴ ἐν τούτῳ τῷ συστήματι καὶ ταῖς κινήσεσι ταύταις χρώμενον, ὅταν τὰ στεγάζοντα καὶ περιέχοντα μὴ τοιαῦτα ᾖ, ἐν οἷς νῦν οὖσα ἔχει ταύτας τὰς κινήσεις. Ἀλλὰ μὴν καὶ τόδε (λέγει ἐν ἄλλοις καὶ ἐξ ἀτόμων αὐτὴν συγκεῖσθαι λειοτάτων καὶ στρογγυλωτάτων, πολλῷ τινε διαφερουσῶν τῶν τοῦ πυρός· καὶ τὸ μέν τι ἄλογον αὐτῆς, ὃ τῷ λοιπῷ παρεσπάρθαι σώματι· τὸ δὲ λογικὸν ἐν τῷ θώρακι, ὡς δῆλον ἔκ τε τῶν φόβων καὶ τῆς χαρᾶς. ὕπνον τε γίνεσθαι τῶν τῆς ψυχῆς μερῶν τῶν παρ’ ὅλην τὴν σύγκρισιν παρεσπαρμένων ἐγκατεχομένων ἢ διαφορουμένων, εἶτα συμπιπτόντων τοῖς † ποργμοῖς. τό τε σπέρμα ἀφ’ ὅλων τῶν σωμάτων φέρεσθαι.)
67iyice kavramalıyız: "Cisimsiz" kelimesini, en yaygın kullanımına göre, kendi başına düşünülebilen şey için söyleriz; oysa boşluktan başka hiçbir cisimsiz şey kendi başına düşünülemez. Boşluk da ne etkide bulunabilir ne etkilenebilir; yalnızca kendi içinden geçmek suretiyle cisimlere hareket imkânı verir. Bu yüzden psykhē'nin cisimsiz olduğunu söyleyenler boş konuşur. Çünkü öyle olsaydı ne etkide bulunabilir ne etkilenebilirdi; oysa psykhē'de bu iki özelliğin de bulunduğunu apaçık görüyoruz.
γε δεῖ προσκατανοεῖν, ὅτι τὸ ἀσώματον λέγομεν κατὰ τὴν πλείστην ὁμιλίαν τοῦ ὀνόματος ἐπὶ τοῦ καθ’ ἑαυτὸ νοηθέντος ἄν· καθ’ ἑαυτὸ δὲ οὐκ ἔστι νοῆσαι τὸ ἀσώματον πλὴν τοῦ κενοῦ. τὸ δὲ κενὸν οὔτε ποιῆσαι οὔτε παθεῖν δύναται, ἀλλὰ κίνησιν μόνον δι’ ἑαυτοῦ τοῖς σώμασι παρέχεται. ὥστ’ οἱ λέγοντες ἀσώματον εἶναι τὴν ψυχὴν ματαιΐζουσιν. οὐθὲν γὰρ ἂν ἐδύνατο ποιεῖν οὔτε πάσχειν, εἰ ἦν τοιαύτη· νῦν δ’ ἐναργῶς ἀμφότερα ταῦτα διαλαμβάνομεν περὶ τὴν ψυχὴν τὰ συμπτώματα.
68Psykhē hakkındaki bütün bu akıl yürütmeleri duygulara ve hislere götüren ve başta söylenenleri hatırlayan kişi, bunların ana hatlarla yeterince kavrandığını, böylece ayrıntıların da bunlardan yola çıkılarak sağlam biçimde kesinleştirilebileceğini görecektir.
Ayrıca biçimler, renkler, büyüklükler, ağırlıklar ve bir cisim hakkında araz gibi söylenen öteki her şey (bunlar ister bütün cisimlere ait olsun ister görülebilen ve hisle bilinen cisimlere) ne kendi başına tabiatlar olarak düşünülmelidir
ταῦτα οὖν πάντα τὰ διαλογίσματα 〈τὰ〉 περὶ ψυχῆς ἀνάγων τις ἐπὶ τὰ πάθη καὶ τὰς αἰσθήσεις, μνημονεύων τῶν ἐν ἀρχῇ ῥηθέντων, ἱκανῶς κατόψεται τοῖς τύποις ἐμπεριειλημμένα εἰς τὸ κατὰ μέρος ἀπὸ τούτων ἐξακριβοῦσθαι βεβαίως. Ἀλλὰ μὴν καὶ τὰ σχήματα καὶ τὰ χρώματα καὶ τὰ μεγέθη καὶ τὰ βάρη καὶ ὅσα ἄλλα κατηγορεῖται σώματος ὡσανεὶ συμβεβηκότα ἢ πᾶσιν ἢ τοῖς ὁρατοῖς καὶ κατὰ τὴν αἴσθησιν † αὐτοῖς γνωστοῖς, οὔθ’ ὡς καθ’ ἑαυτάς εἰσι φύσεις δοξαστέον —
69(çünkü bu düşünülemez), ne hiç var olmadıkları, ne cisme ayrıca eklenmiş başka cisimsiz şeyler oldukları, ne de cismin parçaları oldukları. Tersine, bütün cisim genel olarak kendi kalıcı tabiatını bunların hepsinden alır; ama bunların bir araya getirilmesiyle değil (kütlelerin kendilerinden, ister ilk kütlelerden isterse şu ya da bu bütünden daha küçük büyüklüklerden daha büyük bir yığın oluştuğunda olduğu gibi); yalnızca, dediğim gibi, kalıcı tabiatını bunların hepsinden alır. Bunların hepsinin kendine özgü kavranışları ve ayırt edilişleri vardır; ama bütün onlara hep eşlik eder ve hiçbir şekilde onlardan ayrılmaz; cisim adını da cismin toplu kavramına göre alır.
οὐ γὰρ δυνατὸν ἐπινοῆσαι τοῦτο — οὔτε ὅλως ὡς οὐκ εἰσίν, οὔθ’ ὡς ἕτερ’ ἄττα προσυπάρχοντα τούτῳ ἀσώματα, οὔθ’ ὡς μόρια τούτου, ἀλλ’ ὡς τὸ ὅλον σῶμα καθόλου ἐκ τούτων πάντων τὴν ἑαυτοῦ φύσιν ἔχον ἀίδιον, οὐχ οἷον δὲ εἶναι συμπεφορημένον — ὥσπερ ὅταν ἐξ αὐτῶν τῶν ὄγκων μεῖζον ἄθροισμα συστῇ ἤτοι τῶν πρώτων ἢ τῶν τοῦ ὅλου μεγεθῶν τοῦδε τινὸς ἐλαττόνων —, ἀλλὰ μόνον, ὡς λέγω, ἐκ τούτων ἁπάντων τὴν ἑαυτοῦ φύσιν ἔχον ἀίδιον. καὶ ἐπιβολὰς μὲν ἔχοντα ἰδίας πάντα ταῦτά ἐστι καὶ διαλήψεις, συμπαρακολουθοῦντος δὲ τοῦ ἀθρόου καὶ οὐθαμῇ ἀποσχιζομένου, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἀθρόαν ἔννοιαν τοῦ σώματος κατηγορίαν εἰληφότος.
70Ayrıca cisimlerin başına sık sık, onlara sürekli eşlik etmeyen şeyler de gelir; ⟦bunlar ne görülemeyen şeyler arasındadır ne de cisimsizdir⟧. Dolayısıyla bu kelimeyi en yaygın kullanımına göre kullanarak şunu açıkça ortaya koyarız: Geçici hâller ne bir araya getirip cisim adını verdiğimiz bütünün tabiatına sahiptir, ne de onlarsız bir cismin düşünülemeyeceği, cisme sürekli eşlik eden niteliklerin tabiatına.
Καὶ μὴν καὶ τοῖς σώμασι συμπίπτει πολλάκις καὶ οὐκ ἀίδιον παρακολουθεῖν † οὔτ’ ἐν τοῖς ἀοράτοις καὶ οὔτε ἀσώματα †. ὥστε δὴ κατὰ τὴν πλείστην φορὰν τούτῳ τῷ ὀνόματι χρώμενοι φανερὰ ποιοῦμεν τὰ συμπτώματα οὔτε τὴν τοῦ ὅλου φύσιν ἔχειν, ὃ συλλαβόντες κατὰ τὸ ἀθρόον σῶμα προσαγορεύομεν, οὔτε τὴν τῶν ἀίδιον παρακολουθούντων, ὧν ἄνευ σῶμα οὐ δυνατὸν νοεῖσθαι.
71Bunların her biri, bütün de eşlik ederken, birtakım kavrayışlarla adlandırılabilir; ama ancak her biri ne zaman meydana gelirse o zaman görülür, çünkü geçici hâller sürekli eşlik etmez. Başına geldiği ve cisim dediğimiz bütünün tabiatına da, sürekli eşlik edenlerin tabiatına da sahip olmadığı için bu apaçıklığı var olanların dışına atmamalıyız; ama kendi başlarına var olduklarını da düşünmemeliyiz (çünkü bu ne bunlar için ne de sürekli arazlar için düşünülebilir). Tersine, nasıl görünüyorlarsa öyle, bunların hepsinin geçici hâller olduğunu, sürekli eşlik etmediklerini ve kendi başlarına bir tabiat mertebesine de sahip olmadıklarını kabul etmeliyiz; bunlar, hissin kendisi onların özelliğini nasıl belirliyorsa öyle görülür.
κατ’ ἐπιβολὰς δ’ ἄν τινας παρακολουθοῦντος τοῦ ἀθρόου ἕκαστα προσαγορευθείη, ἀλλ’ ὅτε δήποτε ἕκαστα συμβαίνοντα θεωρεῖται, οὐκ ἀίδιον τῶν συμπτωμάτων παρακολουθούντων. καὶ οὐκ ἐξελατέον ἐκ τοῦ ὄντος ταύτην τὴν ἐνάργειαν, ὅτι οὐκ ἔχει τὴν τοῦ ὅλου φύσιν ᾧ συμβαίνει ὃ δὴ καὶ σῶμα προσαγορεύομεν, οὐδὲ τὴν τῶν ἀίδιον παρακολουθούντων, οὐδ’ αὖ καθ’ αὑτὰ νομιστέον — οὐδὲ γὰρ τοῦτο διανοητὸν οὔτ’ ἐπὶ τούτων οὔτ’ ἐπὶ τῶν ἀίδιον συμβεβηκότων —, ἀλλ’ ὅπερ καὶ φαίνεται, συμπτώματα πάντα τὰ τοιαῦτα νομιστέον, καὶ οὐκ ἀίδιον παρακολουθοῦντα οὐδ’ αὖ φύσεως καθ’ ἑαυτὰ τάγμα ἔχοντα, ἀλλ’ ὃν τρόπον αὐτὴ ἡ αἴσθησις τὴν ἰδιότητα ποιεῖ, θεωρεῖται.
72Şunu da iyice kavramalıyız: Zamanı, bir dayanakta araştırdığımız öteki şeyler gibi, kendimizde gördüğümüz önkavramlara (prolēpsis) götürerek araştırmamalıyız; tersine, "çok zaman" ya da "az zaman" derken dayandığımız apaçıklığın kendisini, onu kendisine yakın bir şekilde ele alarak, benzetme yoluyla incelemeliyiz. Daha iyiymiş gibi başka deyişler almamalı, onun hakkında var olan deyişlerin kendilerini kullanmalıyız. Onun hakkında, bu özellikle aynı ousia'ya sahipmiş gibi başka bir şey de söylememeliyiz (bunu yapanlar var); yalnızca bu özelliği neyle birleştirdiğimizi ve neyle ölçtüğümüzü iyice düşünmeliyiz.
Καὶ μὴν καὶ τόδε γε δεῖ προσκατανοῆσαι σφοδρῶς· τὸν γὰρ δὴ χρόνον οὐ ζητητέον ὥσπερ καὶ τὰ λοιπά, ὅσα ἐν ὑποκειμένῳ ζητοῦμεν ἀνάγοντες ἐπὶ τὰς βλεπομένας παρ’ ἡμῖν αὐτοῖς προλήψεις, ἀλλ’ αὐτὸ τὸ ἐνάργημα, καθ’ ὃ τὸν πολὺν ἢ ὀλίγον χρόνον ἀναφωνοῦμεν, συγγενικῶς τοῦτο περιφέροντες, ἀναλογιστέον. καὶ οὕτε δαλέκτους ὡς βέλευς μεταληπτέον, ἀλλ’ αὐταῖς ταῖς ὑπαρχούσαις κατ’ αὐτοῦ χρηστέον, οὔτε ἄλλο τι κατ’ αὐτοῦ κατηγορητέον, ὡς τὴν αὐτὴν οὐσίαν ἔχοντος τῷ ἰδιώματι τούτῳ — καὶ γὰρ τοῦτο ποιοῦσί τινες —, ἀλλὰ μόνον ᾧ συμπλέκομεν τὸ ἴδιον τοῦτο καὶ παραμετροῦμεν, μάλιστα ἐπιλογιστέον.
73Çünkü bunun da ispata değil, üzerinde düşünmeye ihtiyacı vardır: Zamanı günlerle, gecelerle ve bunların kısımlarıyla, aynı şekilde duygularla ve duygusuzluk hâlleriyle, hareketlerle ve duruşlarla birleştiririz; bunlara ilişkin özel bir geçici hâli, yani zaman dediğimiz şeyi, yine bunun kendisi olarak düşünürüz. (Bunu Tabiat Üzerine'nin ikinci kitabında ve Büyük Özet'te de söyler.)
Daha önce söylenenlere ek olarak şunu kabul etmeliyiz: Evrenler ve sık sık gördüğümüz şeylerle aynı türden her sınırlı bileşik sonsuzdan doğmuştur; bunların hepsi, kimi büyük kimi küçük, kendine özgü yoğunlaşmalardan ayrılmıştır. Hepsi yine çözülür: kimi daha çabuk, kimi daha yavaş; kimi şu tür sebeplerle, kimi bu tür sebeplerle buna uğrar.
καὶ γὰρ τοῦτο οὐκ ἀποδείξεως προσδεῖται ἀλλ’ ἐπιλογισμοῦ, ὅτι ταῖς ἡμέραις καὶ ταῖς νυξὶ συμπλέκομεν καὶ τοῖς τούτων μέρεσιν, ὡσαύτως δὲ καὶ τοῖς πάθεσι καὶ ταῖς ἀπαθείαις, καὶ κινήσεσι καὶ στάσεσιν, ἴδιόν τι σύμπτωμα περὶ ταῦτα πάλιν αὐτὸ τοῦτο ἐννοοῦντες, καθ’ ὃ χρόνον ὀνομάζομεν. (φησὶ δὲ τοῦτο καὶ ἐν τῇ δευτέρᾳ Περὶ φύσεως καὶ ἐν τῇ Μεγάλῃ ἐπιτομῇ.) Ἐπί τε τοῖς προειρημένοις τοὺς κόσμους δεῖ καὶ πᾶσαν σύγκρισιν πεπερασμένην τὸ ὁμοειδὲς τοῖς θεωρουμένοις πυκνῶς ἔχουσαν νομίζειν γεγονέναι ἀπὸ τοῦ ἀπείρου, πάντων τούτων ἐκ συστροφῶν ἰδίων ἀποκεκριμένων καὶ μειζόνων καὶ ἐλαττόνων· καὶ πάλιν διαλύεσθαι πάντα, τὰ μὲν θᾶττον, τὰ δὲ βραδύτερον, καὶ τὰ μὲν ὑπὸ τῶν τοιῶνδε, τὰ δὲ ὑπὸ τῶν τοιῶνδε τοῦτο πάσχοντα.
74O hâlde açıktır ki [...] (⟨Tabiat Üzerine'nin ... kitabında da⟩ parçaları değiştiği için evrenlerin yok olabilir olduğunu söyler; başka yerlerde de yerin havanın üzerinde durduğunu.) Ayrıca evrenlerin zorunlu olarak tek bir biçimde olduğunu düşünmemeliyiz, [...] (Tabiat Üzerine'nin on ikinci kitabında onların farklı olduğunu da söyler: kimi küre biçimindedir, kimi yumurta biçiminde, kimi de başka biçimlerde; ama her biçimde olamazlar. Canlıların da sonsuzdan ayrılmış olmadığını söyler.) [...] Çünkü hiç kimse, şöyle bir evrende canlıların, bitkilerin ve görülen öteki her şeyin kendilerinden oluştuğu tohumların bulunabileceğini, böyle bir evrende ise bulunamayacağını ispat edemez. (Aynı şekilde orada beslenebileceklerini de.) Yeryüzü için de aynı şekilde düşünmeliyiz [...].
δῆλον οὖν ὡς καὶ * * (〈καὶ ἐν τῇ . . Περὶ φύσεως〉 φθαρτούς φησι τοὺς κόσμους, μεταβαλλόντων τῶν μερῶν. καὶ ἐν ἄλλοις, τὴν γῆν τῷ ἀέρι ἐποχεῖσθαι.) Ἔτι δὲ τοὺς κόσμους οὔτε ἐξ ἀνάγκης δεῖ νομίζειν ἕνα σχηματισμὸν ἔχοντας, ἀλλὰ * * (καὶ διαφόρους αὐτοὺς ἐν τῇ ῑβ̄ Περὶ φύσεως φησιν· οὓς μὲν γὰρ σφαιροειδεῖς, καὶ ᾠοειδεῖς ἄλλους, καὶ ἀλλοιοσχήμονας ἑτέρους· οὐ μέντοι πᾶν σχῆμα ἔχειν. οὐδὲ ζῷα εἶναι ἀποκριθέντα ἀπὸ τοῦ ἀπείρου.) * * οὐδὲ γὰρ ἂν ἀποδείξειεν οὐδείς, ὡς 〈ἐν〉 μὲν τῷ τοιούτῳ καὶ οὐκ ἂν ἐμπεριελήφθη τὰ τοιαῦτα σπέρματα, ἐξ ὧν ζῷά τε καὶ φυτὰ καὶ τὰ λοιπὰ πάντα 〈τὰ〉 θεωρούμενα συνίσταται, ἐν δὲ τῷ τοιούτῳ οὐκ ἂν ἐδυνήθη. (ὡσαύτως δὲ καὶ ἐντραφῆναι.) τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ γῆς νομιστέον * *
75Ayrıca insan tabiatının da birçok ve türlü türlü şeyi bizzat şeylerden öğrendiğini ve bunlara zorlandığını, aklın da ondan aldığı öğütleri sonradan inceltip ayrıca yeni şeyler bulduğunu kabul etmeliyiz; bazı konularda daha çabuk, bazılarında daha yavaş; bazı dönemlerde ve zamanlarda ⟨daha büyük ilerlemelerle⟩, bazılarında daha küçüklerle. Bu yüzden adlar da başlangıçta uzlaşmayla konmadı; her kavimde insanların tabiatları kendine özgü duygular yaşayıp kendine özgü görüntüler edinerek, her duygu ve görüntüyle biçimlenen havayı kendine özgü bir şekilde dışarı verdi; kavimlerin bulunduğu yerlere göre de farklılıklar olabildi.
Ἀλλὰ μὴν ὑποληπτέον καὶ τὴν φύσιν πολλὰ καὶ παντοῖα ὑπὸ αὐτῶν τῶν πραγμάτων διδαχθῆναί τε καὶ ἀναγκασθῆναι, τὸν δὲ λογισμὸν τὰ ὑπὸ ταύτης παρεγγυηθέντα ὕστερον ἐπακριβοῦν καὶ προσεξευρίσκειν ἐν μέν τισι θᾶττον, ἐν δέ τισι βραδύτερον καὶ ἐν μέν τισι περιόδοις καὶ χρόνοις [ἀπὸ τῶν ἀπὸ τοῦ ἀπείρου] 〈κατὰ μείζους ἐπιδόσεις〉, ἐν δέ τισι κατ’ ἐλάττους. Ὅθεν καὶ τὰ ὀνόματα ἐξ ἀρχῆς μὴ θέσει γενέσθαι, ἀλλ’ αὐτὰς τὰς φύσεις τῶν ἀνθρώπων καθ’ ἕκαστα ἔθνη ἴδια πασχούσας πάθη καὶ ἴδια λαμβανούσας φαντάσματα ἰδίως τὸν ἀέρα ἐκπέμπειν στελλόμενον ὑφ’ ἑκάστων τῶν παθῶν καὶ τῶν φαντασμάτων, ὡς ἄν ποτε καὶ ἡ παρὰ τοὺς τόπους τῶν ἐθνῶν διαφορὰ ᾖ·
76Sonra her kavim, anlatımlar birbirleri için daha az iki anlamlı olsun ve daha kısa ifade edilsin diye, kendine özgü adları ortaklaşa koydu. Görülmeyen bazı şeyleri ortaya koyanlar da, bunları bilenler olarak, birtakım sesleri yaygınlaştırdı; bunların bir kısmını söylemeye zorlandılar, bir kısmını ise akıl yürütmeyle seçip en akla yatkın sebebe göre böyle ifade ettiler.
Ayrıca gökteki olaylarda hareketin, dönencelerin, tutulmaların, doğuşların, batışların ve bunlara benzer şeylerin, bir varlığın hizmet görmesiyle, onları düzenlemesiyle ya da düzenleyecek olmasıyla meydana geldiğini, üstelik bu varlığın yok olmazlıkla birlikte bütün mutluluğa sahip olduğunu düşünmemeliyiz
ὕστερον δὲ κοινῶς καθ’ ἕκαστα ἔθνη τὰ ἴδια τεθῆναι πρὸς τὸ τὰς δηλώσεις ἧττον ἀμφιβόλους γενέσθαι ἀλλήλοις καὶ συντομωτέρως δηλουμένας· τινὰ δὲ καὶ οὐ συνορώμενα πράγματα εἰσφέροντας τοὺς συνειδότας παρεγγυῆσαί τινας φθόγγους τοὺς ἀναγκασθέντας ἀναφωνῆσαι, τοὺς δὲ τῷ λογισμῷ ἑλομένους κατὰ τὴν πλείστην αἰτίαν οὕτως ἑρμηνεῦσαι. Καὶ μὴν ἐν τοῖς μετεώροις φορὰν καὶ τροπὴν καὶ ἔκλειψιν καὶ ἀνατολὴν καὶ δύσιν καὶ τὰ σύστοιχα τούτοις μήτε λειτουργοῦντός τινος νομίζειν δεῖ γίνεσθαι καὶ διατάττοντος ἢ διατάξοντος καὶ ἅμα τὴν πᾶσαν μακαριότητα ἔχοντος μετὰ ἀφθαρσίας
77(çünkü uğraşlar, kaygılar, öfkeler ve lütuflar mutlulukla bağdaşmaz; bunlar zayıflıkta, korkuda ve başkalarına muhtaç olmada ortaya çıkar); ne de toplanmış ateşten ibaret olan ve aynı zamanda mutluluğa sahip bulunan şeylerin bu hareketleri kendi dilemeleriyle aldığını düşünmeliyiz. Tersine, bu tür kavramlara uygulanan bütün adlarda, onlardan bu yüceliğe aykırı bir kanaat doğmasın diye, yüceliği bütünüyle korumalıyız; yoksa bu aykırılığın kendisi psykhē'lerde en büyük kargaşayı doğurur. Bu yüzden bu zorunlu düzenin ve devrin, evrenin oluşumunda bu yoğunlaşmaların başlangıçta kapatılıp tutulmasıyla gerçekleştiğine inanmalıyız.
— οὐ γὰρ συμφωνοῦσι πραγματεῖαι καὶ φροντίδες καὶ ὀργαὶ καὶ χάριτες μακαριότητι, ἀλλ’ ἐν ἀσθενεία καὶ φόβῳ καὶ προσδεήσει τῶν πλησίον ταῦτα γίνεται —, μήτε αὖ πῦρ ἅμα ὄντα συνεστραμμένον τὴν μακαριότητα κεκτημένα κατὰ βούλησιν τὰς κινήσεις ταύτας λαμβάνειν· ἀλλὰ πᾶν τὸ σέμνωμα τηρεῖν κατὰ πάντα ὀνόματα φερόμενα ἐπὶ τὰς τοιαύτας ἐννοίας, ἐὰν μηδὲν ὑπεναντίον ἐξ αὐτῶν τῷ σεμνώματι δόξῃ· εἰ δὲ μὴ, τὸν μέγιστον τάραχον ἐν ταῖς ψυχαῖς αὐτὴ ἡ ὑπεναντιότης παρασκευάσει. ὅθεν δὴ κατὰ τὰς ἐξ ἀρχῆς ἐναπολήψεις τῶν συστροφῶν τούτων ἐν τῇ τοῦ κόσμου γενέσει δεῖ δοξάζειν καὶ τὴν ἀνάγκην ταύτην καὶ περίοδον συντελεῖσθαι.
78Ayrıca en önemli şeylerin sebebini kesin olarak ortaya koymanın tabiat araştırmasının işi olduğunu, gökteki olaylara dair bilgideki mutluluğun da buna, yani gökte görülen bu tabiatların ne olduğunu ve bu konudaki kesinliğe yakın olan şeyleri bilmeye bağlı olduğunu kabul etmeliyiz. Yine kabul etmeliyiz ki bu tür [en önemli] konularda birden çok açıklamaya ve başka türlü olma ihtimaline yer yoktur; yok olmaz ve mutlu tabiatta ayrılık ya da kargaşa doğuracak hiçbir şey düpedüz bulunmaz. Bunun düpedüz böyle olduğunu düşünceyle kavramak mümkündür.
Καὶ μὴν καὶ τὴν ὑπὲρ τῶν κυριωτάτων αἰτίαν ἐξακριβῶσαι φυσιολογίας ἔργον εἶναι δεῖ νομίζειν, καὶ τὸ μακάριον ἐν τῇ περὶ μετεώρων γνώσει ἐνταῦθα πεπτωκέναι καὶ ἐν τῷ τίνες φύσεις αἱ θεωρούμεναι κατὰ τὰ μετέωρα ταυτί, καὶ ὅσα συγγενῆ πρὸς τὴν εἰς τοῦτο ἀκρίβειαν· ἔτι τε οὐ τὸ πλεοναχῶς ἐν τοῖς τοιούτοις εἶναι καὶ τὸ ἐνδεχόμενον καὶ ἄλλως πως ἔχειν, ἀλλ’ ἁπλῶς μὴ εἶναι ἐν ἀφθάρτῳ καὶ μακαρίᾳ φύσει τῶν διάκρισιν ὑποβαλλόντων ἢ τάραχον μηθέν. καὶ τοῦτο καταλαβεῖν τῇ διανοίᾳ ἔστιν ἁπλῶς εἶναι·
79Batışlar, doğuşlar, dönenceler, tutulmalar ve bunlara benzer şeyler hakkındaki ayrıntılı araştırmaya düşen bilgiler ise bilginin mutluluğuna artık hiçbir katkıda bulunmaz. Bunları bilen, ama bu tabiatların ne olduğunu ve en önemli sebeplerin neler olduğunu bilmeyenler, bunları hiç bilmeselerdi nasıl korkacak idiyseler öyle korkarlar; belki daha da çok korkarlar, çünkü bunları ayrıca kavramaktan doğan şaşkınlık, en önemli konuların doğru düzenlenmesiyle çözülemez. Bu yüzden, tıpkı yeryüzündeki tek tek olaylarda olduğu gibi, dönenceler, batışlar, doğuşlar, tutulmalar ve bu türden şeyler için de birden çok sebep buluruz;
τὸ δ’ ἐν τῇ ἱστορίᾳ πεπτωκὸς τῆς δύσεως καὶ ἀνατολῆς καὶ τροπῆς καὶ ἐκλείψεως καὶ ὅσα συγγενῆ τούτοις μηθὲν ἔτι πρὸς τὸ μακάριον τῆς γνώσεως συντείνειν, ἀλλ’ ὁμοίως τοὺς φόβους ἔχειν τοὺς ταῦτα κατειδότας, τίνες δ’ αἱ φύσεις ἀγνοοῦντας καὶ τίνες αἱ κυριώταται αἰτίαι, καὶ εἰ μὴ προσῄδεσαν ταῦτα· τάχα δὲ καὶ πλείους, ὅταν τὸ θάμβος ἐκ τῆς τούτων προσκατανοήσεως μὴ δύνηται τὴν λύσιν λαμβάνειν κατὰ τὴν περὶ τῶν κυριωτάτων οἰκονομίαν. διὸ δὴ καὶ πλείους αἰτίας εὑρίσκομεν τροπῶν καὶ δύσεων καὶ ἀνατολῶν καὶ ἐκλείψεων καὶ τῶν τοιουτοτρόπων ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς κατὰ μέρος γινομένοις,
80bu konulardaki araştırmanın, ruh dinginliğimize ve mutluluğumuza katkıda bulunacak kesinliğe ulaşmadığını da düşünmemeliyiz. Öyleyse benzer bir olayın bizim çevremizde kaç şekilde meydana geldiğini göz önünde tutarak gökteki olaylar ve bütün belirsiz şeyler hakkında sebep göstermeli; tek bir şekilde olanı ya da meydana geleni de, birden çok şekilde meydana geleni de tanımayan, uzaklıktan doğan görüntüyü hesaba katmayan, üstelik hangi durumlarda ruh dinginliğine erişilemeyeceğini ⟨ve hangi durumlarda aynı şekilde erişilebileceğini⟩ bilmeyenleri küçümsemeliyiz. Eğer bir şeyin şöyle de olabileceğini düşünür ve bunun birden çok şekilde olabileceğini bilirsek, tıpkı şöyle olduğunu bilseydik nasıl olacaksa öyle ruh dinginliğine ereriz.
καὶ οὐ δεῖ νομίζειν τὴν ὑπὲρ τούτων χρείαν ἀκρίβειαν μὴ ἀπειληφέναι, ὅση πρὸς τὸ ἀτάραχον καὶ μακάριον ἡμῶν συντείνει. ὥστε παραθεωροῦντας ποσαχῶς παρ’ ἡμῖν τὸ ὅμοιον γίνεται, αἰτιολογητέον ὑπέρ τε τῶν μετεώρων καὶ παντὸς τοῦ ἀδήλου, καταφρονοῦντας τῶν οὔτε 〈τὸ〉 μοναχῶς ἔχον ἢ γινόμενον γνωριζόντων οὔτε τὸ πλεοναχῶς συμβαῖνον, τὴν ἐκ τῶν ἀποστημάτων φαντασίαν παριδόντων, ἔτι τε ἀγνοούντων καὶ ἐν ποίοις οὐκ ἔστιν ἀταρακτῆσαι 〈καὶ ἐν ποίοις ὁμοίως ἀταρακτῆσαι〉. ἂν οὖν οἰώμεθα καὶ ὡδί πως ἐνδεχόμενον αὐτὸ γίνεσθαι [καὶ ἐν ποίοις ὁμοίως ἀταρακτῆσαι], αὐτὸ τὸ ὅτι πλεοναχῶς γίνεται γνωρίζοντες, ὥσπερ κἂν ὅτι ὡδί πως γίνεται εἰδῶμεν, ἀταρακτήσομεν.
81Bütün bunlara ek olarak genel olarak şunu kavramalıyız: İnsan psykhē'lerindeki en büyük kargaşa, aynı varlıkların hem mutlu ve yok olmaz olduğuna, hem de bununla çelişen dilemelere, eylemlere ve sebeplere sahip olduğuna inanmaktan doğar; ayrıca mitlere uyarak ebedî bir korkunçluk beklemekten ya da ondan şüphelenmekten, ya da ölümdeki hissizlikten, sanki bizim için bir şeymiş gibi korkmaktan; bütün bunlara kanaatlerle değil de akıl dışı bir ruh hâliyle uğramaktan doğar. Bu yüzden korkunç olanın sınırını belirlemeyenler, bunlara kanaat taşısalardı duyacakları kadar, hatta daha şiddetli bir kargaşaya kapılırlar.
Ἐπὶ δὲ τούτοις ὅλως ἅπασιν ἐκεῖνο δεῖ κατανοεῖν, ὅτι τάραχος ὁ κυριώτατος ταῖς ἀνθρωπίναις ψυχαῖς γίνεται ἐν τῷ ταὐτὰ μακάριά τε δοξάζειν 〈εἶναι〉 καὶ ἄφθαρτα καὶ ὑπεναντίας ἔχειν τούτοις ἅμα βουλήσεις καὶ πράξεις καὶ αἰτίας, καὶ ἐν τῷ αἰώνιόν τι δεινὸν ἢ προσδοκᾶν ἢ ὑποπτεύειν κατὰ τοὺς μύθους, εἴτε καὶ αὐτὴν τὴν ἀναισθησίαν τὴν ἐν τῷ τεθνάναι φοβουμένους ὥσπερ οὖσαν κατ’ αὐτούς, καὶ ἐν τῷ μὴ δόξαις ταῦτα πάσχειν ἀλλ’ ἀλόγῳ γέ τινι παραστάσει, ὅθεν μὴ ὁρίζοντας τὸ δεινὸν τὴν ἴσην ἢ καὶ ἐπιτεταμένην ταραχὴν λαμβάνειν τῷ εἰ καὶ ἐδόξαζον ταῦτα·
82Ruh dinginliği ise bütün bunlardan kurtulmak ve genel ve en önemli öğretileri sürekli hatırlamaktır. Bu yüzden o anki duygulara ve hislere dikkat etmeliyiz: ortak olanda ortak hislere, kendine özgü olanda kendine özgü hislere; ölçütlerin her birine göre mevcut olan her apaçıklığa. Bunlara dikkat edersek, kargaşanın ve korkunun nereden doğduğunu doğru biçimde açıklar ve onlardan kurtuluruz; hem gökteki olayların hem de her zaman başımıza gelen ve öteki insanları son derece korkutan şeylerin sebeplerini göstererek.
Ey Herodotos, bütünün tabiatı hakkında sana en özlü biçimde özetlediğim şeyler bunlardır.
ἡ δὲ ἀταραξία τῷ τούτων πάντων ἀπολελύσθαι καὶ συνεχῆ μνήμην 11 ἔχειν τῶν ὅλων καὶ κυριωτάτων. Ὅθεν τοῖς. πάθεσι προσεκτέον τοῖς παροῦσι καὶ ταῖς αἰσθήσεσι, κατὰ μὲν τὸ κοινὸν ταῖς κοιναῖς, κατὰ δὲ τὸ ἴδιον ταῖς ἰδίαις, καὶ πάσῃ τῇ παρούσῃ καθ’ ἕκαστον τῶν κριτηρίων ἐναργείᾳ. ἂν γὰρ τούτοις προσέχωμεν, τὸ ὅθεν ὁ τάραχος καὶ ὁ φόβος ἐγίνετο ἐξαιτιολογήσομεν ὀρθῶς καὶ ἀπολύσομεν, ὑπέρ τε μετεώρων αἰτιολογοῦντες καὶ τῶν λοιπῶν τῶν ἀεὶ παρεμπιπτόντων, ὅσα φοβεῖ τοὺς λοιποὺς ἐσχάτως. Ταῦτά σοι, ὦ Ἡρόδοτε, ἔστι κεφαλαιωδέστατα ὑπὲρ τῆς τῶν ὅλων φύσεως ἐπιτετμημένα·
83Öyle ki bu söz kesin bir şekilde akılda tutulabilirse, sanırım, ayrıntılı kesin bilgilerin hepsine gidilmese bile, kişi öteki insanlarla kıyaslanamayacak bir güç kazanacaktır. Çünkü bütün çalışmamızda ayrıntılarıyla kesinleştirilen şeylerin birçoğunu kendiliğinden açık kılacak, hafızaya yerleştirildiğinde de sürekli yardımcı olacaktır. Bunlar öyle şeylerdir ki ayrıntıları yeterince ya da eksiksiz kesinleştirmiş olanlar bile, bunları bu tür kavrayışlara indirgeyerek bütün tabiat hakkındaki gözden geçirmelerinin çoğunu yaparlar; tam olarak yetkinleşmiş olanlardan olmayanlar da bunlardan yola çıkarak, sözsüz bir yolla, en önemli konuları düşünce hızıyla gözden geçirip dinginliğe ulaşırlar.
ὥστ’ ἐὰν γένηται οὗτος ὁ λόγος δυνατὸς κατασχεθεὶς μετ’ ἀκριβείας, οἶμαι, ἐὰν μὴ καὶ πρὸς ἅπαντα βαδίσῃ τις τῶν κατὰ μέρος ἀκριβωμάτων, ἀσύμβλητον αὐτὸν πρὸς τοὺς λοιποὺς ἀνθρώπους ἁδρότητα λήψεσθαι. καὶ γὰρ καὶ καθαρὰ ἀφ’ ἑαυτοῦ ποιήσει πολλὰ τῶν κατὰ μέρος ἐξακριβουμένων κατὰ τὴν ὅλην πραγματείαν ἡμῖν, καὶ αὐτὰ ταῦτα ἐν μνήμῃ τιθέμενα συνεχῶς βοηθήσει. τοιαῦτα γάρ ἐστιν, ὥστε καὶ τοὺς κατὰ μέρος ἤδη ἐξακριβοῦντας ἱκανῶς ἢ καὶ τελείως, εἰς τὰς τοιαύτας ἀναλύοντας ἐπιβολὰς τὰς πλείστας τῶν περιοδειῶν ὑπὲρ τῆς ὅλης φύσεως ποιεῖσθαι· ὅσοι δὲ μὴ παντελῶς αὐτῶν τῶν ἀποτελουμένων εἰσίν, ἐκ τούτων καὶ κατὰ τὸν ἄνευ φθόγγων τρόπον τὴν ἅμα νοήματι περίοδον τῶν κυριωτάτων πρὸς γαληνισμὸν ποιοῦνται.