İçeriğe geç
Arkhimedes

Arkhimedes

Dairenin Ölçülmesi

Κύκλου μέτρησις

1Önerme 1. Her daire, dik açıyı çevreleyen kenarlarından biri yarıçapa, tabanı da dairenin çevresine eşit olan dik üçgene eşittir.

ABGD dairesi ile E üçgeni varsayıldığı gibi olsun; diyorum ki daire üçgene eşittir.

Mümkünse daire üçgenden büyük olsun. İçine AG karesi çizilsin, yaylar ikiye bölünsün ve bu, kalan kesimler dairenin üçgeni aştığı farktan küçük oluncaya kadar sürdürülsün; o hâlde çokgen yine de üçgenden büyüktür. Merkez N, [çokgenin kenarına] dikme NX alınsın; NX üçgenin [dik açıyı çevreleyen] kenarından küçüktür. Çokgenin çevresi de öbür kenardan küçüktür, çünkü dairenin çevresinden de küçüktür; o hâlde çokgen E üçgeninden küçüktür. Bu saçmadır.

Mümkünse daire E üçgeninden küçük olsun. Dairenin çevresine kare çizilsin, yaylar ikiye bölünsün ve bölme noktalarından teğetler çizilsin; o hâlde OAR açısı diktir. Dolayısıyla OR MR'den büyüktür, çünkü RM RA'ya eşittir; o hâlde ROP üçgeni OZAM şeklinin yarısından büyüktür. Bu böyle sürdürülerek, PZA'ya benzer kalan parçalar E'nin ABGD dairesini aştığı farktan küçük bırakılsın; o hâlde çevrel çokgen yine de E'den küçüktür. Bu saçmadır; çünkü çokgen E'den büyüktür: NA üçgenin dikmesine eşittir, çokgenin çevresi de üçgenin tabanından büyüktür. O hâlde daire E üçgenine eşittir.

1

α΄. Πᾶς κύκλος ἴσος ἐστὶ τριγώνῳ ὀρθογωνίῳ, οὗ ἡ μὲν ἐκ τοῦ κέντρου ἴση μιᾷ τῶν περὶ τὴν ὀρθήν, ἡ δὲ περίμετρος τῇ βάσει. Ἐχέτω ὁ ΑΒΓΔ κύκλος τριγώνῳ τῷ Ε, ὡς ὑπόκειται· λέγω ὅτι ἴσος ἐστίν. Εἰ γὰρ δυνατόν, ἔστω μείζων ὁ κύκλος, καὶ ἐγγεγράφθω τὸ ΑΓ τετράγωνον, καὶ τετμήσθωσαν αἱ περιφέρειαι δίχα, καὶ ἔστω τὰ τμήματα ἤδη ἐλάσσονα τῆς ὑπεροχῆς, ᾗ ὑπερέχει ὁ κύκλος τοῦ τριγώνου· τὸ εὐθύγραμμον ἄρα ἔτι τοῦ τριγώνου ἐστὶ μεῖζον. Εἰλήφθω κέντρον τὸ Ν καὶ κάθετος ἡ ΝΞ· ἐλάσσων ἄρα ἡ ΝΞ τῆς τοῦ τριγώνου πλευρᾶς. Ἔστιν δὲ καὶ ἡ περίμετρος τοῦ εὐθυγράμμου τῆς λοιπῆς ἐλάττων, ἐπεὶ καὶ τῆς τοῦ κύκλου περιμέτρου ἔλαττον ἄρα τὸ εὐθύγραμμον τοῦ Ε τριγώνου· ὅπερ ἄτοπον. Ἔστω δὲ ὁ κύκλος, εἰ δυνατόν, ἐλάσσων τοῦ Ε τριγώνου, καὶ περιγεγράφθω τὸ τετράγωνον, καὶ τετμήσθωσαν αἱ περιφέρειαι δίχα, καὶ ἤχθωσαν ἐφαπτόμεναι διὰ τῶν σημείων· ὀρθὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΟΑΡ. Ἡ ΟΡ ἄρα τῆς ΜΡ ἐστὶν μείζων· ἡ γὰρ ΡΜ τῇ ΡΑ ἴση ἐστί· καὶ τὸ ΡΟΠ τρίγωνον ἄρα τοῦ ΟΖΑΜ σχήματος μεῖζόν ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ. Λελείφθωσαν οἱ τῷ ΠΖΑ τομεῖ ὅμοιοι ἐλάσσους τῆς ὑπεροχῆς, ᾗ ὑπερέχει τὸ Ε τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου· ἔτι ἄρα τὸ περιγεγραμμένον εὐθύγραμμον τοῦ Ε ἐστὶν ἔλασσον· ὅπερ ἄτοπον· ἔστιν γὰρ μεῖζον, ὅτι ἡ μὲν ΝΑ ἴση ἐστὶ τῇ καθέτῳ τοῦ τριγώνου, ἡ δὲ περίμετρος μείζων ἐστὶ τῆς βάσεως τοῦ τριγώνου. Ἴσος ἄρα ὁ κύκλος τῷ Ε τριγώνῳ.

2Önerme 2. Dairenin çapı üzerindeki kareye oranı, 11'in 14'e oranıdır.

Çapı AB olan bir daire olsun; çevresine GH karesi çizilsin; DE GD'nin iki katı, EZ de GD'nin yedide biri olsun. AGE'nin AGD'ye oranı 21'in 7'ye, AGD'nin AEZ'ye oranı 7'nin 1'e oranı olduğuna göre, AGZ'nin AGD'ye oranı 22'nin 7'ye oranıdır. GH karesi AGD'nin dört katıdır; AGDZ üçgeni de AB dairesine eşittir [çünkü AG dikmesi yarıçapa eşittir; tabanın da çapın üç katından yaklaşık yedide bir fazla olduğu gösterilecektir]. O hâlde dairenin GH karesine oranı 11'in 14'e oranıdır.

2

β΄. Ὁ κύκλος πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς διαμέτρου τετράγωνον λόγον ἔχει, ὃν ια πρὸς ιδ. Ἔστω κύκλος, οὗ διάμετρος ἡ ΑΒ, καὶ περιγεγράφθω τετράγωνον τὸ ΓΗ, καὶ τῆς ΓΔ διπλῆ ἡ ΔΕ, ἕβδομον δὲ ἡ ΕΖ τῆς ΓΔ. Ἐπεὶ οὖν τὸ ΑΓΕ πρὸς τὸ ΑΓΔ λόγον ἔχει, ὃν κα πρὸς ζ, πρὸς δὲ τὸ ΑΕΖ τὸ ΑΓΔ λόγον ἔχει, ὃν ἑπτὰ πρὸς ἐν, τὸ ΑΓΖ πρὸς τὸ ΑΓΔ ἐστίν, ὡς κβ πρὸς ζ. Ἀλλὰ τοῦ ΑΓΔ τετραπλάσιόν ἐστι τὸ ΓΗ τετράγωνον, τὸ δὲ ΑΓΔΖ τρίγωνον τῷ ΑΒ κύκλῳ ἴσον ἐστίν [ἐπεὶ ἡ μὲν ΑΓ κάθετος ἴση ἐστὶ τῇ ἐκ τοῦ κέντρου, ἡ δὲ βάσις τῆς διαμέτρου τριπλασίων καὶ τῷ ζ΄ ἔγγιστα ὑπερέχουσα δειχθήσεται]· ὁ κύκλος οὖν πρὸς τὸ ΓΗ τετράγωνον λόγον ἔχει, ὃν ια πρὸς ιδ.

3Önerme 3. Her dairenin çevresi çapının üç katıdır ve bunu, çapın yedide birinden küçük, yetmiş birde onundan büyük bir miktarla aşar.

Bir daire, çapı AG, merkezi E olsun; GLZ teğet, ZEG açısı da dik açının üçte biri olsun. O hâlde EZ'nin ZG'ye oranı 306'nın 153'e, EG'nin GZ'ye oranı da 265'in 153'e oranıdır. ZEG açısı EH ile ikiye bölünsün; o hâlde ZE'nin EG'ye oranı ZH'nin HG'ye oranına eşittir [yer değiştirerek ve birleştirerek]. O hâlde ZE ile EG toplamının ZG'ye oranı EG'nin GH'ye oranına eşittir; dolayısıyla GE'nin GH'ye oranı 571'in 153'e oranından büyüktür. O hâlde EH'nin karesinin HG'nin karesine oranı 349.450'nin 23.409'a oranıdır; uzunlukça oranı ise 591⅛'in 153'e oranıdır. Yine HEG açısı ETh ile ikiye bölünsün; aynı sebeplerle EG'nin GTh'ye oranı 1162⅛'in 153'e oranından büyüktür; o hâlde ThE'nin ThG'ye oranı 1172⅛'in 153'e oranından büyüktür. Yine ThEG açısı EK ile ikiye bölünsün; o hâlde EG'nin GK'ye oranı 2334¼'ün 153'e oranından büyüktür; o hâlde EK'nin GK'ye oranı 2339¼'ün 153'e oranından büyüktür. Yine KEG açısı LE ile ikiye bölünsün; o hâlde EG'nin LG'ye oranı 4673½'nin 153'e oranından büyüktür. Dik açının üçte biri olan ZEG açısı dört kez ikiye bölündüğüne göre, LEG açısı dik açının kırk sekizde biridir. E noktasında ona eşit GEM açısı konsun; o hâlde LEM açısı dik açının yirmi dörtte biridir. Dolayısıyla LM doğrusu, dairenin çevresine çizilen 96 kenarlı çokgenin kenarıdır. EG'nin GL'ye oranının 4673½'nin 153'e oranından büyük olduğu gösterildi; AG EG'nin, LM de GL'nin iki katıdır; o hâlde AG'nin 96 kenarlı çokgenin çevresine oranı da 4673½'nin 14.688'e oranından büyüktür. 14.688, 4673½'nin üç katıdır ve ondan 667½ fazladır; bu fazla da 4673½'nin yedide birinden küçüktür. Dolayısıyla dairenin çevresine çizilen çokgenin çevresi çapın üç katını, çapın yedide birinden küçük bir miktarla aşar; dairenin çevresi ise bu çokgenin çevresinden de küçük olduğundan, çapın üç katı ile yedide birinin toplamından elbette küçüktür.

Yine bir daire ve çapı AG olsun; BAG açısı dik açının üçte biri olsun; o hâlde AB'nin BG'ye oranı 1351'in 780'e oranından küçüktür [AG'nin GB'ye oranı ise 1560'ın 780'e oranıdır]. BAG açısı AH ile ikiye bölünsün. BAH açısı hem HGB açısına hem HAG açısına eşit olduğuna göre, HGB açısı da HAG açısına eşittir. AHG dik açısı ortaktır; o hâlde üçüncü açı HZG de üçüncü açı AGH'ye eşittir. Dolayısıyla AHG üçgeni GHZ üçgeniyle eşaçılıdır; o hâlde AH'nin HG'ye oranı GH'nin HZ'ye oranına ve AG'nin GZ'ye oranına eşittir. AG'nin GZ'ye oranı ise GA ile AB toplamının BG'ye oranına eşittir; o hâlde BA ile AG toplamının BG'ye oranı AH'nin HG'ye oranına eşittir. Bu sebeple AH'nin HG'ye oranı 2911'in 780'e oranından küçüktür, AG'nin GH'ye oranı da 3013¾'ün 780'e oranından küçüktür. GAH açısı ATh ile ikiye bölünsün; aynı sebeplerle ATh'nin ThG'ye oranı 5924¾'ün 780'e oranından, yani 1823'ün 240'a oranından küçüktür, çünkü bu sayıların her biri öbürlerinin on üçte dördüdür; dolayısıyla AG'nin GTh'ye oranı da 1838 9/11'in 240'a oranından küçüktür. Yine ThAG açısı KA ile ikiye bölünsün; o hâlde AK'nin KG'ye oranı 1007'nin 66'ya oranından küçüktür, çünkü bu sayıların her biri öbürlerinin kırkta on biridir; o hâlde AG'nin KG'ye oranı da 1009⅙'nın 66'ya oranından küçüktür. Yine KAG açısı LA ile ikiye bölünsün; o hâlde AL'nin LG'ye oranı 2016⅙'nın 66'ya oranından, AG'nin GL'ye oranı da 2017¼'ün 66'ya oranından küçüktür. Tersine, çokgenin çevresinin çapa oranı 6336'nın 2017¼'e oranından büyüktür; 6336 ise 2017¼'ün üç katını, onun yetmiş birde onundan büyük bir miktarla aşar. O hâlde dairenin içine çizilen 96 kenarlı çokgenin çevresi çapın üç katını, çapın yetmiş birde onundan büyük bir miktarla aşar; dairenin çevresi ise bu çokgeninkinden de büyük olduğundan, çapın üç katını yetmiş birde ondan büyük bir miktarla elbette aşar.

O hâlde dairenin çevresi çapın üç katıdır ve bunu, çapın yedide birinden küçük, yetmiş birde onundan büyük bir miktarla aşar.

3

γ΄. Παντὸς κύκλου ἡ περίμετρος τῆς διαμέτρου τριπλασίων ἐστὶ καὶ ἔτι ὑπερέχει ἐλάσσονι μὲν ἢ ἑβδόμῳ μέρει τῆς διαμέτρου, μείζονι δὲ ἢ δέκα ἑβδομηκοστομόνοις. Ἔστω κύκλος καὶ διάμετρος ἡ ΑΓ καὶ κέντρον τὸ Ε καὶ ἡ ΓΛΖ ἐφαπτομένη καὶ ἡ ὑπὸ ΖΕΓ τρίτου ὀρθῆς· ἡ ΕΖ ἄρα πρὸς ΖΓ λόγον ἔχει, ὃν τϛ πρὸς ρνγ, ἡ δὲ ΕΓ πρὸς [τὴν] ΓΖ λόγον ἔχει, ὃν σξε πρὸς ρνγ, Τετμήσθω οὖν ἡ ὑπὸ ΖΕΓ δίχα τῇ ΕΗ· ἔστιν ἄρα, ὡς ἡ ΖΕ πρὸς ΕΓ, ἡ ΖΗ πρὸς ΗΓ [καὶ ἐναλλὰξ καὶ συνθέντι]. Ὡς ἄρα συναμφότερος ἡ ΖΕ, ΕΓ πρὸς ΖΓ, ἡ ΕΓ πρὸς ΓΗ· ὥστε ἡ ΓΕ πρὸς ΓΗ μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ φοα πρὸς ρνγ. Ἡ ΕΗ ἄρα πρὸς ΗΓ δυνάμει λόγον ἔχει, ὃν ⟦λδ⟧ Μ θυν πρὸς ⟦β⟧ Μ γυθ· μήκει ἄρα, ὃν φϙα η΄ πρὸς ρνγ. Πάλιν δίχα ἡ ὑπὸ ΗΕΓ τῇ ΕΘ· διὰ τὰ αὐτὰ ἄρα ἡ ΕΓ πρὸς ΓΘ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν αρξβ η΄ πρὸς ρνγ· ἡ ΘΕ ἄρα πρὸς ΘΓ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν αροβ η΄ πρὸς ρνγ. Ἔτι δίχα ἡ ὑπὸ ΘΕΓ τῇ ΕΚ· ἡ ΕΓ ἄρα πρὸς ΓΚ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν βτλδ δ᾿ πρὸς ρνγ· ἡ ΕΚ ἄρα πρὸς ΓΚ μείζονα ἢ ὃν βτλθ δ᾿ πρὸς ρνγ. Ἔτι δίχα ἡ ὑπὸ ΚΕΓ τῇ ΛΕ· ἡ ΕΓ ἄρα πρὸς ΛΓ μείζονα [μήκει] λόγον ἔχει ἤπερ τὰ δχογ ∠΄ πρὸς ρνγ. Ἐπεὶ οὖν ἡ ὑπὸ ΖΕΓ τρίτου οὖσα ὀρθῆς τέτμηται τετράκις δίχα, ἡ ὑπὸ ΛΕΓ ὀρθῆς ἐστι μη΄. Κείσθω οὖν αὐτῇ ἴση πρὸς τῷ Ε ἡ ὑπὸ ΓΕΜ· ἡ ἄρα ὑπὸ ΛΕΜ ὀρθῆς ἐστι κδ΄. Καὶ ἡ ΛΜ ἄρα εὐθεῖα τοῦ περὶ τὸν κύκλον ἐστὶ πολυγώνου πλευρὰ πλευρὰς ἔχοντος ϙϛ. Ἐπεὶ οὖν ἡ ΕΓ πρὸς τὴν ΓΛ ἐδείχθη μείζονα λόγον ἔχουσα ἤπερ δχογ ∠΄ πρὸς ρνγ, ἀλλὰ τῆς μὲν ΕΓ διπλῆ ἡ ΑΓ, τῆς δὲ ΓΛ διπλασίων ἡ ΛΜ, καὶ ἡ ΑΓ ἄρα πρὸς τὴν τοῦ ϙϛ γώνου περίμετρον μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ δχογ ∠΄πρὸς ⟦α⟧ Μ δχπη. Καὶ ἐστιν τριπλασία, καὶ ὑπερέχουσιν χξζ ∠΄, ἅπερ τῶν δχογ ∠΄ ἐλάττονά ἐστιν ἢ τὸ ἕβδομον· ὥστε τὸ πολύγωνον τὸ περὶ τὸν κύκλον τῆς διαμέτρου ἐστὶ τριπλάσιον καὶ ἐλάττονι ἢ τῷ ἑβδόμῳ μέρει μεῖζον· ἡ τοῦ κύκλου ἄρα περίμετρος πολὺ μᾶλλον ἐλάσσων ἐστὶν ἢ τριπλασίων καὶ ἑβδόμῳ μέρει μείζων. Ἔστω κύκλος καὶ διάμετρος ἡ ΑΓ, ἡ δὲ ὑπὸ ΒΑΓ τρίτου ὀρθῆς· ἡ ΑΒ ἄρα πρὸς ΒΓ ἐλάσσονα λόγον ἔχει ἢ ὃν αταν πρὸς ψπ [ἡ δὲ ΑΓ πρὸς ΓΒ, ὃν αφξ πρὸς ψπ]. Δίχα ἡ ὑπὸ ΒΑΓ τῇ ΑΗ. Ἐπεὶ οὖν ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΒΑΗ τῇ ὑπὸ ΗΓΒ, ἀλλὰ καὶ τῇ ὑπὸ ΗΑΓ, καὶ ἡ ὑπὸ ΗΓΒ τῇ ὑπὸ ΗΑΓ ἐστὶν ἴση. Καὶ κοινὴ ἡ ὑπὸ ΑΗΓ ὀρθή· καὶ τρίτη ἄρα ἡ ὑπὸ ΗΖΓ τρίτῃ τῇ ὑπὸ ΑΓΗ ἴση. Ἰσογώνιον ἄρα τὸ ΑΗΓ τῷ ΓΗΖ τριγώνῳ· ἔστιν ἄρα, ὡς ἡ ΑΗ πρὸς ΗΓ, ἡ ΓΗ πρὸς ΗΖ καὶ ἡ ΑΓ πρὸς ΓΖ. Ἀλλʼ ὡς ἡ ΑΓ πρὸς ΓΖ, [καὶ] συναμφότερος ἡ ΓΑΒ πρὸς ΒΓ· καὶ ὡς συναμφότερος ἄρα ἡ ΒΑΓ πρὸς ΒΓ, ἡ ΑΗ πρὸς ΗΓ. Διὰ τοῦτο οὖν ἡ ΑΗ πρὸς [τὴν] ΗΓ ἐλάσσονα λόγον ἔχει ἤπερ βϡια πρὸς ψπ, ἡ δὲ ΑΓ πρὸς τὴν ΓΗ ἐλάσσονα ἢ ὃν γιγ ∠΄ δ΄ πρὸς ψπ. Δίχα ἡ ὑπὸ ΓΑΗ τῇ ΑΘ· ἡ ΑΘ ἄρα διὰ τὰ αὐτὰ πρὸς τὴν ΘΓ ἐλάσσονα λόγον ἔχει ἢ ὃν εϡκδ ∠΄ δ΄ πρὸς ψπ ἢ ὃν αωκγ πρὸς σμ· ἑκατέρα γὰρ ἑκατέρας δ ιγ΄· ὥστε ἡ ΑΓ πρὸς τὴν ΓΘ ἢ ὃν αωλη θ ια΄ πρὸς σμ. Ἔτι δίχα ἡ ὑπὸ ΘΑΓ τῇ ΚΑ· καὶ ἡ ΑΚ πρὸς τὴν ΚΓ ἐλάσσονα [ἄρα] λόγον ἔχει ἢ ὃν αζ πρὸς ξϛ· ἑκατέρα γὰρ ἑκατέρας ια μ΄. Ἡ ΑΓ ἄρα πρὸς [τὴν] ΚΓ ἢ ὃν αθ ϛ΄ πρὸς ξϛ. Ἔτι δίχα ἡ ὑπὸ ΚΑΓ τῇ ΛΑ· ἡ ΑΛ ἄρα πρὸς [τὴν] ΛΓ ἐλάσσονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ βιϛ ϛ΄ πρὸς ξϛ, ἡ δὲ ΑΓ πρὸς ΓΛ ἐλάσσονα ἢ τὰ βιζ δ΄ πρὸς ξϛ. Ἀνάπαλιν ἄρα ἡ περίμετρος τοῦ πολυγώνου πρὸς τὴν διάμετρον μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ ϛτλϛ πρὸς βιζ δ΄. ἅπερ τῶν βιζ δ΄ μείζονά ἐστιν ἢ τριπλασίονα καὶ δέκα οα΄· καὶ ἡ περίμετρος ἄρα τοῦ ϙϛγώνου τοῦ ἐν τῷ κύκλῳ τῆς διαμέτρου τριπλασίων ἐστὶ καὶ μείζων ἢ ι οα΄· ὥστε καὶ ὁ κύκλος ἔτι μᾶλλον τριπλασίων ἐστὶ καὶ μείζων ἢ ι οα΄. Ἡ ἄρα τοῦ κύκλου περίμετρος τῆς διαμέτρου τριπλασίων ἐστὶ καὶ ἐλάσσονι μὲν ἢ ἑβδόμῳ μέρει, μείζονι δὲ ἢ ι οα΄ μείζων.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…