Aristoteles
Poetika
Περὶ ποιητικῆς
1447a1. Bölüm
Şiir sanatının kendisi ve türleri hakkında konuşalım: Her türün nasıl bir gücü olduğu, şiirin güzel olması için olay örgülerinin nasıl kurulması gerektiği, ayrıca şiirin kaç ve ne tür parçalardan oluştuğu; aynı şekilde bu araştırmaya giren öteki konular hakkında. Tabiata uygun olarak, önce ilk olanlardan başlayalım.
περὶ ποιητικῆς αὐτῆς τε καὶ τῶν εἰδῶν αὐτῆς, ἥν τινα δύναμιν ἕκαστον ἔχει, καὶ πῶς δεῖ συνίστασθαι τοὺς μύθους εἰ μέλλει καλῶς ἕξειν ἡ ποίησις, ἔτι δὲ ἐκ πόσων καὶ ποίων ἐστὶ μορίων, ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τῶν ἄλλων ὅσα τῆς αὐτῆς ἐστι μεθόδου, λέγωμεν ἀρξάμενοι κατὰ φύσιν πρῶτον ἀπὸ τῶν πρώτων.
1447a10Destan şiiri ve trajedi şiiri, ayrıca komedi, dithyrambos şiiri, flüt ve kithara müziğinin çoğu, bütün olarak bakıldığında, hepsi birer taklittir (mimēsis).
ἐποποιία δὴ καὶ ἡ τῆς τραγῳδίας ποίησις ἔτι δὲ κωμῳδία καὶ ἡ διθυραμβοποιητικὴ καὶ τῆς αὐλητικῆς ἡ πλείστη καὶ κιθαριστικῆς πᾶσαι τυγχάνουσιν οὖσαι μιμήσεις τὸ σύνολον·
1447a15Ama birbirlerinden üç bakımdan ayrılırlar: Ya taklidi farklı araçlarla yaparlar, ya farklı nesneleri taklit ederler ya da farklı bir tarzda, aynı biçimde değil.
διαφέρουσι δὲ ἀλλήλων τρισίν, ἢ γὰρ τῷ ἐν ἑτέροις μιμεῖσθαι ἢ τῷ ἕτερα ἢ τῷ ἑτέρως καὶ μὴ τὸν αὐτὸν τρόπον.
1447a15_2Nasıl bazıları renklerle ve şekillerle birçok şeyin benzerini yaparak taklit ediyorsa (kimi tekhnēyle, kimi alışkanlıkla), bazıları da sesle taklit ediyorsa, sözü edilen tekhnēlerin hepsi de taklidi ritimle, sözle ve ahenkle yapar; bunları ya ayrı ayrı ya da karıştırarak kullanırlar.
ὥσπερ γὰρ καὶ χρώμασι καὶ σχήμασι πολλὰ μιμοῦνταί τινες ἀπεικάζοντες (οἱ μὲν διὰ τέχνης οἱ δὲ διὰ συνηθείας), ἕτεροι δὲ διὰ τῆς φωνῆς, οὕτω κἀν ταῖς εἰρημέναις τέχναις ἅπασαι μὲν ποιοῦνται τὴν μίμησιν ἐν ῥυθμῷ καὶ λόγῳ καὶ ἁρμονίᾳ, τούτοις δ’ ἢ χωρὶς ἢ μεμιγμένοις·
1447a20Örneğin flüt ve kithara çalma, ve aynı güce sahip başka tekhnēler varsa, mesela kaval çalma, yalnız ahenk ve ritim kullanır.
οἷον ἁρμονίᾳ μὲν καὶ ῥυθμῷ χρώμεναι μόνον ἥ τε αὐλητικὴ καὶ ἡ κιθαριστικὴ κἂν εἴ τινες ἕτεραι τυγχάνωσιν οὖσαι τοιαῦται τὴν δύναμιν, οἷον ἡ τῶν συρίγγων,
1447a25Dansçıların tekhnēsi ise ahenk olmadan yalnız ritimle taklit eder; çünkü dansçılar da biçime bürünen ritimlerle karakterleri, duyguları ve eylemleri taklit ederler.
αὐτῷ δὲ τῷ ῥυθμῷ [μιμοῦνται] χωρὶς ἁρμονίας ἡ τῶν ὀρχηστῶν (καὶ γὰρ οὗτοι διὰ τῶν σχηματιζομένων ῥυθμῶν μιμοῦνται καὶ ἤθη καὶ πάθη καὶ πράξεις)·
1447a25_2Yalnız çıplak sözü ya da vezinleri kullanan, vezinleri de ya birbirine karıştıran ya da tek bir vezin türüyle yetinen sanatın ise bugüne kadar bir adı yoktur.
ἡ δὲ [ἐποποιία] μόνον τοῖς λόγοις ψιλοῖς ⟨καὶ⟩ ἡ τοῖς μέτροις καὶ τούτοις
εἴτε μιγνῦσα μετ’ ἀλλήλων εἴθ’ ἑνί τινι γένει χρωμένη τῶν μέτρων ἀνώνυμοι τυγχάνουσι μέχρι τοῦ νῦν·
1447b8Çünkü Sophron'un ve Ksenarkhos'un mimoslarını ve Sokratik konuşmaları ortak bir adla adlandıramayız;
οὐδὲν γὰρ ἂν ἔχοιμεν ὀνομάσαι κοινὸν τοὺς Σώφρονος καὶ Ξενάρχου μίμους καὶ τοὺς Σωκρατικοὺς λόγους
1447b10biri taklidini iyambik trimetrelerle, elejilerle ya da buna benzer başka vezinlerle yapsa da adlandıramayız.
οὐδὲ εἴ τις διὰ τριμέτρων ἢ ἐλεγείων ἢ τῶν ἄλλων τινῶν τῶν τοιούτων ποιοῖτο τὴν μίμησιν.
1447b10_2Ne var ki insanlar şiir yapmayı vezne bağlayıp kimine elegeia şairi, kimine destan şairi derler; onlara taklit yaptıkları için değil, ortak olarak kullandıkları vezne göre şair adını verirler.
πλὴν οἱ ἄνθρωποί γε συνάπτοντες τῷ μέτρῳ τὸ ποιεῖν ἐλεγειοποιοὺς τοὺς δὲ ἐποποιοὺς ὀνομάζουσιν, οὐχ ὡς κατὰ τὴν μίμησιν ποιητὰς ἀλλὰ κοινῇ κατὰ τὸ μέτρον προσαγορεύοντες·
1447b15Hekimlikle ya da tabiat bilimiyle ilgili bir şeyi vezinle yazsalar da onları böyle adlandırmayı âdet edinmişlerdir. Oysa Homeros ile Empedokles arasında vezinden başka hiçbir ortaklık yoktur; bu yüzden birine şair demek doğrudur, ötekine ise şairden çok tabiat bilgini demek gerekir.
καὶ γὰρ ἂν ἰατρικὸν ἢ φυσικόν τι διὰ τῶν μέτρων ἐκφέρωσιν, οὕτω καλεῖν εἰώθασιν· οὐδὲν δὲ κοινόν ἐστιν Ὁμήρῳ καὶ Ἐμπεδοκλεῖ πλὴν τὸ μέτρον, διὸ τὸν μὲν ποιητὴν δίκαιον καλεῖν, τὸν δὲ φυσιολόγον μᾶλλον ἢ ποιητήν·
1447b20Aynı şekilde biri bütün vezinleri karıştırarak taklit etse, Khairemon'un bütün vezinlerden karma bir rapsodi olarak Kentauros'u yazması gibi, ona da şair demek gerekir. Bu konular böyle belirlenmiş olsun.
ὁμοίως δὲ κἂν εἴ τις ἅπαντα τὰ μέτρα μιγνύων ποιοῖτο τὴν μίμησιν καθάπερ Χαιρήμων ἐποίησε Κένταυρον μικτὴν ῥαψῳδίαν ἐξ ἁπάντων τῶν μέτρων, καὶ ποιητὴν προσαγορευτέον. περὶ μὲν οὖν τούτων διωρίσθω τοῦτον τὸν τρόπον.
1447b20_2Bazı sanatlar da söylenen araçların hepsini, yani ritmi, ezgiyi ve vezni kullanır; dithyrambos şiiri, nomos şiiri, trajedi ve komedi gibi. Aralarındaki fark, kimisinin hepsini birden, kimisinin bölüm bölüm kullanmasıdır.
εἰσὶ δέ τινες αἳ πᾶσι χρῶνται τοῖς εἰρημένοις, λέγω δὲ οἷον ῥυθμῷ καὶ μέλει καὶ μέτρῳ, ὥσπερ ἥ τε τῶν διθυραμβικῶν ποίησις καὶ ἡ τῶν νόμων καὶ ἥ τε τραγῳδία καὶ ἡ κωμῳδία· διαφέρουσι δὲ ὅτι αἱ μὲν ἅμα πᾶσιν αἱ δὲ κατὰ μέρος.
1447b25Sanatlar arasındaki, taklidi hangi araçlarla yaptıklarına dair farklar bunlardır.
ταύτας μὲν οὖν λέγω τὰς διαφορὰς τῶν τεχνῶν ἐν οἷς ποιοῦνται τὴν μίμησιν.
1448a2. Bölüm
Taklit edenler eylem hâlindeki insanları taklit ettiğine, bu insanlar da zorunlu olarak ya değerli ya da değersiz olduğuna göre (çünkü karakterler hemen hemen hep yalnız buna bağlıdır; herkesin karakteri kötülükle ve aretēyle ayrılır), taklit edilenler ya bizden daha iyi ya daha kötü ya da bizim gibidir. Ressamlarda da böyledir:
ἐπεὶ δὲ μιμοῦνται οἱ μιμούμενοι πράττοντας, ἀνάγκη δὲ τούτους ἢ σπουδαίους ἢ φαύλους εἶναι (τὰ γὰρ ἤθη σχεδὸν ἀεὶ τούτοις ἀκολουθεῖ μόνοις, κακίᾳ γὰρ καὶ ἀρετῇ τὰ ἤθη διαφέρουσι πάντες), ἤτοι βελτίονας ἢ καθ’ ἡμᾶς ἢ χείρονας ἢ καὶ τοιούτους, ὥσπερ οἱ γραφεῖς·
1448a5Polygnotos insanları olduklarından daha iyi, Pauson daha kötü, Dionysios ise benzer resmederdi.
Πολύγνωτος μὲν γὰρ κρείττους, Παύσων δὲ χείρους, Διονύσιος δὲ ὁμοίους εἴκαζεν.
1448a5_2Açıktır ki sözü edilen taklitlerin her biri de bu farklara sahip olacak ve bu şekilde farklı nesneleri taklit ettiği için farklı olacaktır.
δῆλον δὲ ὅτι καὶ τῶν λεχθεισῶν ἑκάστη μιμήσεων ἕξει ταύτας τὰς διαφορὰς καὶ ἔσται ἑτέρα τῷ ἕτερα μιμεῖσθαι τοῦτον τὸν τρόπον.
1448a5_3Çünkü dansta, flüt ve kithara çalmada da bu benzemezlikler ortaya çıkabilir;
καὶ γὰρ ἐν ὀρχήσει καὶ αὐλήσει καὶ κιθαρίσει ἔστι γενέσθαι ταύτας τὰς ἀνομοιότητας,
1448a10düzyazıda ve müziksiz vezinli sözde de çıkar: Örneğin Homeros insanları daha iyi, Kleophon benzer, parodileri ilk yazan Thasoslu Hegemon ile Deiliada'nın yazarı Nikokhares ise daha kötü gösterir.
καὶ [τὸ] περὶ τοὺς λόγους δὲ καὶ τὴν ψιλομετρίαν, οἷον Ὅμηρος μὲν βελτίους, Κλεοφῶν δὲ ὁμοίους, Ἡγήμων δὲ ὁ Θάσιος ⟨ὁ⟩ τὰς παρῳδίας ποιήσας πρῶτος καὶ Νικοχάρης ὁ τὴν Δειλιάδα χείρους·
1448a10_2Dithyrambos'ta ve nomos'ta da durum aynıdır; Timotheos ile Philoksenos'un Kykloplar'ı taklit ettikleri gibi, insan bunları da farklı biçimde taklit edebilir.
ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τοὺς διθυράμβους καὶ περὶ τοὺς νόμους, ὥσπερ † γᾶς † Κύκλωπας Τιμόθεος καὶ Φιλόξενος μιμήσαιτο ἄν τις.
1448a15Trajedi ile komedi arasındaki fark da tam bu farktır: Komedi bugünkü insanlardan daha kötülerini, trajedi ise daha iyilerini taklit etmek ister.
ἐν αὐτῇ δὲ τῇ διαφορᾷ καὶ ἡ τραγῳδία πρὸς τὴν κωμῳδίαν διέστηκεν· ἡ μὲν γὰρ χείρους ἡ δὲ βελτίους μιμεῖσθαι βούλεται τῶν νῦν.
1448a15_23. Bölüm
Bunların yanında üçüncü bir fark da, bu nesnelerin her birinin nasıl taklit edileceğidir.
ἔτι δὲ τούτων τρίτη διαφορὰ τὸ ὡς ἕκαστα τούτων μιμήσαιτο ἄν τις.
1448a20Çünkü aynı araçlarla aynı nesneleri taklit etmek mümkündür: Ya kimi zaman anlatarak, kimi zaman da Homeros'un yaptığı gibi başka biri olarak; ya baştan sona aynı kişi kalarak, değişmeden; ya da taklit edilenlerin hepsini eylem hâlinde ve iş başında göstererek.
καὶ γὰρ ἐν τοῖς αὐτοῖς καὶ τὰ αὐτὰ μιμεῖσθαι ἔστιν ὁτὲ μὲν ἀπαγγέλλοντα, ἢ ἕτερόν τι γιγνόμενον ὥσπερ Ὅμηρος ποιεῖ ἢ ὡς τὸν αὐτὸν καὶ μὴ μεταβάλλοντα, ἢ πάντας ὡς πράττοντας καὶ ἐνεργοῦντας † τοὺς μιμουμένους † .
1448a20_2Başta söylediğimiz gibi, taklit şu üç farka göre ayrılır: hangi araçlarla, hangi nesneleri ve nasıl taklit ettiği.
ἐν τρισὶ δὴ ταύταις διαφοραῖς ἡ μίμησίς ἐστιν, ὡς εἴπομεν κατ’ ἀρχάς, ἐν οἷς τε ⟨καὶ ἃ⟩ καὶ ὥς.
1448a25Dolayısıyla Sophokles bir bakımdan Homeros'la aynı türden bir taklitçidir, çünkü ikisi de değerli insanları taklit eder; başka bir bakımdan Aristophanes'le aynı türdendir, çünkü ikisi de eylem hâlinde, iş gören insanları taklit eder. Bazılarına göre bu eserlere «drama» denmesi de buradandır, çünkü iş gören (drōntes) insanları taklit ederler.
ὥστε τῇ μὲν ὁ αὐτὸς ἂν εἴη μιμητὴς Ὁμήρῳ Σοφοκλῆς, μιμοῦνται γὰρ ἄμφω σπουδαίους, τῇ δὲ Ἀριστοφάνει, πράττοντας γὰρ μιμοῦνται καὶ δρῶντας ἄμφω. ὅθεν καὶ δράματα καλεῖσθαί τινες αὐτά φασιν, ὅτι μιμοῦνται δρῶντας.
1448a25_2Bu yüzden Dorlar hem trajediyi hem komediyi kendilerine mal ederler. Komediyi buradaki Megaralılar, kendi demokrasileri zamanında doğduğunu söyleyerek, Sicilya'daki Megaralılar da şair Epikharmos'un, Khionides'ten ve Magnes'ten çok önce yaşamış olan Epikharmos'un oralı olduğunu söyleyerek sahiplenir; trajediyi de Peloponnesos'taki Dorlardan bazıları sahiplenir. Delil olarak da adları gösterirler.
διὸ καὶ ἀντιποιοῦνται τῆς τε τραγῳδίας καὶ τῆς κωμῳδίας οἱ Δωριεῖς (τῆς μὲν γὰρ κωμῳδίας οἱ Μεγαρεῖς οἵ τε ἐνταῦθα ὡς ἐπὶ τῆς παρ’ αὐτοῖς δημοκρατίας γενομένης καὶ οἱ ἐκ Σικελίας, ἐκεῖθεν γὰρ ἦν Ἐπίχαρμος ὁ ποιητὴς πολλῷ πρότερος ὢν Χιωνίδου καὶ Μάγνητος· καὶ τῆς τραγῳδίας ἔνιοι τῶν ἐν Πελοποννήσῳ) ποιούμενοι τὰ ὀνόματα σημεῖον·
1448a35Onlar çevre köylere «kōmē» dediklerini, Atinalıların ise «dēmos» dediğini söylerler. Böylece komedyacıların adı «kōmazein»den, yani şenlik alayıyla dolaşmaktan değil, şehirden itibarsızca dışlanıp köy köy (kata kōmas) dolaşmalarından gelir. «Yapmak» için de kendilerinin «dran», Atinalıların ise «prattein» dediğini söylerler.
αὐτοὶ μὲν γὰρ κώμας τὰς περιοικίδας καλεῖν φασιν, Ἀθηναίους δὲ δήμους, ὡς κωμῳδοὺς οὐκ ἀπὸ τοῦ κωμάζειν λεχθέντας ἀλλὰ τῇ κατὰ κώμας πλάνῃ ἀτιμαζομένους ἐκ τοῦ ἄστεως·
καὶ τὸ ποιεῖν αὐτοὶ μὲν δρᾶν, Ἀθηναίους δὲ πράττειν προσαγορεύειν.
1448b1Taklidin farkları, bunların kaç tane ve ne oldukları hakkında bu kadar söylenmiş olsun.
περὶ μὲν οὖν τῶν διαφορῶν καὶ πόσαι καὶ τίνες τῆς μιμήσεως εἰρήσθω ταῦτα.
1448b1_24. Bölüm
Şiir sanatını genel olarak iki sebep doğurmuş görünüyor; bunların ikisi de tabiidir.
ἐοίκασι δὲ γεννῆσαι μὲν ὅλως τὴν ποιητικὴν αἰτίαι δύο τινὲς καὶ αὗται φυσικαί.
1448b5Taklit etmek insanlarda çocukluktan beri doğuştan vardır. İnsanlar öteki canlılardan taklide en yatkın olmalarıyla ve ilk bilgilerini taklit yoluyla edinmeleriyle ayrılırlar. Bir de herkes taklit edilmiş şeylerden zevk alır.
τό τε γὰρ μιμεῖσθαι σύμφυτον τοῖς ἀνθρώποις ἐκ παίδων ἐστὶ καὶ τούτῳ διαφέρουσι τῶν ἄλλων ζῴων ὅτι μιμητικώτατόν ἐστι καὶ τὰς μαθήσεις ποιεῖται διὰ μιμήσεως τὰς πρώτας, καὶ τὸ χαίρειν τοῖς μιμήμασι πάντας.
1448b5_2Bunun alameti, işlerde olup bitendir: Kendilerine bakarken acı duyduğumuz şeylerin, örneğin en aşağılık hayvanların ve ölülerin biçimlerinin, en titizlikle yapılmış resimlerine bakmaktan zevk alırız.
σημεῖον δὲ τούτου, τὸ συμβαῖνον ἐπὶ τῶν ἔργων· ἃ γὰρ αὐτὰ λυπηρῶς ὁρῶμεν, τούτων τὰς εἰκόνας τὰς μάλιστα ἠκριβωμένας χαίρομεν θεωροῦντες, οἷον θηρίων τε μορφὰς τῶν ἀτιμοτάτων καὶ νεκρῶν.
1448b10Bunun da sebebi şudur: Öğrenmek yalnız felsefecilere değil, öteki insanlara da aynı ölçüde en büyük hazzı verir; yalnız onlar bundan kısa bir süre pay alırlar.
αἴτιον δὲ καὶ τούτου, ὅτι μανθάνειν οὐ μόνον τοῖς φιλοσόφοις ἥδιστον ἀλλὰ καὶ τοῖς ἄλλοις ὁμοίως, ἀλλ’ ἐπὶ βραχὺ κοινωνοῦσιν αὐτοῦ.
1448b15İnsanlar resimlere bakmaktan bu yüzden zevk alırlar: Bakarken her şeyin ne olduğunu öğrenir ve çıkarırlar; örneğin «Bu, odur» derler.
διὰ γὰρ τοῦτο χαίρουσι τὰς εἰκόνας ὁρῶντες, ὅτι συμβαίνει θεωροῦντας μανθάνειν καὶ συλλογίζεσθαι τί ἕκαστον, οἷον ὅτι οὗτος ἐκεῖνος·
1448b15_2Çünkü biri resmedileni daha önce görmemişse, resim ona taklit olarak değil, işçiliği, rengi ya da buna benzer başka bir sebeple haz verecektir.
ἐπεὶ ἐὰν μὴ τύχῃ προεωρακώς, οὐχ ᾗ μίμημα ποιήσει τὴν ἡδονὴν ἀλλὰ διὰ τὴν ἀπεργασίαν ἢ τὴν χροιὰν ἢ διὰ τοιαύτην τινὰ ἄλλην αἰτίαν.
1448b15_3Taklit etmek de, ahenk ve ritim de tabiatımızda olduğundan (vezinlerin ritimlerin parçaları olduğu açıktır), başlangıçta bunlara tabiatça en yatkın olanlar onları azar azar geliştirerek doğaçlamalardan şiiri doğurdular.
κατὰ φύσιν δὲ ὄντος ἡμῖν τοῦ μιμεῖσθαι καὶ τῆς ἁρμονίας καὶ τοῦ ῥυθμοῦ (τὰ γὰρ μέτρα ὅτι μόρια τῶν ῥυθμῶν ἐστι φανερὸν) ἐξ ἀρχῆς οἱ πεφυκότες πρὸς αὐτὰ μάλιστα κατὰ μικρὸν προάγοντες ἐγέννησαν τὴν ποίησιν ἐκ τῶν αὐτοσχεδιασμάτων.
1448b20Şiir, şairlerin kendi karakterlerine göre ikiye ayrıldı: Daha ağırbaşlı olanlar güzel eylemleri ve böyle insanların eylemlerini, daha hafif olanlar ise değersiz insanlarınkini taklit ettiler. Ötekiler ilahiler ve övgüler yazarken, bunlar önce yergiler yazdılar.
διεσπάσθη δὲ κατὰ τὰ οἰκεῖα ἤθη ἡ ποίησις· οἱ μὲν γὰρ σεμνότεροι τὰς καλὰς ἐμιμοῦντο πράξεις καὶ τὰς τῶν τοιούτων, οἱ δὲ εὐτελέστεροι τὰς τῶν φαύλων, πρῶτον ψόγους ποιοῦντες, ὥσπερ ἕτεροι ὕμνους καὶ ἐγκώμια.
1448b25Homeros'tan öncekilerden hiçbirinin böyle bir şiirini sayamıyoruz, ama muhtemelen pek çok vardı.
τῶν μὲν οὖν πρὸ Ὁμήρου οὐδενὸς ἔχομεν εἰπεῖν τοιοῦτον ποίημα, εἰκὸς δὲ εἶναι πολλούς,
1448b25_2Homeros'tan başlayarak ise sayabiliriz; örneğin onun Margites'i ve benzerleri. Bunlarda yakıştığı için iyambik vezin de ortaya çıktı. Bugün de bu veznin adı iyambik konur, çünkü insanlar birbirlerine bu vezinle sataşırlardı (iambizein).
ἀπὸ δὲ Ὁμήρου ἀρξαμένοις ἔστιν, οἷον ἐκείνου ὁ Μαργίτης καὶ τὰ τοιαῦτα. ἐν οἷς κατὰ τὸ ἁρμόττον καὶ τὸ ἰαμβεῖον ἦλθε μέτρον—διὸ καὶ ἰαμβεῖον καλεῖται νῦν, ὅτι ἐν τῷ μέτρῳ τούτῳ ἰάμβιζον ἀλλήλους.
1448b30Böylece eski şairlerin kimi kahramanlık şiirleri, kimi de iyambus yazdı.
καὶ ἐγένοντο τῶν παλαιῶν οἱ μὲν ἡρωικῶν οἱ δὲ ἰάμβων ποιηταί.
1448b30_2Homeros ciddi konularda nasıl en büyük şairse (çünkü yalnız iyi yazmakla kalmadı, taklitlerini dramatik olarak da yaptı), komedinin biçimini de ilk o gösterdi: Yergiyi değil, gülünç olanı dramlaştırdı. Çünkü İlyada ve Odysseia trajedilere ne ise, Margites de komedilere odur.
ὥσπερ δὲ καὶ τὰ σπουδαῖα μάλιστα ποιητὴς Ὅμηρος ἦν (μόνος γὰρ οὐχ ὅτι εὖ ἀλλὰ καὶ μιμήσεις δραματικὰς ἐποίησεν), οὕτως καὶ τὸ τῆς κωμῳδίας σχῆμα πρῶτος ὑπέδειξεν, οὐ ψόγον ἀλλὰ τὸ γελοῖον δραματοποιήσας· ὁ γὰρ Μαργίτης ἀνάλογον ἔχει, ὥσπερ Ἰλιὰς
καὶ ἡ Ὀδύσσεια πρὸς τὰς τραγῳδίας, οὕτω καὶ οὗτος πρὸς τὰς κωμῳδίας.
1449a1Trajedi ve komedi ortaya çıkınca, şiirin bu iki türünden birine kendi tabiatlarına göre yönelenlerden kimi iyambus yerine komedi yazarı oldu, kimi de destan yerine trajedi yazarı; çünkü bu biçimler öncekilerden daha büyük ve daha saygındı. Trajedinin artık kendi türleri bakımından yeterince gelişip gelişmediğini incelemek, onu hem kendi başına hem de tiyatroya göre değerlendirmek ise başka bir konudur.
παραφανείσης δὲ τῆς τραγῳδίας καὶ κωμῳδίας οἱ ἐφ’ ἑκατέραν τὴν ποίησιν ὁρμῶντες κατὰ τὴν οἰκείαν φύσιν οἱ μὲν ἀντὶ τῶν ἰάμβων κωμῳδοποιοὶ ἐγένοντο, οἱ δὲ ἀντὶ τῶν ἐπῶν τραγῳδοδιδάσκαλοι, διὰ τὸ μείζω καὶ ἐντιμότερα τὰ σχήματα εἶναι ταῦτα ἐκείνων. τὸ μὲν οὖν ἐπισκοπεῖν εἰ ἄρα ἔχει ἤδη ἡ τραγῳδία τοῖς εἴδεσιν ἱκανῶς ἢ οὔ, αὐτό τε καθ’ αὑτὸ κρῖναι καὶ πρὸς τὰ θέατρα, ἄλλος λόγος.
1449a5Trajedi doğaçlama bir başlangıçtan doğdu; komedi de öyle. Trajedi dithyrambos'u başlatanlardan, komedi ise bugün de birçok şehirde âdet olarak süren fallus şarkılarını başlatanlardan doğdu. İnsanlar trajedide ortaya çıkan her şeyi geliştirdikçe o da azar azar büyüdü.
γενομένη δ’ οὖν ἀπ’ ἀρχῆς αὐτοσχεδιαστικῆς — καὶ αὐτὴ καὶ ἡ κωμῳδία, καὶ ἡ μὲν ἀπὸ τῶν ἐξαρχόντων τὸν διθύραμβον, ἡ δὲ ἀπὸ τῶν τὰ φαλλικὰ ἃ ἔτι καὶ νῦν ἐν πολλαῖς τῶν πόλεων διαμένει νομιζόμενα — κατὰ μικρὸν ηὐξήθη προαγόντων ὅσον ἐγίγνετο φανερὸν αὐτῆς·
1449a10Trajedi birçok değişiklik geçirdikten sonra, kendi tabiatına kavuşunca durdu.
καὶ πολλὰς μεταβολὰς μεταβαλοῦσα ἡ τραγῳδία ἐπαύσατο, ἐπεὶ ἔσχε τὴν αὑτῆς φύσιν.
1449a15Oyuncu sayısını birden ikiye ilk çıkaran Aiskhylos oldu; koro kısımlarını azalttı ve başrolü konuşmaya verdi. Üçüncü oyuncuyu ve sahne resmini Sophokles getirdi.
καὶ τό τε τῶν ὑποκριτῶν πλῆθος ἐξ ἑνὸς εἰς δύο πρῶτος Αἰσχύλος ἤγαγε καὶ τὰ τοῦ χοροῦ ἠλάττωσε καὶ τὸν λόγον πρωταγωνιστεῖν παρεσκεύασεν· τρεῖς δὲ καὶ σκηνογραφίαν Σοφοκλῆς.
1449a15_2Bir de büyüklük meselesi var: Trajedi satir oyunundan dönüştüğü için, küçük olay örgülerinden ve gülünç bir üsluptan ancak geç kurtulup ağırbaşlılık kazandı; vezin de tetrametreden iyambusa döndü.
ἔτι δὲ τὸ μέγεθος· ἐκ μικρῶν μύθων καὶ λέξεως γελοίας διὰ τὸ ἐκ σατυρικοῦ μεταβαλεῖν ὀψὲ ἀπεσεμνύνθη, τό τε μέτρον ἐκ τετραμέτρου ἰαμβεῖον ἐγένετο.
1449a20Başlangıçta tetrametre kullanıyorlardı, çünkü şiir satir oyununa ve dansa daha yakındı; konuşma girince tabiatın kendisi uygun vezni buldu. Çünkü vezinler içinde konuşmaya en yatkın olanı iyambustur. Bunun alameti şudur:
τὸ μὲν γὰρ πρῶτον τετραμέτρῳ ἐχρῶντο διὰ τὸ σατυρικὴν καὶ ὀρχηστικωτέραν εἶναι τὴν ποίησιν, λέξεως δὲ γενομένης αὐτὴ ἡ φύσις τὸ οἰκεῖον μέτρον εὗρε· μάλιστα γὰρ λεκτικὸν τῶν μέτρων τὸ ἰαμβεῖόν ἐστιν· σημεῖον δὲ τούτου,
1449a25Birbirimizle konuşurken çok sık iyambik dizeler söyleriz; heksametreyi ise seyrek söyleriz, o da konuşmanın ahenginden çıkınca.
πλεῖστα γὰρ ἰαμβεῖα λέγομεν ἐν τῇ διαλέκτῳ τῇ πρὸς ἀλλήλους, ἑξάμετρα δὲ ὀλιγάκις καὶ ἐκβαίνοντες τῆς λεκτικῆς ἁρμονίας.
1449a25_2Bir de epizotların sayısı arttı. Öteki öğelerin her birinin nasıl süslendiği de söylenmiş sayılsın;
ἔτι δὲ ἐπεισοδίων πλήθη. καὶ τὰ ἄλλ’ ὡς ἕκαστα κοσμηθῆναι λέγεται ἔστω ἡμῖν εἰρημένα·
1449a30çünkü bunları tek tek anlatmak herhalde büyük bir iş olurdu.
πολὺ γὰρ ἂν ἴσως ἔργον εἴη διεξιέναι καθ’ ἕκαστον.
1449a30_25. Bölüm
Komedi, dediğimiz gibi, daha değersiz insanların taklididir; ama her türlü kötülük bakımından değil: Gülünç olan, çirkinin bir parçasıdır.
ἡ δὲ κωμῳδία ἐστὶν ὥσπερ εἴπομεν μίμησις φαυλοτέρων μέν, οὐ μέντοι κατὰ πᾶσαν κακίαν, ἀλλὰ τοῦ αἰσχροῦ ἐστι τὸ γελοῖον μόριον.
1449a30_3Çünkü gülünç olan, acı vermeyen ve yıkıma yol açmayan bir kusur ve çirkinliktir. Gülünç maskeyi düşünelim: Çirkin ve çarpık bir şeydir, ama acı vermez.
τὸ γὰρ γελοῖόν ἐστιν ἁμάρτημά τι καὶ αἶσχος ἀνώδυνον καὶ οὐ φθαρτικόν, οἷον εὐθὺς τὸ γελοῖον πρόσωπον αἰσχρόν τι καὶ διεστραμμένον ἄνευ ὀδύνης.
1449a35Trajedinin geçirdiği değişiklikler ve bunları kimlerin yaptığı bilinir; komedi ise başlangıçta ciddiye alınmadığı için gözden kaçtı. Arkhon komedi şairlerine ancak geç bir dönemde koro verdi; önceden koroda yer alanlar gönüllüydü.
αἱ μὲν οὖν τῆς τραγῳδίας μεταβάσεις καὶ δι’ ὧν ἐγένοντο οὐ λελήθασιν, ἡ δὲ κωμῳδία διὰ τὸ μὴ
σπουδάζεσθαι ἐξ ἀρχῆς ἔλαθεν· καὶ γὰρ χορὸν κωμῳδῶν ὀψέ ποτε ὁ ἄρχων ἔδωκεν, ἀλλ’ ἐθελονταὶ ἦσαν.
1449b1Komedi belli biçimler kazandıktan sonradır ki şairleri denen kişiler hatırlanır. Maskeleri, prologları, oyuncu sayısını ve buna benzer şeyleri kimin getirdiği bilinmez.
ἤδη δὲ σχήματά τινα αὐτῆς ἐχούσης οἱ λεγόμενοι αὐτῆς ποιηταὶ μνημονεύονται. τίς δὲ πρόσωπα ἀπέδωκεν ἢ προλόγους ἢ πλήθη ὑποκριτῶν καὶ ὅσα τοιαῦτα, ἠγνόηται.
1449b5Olay örgüsü kurmak başlangıçta Sicilya'dan geldi;
τὸ δὲ μύθους ποιεῖν [Ἐπίχαρμος καὶ Φόρμις] τὸ μὲν ἐξ ἀρχῆς ἐκ Σικελίας ἦλθε,
1449b5_2Atinalılardan ise iyambik yergi biçimini bırakıp küllî sözler ve olay örgüleri kurmaya ilk başlayan Krates oldu.
τῶν δὲ Ἀθήνησιν Κράτης πρῶτος ἦρξεν ἀφέμενος τῆς ἰαμβικῆς ἰδέας καθόλου ποιεῖν λόγους καὶ μύθους.
1449b5_3Destan şiiri, değerli insanların vezinli sözle taklidi olması bakımından trajediye uyar; tek bir vezin kullanması ve anlatı olması bakımından ise ondan ayrılır.
ἡ μὲν οὖν ἐποποιία τῇ τραγῳδίᾳ μέχρι μὲν τοῦ μετὰ μέτρου λόγῳ μίμησις εἶναι σπουδαίων ἠκολούθησεν· τῷ δὲ τὸ μέτρον ἁπλοῦν ἔχειν καὶ ἀπαγγελίαν εἶναι, ταύτῃ διαφέρουσιν·
1449b10Uzunluk bakımından da ayrılırlar: Trajedi olabildiğince güneşin tek bir dönüşü içinde kalmaya ya da bunu pek az aşmaya çalışır; destan ise zaman bakımından sınırsızdır. Bu bakımdan da farklıdırlar;
ἔτι δὲ τῷ μήκει· ἡ μὲν ὅτι μάλιστα πειρᾶται ὑπὸ μίαν περίοδον ἡλίου εἶναι ἢ μικρὸν ἐξαλλάττειν, ἡ δὲ ἐποποιία ἀόριστος τῷ χρόνῳ καὶ τούτῳ διαφέρει,
1449b10_2oysa başlangıçta trajedilerde de destanlarda da bu konuda aynı şekilde davranıyorlardı.
καίτοι τὸ πρῶτον ὁμοίως ἐν ταῖς τραγῳδίαις τοῦτο ἐποίουν καὶ ἐν τοῖς ἔπεσιν.
1449b15Parçalarından bazıları ikisinde aynıdır, bazıları da trajediye özgüdür.
μέρη δ’ ἐστὶ τὰ μὲν ταὐτά, τὰ δὲ ἴδια τῆς τραγῳδίας·
1449b15_2Bu yüzden iyi trajediyi kötüsünden ayırmayı bilen, destanda da bunu bilir. Çünkü destanda olan her şey trajedide de vardır; trajedide olanların ise hepsi destanda yoktur.
διόπερ ὅστις περὶ τραγῳδίας οἶδε σπουδαίας καὶ φαύλης, οἶδε καὶ περὶ ἐπῶν· ἃ μὲν γὰρ ἐποποιία ἔχει, ὑπάρχει τῇ τραγῳδίᾳ, ἃ δὲ αὐτῇ, οὐ πάντα ἐν τῇ ἐποποιίᾳ.
1449b206. Bölüm
Heksametreyle yapılan taklitten ve komediden sonra söz edeceğiz. Şimdi trajediden söz edelim; söylenenlerden çıkan ousiasının tarifini yeniden ele alarak başlayalım.
περὶ μὲν οὖν τῆς ἐν ἑξαμέτροις μιμητικῆς καὶ περὶ κωμῳδίας ὕστερον ἐροῦμεν· περὶ δὲ τραγῳδίας λέγωμεν ἀναλαβόντες αὐτῆς ἐκ τῶν εἰρημένων τὸν γινόμενον ὅρον τῆς οὐσίας.
1449b20_2Trajedi, ciddi, tam ve belli bir büyüklüğü olan bir eylemin taklididir. Tatlandırılmış bir dille yapılır ve bu tatlandırmanın türleri bölümlerde ayrı ayrı yer alır. Anlatma yoluyla değil, iş görenler eliyle yapılır; acıma ve korku yoluyla bu tür duyguların arınmasını (katharsis) gerçekleştirir.
ἔστιν οὖν τραγῳδία μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας μέγεθος ἐχούσης, ἡδυσμένῳ λόγῳ χωρὶς ἑκάστῳ τῶν εἰδῶν ἐν τοῖς μορίοις, δρώντων καὶ οὐ δι’ ἀπαγγελίας, δι’ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν.
1449b25Tatlandırılmış dil derken ritmi, ahengi ve ezgisi olan dili kastediyorum;
λέγω δὲ ἡδυσμένον μὲν λόγον τὸν ἔχοντα ῥυθμὸν καὶ ἁρμονίαν [καὶ μέλος],
1449b25_2türlerin ayrı ayrı yer alması derken de bazı kısımların yalnız vezinle, bazılarının ise ezgiyle gerçekleştirilmesini.
τὸ δὲ χωρὶς τοῖς εἴδεσι τὸ διὰ μέτρων ἔνια μόνον περαίνεσθαι καὶ πάλιν ἕτερα διὰ μέλους.
1449b30Taklidi iş gören kişiler yaptığına göre, önce zorunlu olarak sahne görünüşünün düzeni trajedinin bir parçası olacaktır; sonra ezgi ve üslup, çünkü taklidi bunlarla yaparlar.
ἐπεὶ δὲ πράττοντες ποιοῦνται τὴν μίμησιν, πρῶτον μὲν ἐξ ἀνάγκης ἂν εἴη τι μόριον τραγῳδίας ὁ τῆς ὄψεως κόσμος· εἶτα μελοποιία καὶ λέξις, ἐν τούτοις γὰρ ποιοῦνται τὴν μίμησιν.
1449b30_2Üslup derken vezinli sözlerin düzenlenişinin kendisini, ezgi derken de gücü herkesçe açıkça bilinen şeyi kastediyorum.
λέγω δὲ λέξιν μὲν αὐτὴν τὴν τῶν μέτρων σύνθεσιν, μελοποιίαν δὲ ὃ τὴν δύναμιν φανερὰν ἔχει πᾶσαν.
1449b35Trajedi bir eylemin taklidi olduğuna, eylem de iş gören bazı kişilerce yapıldığına, bu kişiler de zorunlu olarak karakterleri ve düşünceleri bakımından belli nitelikte olduğuna göre (çünkü eylemlerin belli nitelikte olduğunu da bunlar sayesinde söyleriz; eylemlerin tabiatça iki sebebi vardır, düşünce ve karakter; herkes de bunlara göre başarır ya da başarısız olur),
ἐπεὶ δὲ πράξεώς ἐστι μίμησις, πράττεται δὲ ὑπὸ τινῶν πραττόντων, οὓς ἀνάγκη ποιούς τινας εἶναι κατά τε τὸ ἦθος καὶ τὴν διάνοιαν (διὰ γὰρ τούτων καὶ τὰς
πράξεις εἶναί φαμεν ποιάς τινας, [πέφυκεν αἴτια δύο τῶν πράξεων εἶναι, διάνοια καὶ ἦθος] καὶ κατὰ ταύτας καὶ τυγχάνουσι καὶ ἀποτυγχάνουσι πάντες),
1450a1eylemin taklidi olay örgüsüdür. Olay örgüsü derken olayların düzenlenişini kastediyorum; karakter derken, iş görenlere belli nitelikte dememizi sağlayan şeyi; düşünce derken de, konuşanların bir şeyi ispat ettikleri ya da bir görüş bildirdikleri sözleri.
ἔστιν δὲ τῆς μὲν πράξεως ὁ μῦθος ἡ μίμησις, λέγω γὰρ μῦθον τοῦτον τὴν σύνθεσιν τῶν πραγμάτων, τὰ δὲ ἤθη, καθ’ ὃ ποιούς τινας εἶναί φαμεν τοὺς πράττοντας, διάνοιαν δέ, ἐν ὅσοις λέγοντες ἀποδεικνύασίν τι ἢ καὶ ἀποφαίνονται γνώμην—
1450a5Dolayısıyla her trajedinin, ona niteliğini veren altı parçası olmak zorundadır: olay örgüsü, karakterler, üslup, düşünce, sahne görünüşü ve ezgi.
ἀνάγκη οὖν πάσης τῆς τραγῳδίας μέρη εἶναι ἕξ, καθ’ ὃ ποιά τις ἐστὶν ἡ τραγῳδία· ταῦτα δ’ ἐστὶ μῦθος καὶ ἤθη καὶ λέξις καὶ διάνοια καὶ ὄψις καὶ μελοποιία.
1450a10Bunlardan ikisi taklidin araçları, biri taklidin tarzı, üçü de taklidin nesneleridir; bunların dışında hiçbir parça yoktur.
οἷς μὲν γὰρ μιμοῦνται, δύο μέρη ἐστίν, ὡς δὲ μιμοῦνται, ἕν, ἃ δὲ μιμοῦνται, τρία, καὶ παρὰ ταῦτα οὐδέν.
1450a10_2Şairlerin hemen hepsi bu türleri kullanmıştır denebilir; çünkü her trajedide sahne görünüşü, karakter, olay örgüsü, üslup, ezgi ve düşünce aynı şekilde bulunur.
τούτοις μὲν οὖν † οὐκ ὀλίγοι αὐτῶν † ὡς εἰπεῖν κέχρηνται τοῖς εἴδεσιν· καὶ γὰρ † ὄψις ἔχει πᾶν † καὶ ἦθος καὶ μῦθον καὶ λέξιν καὶ μέλος καὶ διάνοιαν ὡσαύτως.
1450a10_3Bunların en önemlisi olayların düzenlenişidir. Çünkü trajedi insanların değil, eylemlerin ve hayatın taklididir. [Saadet de bedbahtlık da eylemdedir; gaye de bir nitelik değil, bir eylemdir. İnsanlar karakterlerine göre belli nitelikte, eylemlerine göre ise mesut ya da bedbahttır.]
μέγιστον δὲ τούτων ἐστὶν ἡ τῶν πραγμάτων σύστασις. ἡ γὰρ τραγῳδία μίμησίς ἐστιν οὐκ ἀνθρώπων ἀλλὰ πράξεων καὶ βίου [καὶ εὐδαιμονία καὶ κακοδαιμονία ἐν πράξει ἐστίν, καὶ τὸ τέλος πρᾶξίς τις ἐστίν, οὐ ποιότης· εἰσὶν δὲ κατὰ μὲν τὰ ἤθη ποιοί τινες, κατὰ δὲ τὰς πράξεις εὐδαίμονες ἢ τοὐναντίον]·
1450a20Dolayısıyla oyundaki kişiler karakterleri taklit etmek için eylemde bulunmaz; karakterleri eylemler aracılığıyla işin içine katarlar. Bu yüzden olaylar ve olay örgüsü trajedinin gayesidir; gaye de her şeyin en önemlisidir.
οὔκουν ὅπως τὰ ἤθη μιμήσωνται πράττουσιν, ἀλλὰ τὰ ἤθη συμπεριλαμβάνουσιν διὰ τὰς πράξεις· ὥστε τὰ πράγματα καὶ ὁ μῦθος τέλος τῆς τραγῳδίας, τὸ δὲ τέλος μέγιστον ἁπάντων.
1450a20_2Ayrıca eylem olmadan trajedi olmaz, karakter olmadan ise olabilir.
ἔτι ἄνευ μὲν πράξεως οὐκ ἂν γένοιτο τραγῳδία, ἄνευ δὲ ἠθῶν γένοιτ’ ἄν·
1450a25Çünkü gençlerin çoğunun trajedileri karaktersizdir; genel olarak birçok şair de böyledir. Ressamlardan Zeuksis'in Polygnotos'a göre durumu da buna benzer: Polygnotos karakterleri iyi resmeder, Zeuksis'in resminde ise hiç karakter yoktur.
αἱ γὰρ τῶν νέων τῶν πλείστων ἀήθεις τραγῳδίαι εἰσίν, καὶ ὅλως ποιηταὶ πολλοὶ τοιοῦτοι, οἷον καὶ τῶν γραφέων Ζεῦξις πρὸς Πολύγνωτον πέπονθεν· ὁ μὲν γὰρ Πολύγνωτος ἀγαθὸς ἠθογράφος, ἡ δὲ Ζεύξιδος γραφὴ οὐδὲν ἔχει ἦθος.
1450a25_2Ayrıca biri, üslup ve düşünce bakımından iyi işlenmiş, karakteri yansıtan konuşmaları art arda dizse, trajedinin işini yapmış olmaz. Bunları daha zayıf kullanan ama bir olay örgüsü, bir olaylar düzeni olan trajedi bu işi çok daha iyi yapar.
ἔτι ἐάν τις ἐφεξῆς θῇ ῥήσεις ἠθικὰς καὶ λέξει καὶ διανοίᾳ εὖ πεποιημένας, οὐ ποιήσει ὃ ἦν τῆς τραγῳδίας ἔργον, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ἡ καταδεεστέροις τούτοις κεχρημένη τραγῳδία, ἔχουσα δὲ μῦθον καὶ σύστασιν πραγμάτων.
1450a30Bundan başka, trajedinin seyircinin gönlünü çelmesini sağlayan en önemli şeyler olay örgüsünün parçalarıdır: talih dönüşleri ve tanımalar.
πρὸς δὲ τούτοις τὰ μέγιστα οἷς ψυχαγωγεῖ ἡ τραγῳδία τοῦ μύθου μέρη ἐστίν, αἵ τε περιπέτειαι καὶ ἀναγνωρίσεις.
1450a35Bir alamet de şudur: Şiir yazmaya girişenler, olayları düzenleyebilmeden önce üslupta ve karakterlerde ustalık kazanabilirler; ilk şairlerin hemen hepsi de böyleydi.
ἔτι σημεῖον ὅτι καὶ οἱ ἐγχειροῦντες ποιεῖν πρότερον δύνανται τῇ λέξει καὶ τοῖς ἤθεσιν ἀκριβοῦν ἢ τὰ πράγματα συνίστασθαι, οἷον καὶ οἱ πρῶτοι ποιηταὶ σχεδὸν ἅπαντες.
1450a35_2Demek ki trajedinin ilkesi ve adeta psykhēsi olay örgüsüdür; ikinci sırada karakterler gelir.
ἀρχὴ μὲν οὖν καὶ οἷον ψυχὴ ὁ μῦθος τῆς τραγῳδίας, δεύτερον δὲ τὰ ἤθη
1450a35_3(Resimde de buna benzer bir durum vardır: Biri en güzel boyaları gelişigüzel sürse, beyaz bir zemine çizilmiş bir figür kadar hoşa gitmez.)
(παραπλήσιον γάρ ἐστιν καὶ
ἐπὶ τῆς γραφικῆς· εἰ γάρ τις ἐναλείψειε τοῖς καλλίστοις φαρμάκοις χύδην, οὐκ ἂν ὁμοίως εὐφράνειεν καὶ λευκογραφήσας εἰκόνα)·
1450b1Trajedi bir eylemin taklididir; iş görenleri de en çok bu eylem yüzünden taklit eder.
ἔστιν τε μίμησις πράξεως καὶ διὰ ταύτην μάλιστα τῶν πραττόντων.
1450b1_2Üçüncüsü düşüncedir. Bu, konunun içerdiği ve duruma uyan şeyleri söyleyebilmektir; sözlerde bu, siyaset sanatının ve retoriğin işidir.
τρίτον δὲ ἡ διάνοια· τοῦτο δέ ἐστιν τὸ λέγειν δύνασθαι τὰ ἐνόντα καὶ τὰ ἁρμόττοντα, ὅπερ ἐπὶ τῶν λόγων τῆς πολιτικῆς καὶ ῥητορικῆς ἔργον ἐστίν·
1450b5Çünkü eski şairler kişilerini siyasetçi gibi, bugünküler ise hatip gibi konuşturuyor.
οἱ μὲν γὰρ ἀρχαῖοι πολιτικῶς ἐποίουν λέγοντας, οἱ δὲ νῦν ῥητορικῶς.
1450b5_2Karakter, prohairesisin nasıl olduğunu gösteren şeydir. Bu yüzden konuşanın neyi tercih ettiğinin ya da neden kaçındığının hiç belli olmadığı sözlerde karakter yoktur.
ἔστιν δὲ ἦθος μὲν τὸ τοιοῦτον ὃ δηλοῖ τὴν προαίρεσιν, ὁποία τις [ἐν οἷς οὐκ ἔστι δῆλον ἢ προαιρεῖται ἢ φεύγει] διόπερ οὐκ ἔχουσιν ἦθος τῶν λόγων ἐν οἷς μηδ’ ὅλως ἔστιν ὅ τι προαιρεῖται ἢ φεύγει ὁ λέγων—
1450b10aDüşünce ise, konuşanların bir şeyin olduğunu ya da olmadığını ispat ettikleri ya da küllî bir şey bildirdikleri sözlerde bulunur.
διάνοια δὲ ἐν οἷς ἀποδεικνύουσί τι ὡς ἔστιν ἢ ὡς οὐκ ἔστιν ἢ καθόλου τι ἀποφαίνονται.
1450b10a_2Dördüncüsü üsluptur. Daha önce söylendiği gibi, üslup derken kelimelerle anlatımı kastediyorum; bunun vezinli sözlerde de düzyazıda da gücü aynıdır.
τέταρτον δὲ † τῶν μὲν λόγων † ἡ λέξις· λέγω δέ, ὥσπερ πρότερον εἴρηται, λέξιν εἶναι τὴν διὰ τῆς ὀνομασίας ἑρμηνείαν, ὃ καὶ ἐπὶ τῶν ἐμμέτρων καὶ ἐπὶ τῶν λόγων ἔχει τὴν αὐτὴν δύναμιν.
1450b15Geri kalanlardan ezgi, tatlandırıcıların en büyüğüdür.
τῶν δὲ λοιπῶν ἡ μελοποιία μέγιστον τῶν ἡδυσμάτων,
1450b15_2Sahne görünüşü ise gönül çeler, ama tekhnēye en az dayanan ve şiir sanatına en az ait olan parçadır. Çünkü trajedinin gücü yarışma ve oyuncular olmadan da vardır; ayrıca sahne görünüşünü hazırlamada dekor ve kostüm ustasının tekhnēsi şairlerinkinden daha belirleyicidir.
ἡ δὲ ὄψις ψυχαγωγικὸν μέν, ἀτεχνότατον δὲ καὶ ἥκιστα οἰκεῖον τῆς ποιητικῆς· ἡ γὰρ τῆς τραγῳδίας δύναμις καὶ ἄνευ ἀγῶνος καὶ ὑποκριτῶν ἔστιν, ἔτι δὲ κυριωτέρα περὶ τὴν ἀπεργασίαν τῶν ὄψεων ἡ τοῦ σκευοποιοῦ τέχνη τῆς τῶν ποιητῶν ἐστιν.
1450b207. Bölüm
Bunlar belirlendiğine göre, şimdi olayların düzenlenişinin nasıl olması gerektiğini söyleyelim; çünkü trajedinin ilk ve en önemli parçası budur.
διωρισμένων δὲ τούτων, λέγωμεν μετὰ ταῦτα ποίαν τινὰ δεῖ τὴν σύστασιν εἶναι τῶν πραγμάτων, ἐπειδὴ τοῦτο καὶ πρῶτον καὶ μέγιστον τῆς τραγῳδίας ἐστίν.
1450b20_2Trajedinin, tam ve bütün olan, belli bir büyüklüğü bulunan bir eylemin taklidi olduğunu kabul etmiştik; çünkü hiçbir büyüklüğü olmayan bir bütün de olabilir.
κεῖται δὴ ἡμῖν τὴν τραγῳδίαν τελείας καὶ ὅλης πράξεως εἶναι μίμησιν ἐχούσης τι μέγεθος· ἔστιν γὰρ ὅλον καὶ μηδὲν ἔχον μέγεθος.
1450b25Bütün, başı, ortası ve sonu olandır.
ὅλον δέ ἐστιν τὸ ἔχον ἀρχὴν καὶ μέσον καὶ τελευτήν.
1450b25_2Baş, kendisi zorunlu olarak başka bir şeyden sonra gelmeyen, ama ondan sonra tabiatça başka bir şeyin bulunduğu ya da meydana geldiği şeydir.
ἀρχὴ δέ ἐστιν ὃ αὐτὸ μὲν μὴ ἐξ ἀνάγκης μετ’ ἄλλο ἐστίν, μετ’ ἐκεῖνο δ’ ἕτερον πέφυκεν εἶναι ἢ γίνεσθαι·
1450b25_3Son ise tersine, kendisi tabiatça ya zorunlu olarak ya da çoğunlukla başka bir şeyden sonra gelen, ama ondan sonra hiçbir şey gelmeyen şeydir.
τελευτὴ δὲ τοὐναντίον ὃ αὐτὸ μὲν μετ’ ἄλλο πέφυκεν εἶναι ἢ ἐξ ἀνάγκης ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, μετὰ δὲ τοῦτο ἄλλο οὐδέν·
1450b30Orta da hem kendisi başka bir şeyden sonra gelen hem de ondan sonra başka bir şey gelen şeydir.
μέσον δὲ ὃ καὶ αὐτὸ μετ’ ἄλλο καὶ μετ’ ἐκεῖνο ἕτερον.
1450b30_2Demek ki iyi kurulmuş olay örgüleri ne rastgele bir yerden başlamalı ne de rastgele bir yerde bitmeli, söylenen biçimlere uymalıdır.
δεῖ ἄρα τοὺς συνεστῶτας εὖ μύθους μήθ’ ὁπόθεν ἔτυχεν ἄρχεσθαι μήθ’ ὅπου ἔτυχε τελευτᾶν, ἀλλὰ κεχρῆσθαι ταῖς εἰρημέναις ἰδέαις.
1450b30_3Ayrıca güzel olan, ister bir canlı ister birtakım parçalardan oluşan herhangi bir şey olsun, yalnız bu parçaları düzenli biçimde taşımakla kalmamalı, rastgele olmayan bir büyüklüğe de sahip olmalıdır; çünkü güzellik büyüklükte ve düzendedir.
ἔτι δ’ ἐπεὶ τὸ καλὸν καὶ ζῷον καὶ ἅπαν πρᾶγμα ὃ συνέστηκεν ἐκ τινῶν οὐ μόνον ταῦτα τεταγμένα δεῖ ἔχειν ἀλλὰ καὶ μέγεθος ὑπάρχειν μὴ τὸ τυχόν· τὸ γὰρ καλὸν ἐν μεγέθει καὶ τάξει ἐστίν,
1450b35Bu yüzden ne pek küçük bir canlı güzel olabilir, çünkü bakış neredeyse fark edilemeyecek kadar kısa bir sürede gerçekleştiği için bulanır; ne de pek büyük bir canlı, çünkü bakış bir anda olmaz, bakanlar da onun birliğini ve bütünlüğünü gözden kaçırır; örneğin on bin stadionluk bir canlı olsaydı böyle olurdu.
διὸ οὔτε πάμμικρον ἄν τι γένοιτο καλὸν ζῷον (συγχεῖται γὰρ ἡ θεωρία ἐγγὺς τοῦ ἀναισθήτου χρόνου γινομένη) οὔτε παμμέγεθες (οὐ γὰρ
ἅμα ἡ θεωρία γίνεται ἀλλ’ οἴχεται τοῖς θεωροῦσι τὸ ἓν καὶ τὸ ὅλον ἐκ τῆς θεωρίας) οἷον εἰ μυρίων σταδίων εἴη ζῷον·
1451a1Dolayısıyla, cisimlerde ve canlılarda bir büyüklük olması ama bunun bir bakışta kavranabilmesi gerektiği gibi, olay örgülerinde de bir uzunluk olmalı, ama bu uzunluk kolayca akılda tutulabilmelidir.
ὥστε δεῖ καθάπερ ἐπὶ τῶν σωμάτων καὶ ἐπὶ τῶν ζῴων ἔχειν μὲν μέγεθος, τοῦτο δὲ εὐσύνοπτον εἶναι, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν μύθων ἔχειν μὲν μῆκος, τοῦτο δὲ εὐμνημόνευτον εἶναι.
1451a5Uzunluğun yarışmalara ve seyircinin algısına göre konan sınırı tekhnēye ait değildir. Çünkü yüz trajedinin yarışması gerekseydi, bir zamanlar yapıldığı söylendiği gibi, su saatine göre yarışırlardı.
τοῦ δὲ μήκους ὅρος ⟨ὁ⟩ μὲν πρὸς τοὺς ἀγῶνας καὶ τὴν αἴσθησιν οὐ τῆς τέχνης ἐστίν· εἰ γὰρ ἔδει ἑκατὸν τραγῳδίας ἀγωνίζεσθαι, πρὸς κλεψύδρας ἂν ἠγωνίζοντο, † ὥσπερ ποτὲ καὶ ἄλλοτέ φασιν † .
1451a5_2Olayın kendi tabiatına göre konan sınır ise şudur: Bütünü bir arada görülebildiği sürece, daha büyük olan her zaman büyüklük bakımından daha güzeldir. Basitçe belirlemek gerekirse: Olaylar muhtemel ya da zorunlu olana göre art arda gelişirken kahramanın kötü talihten iyi talihe ya da iyi talihten kötü talihe geçebildiği büyüklük, büyüklüğün yeterli sınırıdır.
ὁ δὲ κατ’ αὐτὴν τὴν φύσιν τοῦ πράγματος ὅρος, ἀεὶ μὲν ὁ μείζων μέχρι τοῦ σύνδηλος εἶναι καλλίων ἐστὶ κατὰ τὸ μέγεθος· ὡς δὲ ἁπλῶς διορίσαντας εἰπεῖν, ἐν ὅσῳ μεγέθει κατὰ τὸ εἰκὸς ἢ τὸ ἀναγκαῖον ἐφεξῆς γιγνομένων συμβαίνει εἰς εὐτυχίαν ἐκ δυστυχίας ἢ ἐξ εὐτυχίας εἰς δυστυχίαν μεταβάλλειν, ἱκανὸς ὅρος ἐστὶν τοῦ μεγέθους.
1451a158. Bölüm
Bir olay örgüsü, bazılarının sandığı gibi, tek bir kişi hakkında olduğu için tek olmaz. Çünkü tek bir kişinin başına sayısız şey gelir ve bunların bazıları hiçbir birlik oluşturmaz. Aynı şekilde tek bir kişinin birçok eylemi vardır ve bunlardan tek bir eylem doğmaz.
μῦθος δ’ ἐστὶν εἷς οὐχ ὥσπερ τινὲς οἴονται ἐὰν περὶ ἕνα ᾖ· πολλὰ γὰρ καὶ ἄπειρα τῷ ἑνὶ συμβαίνει, ἐξ ὧν ἐνίων οὐδέν ἐστιν ἕν· οὕτως δὲ καὶ πράξεις ἑνὸς πολλαί εἰσιν, ἐξ ὧν μία οὐδεμία γίνεται πρᾶξις.
1451a15_2Bu yüzden bir Herakleia, bir Theseis ve bu türden şiirler yazan bütün şairler hata etmiş görünüyor; çünkü Herakles tek bir kişi olduğu için olay örgüsünün de tek olması gerektiğini sanırlar.
διὸ πάντες ἐοίκασιν ἁμαρτάνειν ὅσοι τῶν ποιητῶν Ἡρακληίδα Θησηίδα καὶ τὰ τοιαῦτα ποιήματα πεποιήκασιν· οἴονται γάρ, ἐπεὶ εἷς ἦν ὁ Ἡρακλῆς, ἕνα καὶ τὸν μῦθον εἶναι προσήκειν.
1451a20Homeros ise başka bakımlardan olduğu gibi bu bakımdan da üstündür ve bunu, ister tekhnē sayesinde ister tabiatı sayesinde, iyi görmüş görünüyor. Odysseia'yı yazarken Odysseus'un başına gelen her şeyi, örneğin Parnassos'ta yaralanmasını ya da ordu toplanırken deli taklidi yapmasını işlemedi; çünkü bunlardan birinin olması ötekinin olmasını zorunlu ya da muhtemel kılmıyordu. Odysseia'yı dediğimiz türden tek bir eylem etrafında kurdu; İlyada'yı da öyle.
ὁ δ’ Ὅμηρος ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα διαφέρει καὶ τοῦτ’ ἔοικεν καλῶς ἰδεῖν, ἤτοι διὰ τέχνην ἢ διὰ φύσιν· Ὀδύσσειαν γὰρ ποιῶν οὐκ ἐποίησεν ἅπαντα ὅσα αὐτῷ συνέβη, οἷον πληγῆναι μὲν ἐν τῷ Παρνασσῷ, μανῆναι δὲ προσποιήσασθαι ἐν τῷ ἀγερμῷ, ὧν οὐδὲν θατέρου γενομένου ἀναγκαῖον ἦν ἢ εἰκὸς θάτερον γενέσθαι, ἀλλὰ περὶ μίαν πρᾶξιν οἵαν λέγομεν τὴν Ὀδύσσειαν συνέστησεν, ὁμοίως δὲ καὶ τὴν Ἰλιάδα.
1451a25Dolayısıyla, öteki taklit sanatlarında tek bir taklit tek bir şeyin taklidi olduğu gibi, olay örgüsü de bir eylemin taklidi olduğuna göre tek ve bütün bir eylemin taklidi olmalıdır. Olayların parçaları da öyle düzenlenmelidir ki herhangi bir parça yerinden oynatılır ya da çıkarılırsa bütün değişsin ve sarsılsın. Çünkü varlığı ya da yokluğu fark edilir hiçbir değişiklik yaratmayan şey bütünün bir parçası değildir.
χρὴ οὖν, καθάπερ καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις μιμητικαῖς ἡ μία μίμησις ἑνός ἐστιν, οὕτω καὶ τὸν μῦθον, ἐπεὶ πράξεως μίμησίς ἐστι, μιᾶς τε εἶναι καὶ ταύτης ὅλης, καὶ τὰ μέρη συνεστάναι τῶν πραγμάτων οὕτως ὥστε μετατιθεμένου τινὸς μέρους ἢ ἀφαιρουμένου διαφέρεσθαι καὶ κινεῖσθαι τὸ ὅλον· ὃ γὰρ προσὸν ἢ μὴ προσὸν μηδὲν ποιεῖ ἐπίδηλον, οὐδὲν μόριον τοῦ ὅλου ἐστίν.
1451a359. Bölüm
Söylenenlerden şu da açıktır: Şairin işi olmuş olanı anlatmak değil, olabilecek olanı, yani muhtemel ya da zorunlu olana göre mümkün olanı anlatmaktır.
φανερὸν δὲ ἐκ τῶν εἰρημένων καὶ ὅτι οὐ τὸ τὰ γενόμενα λέγειν, τοῦτο ποιητοῦ ἔργον ἐστίν, ἀλλ’ οἷα ἂν γένοιτο καὶ τὰ δυνατὰ κατὰ τὸ εἰκὸς ἢ τὸ ἀναγκαῖον.
1451a35_2Çünkü tarihçi ile şair, biri vezinli öteki vezinsiz yazdığı için birbirinden ayrılmaz; Herodotos'un eseri vezne konabilirdi ve vezinli de olsa vezinsiz de olsa yine bir tarih olurdu. Asıl fark şudur: Biri olmuş olanı, öteki olabilecek olanı anlatır.
ὁ γὰρ
ἱστορικὸς καὶ ὁ ποιητὴς οὐ τῷ ἢ ἔμμετρα λέγειν ἢ ἄμετρα διαφέρουσιν (εἴη γὰρ ἂν τὰ Ἡροδότου εἰς μέτρα τεθῆναι καὶ οὐδὲν ἧττον ἂν εἴη ἱστορία τις μετὰ μέτρου ἢ ἄνευ μέτρων)· ἀλλὰ τούτῳ διαφέρει, τῷ τὸν μὲν τὰ γενόμενα λέγειν, τὸν δὲ οἷα ἂν γένοιτο.
1451b5Bu yüzden şiir tarihten daha felsefi ve daha ciddidir; çünkü şiir daha çok küllî olanı, tarih ise cüzî olanı anlatır.
διὸ καὶ φιλοσοφώτερον καὶ σπουδαιότερον ποίησις ἱστορίας ἐστίν· ἡ μὲν γὰρ ποίησις μᾶλλον τὰ καθόλου, ἡ δ’ ἱστορία τὰ καθ’ ἕκαστον λέγει.
1451b5_2Küllî olan, belli nitelikte bir insanın muhtemel ya da zorunlu olana göre ne tür şeyler söyleyeceği ya da yapacağıdır; şiir kişilere adlar verse de hedeflediği budur. Cüzî olan ise Alkibiades'in ne yaptığı ya da başına ne geldiğidir.
ἔστιν δὲ καθόλου μέν, τῷ ποίῳ τὰ ποῖα ἄττα συμβαίνει λέγειν ἢ πράττειν κατὰ τὸ εἰκὸς ἢ τὸ ἀναγκαῖον, οὗ στοχάζεται ἡ ποίησις ὀνόματα ἐπιτιθεμένη· τὸ δὲ καθ’ ἕκαστον, τί Ἀλκιβιάδης ἔπραξεν ἢ τί ἔπαθεν.
1451b10Komedide bu artık açıkça görülmüştür: Komedi şairleri olay örgüsünü muhtemel olaylarla kurduktan sonra kişilere rastgele adlar verirler; iyambus şairleri gibi belli bir kişi hakkında yazmazlar.
ἐπὶ μὲν οὖν τῆς κωμῳδίας ἤδη τοῦτο δῆλον γέγονεν· συστήσαντες γὰρ τὸν μῦθον διὰ τῶν εἰκότων οὕτω τὰ τυχόντα ὀνόματα ὑποτιθέασιν, καὶ οὐχ ὥσπερ οἱ ἰαμβοποιοὶ περὶ τὸν καθ’ ἕκαστον ποιοῦσιν.
1451b15Trajedide ise gerçekten yaşamış kişilerin adlarına bağlı kalırlar. Sebebi şudur: Mümkün olan inandırıcıdır. Olmamış şeylerin mümkün olduğuna henüz inanmayız; olmuş olanların ise mümkün olduğu açıktır, çünkü imkânsız olsalardı olmazlardı.
ἐπὶ δὲ τῆς τραγῳδίας τῶν γενομένων ὀνομάτων ἀντέχονται. αἴτιον δ’ ὅτι πιθανόν ἐστι τὸ δυνατόν· τὰ μὲν οὖν μὴ γενόμενα οὔπω πιστεύομεν εἶναι δυνατά, τὰ δὲ γενόμενα φανερὸν ὅτι δυνατά· οὐ γὰρ ἂν ἐγένετο, εἰ ἦν ἀδύνατα.
1451b15_2Bununla birlikte bazı trajedilerde bilinen adlardan yalnız biri ya da ikisi bulunur, ötekiler uydurulmuştur; bazılarında ise hiçbiri yoktur, örneğin Agathon'un Antheus'unda. Bu oyunda olaylar da adlar da aynı şekilde uydurulmuştur, ama yine de daha az zevk vermez.
οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐν ταῖς τραγῳδίαις ἐν ἐνίαις μὲν ἓν ἢ δύο τῶν γνωρίμων ἐστὶν ὀνομάτων, τὰ δὲ ἄλλα πεποιημένα, ἐν ἐνίαις δὲ οὐθέν, οἷον ἐν τῷ Ἀγάθωνος Ἀνθεῖ· ὁμοίως γὰρ ἐν τούτῳ τά τε πράγματα καὶ τὰ ὀνόματα πεποίηται, καὶ οὐδὲν ἧττον εὐφραίνει.
1451b20Dolayısıyla trajedilerin konusu olan geleneksel olay örgülerine ne olursa olsun bağlı kalmaya çalışmak gerekmez. Bunu aramak gülünç de olur, çünkü bilinen olaylar bile az kişi tarafından bilinir, ama yine de herkese zevk verir.
ὥστ’ οὐ πάντως εἶναι ζητητέον τῶν παραδεδομένων μύθων, περὶ οὓς αἱ τραγῳδίαι εἰσίν, ἀντέχεσθαι. καὶ γὰρ γελοῖον τοῦτο ζητεῖν, ἐπεὶ καὶ τὰ γνώριμα ὀλίγοις γνώριμά ἐστιν, ἀλλ’ ὅμως εὐφραίνει πάντας.
1451b25Bundan açıktır ki şair vezinlerin değil, daha çok olay örgülerinin şairi olmalıdır; çünkü taklit ettiği için şairdir, taklit ettiği de eylemlerdir.
δῆλον οὖν ἐκ τούτων ὅτι τὸν ποιητὴν μᾶλλον τῶν μύθων εἶναι δεῖ ποιητὴν ἢ τῶν μέτρων, ὅσῳ ποιητὴς κατὰ τὴν μίμησίν ἐστιν, μιμεῖται δὲ τὰς πράξεις.
1451b25_2Olmuş olayları yazsa bile yine de daha az şair sayılmaz; çünkü olmuş olayların bazılarının, muhtemel olarak olabilecek türden olmasına hiçbir şey engel değildir. Şair onları bu yönleriyle işlediği için onların da şairidir.
κἂν ἄρα συμβῇ γενόμενα ποιεῖν, οὐθὲν ἧττον ποιητής ἐστι· τῶν γὰρ γενομένων ἔνια οὐδὲν κωλύει τοιαῦτα εἶναι οἷα ἂν εἰκὸς γενέσθαι [καὶ δυνατὰ γενέσθαι], καθ’ ὃ ἐκεῖνος αὐτῶν ποιητής ἐστιν.
1451b30Basit olay örgüleri ve eylemler içinde en kötüsü epizotlu olanlardır. Epizotlu olay örgüsü derken, epizotların birbirini ne muhtemel ne de zorunlu olarak izlediği olay örgüsünü kastediyorum.
τῶν δὲ ἁπλῶν μύθων καὶ πράξεων αἱ ἐπεισοδιώδεις εἰσὶν χείρισται· λέγω δ’ ἐπεισοδιώδη μῦθον ἐν ᾧ τὰ ἐπεισόδια μετ’ ἄλληλα οὔτ’ εἰκὸς οὔτ’ ἀνάγκη εἶναι.
1451b35Böyle olay örgülerini kötü şairler kendi yetersizlikleri yüzünden, iyi şairler ise oyuncular yüzünden yazar: Yarışmaya gösteri parçaları yazarken olay örgüsünü kaldırabileceğinden fazla uzatırlar ve çoğu kez olayların akışını bozmak zorunda kalırlar.
τοιαῦται δὲ ποιοῦνται ὑπὸ μὲν τῶν φαύλων ποιητῶν δι’ αὐτούς, ὑπὸ δὲ τῶν ἀγαθῶν διὰ τοὺς ὑποκριτάς· ἀγωνίσματα γὰρ ποιοῦντες καὶ παρὰ τὴν δύναμιν παρατείνοντες τὸν μῦθον
πολλάκις διαστρέφειν ἀναγκάζονται τὸ ἐφεξῆς.
1452a1Taklit yalnız tam bir eylemin değil, korku ve acıma uyandıran olayların da taklidi olduğuna göre, bu duygular en çok olaylar beklenmedik biçimde ama birbirinin sonucu olarak gerçekleştiğinde doğar.
ἐπεὶ δὲ οὐ μόνον τελείας ἐστὶ πράξεως ἡ μίμησις ἀλλὰ καὶ φοβερῶν καὶ ἐλεεινῶν, ταῦτα δὲ γίνεται καὶ μάλιστα [καὶ μᾶλλον] ὅταν γένηται παρὰ τὴν δόξαν δι’ ἄλληλα·
1452a2Çünkü olaylar böyle olunca, kendiliğinden ya da tesadüfen olmalarından daha çok şaşkınlık uyandırır. Tesadüfen olanlar içinde bile en şaşırtıcı görünenler, sanki bile bile yapılmış gibi görünenlerdir. Örneğin Argos'ta Mitys'in heykeli, Mitys'in ölümüne sebep olan adam onu seyrederken üstüne düşüp onu öldürmüştü. Çünkü bu tür şeyler gelişigüzel olmuyormuş gibi görünür.
τὸ γὰρ θαυμαστὸν οὕτως ἕξει μᾶλλον ἢ εἰ ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου καὶ τῆς τύχης, ἐπεὶ καὶ τῶν ἀπὸ τύχης ταῦτα θαυμασιώτατα δοκεῖ ὅσα ὥσπερ ἐπίτηδες φαίνεται γεγονέναι, οἷον ὡς ὁ ἀνδριὰς ὁ τοῦ Μίτυος ἐν Ἄργει ἀπέκτεινεν τὸν αἴτιον τοῦ θανάτου τῷ Μίτυι, θεωροῦντι ἐμπεσών· ἔοικε γὰρ τὰ τοιαῦτα οὐκ εἰκῇ γίνεσθαι·
1452a10Dolayısıyla böyle olay örgüleri zorunlu olarak daha güzeldir.
ὥστε ἀνάγκη τοὺς τοιούτους εἶναι καλλίους μύθους.
1452a10_210. Bölüm
Olay örgülerinin kimi basit, kimi karmaşıktır; çünkü olay örgülerinin taklidi olduğu eylemlerin kendileri de bu niteliktedir.
εἰσὶ δὲ τῶν μύθων οἱ μὲν ἁπλοῖ οἱ δὲ πεπλεγμένοι· καὶ γὰρ αἱ πράξεις ὧν μιμήσεις οἱ μῦθοί εἰσιν ὑπάρχουσιν εὐθὺς οὖσαι τοιαῦται.
1452a10_3Basit eylem derken, belirlediğimiz gibi sürekli ve tek olarak gelişirken talih dönüşü ya da tanıma olmadan değişimin gerçekleştiği eylemi kastediyorum;
λέγω δὲ ἁπλῆν μὲν πρᾶξιν ἧς γινομένης ὥσπερ ὥρισται συνεχοῦς καὶ μιᾶς ἄνευ περιπετείας ἢ ἀναγνωρισμοῦ ἡ μετάβασις γίνεται,
1452a15karmaşık eylem derken de değişimin tanımayla ya da talih dönüşüyle ya da ikisiyle birlikte gerçekleştiği eylemi.
πεπλεγμένην δὲ ἐξ ἧς μετὰ ἀναγνωρισμοῦ ἢ περιπετείας ἢ ἀμφοῖν ἡ μετάβασίς ἐστιν.
1452a15_2Bunlar olay örgüsünün düzenlenişinin kendisinden doğmalıdır; öyle ki daha önce olmuş olaylardan ya zorunlu ya da muhtemel olarak çıksınlar. Çünkü bir şeyin bir başka şey yüzünden olması ile ondan sonra olması arasında büyük fark vardır.
ταῦτα δὲ δεῖ γίνεσθαι ἐξ αὐτῆς τῆς συστάσεως τοῦ μύθου, ὥστε ἐκ τῶν προγεγενημένων συμβαίνειν ἢ ἐξ ἀνάγκης ἢ κατὰ τὸ εἰκὸς γίγνεσθαι ταῦτα· διαφέρει γὰρ πολὺ τὸ γίγνεσθαι τάδε διὰ τάδε ἢ μετὰ τάδε.
1452a2011. Bölüm
Talih dönüşü (peripeteia), söylendiği gibi, yapılanların tersine dönmesidir; bu da, dediğimiz gibi, muhtemel ya da zorunlu olana göre olmalıdır.
ἔστι δὲ περιπέτεια μὲν ἡ εἰς τὸ ἐναντίον τῶν πραττομένων μεταβολὴ καθάπερ εἴρηται, καὶ τοῦτο δὲ ὥσπερ λέγομεν κατὰ τὸ εἰκὸς ἢ ἀναγκαῖον,
1452a20_2Örneğin Oidipus'ta haberci, Oidipus'u sevindirmek ve annesiyle ilgili korkusundan kurtarmak için gelir, ama onun kim olduğunu açığa çıkarınca tam tersini yapar.
οἷον ἐν τῷ ́ Οἰδιποδι ἐλθὼν ὡς εὐφρανῶν τὸν Οἰδίπουν καὶ ἀπαλλάξων τοῦ πρὸς τὴν μητέρα φόβου, δηλώσας ὃς ἦν, τοὐναντίον ἐποίησεν·
1452a25Lynkeus'ta da Lynkeus ölüme götürülür, Danaos da onu öldürmek için peşinden gider; ama olayların gidişi sonunda Danaos ölür, Lynkeus kurtulur.
καὶ ἐν τῷ Λυγκεῖ ὁ μὲν ἀγόμενος ὡς ἀποθανούμενος, ὁ δὲ Δαναὸς ἀκολουθῶν ὡς ἀποκτενῶν, τὸν μὲν συνέβη ἐκ τῶν πεπραγμένων ἀποθανεῖν, τὸν δὲ σωθῆναι.
1452a25_2Tanıma ise, adının da gösterdiği gibi, bilgisizlikten bilgiye geçiştir; iyi ya da kötü talihe ayrılmış kişiler arasında dostluğa ya da düşmanlığa yol açar.
ἀναγνώρισις δέ, ὥσπερ καὶ τοὔνομα σημαίνει, ἐξ ἀγνοίας εἰς γνῶσιν μεταβολή, ἢ εἰς φιλίαν ἢ εἰς ἔχθραν, τῶν πρὸς εὐτυχίαν ἢ δυστυχίαν ὡρισμένων·
1452a30En güzel tanıma, Oidipus'takinde olduğu gibi, talih dönüşüyle aynı anda gerçekleşendir.
καλλίστη δὲ ἀναγνώρισις, ὅταν ἅμα περιπετείᾳ γένηται, οἷον ἔχει ἡ ἐν τῷ Οἰδίποδι.
1452a30_2Başka tanımalar da vardır: Cansız ve rastgele nesneler de söylediğimiz şekilde tanınabilir; birinin bir şeyi yapıp yapmadığı da tanınabilir.
εἰσὶν μὲν οὖν καὶ ἄλλαι ἀναγνωρίσεις· καὶ γὰρ πρὸς ἄψυχα καὶ τὰ τυχόντα † ἐστὶν ὥσπερ εἴρηται συμβαίνει † καὶ εἰ πέπραγέ τις ἢ μὴ πέπραγεν ἔστιν ἀναγνωρίσαι.
1452a35Ama olay örgüsüne ve eyleme en çok ait olan, söylediğimiz tanımadır. Çünkü böyle bir tanıma ve talih dönüşü ya acıma ya da korku uyandırır; trajedinin de bu tür eylemlerin taklidi olduğu kabul edilmişti. Üstelik kötü talih de iyi talih de bu tür durumlarda ortaya çıkar.
ἀλλ’ ἡ μάλιστα τοῦ μύθου καὶ ἡ μάλιστα τῆς πράξεως ἡ εἰρημένη ἐστίν· ἡ γὰρ τοιαύτη ἀναγνώρισις καὶ περιπέτεια ἢ ἔλεον ἕξει
ἢ φόβον (οἵων πράξεων ἡ τραγῳδία μίμησις ὑπόκειται), ἐπειδὴ καὶ τὸ ἀτυχεῖν καὶ τὸ εὐτυχεῖν ἐπὶ τῶν τοιούτων συμβήσεται.
1452b1Tanıma bazı kişilerin tanınması olduğuna göre, kimi tanımalar yalnız bir kişinin ötekini tanımasıdır; ötekinin kim olduğu zaten açıksa böyledir. Kimi zaman da ikisinin birbirini tanıması gerekir. Örneğin Iphigeneia, mektubu göndermesi sayesinde Orestes tarafından tanındı; ama Orestes'in Iphigeneia tarafından tanınması için başka bir tanıma gerekiyordu.
ἐπεὶ δὴ ἡ ἀναγνώρισις τινῶν ἐστιν ἀναγνώρισις, αἱ μέν εἰσι θατέρου πρὸς τὸν ἕτερον μόνον, ὅταν ᾖ δῆλος ἅτερος τίς ἐστιν, ὁτὲ δὲ ἀμφοτέρους δεῖ ἀναγνωρίσαι, οἷον ἡ μὲν Ἰφιγένεια τῷ Ὀρέστῃ ἀνεγνωρίσθη ἐκ τῆς πέμψεως τῆς ἐπιστολῆς, ἐκείνου δὲ πρὸς τὴν Ἰφιγένειαν ἄλλης ἔδει ἀναγνωρίσεως.
1452b5Demek ki olay örgüsünün iki parçası budur: talih dönüşü ve tanıma. Üçüncüsü acılı olaydır (pathos). Bunlardan talih dönüşü ve tanıma anlatıldı;
δύο μὲν οὖν τοῦ μύθου μέρη ταῦτ’ ἐστί, περιπέτεια καὶ ἀναγνώρισις· τρίτον δὲ πάθος. τούτων δὲ περιπέτεια μὲν καὶ ἀναγνώρισις εἴρηται,
1452b10acılı olay ise yıkıcı ya da acı veren bir eylemdir; örneğin sahnede gösterilen ölümler, şiddetli acılar, yaralanmalar ve buna benzer şeyler.
πάθος δέ ἐστι πρᾶξις φθαρτικὴ ἢ ὀδυνηρά, οἷον οἵ τε ἐν τῷ φανερῷ θάνατοι καὶ αἱ περιωδυνίαι καὶ τρώσεις καὶ ὅσα τοιαῦτα.
1452b10_212. Bölüm
Trajedinin, türleri olarak kullanılması gereken parçalarını daha önce söyledik. Kemiyet bakımından, yani ayrı ayrı bölündüğü kısımlar bakımından parçaları ise şunlardır: prolog, epizot, eksodos ve koro kısmı;
μέρη δὲ τραγῳδίας οἷς μὲν ὡς εἴδεσι δεῖ χρῆσθαι πρότερον εἴπομεν, κατὰ δὲ τὸ ποσὸν καὶ εἰς ἃ διαιρεῖται κεχωρισμένα τάδε ἐστίν, πρόλογος ἐπεισόδιον ἔξοδος χορικόν,
1452b15koro kısmının da bir bölümü parodos, öteki stasimondur.
καὶ τούτου τὸ μὲν πάροδος τὸ δὲ στάσιμον,
1452b15_2Bunlar bütün trajedilerde ortaktır; sahneden söylenen şarkılar ve kommoslar ise yalnız bazılarına özgüdür.
κοινὰ μὲν ἁπάντων ταῦτα, ἴδια δὲ τὰ ἀπὸ τῆς σκηνῆς καὶ κομμοί.
1452b15_3Prolog, trajedinin koronun girişinden önceki bütün kısmıdır;
ἔστιν δὲ πρόλογος μὲν μέρος ὅλον τραγῳδίας τὸ πρὸ χοροῦ παρόδου,
1452b20epizot, trajedinin iki tam koro şarkısı arasındaki bütün kısmıdır;
ἐπεισόδιον δὲ μέρος ὅλον τραγῳδίας τὸ μεταξὺ ὅλων χορικῶν μελῶν,
1452b20_2eksodos, trajedinin ardından artık hiçbir koro şarkısı gelmeyen bütün kısmıdır.
ἔξοδος δὲ μέρος ὅλον τραγῳδίας μεθ’ ὃ οὐκ ἔστι χοροῦ μέλος·
1452b20_3Koro kısımlarından parodos, koronun ilk tam sözüdür;
χορικοῦ δὲ πάροδος μὲν ἡ πρώτη λέξις ὅλη χοροῦ,
1452b20_4stasimon, koronun anapaist ve trokhaios içermeyen şarkısıdır;
στάσιμον δὲ μέλος χοροῦ τὸ ἄνευ ἀναπαίστου καὶ τροχαίου,
1452b20_5kommos ise koro ile sahnedekilerin birlikte söylediği ağıttır.
κομμὸς δὲ θρῆνος κοινὸς χοροῦ καὶ ἀπὸ σκηνῆς.
1452b25Trajedinin, türleri olarak kullanılması gereken parçalarını daha önce söyledik; kemiyet bakımından, yani ayrı ayrı bölündüğü kısımlar bakımından parçaları da bunlardır.
μέρη δὲ τραγῳδίας οἷς μὲν ⟨ὡς εἴδεσι⟩ δεῖ χρῆσθαι πρότερον εἴπαμεν, κατὰ δὲ τὸ ποσὸν καὶ εἰς ἃ διαιρεῖται κεχωρισμένα ταῦτ’ ἐστίν.
1452b25_213. Bölüm
Söylenenlerin ardından şimdi, olay örgülerini kurarken neyi hedeflemek ve neden sakınmak gerektiğini, trajedinin işinin nasıl gerçekleşeceğini söylemek gerekir.
ὧν δὲ δεῖ στοχάζεσθαι καὶ ἃ δεῖ εὐλαβεῖσθαι συνιστάντας τοὺς μύθους καὶ πόθεν ἔσται τὸ τῆς τραγῳδίας ἔργον, ἐφεξῆς ἂν εἴη λεκτέον τοῖς νῦν εἰρημένοις.
1452b30En güzel trajedinin düzenlenişi basit değil karmaşık olmalı, korku ve acıma uyandıran olayları taklit etmelidir; çünkü bu tür taklide özgü olan budur. O hâlde önce şu açıktır: İyi insanların iyi talihten kötü talihe geçtiği gösterilmemelidir, çünkü bu korku da acıma da uyandırmaz, iğrençtir.
ἐπειδὴ οὖν δεῖ τὴν σύνθεσιν εἶναι τῆς καλλίστης τραγῳδίας μὴ ἁπλῆν ἀλλὰ πεπλεγμένην καὶ ταύτην φοβερῶν καὶ ἐλεεινῶν εἶναι μιμητικήν (τοῦτο γὰρ ἴδιον τῆς τοιαύτης μιμήσεώς ἐστιν), πρῶτον μὲν δῆλον ὅτι οὔτε τοὺς ἐπιεικεῖς ἄνδρας δεῖ μεταβάλλοντας φαίνεσθαι ἐξ εὐτυχίας εἰς δυστυχίαν, οὐ γὰρ φοβερὸν οὐδὲ ἐλεεινὸν τοῦτο ἀλλὰ μιαρόν ἐστιν·
1452b35Kötü insanların kötü talihten iyi talihe geçtiği de gösterilmemelidir; çünkü bu, her şeyin en az trajik olanıdır: Olması gerekenlerin hiçbirine sahip değildir; ne insanlık duygusunu okşar ne acıma ne de korku uyandırır.
οὔτε τοὺς μοχθηροὺς ἐξ ἀτυχίας εἰς εὐτυχίαν, ἀτραγῳδότατον γὰρ τοῦτ’ ἐστὶ πάντων, οὐδὲν γὰρ ἔχει ὧν δεῖ, οὔτε γὰρ φιλάνθρωπον
οὔτε ἐλεεινὸν οὔτε φοβερόν ἐστιν·
1453a1Çok kötü birinin iyi talihten kötü talihe düşmesi de gösterilmemelidir. Böyle bir düzenleniş insanlık duygusunu okşayabilir, ama ne acıma ne de korku uyandırır. Çünkü acıma, hak etmediği hâlde kötü talihe uğrayan kişi için, korku ise bize benzeyen kişi için duyulur: acıma hak etmeyen için, korku bize benzeyen için. Dolayısıyla olan şey ne acınacak ne de korkulacak bir şey olur.
οὐδ’ αὖ τὸν σφόδρα πονηρὸν ἐξ εὐτυχίας εἰς δυστυχίαν μεταπίπτειν· τὸ μὲν γὰρ φιλάνθρωπον ἔχοι ἂν ἡ τοιαύτη σύστασις ἀλλ’ οὔτε ἔλεον οὔτε φόβον, ὁ μὲν γὰρ περὶ τὸν ἀνάξιόν ἐστιν δυστυχοῦντα, ὁ δὲ περὶ τὸν ὅμοιον, ἔλεος μὲν περὶ τὸν ἀνάξιον, φόβος δὲ περὶ τὸν ὅμοιον, ὥστε οὔτε ἐλεεινὸν οὔτε φοβερὸν ἔσται τὸ συμβαῖνον.
1453a5Geriye bu ikisinin arasındaki kişi kalır. Bu da aretē ve adalet bakımından üstün olmayan, kötü talihe de kötülüğü ve alçaklığı yüzünden değil, bir hata (hamartia) yüzünden düşen kişidir; büyük ün ve iyi talih içinde olanlardan biridir: Oidipus, Thyestes ve bu türden soylardan gelen ünlü kişiler gibi.
ὁ μεταξὺ ἄρα τούτων λοιπός. ἔστι δὲ τοιοῦτος ὁ μήτε ἀρετῇ διαφέρων καὶ δικαιοσύνῃ μήτε διὰ κακίαν καὶ μοχθηρίαν μεταβάλλων εἰς τὴν δυστυχίαν ἀλλὰ δι’ ἁμαρτίαν τινά, τῶν ἐν μεγάλῃ δόξῃ ὄντων καὶ εὐτυχίᾳ, οἷον Οἰδίπους καὶ Θυέστης καὶ οἱ ἐκ τῶν τοιούτων γενῶν ἐπιφανεῖς ἄνδρες.
1453a10Dolayısıyla iyi bir olay örgüsü, bazılarının dediği gibi iki yönlü değil, tek yönlü olmalıdır. Değişim de kötü talihten iyi talihe değil, tersine iyi talihten kötü talihe olmalı; bu da kötülük yüzünden değil, büyük bir hata yüzünden olmalıdır. Hata eden de söylediğimiz türden biri olmalı, değilse ondan daha kötü değil, daha iyi biri olmalıdır.
ἀνάγκη ἄρα τὸν καλῶς ἔχοντα μῦθον ἁπλοῦν εἶναι μᾶλλον ἢ διπλοῦν, ὥσπερ τινές φασι, καὶ μεταβάλλειν οὐκ εἰς εὐτυχίαν ἐκ δυστυχίας ἀλλὰ τοὐναντίον ἐξ εὐτυχίας εἰς δυστυχίαν μὴ διὰ μοχθηρίαν ἀλλὰ δι’ ἁμαρτίαν μεγάλην ἢ οἵου εἴρηται ἢ βελτίονος μᾶλλον ἢ χείρονος.
1453a15Olup biten de bunun alametidir: Önceleri şairler rastgele olay örgülerini sıralardı; şimdi ise en güzel trajediler birkaç soy etrafında kurulur: Alkmeon, Oidipus, Orestes, Meleagros, Thyestes, Telephos ve korkunç şeylere uğramış ya da korkunç şeyler yapmış başka kişiler etrafında.
σημεῖον δὲ καὶ τὸ γιγνόμενον· πρῶτον μὲν γὰρ οἱ ποιηταὶ τοὺς τυχόντας μύθους ἀπηρίθμουν, νῦν δὲ περὶ ὀλίγας οἰκίας αἱ κάλλισται τραγῳδίαι συντίθενται, οἷον περὶ Ἀλκμέωνα καὶ Οἰδίπουν καὶ Ὀρέστην καὶ Μελέαγρον καὶ Θυέστην καὶ Τήλεφον καὶ ὅσοις ἄλλοις συμβέβηκεν ἢ παθεῖν δεινὰ ἢ ποιῆσαι.
1453a20Demek ki tekhnē bakımından en güzel trajedi bu düzenlenişten doğar.
ἡ μὲν οὖν κατὰ τὴν τέχνην καλλίστη τραγῳδία ἐκ ταύτης τῆς συστάσεώς ἐστι.
1453a20_2Bu yüzden Euripides'i, trajedilerinde böyle yaptığı ve trajedilerinin çoğu kötü sonla bittiği için suçlayanlar da aynı hatayı yapıyor. Çünkü bu, söylendiği gibi, doğrudur.
διὸ καὶ οἱ Εὐριπίδῃ ἐγκαλοῦντες τὸ αὐτὸ ἁμαρτάνουσιν ὅτι τοῦτο δρᾷ ἐν ταῖς τραγῳδίαις καὶ αἱ πολλαὶ αὐτοῦ εἰς δυστυχίαν τελευτῶσιν. τοῦτο γάρ ἐστιν ὥσπερ εἴρηται ὀρθόν·
1453a25Bunun en büyük alameti şudur: Sahnede ve yarışmalarda, iyi oynandıklarında bu tür trajediler en trajik olanlar olarak görünür. Euripides de, başka konularda işleri iyi düzenlemese bile, şairlerin en trajiği olarak görünür.
σημεῖον δὲ μέγιστον· ἐπὶ γὰρ τῶν σκηνῶν καὶ τῶν ἀγώνων τραγικώταται αἱ τοιαῦται φαίνονται, ἂν κατορθωθῶσιν, καὶ ὁ Εὐριπίδης, εἰ καὶ τὰ ἄλλα μὴ εὖ οἰκονομεῖ, ἀλλὰ τραγικώτατός γε τῶν ποιητῶν φαίνεται.
1453a30İkinci sırada, bazılarının birinci saydığı düzenleniş gelir: Odysseia gibi iki yönlü düzenlenişi olan ve iyiler ile kötüler için zıt sonla biten düzenleniş.
δευτέρα δ’ ἡ πρώτη λεγομένη ὑπὸ τινῶν ἐστιν σύστασις, ἡ διπλῆν τε τὴν σύστασιν ἔχουσα καθάπερ ἡ Ὀδύσσεια καὶ τελευτῶσα ἐξ ἐναντίας τοῖς βελτίοσι καὶ χείροσιν.
1453a30_2Bu, seyircilerin zayıflığı yüzünden birinci görünür; çünkü şairler seyircilerin isteğine göre yazarak onların peşinden gider.
δοκεῖ δὲ εἶναι πρώτη διὰ τὴν τῶν θεάτρων ἀσθένειαν· ἀκολουθοῦσι γὰρ οἱ ποιηταὶ κατ’ εὐχὴν ποιοῦντες τοῖς θεαταῖς.
1453a35Ama bu, trajediden doğan haz değildir; daha çok komediye özgü bir hazdır. Çünkü komedide olay örgüsünde birbirinin can düşmanı olanlar, örneğin Orestes ve Aigisthos, sonunda dost olup sahneden çıkar ve kimse kimseyi öldürmez.
ἔστιν δὲ οὐχ αὕτη ἀπὸ τραγῳδίας ἡδονὴ ἀλλὰ μᾶλλον τῆς κωμῳδίας οἰκεία· ἐκεῖ γὰρ οἳ ἂν ἔχθιστοι ὦσιν ἐν τῷ μύθῳ, οἷον Ὀρέστης καὶ Αἴγισθος, φίλοι γενόμενοι ἐπὶ τελευτῆς ἐξέρχονται, καὶ ἀποθνῄσκει οὐδεὶς ὑπ’ οὐδενός.
1453b14. Bölüm
Korkunç ve acınacak olan sahne görünüşünden doğabilir; ama olayların düzenlenişinin kendisinden de doğabilir. İkincisi daha önce gelir ve daha iyi bir şairin işidir.
ἔστιν μὲν οὖν τὸ φοβερὸν καὶ ἐλεεινὸν ἐκ τῆς ὄψεως γίγνεσθαι, ἔστιν δὲ καὶ ἐξ αὐτῆς τῆς συστάσεως τῶν πραγμάτων, ὅπερ ἐστὶ πρότερον καὶ ποιητοῦ ἀμείνονος.
1453b1Çünkü olay örgüsü, görmeden bile, olayların gelişimini dinleyen kişi olanlar karşısında hem ürperecek hem de acıyacak şekilde kurulmalıdır; Oidipus'un hikâyesini dinleyen birinin hissedeceği gibi.
δεῖ γὰρ καὶ ἄνευ τοῦ ὁρᾶν οὕτω συνεστάναι τὸν μῦθον ὥστε τὸν ἀκούοντα τὰ πράγματα γινόμενα καὶ φρίττειν καὶ ἐλεεῖν ἐκ τῶν συμβαινόντων· ἅπερ ἂν πάθοι τις ἀκούων τὸν τοῦ Οἰδίπου μῦθον.
1453b5Bunu sahne görünüşüyle sağlamak ise tekhnēye daha az dayanır ve koro giderlerini karşılayacak birine muhtaçtır.
τὸ δὲ διὰ τῆς ὄψεως τοῦτο παρασκευάζειν ἀτεχνότερον καὶ χορηγίας δεόμενόν ἐστιν.
1453b5_2Sahne görünüşüyle korkunç olanı değil de yalnız ucube gibi acayip olanı sağlayanların ise trajediyle hiçbir ortaklığı yoktur; çünkü trajediden her türlü haz değil, ona özgü haz aranmalıdır.
οἱ δὲ μὴ τὸ φοβερὸν διὰ τῆς ὄψεως ἀλλὰ τὸ τερατῶδες μόνον παρασκευάζοντες οὐδὲν τραγῳδίᾳ κοινωνοῦσιν· οὐ γὰρ πᾶσαν δεῖ ζητεῖν ἡδονὴν ἀπὸ τραγῳδίας ἀλλὰ τὴν οἰκείαν.
1453b10Şair, acıma ve korkudan taklit yoluyla doğan hazzı sağlamak zorunda olduğuna göre, bunun olaylara işlenmesi gerektiği açıktır.
ἐπεὶ δὲ τὴν ἀπὸ ἐλέου καὶ φόβου διὰ μιμήσεως δεῖ ἡδονὴν παρασκευάζειν τὸν ποιητήν, φανερὸν ὡς τοῦτο ἐν τοῖς πράγμασιν ἐμποιητέον.
1453b10_2O hâlde başa gelen olaylardan hangilerinin korkunç, hangilerinin acınacak göründüğünü ele alalım. Bu tür eylemler zorunlu olarak ya birbirine yakın olanlar arasında, ya düşmanlar arasında ya da ne yakın ne düşman olanlar arasında olur.
ποῖα οὖν δεινὰ ἢ ποῖα οἰκτρὰ φαίνεται τῶν συμπιπτόντων, λάβωμεν. ἀνάγκη δὴ ἢ φίλων εἶναι πρὸς ἀλλήλους τὰς τοιαύτας πράξεις ἢ ἐχθρῶν ἢ μηδετέρων.
1453b15Düşman düşmana bunu yaparsa, ister yapsın ister yapmak üzere olsun, acılı olayın kendisi dışında hiçbir acınacak yan yoktur;
ἂν μὲν οὖν ἐχθρὸς ἐχθρόν, οὐδὲν ἐλεεινὸν οὔτε ποιῶν οὔτε μέλλων, πλὴν κατ’ αὐτὸ τὸ πάθος·
1453b15_2ne yakın ne düşman olanlar arasında da yoktur.
οὐδ’ ἂν μηδετέρως ἔχοντες·
1453b15_3Ama acılı olaylar yakınlar arasında olursa, örneğin kardeş kardeşi, oğul babayı, anne oğlunu ya da oğul annesini öldürürse ya da öldürmek üzere olursa ya da buna benzer başka bir şey yaparsa, işte aranması gerekenler bunlardır.
ὅταν δ’ ἐν ταῖς φιλίαις ἐγγένηται τὰ πάθη, οἷον ἢ ἀδελφὸς ἀδελφὸν ἢ υἱὸς πατέρα ἢ μήτηρ υἱὸν ἢ υἱὸς μητέρα ἀποκτείνῃ ἢ μέλλῃ ἤ τι ἄλλο τοιοῦτον δρᾷ, ταῦτα ζητητέον.
1453b20Geleneksel olay örgülerini bozmak mümkün değildir; örneğin Klytaimestra'nın Orestes tarafından, Eriphyle'nin Alkmeon tarafından öldürülmesi gibi.
τοὺς μὲν οὖν παρειλημμένους μύθους λύειν οὐκ ἔστιν, λέγω δὲ οἷον τὴν Κλυταιμήστραν ἀποθανοῦσαν ὑπὸ τοῦ Ὀρέστου καὶ τὴν Ἐριφύλην ὑπὸ τοῦ Ἀλκμέωνος,
1453b20_2Ama şair kendisi de buluşlar yapmalı ve gelenekten gelenleri iyi kullanmalıdır. «İyi» ile ne kastettiğimizi daha açık söyleyelim.
αὐτὸν δὲ εὑρίσκειν δεῖ καὶ τοῖς παραδεδομένοις χρῆσθαι καλῶς. τὸ δὲ καλῶς τί λέγομεν, εἴπωμεν σαφέστερον.
1453b25Eylem, eskilerin yaptığı gibi, kişilerin bilerek ve tanıyarak gerçekleştirdiği bir eylem olabilir; Euripides'in de Medeia'yı çocuklarını öldürürken gösterdiği gibi.
ἔστι μὲν γὰρ οὕτω γίνεσθαι τὴν πρᾶξιν, ὥσπερ οἱ παλαιοὶ ἐποίουν εἰδότας καὶ γιγνώσκοντας, καθάπερ καὶ Εὐριπίδης ἐποίησεν ἀποκτείνουσαν τοὺς παῖδας τὴν Μήδειαν·
1453b25_2Ya da kişiler korkunç şeyi bilmeden yapıp sonra yakınlık bağını tanıyabilir; Sophokles'in Oidipus'u gibi. Gerçi bu olay dramın dışındadır; ama trajedinin içinde de olabilir: Astydamas'ın Alkmeon'u ya da Yaralı Odysseus'taki Telegonos gibi.
ἔστιν δὲ πρᾶξαι μέν, ἀγνοοῦντας δὲ πρᾶξαι τὸ δεινόν, εἶθ’ ὕστερον ἀναγνωρίσαι τὴν φιλίαν, ὥσπερ ὁ Σοφοκλέους Οἰδίπους· τοῦτο μὲν οὖν ἔξω τοῦ δράματος, ἐν δ’ αὐτῇ τῇ τραγῳδίᾳ οἷον ὁ Ἀλκμέων ὁ Ἀστυδάμαντος ἢ ὁ Τηλέγονος ὁ ἐν τῷ τραυματίᾳ Ὀδυσσεῖ.
1453b30Bunların yanında üçüncü bir yol da, bilgisizlik yüzünden onarılmaz bir şey yapmak üzere olan kişinin, yapmadan önce tanımasıdır.
ἔτι δὲ τρίτον παρὰ ταῦτα τὸ μέλλοντα ποιεῖν τι τῶν ἀνηκέστων δι’ ἄγνοιαν ἀναγνωρίσαι πρὶν ποιῆσαι.
1453b35Bunlardan başka bir yol yoktur. Çünkü eylem ya yapılır ya yapılmaz, ve ya bilerek ya da bilmeden yapılır.
καὶ παρὰ ταῦτα οὐκ ἔστιν ἄλλως. ἢ γὰρ πρᾶξαι ἀνάγκη ἢ μὴ καὶ εἰδότας ἢ μὴ εἰδότας.
1453b35_2Bunlardan en kötüsü, bilerek yapmak üzereyken yapmamaktır; çünkü iğrençtir ve trajik değildir, zira ortada acılı bir olay yoktur. Bu yüzden, pek seyrek olarak dışında, kimse böyle yazmaz; Antigone'de Haimon'un Kreon'a karşı davranışı bu seyrek örneklerdendir.
τούτων δὲ τὸ μὲν γινώσκοντα μελλῆσαι καὶ μὴ πρᾶξαι χείριστον· τό τε γὰρ μιαρὸν ἔχει, καὶ οὐ τραγικόν· ἀπαθὲς γάρ. διόπερ οὐδεὶς
ποιεῖ ὁμοίως, εἰ μὴ ὀλιγάκις, οἷον ἐν Ἀντιγόνῃ τὸν Κρέοντα ὁ Αἵμων.
1454a1İkinci sırada eylemi bilerek yapmak gelir.
τὸ δὲ πρᾶξαι δεύτερον.
1454a1_2Daha iyisi bilmeden yapmak, yaptıktan sonra tanımaktır; çünkü burada iğrençlik yoktur, tanıma da insanı sarsar.
βέλτιον δὲ τὸ ἀγνοοῦντα μὲν πρᾶξαι, πράξαντα δὲ ἀναγνωρίσαι· τό τε γὰρ μιαρὸν οὐ πρόσεστιν καὶ ἡ ἀναγνώρισις ἐκπληκτικόν.
1454a1_3En iyisi sonuncusudur. Örneğin Kresphontes'te Merope oğlunu öldürmek üzeredir, ama öldürmez, onu tanır; Iphigeneia'da kız kardeş erkek kardeşini tanır; Helle'de de oğul annesini ele vermek üzereyken onu tanır.
κράτιστον δὲ τὸ τελευταῖον, λέγω δὲ οἷον ἐν τῷ Κρεσφόντῃ ἡ Μερόπη μέλλει τὸν υἱὸν ἀποκτείνειν, ἀποκτείνει δὲ οὔ, ἀλλ’ ἀνεγνώρισε, καὶ ἐν τῇ Ἰφιγενείᾳ ἡ ἀδελφὴ τὸν ἀδελφόν, καὶ ἐν τῇ Ἕλλῃ ὁ υἱὸς τὴν μητέρα ἐκδιδόναι μέλλων ἀνεγνώρισεν.
1454a5Daha önce söylendiği gibi, trajedilerin pek az soy etrafında dönmesinin sebebi budur. Çünkü şairler arayıp tararken, olay örgülerinde böyle durumlar yaratmayı tekhnē sayesinde değil, tesadüfen buldular; bu yüzden böyle acılı olayların başına geldiği bu soylara başvurmak zorunda kalırlar.
διὰ γὰρ τοῦτο, ὅπερ πάλαι εἴρηται, οὐ περὶ πολλὰ γένη αἱ τραγῳδίαι εἰσίν. ζητοῦντες γὰρ οὐκ ἀπὸ τέχνης ἀλλ’ ἀπὸ τύχης εὗρον τὸ τοιοῦτον παρασκευάζειν ἐν τοῖς μύθοις· ἀναγκάζονται οὖν ἐπὶ ταύτας τὰς οἰκίας ἀπαντᾶν ὅσαις τὰ τοιαῦτα συμβέβηκε πάθη.
1454a10Olayların düzenlenişi ve olay örgülerinin nasıl olması gerektiği hakkında yeterince söylendi.
περὶ μὲν οὖν τῆς τῶν πραγμάτων συστάσεως καὶ ποίους τινὰς εἶναι δεῖ τοὺς μύθους εἴρηται ἱκανῶς.
1454a1515. Bölüm
Karakterler konusunda hedeflenmesi gereken dört şey vardır. Birincisi ve en önemlisi, karakterlerin iyi olmasıdır.
περὶ δὲ τὰ ἤθη τέτταρά ἐστιν ὧν δεῖ στοχάζεσθαι, ἓν μὲν καὶ πρῶτον, ὅπως χρηστὰ ᾖ.
1454a15_2Söz ya da eylem, daha önce söylendiği gibi, bir prohairesisi —ne tür olursa olsun— açığa çıkarırsa ortada bir karakter olur; prohairesis iyiyse karakter de iyi olur.
ἕξει δὲ ἦθος μὲν ἐὰν ὥσπερ ἐλέχθη ποιῇ φανερὸν ὁ λόγος ἢ ἡ πρᾶξις προαίρεσίν τινα ⟨ἥ τις ἂν⟩ ᾖ, χρηστὸν δὲ ἐὰν χρηστήν.
1454a20Bu her sınıfta vardır: Bir kadın da iyi olabilir, bir köle de; gerçi bunlardan kadın belki daha aşağıdır, köle ise bütünüyle değersizdir.
ἔστιν δὲ ἐν ἑκάστῳ γένει· καὶ γὰρ γυνή ἐστιν χρηστὴ καὶ δοῦλος, καίτοι γε ἴσως τούτων τὸ μὲν χεῖρον, τὸ δὲ ὅλως φαῦλόν ἐστιν.
1454a20_2İkincisi uygunluktur: Bir karakter cesur olabilir, ama bir kadına böyle cesur ya da ürkütücü olmak uygun düşmez.
δεύτερον δὲ τὸ ἁρμόττοντα· ἔστιν γὰρ ἀνδρείαν μὲν τὸ ἦθος, ἀλλ’ οὐχ ἁρμόττον γυναικὶ οὕτως ἀνδρείαν ἢ δεινὴν εἶναι.
1454a20_3Üçüncüsü benzerliktir; bu, daha önce söylendiği gibi karakteri iyi ve uygun kılmaktan farklı bir şeydir.
τρίτον δὲ τὸ ὅμοιον. τοῦτο γὰρ ἕτερον τοῦ χρηστὸν τὸ ἦθος καὶ ἁρμόττον ποιῆσαι ὡς προείρηται.
1454a25Dördüncüsü tutarlılıktır. Taklit edilen kişi tutarsızsa ve ona böyle bir karakter verilmişse, yine de tutarlı biçimde tutarsız olmalıdır.
τέταρτον δὲ τὸ ὁμαλόν. κἂν γὰρ ἀνώμαλός τις ᾖ ὁ τὴν μίμησιν παρέχων καὶ τοιοῦτον ἦθος ὑποτεθῇ, ὅμως ὁμαλῶς ἀνώμαλον δεῖ εἶναι.
1454a25_2Gereksiz yere kötü gösterilen karaktere örnek Orestes'teki Menelaos'tur;
ἔστιν δὲ παράδειγμα πονηρίας μὲν ἤθους μὴ ἀναγκαίας οἷον ὁ Μενέλαος ὁ ἐν τῷ Ὀρέστῃ,
1454a25_3yakışıksız ve uygun olmayan karaktere örnek, Skylla'daki Odysseus'un ağıdı ve Melanippe'nin konuşmasıdır;
τοῦ δὲ ἀπρεποῦς καὶ μὴ ἁρμόττοντος ὅ τε θρῆνος Ὀδυσσέως ἐν τῇ Σκύλλῃ καὶ ἡ τῆς Μελανίππης ῥῆσις,
1454a30tutarsız karaktere örnek Aulis'te Iphigeneia'dır; çünkü yalvaran Iphigeneia sonraki Iphigeneia'ya hiç benzemez.
τοῦ δὲ ἀνωμάλου ἡ ἐν Αὐλίδι Ἰφιγένεια· οὐδὲν γὰρ ἔοικεν ἡ ἱκετεύουσα τῇ ὑστέρᾳ.
1454a30_2Karakterlerde de, olayların düzenlenişinde olduğu gibi, her zaman zorunlu olanı ya da muhtemel olanı aramak gerekir: Böyle biri böyle şeyleri zorunlu ya da muhtemel olarak söylemeli ya da yapmalı; bir olay da ötekinin ardından zorunlu ya da muhtemel olarak gelmelidir.
χρὴ δὲ καὶ ἐν τοῖς ἤθεσιν ὁμοίως ὥσπερ καὶ ἐν τῇ τῶν πραγμάτων συστάσει ἀεὶ ζητεῖν ἢ τὸ ἀναγκαῖον ἢ τὸ εἰκός, ὥστε τὸν τοιοῦτον τὰ τοιαῦτα λέγειν ἢ πράττειν ἢ ἀναγκαῖον ἢ εἰκὸς καὶ τοῦτο μετὰ τοῦτο γίνεσθαι ἢ ἀναγκαῖον ἢ εἰκός.
1454a35Demek ki olay örgülerinin çözümleri de olay örgüsünün kendisinden doğmalıdır; Medeia'da olduğu gibi tanrı makinesiyle ya da İlyada'daki geri dönüş sahnesinde olduğu gibi olmamalıdır.
φανερὸν οὖν ὅτι καὶ τὰς λύσεις τῶν μύθων ἐξ αὐτοῦ δεῖ τοῦ
μύθου συμβαίνειν, καὶ μὴ ὥσπερ ἐν τῇ Μηδείᾳ ἀπὸ μηχανῆς καὶ ἐν τῇ Ἰλιάδι τὰ περὶ τὸν ἀπόπλουν.
1454b1Makine ise dramın dışında kalan şeyler için kullanılmalıdır: ya önceden olmuş ve insanın bilemeyeceği şeyler ya da sonradan olacak, önceden bildirilip haber verilmesi gereken şeyler için; çünkü her şeyi görme gücünü tanrılara tanırız.
ἀλλὰ μηχανῇ χρηστέον ἐπὶ τὰ ἔξω τοῦ δράματος, ἢ ὅσα πρὸ τοῦ γέγονεν ἃ οὐχ οἷόν τε ἄνθρωπον εἰδέναι, ἢ ὅσα ὕστερον, ἃ δεῖται προαγορεύσεως καὶ ἀγγελίας· ἅπαντα γὰρ ἀποδίδομεν τοῖς θεοῖς ὁρᾶν.
1454b5Olaylarda akla aykırı hiçbir şey olmamalıdır; olacaksa da trajedinin dışında olmalıdır; Sophokles'in Oidipus'undaki gibi.
ἄλογον δὲ μηδὲν εἶναι ἐν τοῖς πράγμασιν, εἰ δὲ μή, ἔξω τῆς τραγῳδίας, οἷον τὸ ἐν τῷ Οἰδίποδι τῷ Σοφοκλέους.
1454b5_2Trajedi bizden daha iyi insanların taklidi olduğuna göre, iyi portre ressamlarını örnek almak gerekir. Onlar da kişinin kendine özgü biçimini verip ona benzer yaparken onu daha güzel resmederler. Aynı şekilde şair de öfkeli, gevşek ya da karakterlerinde buna benzer başka kusurlar bulunan insanları taklit ederken, onları böyle oldukları hâlde iyi insanlar olarak göstermelidir; Homeros'un Akhilleus'u, sertliğin bir örneği olduğu hâlde, iyi bir insan olarak göstermesi gibi.
ἐπεὶ δὲ μίμησίς ἐστιν ἡ τραγῳδία βελτιόνων ἢ ἡμεῖς, δεῖ μιμεῖσθαι τοὺς ἀγαθοὺς εἰκονογράφους· καὶ γὰρ ἐκεῖνοι ἀποδιδόντες τὴν ἰδίαν μορφὴν ὁμοίους ποιοῦντες καλλίους γράφουσιν· οὕτω καὶ τὸν ποιητὴν μιμούμενον καὶ ὀργίλους καὶ ῥᾳθύμους καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα ἔχοντας ἐπὶ τῶν ἠθῶν τοιούτους ὄντας ἐπιεικεῖς ποιεῖν † παράδειγμα σκληρότητος οἷον τὸν Ἀχιλλέα ἀγαθὸν καὶ Ὅμηρος † .
1454b10Bunlara dikkat etmek gerekir; ayrıca şiir sanatına zorunlu olarak eşlik eden, seyircinin hislerine yönelik öğelere de; çünkü bunlarda da çoğu kez hata yapılabilir. Bunlar hakkında yayımlanmış eserlerimizde yeterince söylendi.
ταῦτα δὴ διατηρεῖν, καὶ πρὸς τούτοις τὰ παρὰ τὰς ἐξ ἀνάγκης ἀκολουθούσας αἰσθήσεις τῇ ποιητικῇ· καὶ γὰρ κατ’ αὐτὰς ἔστιν ἁμαρτάνειν πολλάκις· εἴρηται δὲ περὶ αὐτῶν ἐν τοῖς ἐκδεδομένοις λόγοις ἱκανῶς.
1454b1516. Bölüm
Tanımanın ne olduğu daha önce söylendi. Tanımanın türlerine gelince, birincisi, tekhnēye en az dayanan ve çaresizlikten en çok başvurulan tür, alametler yoluyla tanımadır.
ἀναγνώρισις δὲ τί μέν ἐστιν, εἴρηται πρότερον· εἴδη δὲ ἀναγνωρίσεως, πρώτη μὲν ἡ ἀτεχνοτάτη καὶ ᾗ πλείστῃ χρῶνται δι’ ἀπορίαν, ἡ διὰ τῶν σημείων.
1454b20Bu alametlerin kimi doğuştandır; örneğin Toprakoğulları'nın bedeninde taşıdığı mızrak işareti,
τούτων δὲ τὰ μὲν σύμφυτα, οἷον λόγχην ἣν φοροῦσι Γηγενεῖς
1454b20_2ya da Karkinos'un Thyestes'indeki yıldızlar gibi. Kimi sonradan edinilmiştir; bunların da kimi bedendedir, örneğin yara izleri; kimi bedenin dışındadır, örneğin gerdanlıklar ya da Tyro'daki küçük tekne.
ἢ ἀστέρας οἵους ἐν τῷ Θυέστῃ Καρκίνος, τὰ δὲ ἐπίκτητα, καὶ τούτων τὰ μὲν ἐν τῷ σώματι, οἷον οὐλαί, τὰ δὲ ἐκτός, οἷον τὰ περιδέραια καὶ οἷον ἐν τῇ Τυροῖ διὰ τῆς σκάφης.
1454b25Bunları da daha iyi ya da daha kötü kullanmak mümkündür. Örneğin Odysseus yara izi sayesinde dadısı tarafından bir şekilde, domuz çobanları tarafından başka bir şekilde tanındı.
ἔστιν δὲ καὶ τούτοις χρῆσθαι ἢ βέλτιον ἢ χεῖρον, οἷον Ὀδυσσεὺς διὰ τῆς οὐλῆς ἄλλως ἀνεγνωρίσθη ὑπὸ τῆς τροφοῦ καὶ ἄλλως ὑπὸ τῶν συβοτῶν·
1454b25_2Çünkü inandırmak için kullanılan alametler ve bu türden bütün tanımalar tekhnēye daha az dayanır; Ayak Yıkama sahnesindeki gibi talih dönüşünden doğanlar ise daha iyidir.
εἰσὶ γὰρ αἱ μὲν πίστεως ἕνεκα ἀτεχνότεραι, καὶ αἱ τοιαῦται πᾶσαι, αἱ δὲ ἐκ περιπετείας, ὥσπερ ἡ ἐν τοῖς Νίπτροις, βελτίους.
1454b30İkinci tür, şairin uydurduğu tanımalardır; bu yüzden tekhnēye dayanmazlar. Örneğin Iphigeneia'da Orestes kendisinin Orestes olduğunu açıklar: Iphigeneia mektup aracılığıyla tanınır, Orestes ise olay örgüsünün değil, şairin istediği şeyleri kendisi söyler.
δεύτεραι δὲ αἱ πεποιημέναι ὑπὸ τοῦ ποιητοῦ, διὸ ἄτεχνοι. οἷον Ὀρέστης ἐν τῇ Ἰφιγενείᾳ ἀνεγνώρισεν ὅτι Ὀρέστης· ἐκείνη μὲν γὰρ διὰ τῆς ἐπιστολῆς, ἐκεῖνος δὲ αὐτὸς λέγει ἃ βούλεται ὁ ποιητὴς ἀλλ’ οὐχ ὁ μῦθος·
1454b35Bu yüzden bu tür, sözünü ettiğimiz hataya yakındır; çünkü Orestes bazı alametler de getirebilirdi. Sophokles'in Tereus'undaki «mekiğin sesi» de böyledir.
διὸ ἐγγύς τι τῆς εἰρημένης ἁμαρτίας ἐστίν, ἐξῆν γὰρ ἂν ἔνια καὶ ἐνεγκεῖν. καὶ ἐν τῷ Σοφοκλέους Τηρεῖ ἡ τῆς κερκίδος φωνή.
1454b35_2Üçüncü tür hatırlama yoluyla olur: Kişi bir şey görünce bir şey hisseder. Dikaiogenes'in Kıbrıslılar'ında olduğu gibi: Kahraman resmi görünce ağladı. Alkinoos'a anlatılan hikâyede de öyle: Odysseus kithara çalanı dinleyip geçmişi hatırlayınca gözyaşı döktü. İkisi de bu yolla tanındı.
ἡ τρίτη διὰ μνήμης, τῷ αἰσθέσθαι
τι ἰδόντα, ὥσπερ ἡ ἐν Κυπρίοις τοῖς Δικαιογένους, ἰδὼν γὰρ τὴν γραφὴν ἔκλαυσεν, καὶ ἡ ἐν Ἀλκίνου ἀπολόγῳ, ἀκούων γὰρ τοῦ κιθαριστοῦ καὶ μνησθεὶς ἐδάκρυσεν, ὅθεν ἀνεγνωρίσθησαν.
1455a1Dördüncüsü kıyas yoluyla tanımadır. Adak Taşıyanlar'da olduğu gibi: «Bana benzeyen biri gelmiş; bana Orestes'ten başka benzeyen yok; öyleyse gelen Orestes'tir.» Sofist Polyidos'un Iphigeneia için önerdiği tanıma da böyledir: Ona göre Orestes'in, «Kız kardeşim kurban edilmişti, şimdi de ben kurban ediliyorum» diye çıkarım yapması muhtemeldir. Theodektes'in Tydeus'unda da öyle: Baba, oğlunu bulmaya geldiği hâlde kendisinin öleceği sonucunu çıkarır. Phineusoğulları'nda da kadınlar yeri görünce, yazgılarının burada ölmek olduğu sonucunu çıkardılar; çünkü vaktiyle buraya terk edilmişlerdi.
τετάρτη δὲ ἡ ἐκ συλλογισμοῦ, οἷον ἐν Χοηφόροις, ὅτι ὅμοιός τις ἐλήλυθεν, ὅμοιος δὲ οὐθεὶς ἀλλ’ ἢ Ὀρέστης, οὗτος ἄρα ἐλήλυθεν. καὶ ἡ Πολυίδου τοῦ σοφιστοῦ περὶ τῆς Ἰφιγενείας· εἰκὸς γὰρ ἔφη τὸν Ὀρέστην συλλογίσασθαι ὅτι ἥ τ’ ἀδελφὴ ἐτύθη καὶ αὐτῷ συμβαίνει θύεσθαι. καὶ ἐν τῷ Θεοδέκτου Τυδεῖ, ὅτι ἐλθὼν ὡς εὑρήσων τὸν υἱὸν αὐτὸς ἀπόλλυται. καὶ ἡ ἐν τοῖς Φινείδαις· ἰδοῦσαι γὰρ τὸν τόπον συνελογίσαντο τὴν εἱμαρμένην ὅτι ἐν τούτῳ εἵμαρτο ἀποθανεῖν αὐταῖς, καὶ γὰρ ἐξετέθησαν ἐνταῦθα.
1455a10Bir de seyircinin yanlış çıkarımına dayanan bileşik bir tanıma vardır; Sahte Haberci Odysseus'taki gibi. Yayı yalnız onun gerebilmesi, başkasının gerememesi şairin uydurduğu bir şeydir, bir varsayımdır; Odysseus görmediği yayı tanıyacağını söylese bile. Ama seyircinin, onun yayı tanıyarak kendini tanıtacağını sanmasını sağlayıp tanımayı bu yolla yaptırmak bir yanıltmadır.
ἔστιν δέ τις καὶ συνθετὴ ἐκ παραλογισμοῦ τοῦ θεάτρου, οἷον ἐν τῷ Ὀδυσσεῖ τῷ ψευδαγγέλῳ· τὸ μὲν γὰρ τὸ τόξον ἐντείνειν, ἄλλον δὲ μηδένα, πεποιημένον ὑπὸ τοῦ ποιητοῦ καὶ ὑπόθεσις, καὶ εἴ γε τὸ τόξον ἔφη γνώσεσθαι ὃ οὐχ ἑωράκει· τὸ δὲ ὡς δι’ ἐκείνου ἀναγνωριοῦντος διὰ τούτου ποιῆσαι παραλογισμός.
1455a15Bütün tanımaların en iyisi, olayların kendisinden çıkan ve şaşkınlığın muhtemel olaylarla doğduğu tanımadır; Sophokles'in Oidipus'undaki ve Iphigeneia'daki gibi; çünkü Iphigeneia'nın bir mektup göndermek istemesi muhtemeldir. Uydurulmuş alametler ve gerdanlıklar olmadan gerçekleşen yalnız bu tür tanımalardır.
πασῶν δὲ βελτίστη ἀναγνώρισις ἡ ἐξ αὐτῶν τῶν πραγμάτων, τῆς ἐκπλήξεως γιγνομένης δι’ εἰκότων, οἷον ἐν τῷ Σοφοκλέους Οἰδίποδι καὶ τῇ Ἰφιγενείᾳ· εἰκὸς γὰρ βούλεσθαι ἐπιθεῖναι γράμματα. αἱ γὰρ τοιαῦται μόναι ἄνευ τῶν πεποιημένων σημείων καὶ περιδεραίων.
1455a20İkinci sırada kıyas yoluyla olanlar gelir.
δεύτεραι δὲ αἱ ἐκ συλλογισμοῦ.
1455a20_217. Bölüm
Şair, olay örgülerini kurarken ve onları üslupla işlerken olayları olabildiğince göz önüne getirmelidir. Böylece olayları en canlı biçimde, sanki olup bitenlerin yanındaymış gibi görerek, uygun olanı bulur ve çelişkileri en az gözden kaçırır.
δεῖ δὲ τοὺς μύθους συνιστάναι καὶ τῇ λέξει συναπεργάζεσθαι ὅτι μάλιστα πρὸ ὀμμάτων τιθέμενον· οὕτω γὰρ ἂν ἐναργέστατα [ὁ] ὁρῶν ὥσπερ παρ’ αὐτοῖς γιγνόμενος τοῖς πραττομένοις εὑρίσκοι τὸ πρέπον καὶ ἥκιστα ἂν λανθάνοι [τὸ] τὰ ὑπεναντία.
1455a25Bunun alameti Karkinos'un eleştirildiği noktadır: Onun oyununda Amphiaraos tapınaktan çıkıyordu. Olayı göz önüne getirmeyen şairin gözünden bu kaçmıştı; sahnede ise seyirciler buna kızdığı için oyun düştü.
σημεῖον δὲ τούτου ὃ ἐπετιμᾶτο Καρκίνῳ. ὁ γὰρ Ἀμφιάραος ἐξ ἱεροῦ ἀνῄει, ὃ μὴ ὁρῶντα [τὸν θεατὴν] ἐλάνθανεν, ἐπὶ δὲ τῆς σκηνῆς ἐξέπεσεν δυσχερανάντων τοῦτο τῶν θεατῶν.
1455a25_2Şair olabildiğince jestlerle de işlemelidir. Çünkü tabiatça aynı yetenekte olanlar içinde en inandırıcı olanlar, duyguyu kendisi yaşayanlardır: Fırtınaya tutulmuş olan kişi çalkantıyı, öfkelenen kişi öfkeyi en gerçek biçimde yansıtır.
ὅσα δὲ δυνατὸν καὶ τοῖς σχήμασιν συναπεργαζόμενον· πιθανώτατοι γὰρ ἀπὸ τῆς αὐτῆς φύσεως οἱ ἐν τοῖς πάθεσίν εἰσιν, καὶ χειμαίνει ὁ χειμαζόμενος καὶ χαλεπαίνει ὁ ὀργιζόμενος ἀληθινώτατα.
1455a30Bu yüzden şiir sanatı ya tabiatça yetenekli birinin ya da kendinden geçebilen birinin işidir; çünkü yeteneklilerin biçimden biçime girmesi kolaydır, ötekiler ise kendilerinden geçerler.
διὸ εὐφυοῦς ἡ ποιητική ἐστιν ἢ μανικοῦ· τούτων γὰρ οἱ μὲν εὔπλαστοι οἱ δὲ ἐκστατικοί εἰσιν.
1455a30_2Hikâyeleri, ister hazır olanlar olsun ister kendisi uydursun, şair önce küllî olarak ortaya koymalı, ancak ondan sonra epizotlara bölüp genişletmelidir.
τούς τε λόγους καὶ τοὺς πεποιημένους δεῖ καὶ
αὐτὸν ποιοῦντα ἐκτίθεσθαι καθόλου, εἶθ’ οὕτως ἐπεισοδιοῦν καὶ παρατείνειν.
1455b1Küllî olanın şöyle görülebileceğini söylüyorum; örneğin Iphigeneia'da: Bir genç kız kurban edilir ve kurban edenlerin anlayamadığı bir şekilde ortadan kaybolur. Yabancıları tanrıçaya kurban etmenin âdet olduğu başka bir ülkeye götürülür ve bu rahibeliği üstlenir. Bir süre sonra rahibenin kardeşi oraya gelir. Tanrının ona, küllî olanın dışında kalan bir sebeple, oraya gitmesini buyurması ve neden gittiği olay örgüsünün dışındadır. Kardeş gelir, yakalanır ve kurban edilmek üzereyken tanınır; ister Euripides'in ister Polyidos'un yaptığı gibi. Muhtemel olarak, «Demek yalnız kız kardeşimin değil, benim de kurban edilmem gerekiyormuş» der ve kurtuluş buradan gelir.
λέγω δὲ οὕτως ἂν θεωρεῖσθαι τὸ καθόλου, οἷον τῆς Ἰφιγενείας· τυθείσης τινὸς κόρης καὶ ἀφανισθείσης ἀδήλως τοῖς θύσασιν, ἱδρυνθείσης δὲ εἰς ἄλλην χώραν, ἐν ᾗ νόμος ἦν τοὺς ξένους θύειν τῇ θεῷ, ταύτην ἔσχε τὴν ἱερωσύνην· χρόνῳ δὲ ὕστερον τῷ ἀδελφῷ συνέβη ἐλθεῖν τῆς ἱερείας, τὸ δὲ ὅτι ἀνεῖλεν ὁ θεὸς [διά τινα αἰτίαν ἔξω τοῦ καθόλου] ἐλθεῖν ἐκεῖ καὶ ἐφ’ ὅ τι δὲ ἔξω τοῦ μύθου· ἐλθὼν δὲ καὶ ληφθεὶς θύεσθαι μέλλων ἀνεγνώρισεν, εἴθ’ ὡς Εὐριπίδης εἴθ’ ὡς Πολύιδος ἐποίησεν, κατὰ τὸ εἰκὸς εἰπὼν ὅτι οὐκ ἄρα μόνον τὴν ἀδελφὴν ἀλλὰ καὶ αὐτὸν ἔδει τυθῆναι, καὶ ἐντεῦθεν ἡ σωτηρία.
1455b10Bundan sonra adları koyup epizotlara bölmek gerekir;
μετὰ ταῦτα δὲ ἤδη ὑποθέντα τὰ ὀνόματα ἐπεισοδιοῦν·
1455b10_2ama epizotlar konuya ait olmalıdır; örneğin Orestes'te onun yakalanmasına yol açan delilik ve arınma töreni sayesinde kurtuluşu gibi.
ὅπως δὲ ἔσται οἰκεῖα τὰ ἐπεισόδια, οἷον ἐν τῷ Ὀρέστῃ ἡ μανία δι’ ἧς ἐλήφθη καὶ ἡ σωτηρία διὰ τῆς καθάρσεως.
1455b15Dramlarda epizotlar kısadır; destan ise onlarla uzar.
ἐν μὲν οὖν τοῖς δράμασιν τὰ ἐπεισόδια σύντομα, ἡ δ’ [ἐποποιία] τούτοις μηκύνεται.
1455b15_2Nitekim Odysseia'nın hikâyesi uzun değildir: Bir adam yıllarca yurdundan uzakta kalır, Poseidon onu gözetim altında tutar, yapayalnızdır. Evdeki işler de öyle bir hâldedir ki talipler malını tüketmekte, oğluna da tuzak kurmaktadır. Adam fırtınalarla boğuştuktan sonra yurduna varır, bazılarına kendini tanıtıp saldırıya geçer; kendisi kurtulur, düşmanlarını yok eder.
τῆς γὰρ Ὀδυσσείας οὐ μακρὸς ὁ λόγος ἐστίν· ἀποδημοῦντός τινος ἔτη πολλὰ καὶ παραφυλαττομένου ὑπὸ τοῦ Ποσειδῶνος καὶ μόνου ὄντος, ἔτι δὲ τῶν οἴκοι οὕτως ἐχόντων ὥστε τὰ χρήματα ὑπὸ μνηστήρων ἀναλίσκεσθαι καὶ τὸν υἱὸν ἐπιβουλεύεσθαι, αὐτὸς δὲ ἀφικνεῖται χειμασθείς, καὶ ἀναγνωρίσας τινὰς ἐπιθέμενος αὐτὸς μὲν ἐσώθη τοὺς δ’ ἐχθροὺς διέφθειρε.
1455b20Hikâyeye özgü olan budur; geri kalanlar epizottur.
τὸ μὲν οὖν ἴδιον τοῦτο, τὰ δ’ ἄλλα ἐπεισόδια.
1455b20_218. Bölüm
Her trajedinin bir düğümü, bir de çözümü vardır. Dramın dışındaki olaylar ve çoğu kez içindekilerin bazıları düğümü oluşturur; geri kalanı çözümdür.
ἔστι δὲ πάσης τραγῳδίας τὸ μὲν δέσις τὸ δὲ λύσις, τὰ μὲν ἔξωθεν καὶ ἔνια τῶν ἔσωθεν πολλάκις ἡ δέσις, τὸ δὲ λοιπὸν ἡ λύσις·
1455b25Düğüm derken, başlangıçtan, kahramanın iyi ya da kötü talihe geçtiği son noktaya kadar olan kısmı; çözüm derken de bu geçişin başlangıcından sona kadar olan kısmı kastediyorum.
λέγω δὲ δέσιν μὲν εἶναι τὴν ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τούτου τοῦ μέρους ὃ ἔσχατόν ἐστιν ἐξ οὗ μεταβαίνει εἰς εὐτυχίαν ἢ εἰς ἀτυχίαν, λύσιν δὲ τὴν ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τῆς μεταβάσεως μέχρι τέλους·
1455b25_2Theodektes'in Lynkeus'unda olduğu gibi: Düğüm, önceden olmuş olaylar, çocuğun yakalanması ve sonra yine onların [...]; çözüm ise ölüm suçlamasından sona kadar olan kısımdır.
ὥσπερ ἐν τῷ Λυγκεῖ τῷ Θεοδέκτου δέσις μὲν τά τε προπεπραγμένα καὶ ἡ τοῦ παιδίου λῆψις καὶ πάλιν ἡ αὐτῶν ⟨λύσις⟩ δ’ ἡ ἀπὸ τῆς αἰτιάσεως τοῦ θανάτου μέχρι τοῦ τέλους.
1455b30Trajedinin dört türü vardır; parçalarının da o kadar olduğu söylenmişti:
τραγῳδίας δὲ εἴδη εἰσὶ τέσσαρα (τοσαῦτα γὰρ καὶ τὰ μέρη ἐλέχθη),
1455b30_2Karmaşık trajedi; bunun bütünü talih dönüşü ve tanımadır.
ἡ μὲν πεπλεγμένη, ἧς τὸ ὅλον ἐστὶν περιπέτεια καὶ ἀναγνώρισις,
1455b30_3Acılı olaylara dayanan trajedi; örneğin Aias'lar ve Iksion'lar.
ἡ δὲ παθητική, οἷον οἵ τε
Αἴαντες καὶ οἱ Ἰξίονες,
1456a1Karaktere dayanan trajedi; örneğin Phthiotisli Kadınlar ve Peleus.
ἡ δὲ ἠθική, οἷον αἱ Φθιώτιδες καὶ ὁ Πηλεύς·
1456a1_2Dördüncüsü [metin bozuk; belki sahne gösterisine dayanan trajedi]; örneğin Phorkisler, Prometheus ve Hades'te geçen oyunlar.
τὸ δὲ τέταρτον † οης †, οἷον αἵ τε Φορκίδες καὶ ὁ Προμηθεὺς καὶ ὅσα ἐν ᾅδου.
1456a1_3Mümkünse bu öğelerin hepsine sahip olmaya çalışmak gerekir; olmazsa en önemlilerine ve çoğuna; özellikle de bugün şairler haksız yere eleştirildiği için. Çünkü her bir türde iyi şairler yetişmiş olduğundan, tek bir şairin her birinin kendine özgü üstünlüğünü aşmasını bekliyorlar.
μάλιστα μὲν οὖν ἅπαντα δεῖ πειρᾶσθαι ἔχειν, εἰ δὲ μή, τὰ μέγιστα καὶ πλεῖστα, ἄλλως τε καὶ ὡς νῦν συκοφαντοῦσιν τοὺς ποιητάς· γεγονότων γὰρ καθ’ ἕκαστον μέρος ἀγαθῶν ποιητῶν, ἑκάστου τοῦ ἰδίου ἀγαθοῦ ἀξιοῦσι τὸν ἕνα ὑπερβάλλειν.
1456a5Bir trajediyi başkasından farklı ya da onunla aynı saymak için en çok olay örgüsüne bakmak doğrudur; yani düğümü ve çözümü aynı olanlar aynıdır.
δίκαιον δὲ καὶ τραγῳδίαν ἄλλην καὶ τὴν αὐτὴν λέγειν οὐδενὶ ὡς τῷ μύθῳ· τοῦτο δέ, ὧν ἡ αὐτὴ πλοκὴ καὶ λύσις.
1456a5_2Birçokları düğümü iyi atar, ama kötü çözer;
πολλοὶ δὲ πλέξαντες εὖ λύουσι κακῶς·
1456a10oysa ikisinde de ustalık göstermek gerekir.
δεῖ δὲ ἀμφότερα ἀρτικροτεῖσθαι.
1456a10_2Birçok kez söylendiği gibi şunu da hatırlamak ve trajediyi destan yapısında kurmamak gerekir. Destan yapısı derken çok hikâyeli yapıyı kastediyorum; örneğin biri İlyada'nın bütün hikâyesini bir trajedide işlese.
χρὴ δὲ ὅπερ εἴρηται πολλάκις μεμνῆσθαι καὶ μὴ ποιεῖν ἐποποιικὸν σύστημα τραγῳδίαν—ἐποποιικὸν δὲ λέγω τὸ πολύμυθον— οἷον εἴ τις τὸν τῆς Ἰλιάδος ὅλον ποιοῖ μῦθον.
1456a10_3Destanda uzunluk sayesinde parçalar uygun büyüklüğü kazanır; dramlarda ise sonuç beklenenden çok farklı olur.
ἐκεῖ μὲν γὰρ διὰ τὸ μῆκος λαμβάνει τὰ μέρη τὸ πρέπον μέγεθος, ἐν δὲ τοῖς δράμασι πολὺ παρὰ τὴν ὑπόληψιν ἀποβαίνει.
1456a15Bunun alameti şudur: Troya'nın yıkılışını Euripides gibi parça parça değil de bütünüyle işleyenler, ya da Niobe'yi Aiskhylos gibi işlemeyenler ya başarısız olur ya da yarışmada kötü bir derece alırlar. Agathon bile yalnız bu yüzden başarısız olmuştu.
σημεῖον δέ, ὅσοι πέρσιν Ἰλίου ὅλην ἐποίησαν καὶ μὴ κατὰ μέρος ὥσπερ Εὐριπίδης, ⟨ἢ⟩ Νιόβην καὶ μὴ ὥσπερ Αἰσχύλος, ἢ ἐκπίπτουσιν ἢ κακῶς ἀγωνίζονται, ἐπεὶ καὶ Ἀγάθων ἐξέπεσεν ἐν τούτῳ μόνῳ.
1456a15_2Talih dönüşlerinde ve basit olaylarda ise şairler istedikleri etkiyi şaşırtıcı biçimde elde etmeye çalışırlar; çünkü bu trajiktir ve insanlık duygusunu okşar.
ἐν δὲ ταῖς περιπετείαις καὶ ἐν τοῖς ἁπλοῖς πράγμασι στοχάζονται ὧν βούλονται θαυμαστῶς· τραγικὸν γὰρ τοῦτο καὶ φιλάνθρωπον.
1456a20Bu, akıllı ama kötü biri aldatıldığında, Sisyphos gibi, ya da cesur ama adaletsiz biri yenildiğinde olur.
ἔστιν δὲ τοῦτο, ὅταν ὁ σοφὸς μὲν μετὰ πονηρίας ⟨δ’⟩ ἐξαπατηθῇ, ὥσπερ Σίσυφος, καὶ ὁ ἀνδρεῖος μὲν ἄδικος δὲ ἡττηθῇ.
1456a20_2Agathon'un dediği gibi bu muhtemeldir de; çünkü muhtemel olana aykırı birçok şeyin olması da muhtemeldir.
ἔστιν δὲ τοῦτο καὶ εἰκὸς ὥσπερ Ἀγάθων λέγει, εἰκὸς γὰρ γίνεσθαι πολλὰ καὶ παρὰ τὸ εἰκός.
1456a25Koroyu da oyunculardan biri saymak gerekir: Koro bütünün bir parçası olmalı ve oyuna katılmalıdır; Euripides'teki gibi değil, Sophokles'teki gibi.
καὶ τὸν χορὸν δὲ ἕνα δεῖ ὑπολαμβάνειν τῶν ὑποκριτῶν, καὶ μόριον εἶναι τοῦ ὅλου καὶ συναγωνίζεσθαι μὴ ὥσπερ Εὐριπίδῃ ἀλλ’ ὥσπερ Σοφοκλεῖ.
1456a25_2Öteki şairlerde ise söylenen şarkılar o olay örgüsüne başka bir trajediye olduğundan daha çok ait değildir. Bu yüzden ara şarkılar söylerler; bunu ilk başlatan Agathon olmuştur. Oysa ara şarkı söylemek ile bir konuşmayı ya da bütün bir epizotu bir oyundan ötekine aktarmak arasında ne fark vardır?
τοῖς δὲ λοιποῖς τὰ ᾀδόμενα οὐδὲν μᾶλλον τοῦ μύθου ἢ ἄλλης τραγῳδίας ἐστίν· διὸ ἐμβόλιμα ᾄδουσιν πρώτου ἄρξαντος Ἀγάθωνος τοῦ τοιούτου. καίτοι τί διαφέρει ἢ ἐμβόλιμα ᾄδειν ἢ εἰ ῥῆσιν ἐξ ἄλλου εἰς ἄλλο ἁρμόττοι ἢ ἐπεισόδιον ὅλον;
1456a3019. Bölüm
Öteki türler hakkında söylendi; geriye üslup ve düşünce hakkında konuşmak kalıyor.
περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων εἰδῶν εἴρηται, λοιπὸν δὲ περὶ λέξεως καὶ διανοίας εἰπεῖν.
1456a30_2Düşünceyle ilgili konular Retorik üzerine yazdıklarımızda ele alınmış sayılsın; çünkü bu daha çok o araştırmaya özgüdür.
τὰ μὲν οὖν περὶ τὴν διάνοιαν ἐν τοῖς περὶ ῥητορικῆς κείσθω· τοῦτο γὰρ ἴδιον μᾶλλον ἐκείνης τῆς μεθόδου.
1456a35Düşünceye ait olan, sözle sağlanması gereken her şeydir.
ἔστι δὲ κατὰ τὴν διάνοιαν ταῦτα, ὅσα ὑπὸ τοῦ λόγου δεῖ παρασκευασθῆναι.
1456a35_2Bunun parçaları ispat etmek, çürütmek, duygu uyandırmak (örneğin acıma, korku, öfke ve benzerleri), ayrıca büyütmek ve küçültmektir.
μέρη δὲ τούτων τό τε ἀποδεικνύναι καὶ τὸ λύειν καὶ τὸ πάθη παρασκευάζειν (οἷον
ἔλεον ἢ φόβον ἢ ὀργὴν καὶ ὅσα τοιαῦτα) καὶ ἔτι μέγεθος καὶ μικρότητας.
1456b1Açıktır ki olaylarda da acınacak, korkunç, büyük ya da muhtemel bir şey sağlamak gerektiğinde aynı biçimlerden yararlanmak gerekir.
δῆλον δὲ ὅτι καὶ ἐν τοῖς πράγμασιν ἀπὸ τῶν αὐτῶν ἰδεῶν δεῖ χρῆσθαι ὅταν ἢ ἐλεεινὰ ἢ δεινὰ ἢ μεγάλα ἢ εἰκότα δέῃ παρασκευάζειν·
1456b1_2Yalnız şu kadar fark vardır: Olaylardaki etkiler açıklama olmadan kendiliğinden görünmeli; sözdekiler ise konuşan tarafından sözle sağlanmalı ve sözden doğmalıdır. Çünkü şeyler sözden bağımsız olarak gerektiği gibi görünseydi, konuşanın işi ne olurdu?
πλὴν τοσοῦτον διαφέρει, ὅτι τὰ μὲν δεῖ φαίνεσθαι ἄνευ διδασκαλίας, τὰ δὲ ἐν τῷ λόγῳ ὑπὸ τοῦ λέγοντος παρασκευάζεσθαι καὶ παρὰ τὸν λόγον γίγνεσθαι. τί γὰρ ἂν εἴη τοῦ λέγοντος ἔργον, εἰ φαίνοιτο ᾗ δέοι καὶ μὴ διὰ τὸν λόγον;
1456b5Üsluba gelince, bir inceleme konusu üslubun biçimleridir. Bunları bilmek sunuş sanatına ve bu alanda yönetici bilgiye sahip olana düşer: Emrin, duanın, anlatmanın, tehdidin, sorunun, cevabın ve buna benzer başka şeylerin ne olduğunu bilmek gibi.
τῶν δὲ περὶ τὴν λέξιν ἓν μέν ἐστιν εἶδος θεωρίας τὰ σχήματα τῆς λέξεως, ἅ ἐστιν εἰδέναι τῆς ὑποκριτικῆς καὶ τοῦ τὴν τοιαύτην ἔχοντος ἀρχιτεκτονικήν, οἷον τί ἐντολὴ καὶ τί εὐχὴ καὶ διήγησις καὶ ἀπειλὴ καὶ ἐρώτησις καὶ ἀπόκρισις καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον.
1456b10Çünkü bunları bilip bilmemekten dolayı şiir sanatına ciddiye alınmaya değer hiçbir suçlama yöneltilemez. Protagoras'ın eleştirdiği şeyi kim hata sayar? Protagoras, Homeros'un dua ettiğini sanırken «Öfkeyi söyle, tanrıça» diyerek emir verdiğini söyler; çünkü ona göre birine bir şeyi yapmasını ya da yapmamasını söylemek emirdir.
παρὰ γὰρ τὴν τούτων γνῶσιν ἢ ἄγνοιαν οὐδὲν εἰς τὴν ποιητικὴν ἐπιτίμημα φέρεται ὅ τι καὶ ἄξιον σπουδῆς. τί γὰρ ἄν τις ὑπολάβοι ἡμαρτῆσθαι ἃ Πρωταγόρας ἐπιτιμᾷ, ὅτι εὔχεσθαι οἰόμενος ἐπιτάττει εἰπὼν μῆνιν ἄειδε θεά; τὸ γὰρ κελεῦσαι, φησίν, ποιεῖν τι ἢ μὴ ἐπίταξίς ἐστιν.
1456b15Bu yüzden bu konu, şiir sanatının değil başka bir sanatın inceleme konusu olarak bir yana bırakılsın.
διὸ παρείσθω ὡς ἄλλης καὶ οὐ τῆς ποιητικῆς ὂν θεώρημα.
1456b15_220. Bölüm
Üslubun bütününün parçaları şunlardır: harf, hece, bağlaç, isim, fiil, eklem, çekim ve logos (söz).
τῆς δὲ λέξεως ἁπάσης τάδ’ ἐστὶ τὰ μέρη, στοιχεῖον συλλαβὴ σύνδεσμος ὄνομα ῥῆμα ἄρθρον πτῶσις λόγος.
1456b20Harf bölünmez bir sestir; ama her bölünmez ses değil, ancak birleşik bir sesin ondan doğması tabiatında olan ses. Çünkü hayvanların da bölünmez sesleri vardır, ama bunların hiçbirine harf demiyorum.
στοιχεῖον μὲν οὖν ἐστιν φωνὴ ἀδιαίρετος, οὐ πᾶσα δὲ ἀλλ’ ἐξ ἧς πέφυκε συνθετὴ γίγνεσθαι φωνή· καὶ γὰρ τῶν θηρίων εἰσὶν ἀδιαίρετοι φωναί, ὧν οὐδεμίαν λέγω στοιχεῖον.
1456b20_2Harfin kısımları ünlü, yarı ünlü ve ünsüzdür. Ünlü, ağızda bir temas olmadan işitilir bir sesi olan harftir; yarı ünlü, temasla birlikte işitilir bir sesi olandır, S ve R gibi; ünsüz ise temasla oluşan, kendi başına hiçbir sesi olmayan, ama sesi olan harflerle birleşince işitilir hâle gelen harftir, G ve D gibi.
ταύτης δὲ μέρη τό τε φωνῆεν καὶ τὸ ἡμίφωνον καὶ ἄφωνον. ἔστιν δὲ ταῦτα φωνῆεν μὲν ⟨τὸ⟩ ἄνευ προσβολῆς ἔχον φωνὴν ἀκουστήν, ἡμίφωνον δὲ τὸ μετὰ προσβολῆς ἔχον φωνὴν ἀκουστήν, οἷον τὸ Σ καὶ τὸ Ρ, ἄφωνον δὲ τὸ μετὰ προσβολῆς καθ’ αὑτὸ μὲν οὐδεμίαν ἔχον φωνήν, μετὰ δὲ τῶν ἐχόντων τινὰ φωνὴν γινόμενον ἀκουστόν, οἷον τὸ Γ καὶ τὸ Δ.
1456b30Harfler ağzın aldığı biçimlere, çıktıkları yerlere, nefesli ya da nefessiz söylenişlerine, uzunluk ve kısalıklarına, ayrıca tiz, pes ve orta vurgularına göre birbirinden ayrılır. Bunları tek tek incelemek vezin bilgisine düşer.
ταῦτα δὲ διαφέρει σχήμασίν τε τοῦ στόματος καὶ τόποις καὶ δασύτητι καὶ ψιλότητι καὶ μήκει καὶ βραχύτητι ἔτι δὲ ὀξύτητι καὶ βαρύτητι καὶ τῷ μέσῳ· περὶ ὧν καθ’ ἕκαστον ἐν τοῖς μετρικοῖς προσήκει θεωρεῖν.
1456b30_2Hece, ünsüz ile sesi olan bir harften birleşmiş, anlamsız bir sestir: GR, A olmadan da bir hecedir, A ile birlikte, yani GRA olarak da. Ama bunların farklarını incelemek de vezin bilgisinin işidir.
συλλαβὴ δέ ἐστιν φωνὴ ἄσημος συνθετὴ ἐξ ἀφώνου καὶ φωνὴν ἔχοντος· καὶ γὰρ τὸ ΓΡ ἄνευ τοῦ Α † συλλαβὴ καὶ † μετὰ τοῦ Α, οἷον τὸ ΓΡΑ. ἀλλὰ καὶ τούτων θεωρῆσαι τὰς διαφορὰς τῆς μετρικῆς ἐστιν.
1456b35Bağlaç anlamsız bir sestir: Birçok sesten tek bir anlamlı ses kurulmasına ne engel olur ne de o sesi kendisi meydana getirir; hem uçlara hem ortaya konabilir, ama sözün başına tek başına konması uygun düşmez; men, ētoi, de gibi. Ya da şöyle tarif edilebilir: Birden çok, ama her biri anlamlı sesten tek bir anlamlı ses meydana getirmek tabiatında olan anlamsız bir ses.
σύνδεσμος δέ ἐστιν φωνὴ ἄσημος ἣ οὔτε
κωλύει οὔτε ποιεῖ φωνὴν μίαν σημαντικὴν ἐκ πλειόνων φωνῶν πεφυκυῖα συντίθεσθαι καὶ ἐπὶ τῶν ἄκρων καὶ ἐπὶ τοῦ μέσου ἣν μὴ ἁρμόττει ἐν ἀρχῇ λόγου τιθέναι καθ’ αὑτήν, οἷον μέν ἤτοι δέ. ἢ φωνὴ ἄσημος ἣ ἐκ πλειόνων μὲν φωνῶν μιᾶς σημαντικῶν δὲ ποιεῖν πέφυκεν μίαν σημαντικὴν φωνήν.
1457a5Eklem, sözün başını, sonunu ya da bölümlenişini gösteren anlamsız bir sestir; amphi, peri ve benzerleri gibi. Ya da: Birçok sesten tek bir anlamlı ses kurulmasına ne engel olan ne de onu meydana getiren, hem uçlara hem ortaya konması tabiatında olan anlamsız bir ses.
ἄρθρον δ’ ἐστὶ φωνὴ ἄσημος ἣ λόγου ἀρχὴν ἢ τέλος ἢ διορισμὸν δηλοῖ. οἷον τὸ ἀμφί καὶ τὸ περί καὶ τὰ ἄλλα. ἢ φωνὴ ἄσημος ἣ οὔτε κωλύει οὔτε ποιεῖ φωνὴν μίαν σημαντικὴν ἐκ πλειόνων φωνῶν πεφυκυῖα τίθεσθαι καὶ ἐπὶ τῶν ἄκρων καὶ ἐπὶ τοῦ μέσου.
1457a10İsim, zaman bildirmeyen, birleşik ve anlamlı bir sestir; hiçbir parçası kendi başına anlamlı değildir. Çünkü bileşik isimlerde parçayı kendi başına bir şey anlatıyormuş gibi kullanmayız; örneğin Theodōros adında “dōros” (armağan) bir şey anlatmaz.
ὄνομα δέ ἐστι φωνὴ συνθετὴ σημαντικὴ ἄνευ χρόνου ἧς μέρος οὐδέν ἐστι καθ’ αὑτὸ σημαντικόν· ἐν γὰρ τοῖς διπλοῖς οὐ χρώμεθα ὡς καὶ αὐτὸ καθ’ αὑτὸ σημαῖνον, οἷον ἐν τῷ Θεόδωρος τὸ δωρος οὐ σημαίνει.
1457a10_2Fiil, zaman bildiren, birleşik ve anlamlı bir sestir; isimlerde olduğu gibi onun da hiçbir parçası kendi başına bir şey anlatmaz. “İnsan” ya da “beyaz” ne zaman olduğunu bildirmez; “yürüyor” ya da “yürüdü” ise ayrıca, biri şimdiki zamanı, öbürü geçmiş zamanı bildirir.
ῥῆμα δὲ φωνὴ συνθετὴ σημαντικὴ μετὰ χρόνου ἧς οὐδὲν μέρος σημαίνει καθ’ αὑτό, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ὀνομάτων· τὸ μὲν γὰρ ἄνθρωπος ἢ λευκόν οὐ σημαίνει τὸ πότε, τὸ δὲ βαδίζει ἢ βεβάδικεν προσσημαίνει τὸ μὲν τὸν παρόντα χρόνον τὸ δὲ τὸν παρεληλυθότα.
1457a15Çekim isimde de fiilde de vardır. Kimi “onun”, “ona” ve benzeri anlamları verir; kimi tekliği ya da çokluğu, “insanlar” ile “insan” gibi; kimi de konuşanın tavrıyla ilgilidir, soru ve emir gibi: “Yürüdü mü?” ile “Yürü!” fiilin bu türlere göre çekimleridir.
πτῶσις δ’ ἐστὶν ὀνόματος ἢ ῥήματος ἡ μὲν κατὰ τὸ τούτου ἢ τούτῳ σημαῖνον καὶ ὅσα τοιαῦτα, ἡ δὲ κατὰ τὸ ἑνὶ ἢ πολλοῖς, οἷον ἄνθρωποι ἢ ἄνθρωπος, ἡ δὲ κατὰ τὰ ὑποκριτικά, οἷον κατ’ ἐρώτησιν ἐπίταξιν· τὸ γὰρ ἐβάδισεν; ἢ βάδιζε πτῶσις ῥήματος κατὰ ταῦτα τὰ εἴδη ἐστίν.
1457a20Logos, birleşik ve anlamlı bir sestir; bazı parçaları kendi başına bir şey anlatır.
λόγος δὲ φωνὴ συνθετὴ σημαντικὴ ἧς ἔνια μέρη καθ’ αὑτὰ σημαίνει τι
1457a20_2(Her logos fiillerden ve isimlerden oluşmaz; insanın tarifi gibi, fiilsiz de logos olabilir. Ama yine de her zaman anlamlı bir parçası olacaktır.) Örneğin “Kleon yürüyor” sözündeki “Kleon” böyle bir parçadır.
(οὐ γὰρ ἅπας λόγος ἐκ ῥημάτων καὶ ὀνομάτων σύγκειται, οἷον ὁ τοῦ ἀνθρώπου ὁρισμός, ἀλλ’ ἐνδέχεται ἄνευ ῥημάτων εἶναι λόγον, μέρος μέντοι ἀεί τι σημαῖνον ἕξει) οἷον ἐν τῷ βαδίζει Κλέων ὁ Κλέων.
1457a25Bir logos iki anlamda birdir: ya tek bir şeyi anlattığı için ya da birçok logos bağlaçla birleştirildiği için. İlyada bağlaçla bir olmuştur; insanın tarifi ise tek bir şeyi anlattığı için birdir.
εἷς δέ ἐστι λόγος διχῶς, ἢ γὰρ ὁ ἓν σημαίνων, ἢ ὁ ἐκ πλειόνων συνδέσμῳ, οἷον ἡ Ἰλιὰς μὲν συνδέσμῳ εἷς, ὁ δὲ τοῦ ἀνθρώπου τῷ ἓν σημαίνειν.
1457a3021. Bölüm
İsmin türlerine gelince: Bir türü basittir —basit derken anlamlı parçalardan oluşmayanı kastediyorum, “gē” (toprak) gibi—, öbürü çifttir.
ὀνόματος δὲ εἴδη τὸ μὲν ἁπλοῦν, ἁπλοῦν δὲ λέγω ὃ μὴ ἐκ σημαινόντων σύγκειται, οἷον γῆ, τὸ δὲ διπλοῦν·
1457a30_2Çift isimlerin kimi anlamlı ve anlamsız bir parçadan oluşur (yalnız parça isim içinde ne anlamlıdır ne anlamsız), kimi de anlamlı parçalardan.
τούτου δὲ τὸ μὲν ἐκ σημαίνοντος καὶ ἀσήμου, πλὴν οὐκ ἐν τῷ ὀνόματι σημαίνοντος καὶ ἀσήμου, τὸ δὲ ἐκ σημαινόντων σύγκειται.
1457a33aÜçlü, dörtlü ve çok parçalı isim de olabilir; Massalialıların isimlerinin çoğu gibi: “Hermokaikoksanthos”…
εἴη δ’ ἂν καὶ τριπλοῦν καὶ τετραπλοῦν ὄνομα καὶ πολλαπλοῦν, οἷον τὰ πολλὰ τῶν Μασσαλιωτῶν,
Ἑρμοκαϊκόξανθος . . .
1457b1Her isim ya yerleşik kelime, ya yabancı kelime, ya metafor, ya süs kelimesi, ya uydurulmuş kelime, ya uzatılmış, ya kısaltılmış ya da değiştirilmiş kelimedir.
ἅπαν δὲ ὄνομά ἐστιν ἢ κύριον ἢ γλῶττα ἢ μεταφορὰ ἢ κόσμος ἢ πεποιημένον ἢ ἐπεκτεταμένον ἢ ὑφῃρημένον ἢ ἐξηλλαγμένον.
1457b1_2Yerleşik kelime derken bir topluluğun kendi kullandığı kelimeyi kastediyorum;
λέγω δὲ κύριον μὲν ᾧ χρῶνται ἕκαστοι,
1457b1_3yabancı kelime derken başkalarının kullandığını. Bu yüzden aynı kelimenin hem yabancı hem yerleşik olabileceği, ama aynı insanlar için olamayacağı açıktır: “Sigynon” (mızrak) Kıbrıslılar için yerleşik, bizim için yabancı bir kelimedir.
γλῶτταν δὲ ᾧ ἕτεροι· ὥστε φανερὸν ὅτι καὶ γλῶτταν καὶ κύριον εἶναι δυνατὸν τὸ αὐτό, μὴ τοῖς αὐτοῖς δέ· τὸ γὰρ σίγυνον Κυπρίοις μὲν κύριον, ἡμῖν δὲ γλῶττα.
1457b5Metafor, bir şeye başka bir şeyin adını aktarmaktır; bu aktarma ya cinsten türe, ya türden cinse, ya türden türe ya da orantıya göre olur.
μεταφορὰ δέ ἐστιν ὀνόματος ἀλλοτρίου ἐπιφορὰ ἢ ἀπὸ τοῦ γένους ἐπὶ εἶδος ἢ ἀπὸ τοῦ εἴδους ἐπὶ τὸ γένος ἢ ἀπὸ τοῦ εἴδους ἐπὶ εἶδος ἢ κατὰ τὸ ἀνάλογον.
1457b5_2Cinsten türe derken şunu kastediyorum: “Gemim işte burada duruyor.” Çünkü demirlemiş olmak bir tür durmaktır.
λέγω δὲ ἀπὸ γένους μὲν ἐπὶ εἶδος οἷον νηῦς δέ μοι ἥδ’ ἕστηκεν· τὸ γὰρ ὁρμεῖν ἐστιν ἑστάναι τι.
1457b10Türden cinse: “Odysseus gerçekten on binlerce iyi iş yaptı.” Çünkü “on bin” çok demektir; şair burada onu “çok” yerine kullanmıştır.
ἀπ’ εἴδους δὲ ἐπὶ γένος ἦ δὴ μυρί’ Ὀδυσσεὺς ἐσθλὰ ἔοργεν· τὸ γὰρ μυρίον πολύ ἐστιν, ᾧ νῦν ἀντὶ τοῦ πολλοῦ κέχρηται.
1457b10_2Türden türe: “Tunçla canını çekip alarak” ve “keskin tunçla keserek.” Burada şair “kesmek” yerine “çekip almak”, “çekip almak” yerine de “kesmek” demiştir; çünkü ikisi de bir şeyi alıp götürmektir.
ἀπ’ εἴδους δὲ ἐπὶ εἶδος οἷον χαλκῷ ἀπὸ ψυχὴν ἀρύσας καὶ τεμὼν ταναήκεϊ χαλκῷ· ἐνταῦθα γὰρ τὸ μὲν ἀρύσαι ταμεῖν, τὸ δὲ ταμεῖν ἀρύσαι εἴρηκεν· ἄμφω γὰρ ἀφελεῖν τί ἐστιν.
1457b15Orantılı derken şunu kastediyorum: İkincinin birinciye oranı dördüncünün üçüncüye oranı gibi olduğunda şair ikincinin yerine dördüncüyü ya da dördüncünün yerine ikinciyi söyler.
τὸ δὲ ἀνάλογον λέγω, ὅταν ὁμοίως ἔχῃ τὸ δεύτερον πρὸς τὸ πρῶτον καὶ τὸ τέταρτον πρὸς τὸ τρίτον· ἐρεῖ γὰρ ἀντὶ τοῦ δευτέρου τὸ τέταρτον ἢ ἀντὶ τοῦ τετάρτου τὸ δεύτερον.
1457b15_2Bazen de metaforla yerine konan şeyin bağlı olduğu terimi eklerler. Örneğin kâsenin Dionysos'la ilişkisi, kalkanın Ares'le ilişkisi gibidir; o hâlde şair kâseye “Dionysos'un kalkanı”, kalkana da “Ares'in kâsesi” diyecektir.
καὶ ἐνίοτε προστιθέασιν ἀνθ’ οὗ λέγει πρὸς ὅ ἐστι. λέγω δὲ οἷον ὁμοίως ἔχει φιάλη πρὸς Διόνυσον καὶ ἀσπὶς πρὸς Ἄρη· ἐρεῖ τοίνυν τὴν φιάλην ἀσπίδα Διονύσου καὶ τὴν ἀσπίδα φιάλην Ἄρεως.
1457b20Ya da yaşlılığın hayatla ilişkisi akşamın günle ilişkisi gibidir; o hâlde akşama “günün yaşlılığı” diyecek, ya da Empedokles gibi yaşlılığa “hayatın akşamı” veya “hayatın gün batımı” diyecektir.
ἢ ὃ γῆρας πρὸς βίον, καὶ ἑσπέρα πρὸς ἡμέραν· ἐρεῖ τοίνυν τὴν ἑσπέραν γῆρας ἡμέρας ἢ ὥσπερ Ἐμπεδοκλῆς, καὶ τὸ γῆρας ἑσπέραν βίου ἢ δυσμὰς βίου.
1457b25Orantıdaki terimlerin bazılarının yerleşik bir adı yoktur; yine de benzer şekilde ifade edilir. Örneğin tohumu saçmaya “ekmek” denir, güneşin ışığını saçmanın ise adı yoktur. Ama bu saçışın güneşle ilişkisi ekmenin tohumla ilişkisi gibidir; bu yüzden “tanrının yarattığı alevi ekerek” denmiştir.
ἐνίοις δ’ οὐκ ἔστιν ὄνομα κείμενον τῶν ἀνάλογον, ἀλλ’ οὐδὲν ἧττον ὁμοίως λεχθήσεται· οἷον τὸ τὸν καρπὸν μὲν ἀφιέναι σπείρειν, τὸ δὲ τὴν φλόγα ἀπὸ τοῦ ἡλίου ἀνώνυμον· ἀλλ’ ὁμοίως ἔχει τοῦτο πρὸς τὸν ἥλιον καὶ τὸ σπείρειν πρὸς τὸν καρπόν, διὸ εἴρηται σπείρων θεοκτίσταν φλόγα.
1457b30Bu tür metaforu başka bir şekilde de kullanmak mümkündür: Bir şeye başka bir şeyin adını verip o ada özgü niteliklerden birini ondan esirgemek;
ἔστι δὲ τῷ τρόπῳ τούτῳ τῆς μεταφορᾶς χρῆσθαι καὶ ἄλλως, προσαγορεύσαντα τὸ ἀλλότριον ἀποφῆσαι τῶν οἰκείων τι,
1457b30_2örneğin kalkana “Ares'in kâsesi” değil de “şarapsız kâse” demek…
οἷον εἰ τὴν ἀσπίδα εἴποι φιάλην μὴ Ἄρεως ἀλλ’ ἄοινον . . .
1457b30_3Uydurulmuş kelime, hiç kimsenin kullanmadığı, şairin kendisinin koyduğu kelimedir; bazı kelimelerin böyle olduğu anlaşılıyor: Boynuzlara “ernyges” (filizler), rahibe “arētēr” (dua eden) demek gibi.
πεποιημένον δ’ ἐστὶν ὃ ὅλως μὴ καλούμενον ὑπὸ τινῶν αὐτὸς τίθεται ὁ ποιητής, δοκεῖ γὰρ ἔνια εἶναι τοιαῦτα, οἷον τὰ κέρατα ἔρνυγας καὶ τὸν ἱερέα ἀρητῆρα.
1457b35Uzatılmış ya da kısaltılmış kelimeye gelince: Kelime kendine özgü ünlüden daha uzun bir ünlüyle söylenirse ya da araya bir hece sokulursa uzatılmış, ondan bir parça çıkarılırsa kısaltılmış olur.
ἐπεκτεταμένον
δέ ἐστιν ἢ ἀφῃρημένον, τὸ μὲν ἐὰν φωνήεντι μακροτέρῳ κεχρημένον ᾖ τοῦ οἰκείου ἢ συλλαβῇ ἐμβεβλημένῃ, τὸ δὲ ἂν ἀφῃρημένον τι ᾖ αὐτοῦ,
1458a1Uzatılmış kelimeye örnek, “poleōs” yerine “polēos”, “Pēleidou” yerine “Pēlēiadeō” demektir; kısaltılmış kelimeye örnek de “kri” (arpa), “dō” (ev) ve “mia ginetai amphoterōn ops” (ikisinin tek bir bakışı olur) dizesindeki “ops”tur.
ἐπεκτεταμένον μὲν οἷον τὸ πόλεως πόληος καὶ τὸ Πηλείδου Πηληιάδεω, ἀφῃρημένον δὲ οἷον τὸ κρῖ καὶ τὸ δῶ καὶ μία γίνεται ἀμφοτέρων ὄψ.
1458a5Değiştirilmiş kelime, şairin bir kelimenin bir kısmını olduğu gibi bırakıp bir kısmını kendisinin yapmasıdır; “dexion” (sağ) yerine “dexiteron kata mazon” (sağdaki memesinin üstüne) demek gibi.
ἐξηλλαγμένον δ’ ἐστὶν ὅταν τοῦ ὀνομαζομένου τὸ μὲν καταλείπῃ τὸ δὲ ποιῇ, οἷον τὸ δεξιτερὸν κατὰ μαζόν ἀντὶ τοῦ δεξιόν.
1458a5_2İsimlerin kendileri de erkek, dişi ya da ikisinin arasındadır.
αὐτῶν δὲ τῶν ὀνομάτων τὰ μὲν ἄρρενα τὰ δὲ θήλεα τὰ δὲ μεταξύ,
1458a5_3Erkek isimler N, R ve S ile ya da S ile birleşmiş harflerle —bunlar iki tanedir: Ps ve Ks— bitenlerdir; dişiler ise ünlülerden hep uzun olanlarla,
ἄρρενα μὲν ὅσα τελευτᾷ εἰς τὸ Ν καὶ Ρ καὶ Σ καὶ ὅσα ἐκ τούτου σύγκειται (ταῦτα δ’ ἐστὶν δύο, Ψ καὶ Ξ), θήλεα δὲ ὅσα ἐκ τῶν φωνηέντων εἴς τε τὰ ἀεὶ μακρά,
1458a10yani Ē ve Ō ile, uzatılabilen ünlülerden de A ile bitenlerdir.
οἷον εἰς Η καὶ Ω, καὶ τῶν ἐπεκτεινομένων εἰς Α·
1458a10_2Böylece erkek ve dişi isimlerin bittiği harflerin sayısı eşit olur; çünkü Ps ve Ks birleşik harflerdir.
ὥστε ἴσα συμβαίνει πλήθει εἰς ὅσα τὰ ἄρρενα καὶ τὰ θήλεα· τὸ γὰρ Ψ καὶ τὸ Ξ σύνθετά ἐστιν.
1458a10_3Hiçbir isim ne ünsüzle ne de kısa ünlüyle biter.
εἰς δὲ ἄφωνον οὐδὲν ὄνομα τελευτᾷ, οὐδὲ εἰς φωνῆεν βραχύ.
1458a15I ile biten yalnız üç isim vardır: meli (bal), kommi (zamk), peperi (biber). Y ile biten beş isim vardır. Arada kalan isimler bu harflerle ve N ile S ile biter.
εἰς δὲ τὸ Ι τρία μόνον, μέλι κόμμι πέπερι. εἰς δὲ τὸ Υ πέντε. τὰ δὲ μεταξὺ εἰς ταῦτα καὶ Ν καὶ Σ.
1458a15_222. Bölüm
Üslubun aretēsi açık olması ve bayağı olmamasıdır.
λέξεως δὲ ἀρετὴ σαφῆ καὶ μὴ ταπεινὴν εἶναι.
1458a15_3En açık üslup yerleşik kelimelerden kurulandır, ama bu üslup bayağıdır; Kleophon'un ve Sthenelos'un şiirleri buna örnektir.
σαφεστάτη μὲν οὖν ἐστιν ἡ ἐκ τῶν κυρίων ὀνομάτων, ἀλλὰ ταπεινή· παράδειγμα δὲ ἡ Κλεοφῶντος ποίησις καὶ ἡ Σθενέλου.
1458a20Alışılmadık kelimeler kullanan üslup ise ağırbaşlıdır ve gündelik dilin dışına çıkar; alışılmadık derken yabancı kelimeyi, metaforu, uzatmayı ve yerleşik kelimenin dışında kalan her şeyi kastediyorum.
σεμνὴ δὲ καὶ ἐξαλλάττουσα τὸ ἰδιωτικὸν ἡ τοῖς ξενικοῖς κεχρημένη· ξενικὸν δὲ λέγω γλῶτταν καὶ μεταφορὰν καὶ ἐπέκτασιν καὶ πᾶν τὸ παρὰ τὸ κύριον.
1458a20_2Ama biri her şeyi böyle yazarsa ortaya ya bir bilmece ya da barbarca bir dil çıkar: Metaforlardan kurulursa bilmece, yabancı kelimelerden kurulursa barbarca bir dil.
ἀλλ’ ἄν τις ἅπαντα τοιαῦτα ποιήσῃ, ἢ αἴνιγμα ἔσται ἢ βαρβαρισμός· ἂν μὲν οὖν ἐκ μεταφορῶν, αἴνιγμα, ἐὰν δὲ ἐκ γλωττῶν, βαρβαρισμός.
1458a25Çünkü bilmecenin özü şudur: Gerçek bir şeyi anlatırken bir araya gelmesi imkânsız şeyleri birleştirmek. Öteki kelimeleri birleştirerek bunu yapmak mümkün değildir, metaforlarla ise mümkündür: “Bir adam gördüm, ateşle bir adama tunç yapıştırmıştı” ve benzerleri gibi.
αἰνίγματός τε γὰρ ἰδέα αὕτη ἐστί, τὸ λέγοντα ὑπάρχοντα ἀδύνατα συνάψαι· κατὰ μὲν οὖν τὴν τῶν ⟨ἄλλων⟩ ὀνομάτων σύνθεσιν οὐχ οἷόν τε τοῦτο ποιῆσαι, κατὰ δὲ τὴν μεταφορῶν ἐνδέχεται, οἷον ἄνδρ’ εἶδον πυρὶ χαλκὸν ἐπ’ ἀνέρι κολλήσαντα, καὶ τὰ τοιαῦτα.
1458a30Yabancı kelimelerden kurulan söz ise barbarca bir dildir.
τὰ δὲ ἐκ τῶν γλωττῶν βαρβαρισμός.
1458a30_2Demek ki bunları bir ölçüde karıştırmak gerekir. Yabancı kelime, metafor, süs kelimesi ve sayılan öteki türler üslubu gündelik ve bayağı olmaktan kurtarır; yerleşik kelime ise açıklık sağlar.
δεῖ ἄρα κεκρᾶσθαί πως τούτοις· τὸ μὲν γὰρ τὸ μὴ ἰδιωτικὸν ποιήσει μηδὲ ταπεινόν, οἷον ἡ γλῶττα καὶ ἡ μεταφορὰ καὶ ὁ κόσμος καὶ τἆλλα τὰ εἰρημένα εἴδη, τὸ δὲ κύριον τὴν σαφήνειαν.
1458a34Üslubun hem açık hem gündelikten uzak olmasına kelimelerin uzatılması, kısaltılması ve değiştirilmesi az katkıda bulunmaz. Çünkü bu kelimeler yerleşik biçimden farklı olup alışılmışın dışına çıktıkları için üslubu gündelik olmaktan kurtarır; alışılmış olanla ortak yanları sayesinde de açıklık korunur.
οὐκ ἐλάχιστον δὲ μέρος
συμβάλλεται εἰς τὸ σαφὲς τῆς λέξεως καὶ μὴ ἰδιωτικὸν αἱ ἐπεκτάσεις καὶ ἀποκοπαὶ καὶ ἐξαλλαγαὶ τῶν ὀνομάτων· διὰ μὲν γὰρ τὸ ἄλλως ἔχειν ἢ ὡς τὸ κύριον παρὰ τὸ εἰωθὸς γιγνόμενον τὸ μὴ ἰδιωτικὸν ποιήσει, διὰ δὲ τὸ κοινωνεῖν τοῦ εἰωθότος τὸ σαφὲς ἔσται.
1458b5Bu yüzden böyle bir dil kullanımını kınayıp şairi alaya alanlar haklı değildir. Eski Eukleides, örneğin, kelimeleri dilediğin kadar uzatmana izin verilirse şiir yazmanın kolay olacağını söylemiş ve tam bu dille iyambik dizeler uydurarak alay etmişti: “Epikharēn eidon Marathōnade badizonta” (Epikhares'i Marathon'a yürürken gördüm) ve onun çöpleme otuyla ilgili bozuk biçimde aktarılmış bir dize daha.
ὥστε οὐκ ὀρθῶς ψέγουσιν οἱ ἐπιτιμῶντες τῷ τοιούτῳ τρόπῳ τῆς διαλέκτου καὶ διακωμῳδοῦντες τὸν ποιητήν, οἷον Εὐκλείδης ὁ ἀρχαῖος, ὡς ῥᾴδιον ὂν ποιεῖν εἴ τις δώσει ἐκτείνειν ἐφ’ ὁπόσον βούλεται, ἰαμβοποιήσας ἐν αὐτῇ τῇ λέξει Ἐπιχάρην εἶδον Μαραθῶνάδε βαδίζοντα, καὶ οὐκ † ἂν γεράμενος † τὸν ἐκείνου ἐλλέβορον.
1458b10Bu tarzı göze batacak şekilde kullanmak gülünçtür; ölçülü olmak ise üslubun bütün parçaları için ortak bir şarttır.
τὸ μὲν οὖν φαίνεσθαί πως χρώμενον τούτῳ τῷ τρόπῳ γελοῖον· τὸ δὲ μέτρον κοινὸν ἁπάντων ἐστὶ τῶν μερῶν·
1458b10_2Çünkü metaforları, yabancı kelimeleri ve öteki türleri yersizce ve bile bile gülünç olsun diye kullanan biri de aynı sonucu doğurur.
καὶ γὰρ μεταφοραῖς καὶ γλώτταις καὶ τοῖς ἄλλοις εἴδεσι χρώμενος ἀπρεπῶς καὶ ἐπίτηδες ἐπὶ τὰ γελοῖα τὸ αὐτὸ ἂν ἀπεργάσαιτο.
1458b15Uygun kullanımın ne büyük fark yarattığı, kelimeler vezne yerleştirilerek destan dizelerinde görülsün.
τὸ δὲ ἁρμόττον ὅσον διαφέρει ἐπὶ τῶν ἐπῶν θεωρείσθω ἐντιθεμένων τῶν ὀνομάτων εἰς τὸ μέτρον.
1458b15_2Yabancı kelimede, metaforlarda ve öteki türlerde de onların yerine yerleşik kelimeleri koyan biri söylediğimizin doğru olduğunu görecektir. Örneğin Aiskhylos ile Euripides aynı iyambik dizeyi yazmışlardır; ama Euripides yalnız tek bir kelimeyi değiştirip alışılmış yerleşik kelime yerine yabancı bir kelime koymuştur: Dizelerden biri güzel, öbürü sıradan görünür. Aiskhylos Philoktetes'te “ayağımın etini yiyen yara” diye yazmıştı; Euripides ise “yiyen” yerine “ziyafet çeken” dedi. Yine “Şimdi ben, cılız, değersiz ve yakışıksız biri” dizesinde biri yerleşik kelimeleri koyup “Şimdi ben, küçük, zayıf ve çirkin biri” dese; “yakışıksız bir iskemle koyup cılız bir masa” yerine “kötü bir iskemle koyup küçük bir masa” dese; “kıyılar uğulduyor” yerine de “kıyılar bağırıyor” dese, farkı görür.
καὶ ἐπὶ τῆς γλώττης δὲ καὶ ἐπὶ τῶν μεταφορῶν καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἰδεῶν μετατιθεὶς ἄν τις τὰ κύρια ὀνόματα κατίδοι ὅτι ἀληθῆ λέγομεν· οἷον τὸ αὐτὸ ποιήσαντος ἰαμβεῖον Αἰσχύλου καὶ Εὐριπίδου, ἓν δὲ μόνον ὄνομα μεταθέντος, ἀντὶ κυρίου εἰωθότος γλῶτταν, τὸ μὲν φαίνεται καλὸν τὸ δ’ εὐτελές. Αἰσχύλος μὲν γὰρ ἐν τῷ Φιλοκτήτῃ ἐποίησε φαγέδαιναν ἥ μου σάρκας ἐσθίει ποδός, ὁ δὲ ἀντὶ τοῦ ἐσθίει τὸ θοινᾶται μετέθηκεν. καὶ νῦν δέ μ’ ἐὼν ὀλίγος τε καὶ οὐτιδανὸς καὶ ἀεικής, εἴ τις λέγοι τὰ κύρια μετατιθεὶς νῦν δέ μ’ ἐὼν μικρός τε καὶ ἀσθενικὸς καὶ ἀειδής· καὶ δίφρον ἀεικέλιον καταθεὶς ὀλίγην τε τράπεζαν, δίφρον μοχθηρὸν καταθεὶς μικράν τε τράπεζαν· καὶ τὸ ἠιόνες βοόωσιν, ἠιόνες κράζουσιν.
1458b30Ayrıca Ariphrades, kimsenin konuşurken söylemeyeceği şeyleri kullandıkları için trajedi şairleriyle alay ediyordu: “apo dōmatōn” (evlerden) yerine edatı sona alıp “dōmatōn apo” demek, “sethen” (senden), “egō de nin” (ben ise onu) demek, “peri Akhilleōs” (Akhilleus hakkında) yerine “Akhilleōs peri” demek ve bunlara benzer başka şeyler.
ἔτι δὲ Ἀριφράδης τοὺς τραγῳδοὺς ἐκωμῴδει ὅτι ἃ οὐδεὶς ἂν εἴπειεν ἐν τῇ διαλέκτῳ τούτοις χρῶνται, οἷον τὸ δωμάτων ἄπο ἀλλὰ μὴ ἀπὸ δωμάτων, καὶ τὸ σέθεν καὶ τὸ ἐγὼ δέ νιν καὶ τὸ
Ἀχιλλέως πέρι ἀλλὰ μὴ περὶ Ἀχιλλέως, καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα.
1459a1Oysa bütün bu kullanımlar yerleşik kelimeler arasında yer almadıkları için üsluba gündelik olmayan bir hava verir; Ariphrades bunu bilmiyordu.
διὰ γὰρ τὸ μὴ εἶναι ἐν τοῖς κυρίοις ποιεῖ τὸ μὴ ἰδιωτικὸν ἐν τῇ λέξει ἅπαντα τὰ τοιαῦτα· ἐκεῖνος δὲ τοῦτο ἠγνόει.
1459a1_2Sayılan türlerin her birini, çift isimleri ve yabancı kelimeleri yerinde kullanmak önemli bir şeydir; ama en önemlisi metaforda usta olmaktır.
ἔστιν δὲ μέγα μὲν τὸ ἑκάστῳ τῶν εἰρημένων πρεπόντως χρῆσθαι, καὶ διπλοῖς ὀνόμασι καὶ γλώτταις, πολὺ δὲ μέγιστον τὸ μεταφορικὸν εἶναι.
1459a5Çünkü yalnız bu başkasından öğrenilemez ve doğuştan yeteneğin alametidir; zira iyi metafor yapmak benzerliği görmektir.
μόνον γὰρ τοῦτο οὔτε παρ’ ἄλλου ἔστι λαβεῖν εὐφυΐας τε σημεῖόν ἐστι· τὸ γὰρ εὖ μεταφέρειν τὸ τὸ ὅμοιον θεωρεῖν ἐστιν.
1459a5_2Kelimelerden çift olanlar en çok dithyrambos'lara, yabancı kelimeler kahramanlık destanının dizelerine, metaforlar da iyambik dizelere uygun düşer.
τῶν δ’ ὀνομάτων τὰ μὲν διπλᾶ μάλιστα ἁρμόττει τοῖς διθυράμβοις, αἱ δὲ γλῶτται τοῖς ἡρωικοῖς, αἱ δὲ μεταφοραὶ τοῖς ἰαμβείοις.
1459a10Kahramanlık dizelerinde sayılan türlerin hepsi işe yarar. İyambik dizeler ise konuşma dilini mümkün olduğu kadar taklit ettiği için, kelimelerden düzyazıda da kullanılabilecek olanlar onlara uygundur; bunlar da yerleşik kelime, metafor ve süs kelimesidir.
καὶ ἐν μὲν τοῖς ἡρωικοῖς ἅπαντα χρήσιμα τὰ εἰρημένα, ἐν δὲ τοῖς ἰαμβείοις διὰ τὸ ὅτι μάλιστα λέξιν μιμεῖσθαι ταῦτα ἁρμόττει τῶν ὀνομάτων ὅσοις κἂν ἐν λόγοις τις χρήσαιτο· ἔστι δὲ τὰ τοιαῦτα τὸ κύριον καὶ μεταφορὰ καὶ κόσμος.
1459a10_2Trajedi ve eylem yoluyla taklit hakkında söylediklerimiz bizim için yeterli olsun.
περὶ μὲν οὖν τραγῳδίας καὶ τῆς ἐν τῷ πράττειν μιμήσεως ἔστω ἡμῖν ἱκανὰ τὰ εἰρημένα.
1459a1523. Bölüm
Anlatıya dayanan ve vezinle taklit eden şiire gelince, burada da olay örgülerinin trajedilerdeki gibi dramatik olarak, başı, ortası ve sonu olan, bütün ve tam tek bir eylem etrafında kurulması gerektiği açıktır; böylece eser, bir ve bütün bir canlı gibi, kendine özgü hazzı verir.
περὶ δὲ τῆς διηγηματικῆς καὶ ἐν μέτρῳ μιμητικῆς, ὅτι δεῖ τοὺς μύθους καθάπερ ἐν ταῖς τραγῳδίαις συνιστάναι δραματικοὺς καὶ περὶ μίαν πρᾶξιν ὅλην καὶ τελείαν ἔχουσαν ἀρχὴν καὶ μέσα καὶ τέλος, ἵν’ ὥσπερ ζῷον ἓν ὅλον ποιῇ τὴν οἰκείαν ἡδονήν, δῆλον,
1459a20Düzenlenişi de tarih kitaplarına benzememelidir. Tarihte tek bir eylemi değil, tek bir zaman dilimini anlatmak zorunludur: O zaman içinde bir ya da daha çok kişinin başına gelen her şeyi; bu olayların her biri de ötekilerle rastgele bir ilişki içindedir.
καὶ μὴ ὁμοίας ἱστορίαις τὰς συνθέσεις εἶναι, ἐν αἷς ἀνάγκη οὐχὶ μιᾶς πράξεως ποιεῖσθαι δήλωσιν ἀλλ’ ἑνὸς χρόνου, ὅσα ἐν τούτῳ συνέβη περὶ ἕνα ἢ πλείους, ὧν ἕκαστον ὡς ἔτυχεν ἔχει πρὸς ἄλληλα.
1459a20_2Salamis'teki deniz savaşı ile Sicilya'da Kartacalılara karşı yapılan savaş aynı zamanda olmuş, ama aynı gayeye yönelmemişlerdi; bunun gibi birbirini izleyen zamanlarda da bazen bir olay ötekinin ardından gelir, ama bunlardan tek bir gaye çıkmaz.
ὥσπερ γὰρ κατὰ τοὺς αὐτοὺς χρόνους ἥ τ’ ἐν Σαλαμῖνι ἐγένετο ναυμαχία καὶ ἡ ἐν Σικελίᾳ Καρχηδονίων μάχη οὐδὲν πρὸς τὸ αὐτὸ συντείνουσαι τέλος, οὕτω καὶ ἐν τοῖς ἐφεξῆς χρόνοις ἐνίοτε γίνεται θάτερον μετὰ θάτερον, ἐξ ὧν ἓν οὐδὲν γίνεται τέλος.
1459a25Şairlerin çoğu da hemen hemen bunu yapar.
σχεδὸν δὲ οἱ πολλοὶ τῶν ποιητῶν τοῦτο δρῶσι.
1459a30Bu yüzden, daha önce de söylediğimiz gibi, Homeros bu bakımdan da ötekilerin yanında tanrısal görünür. Başı ve sonu olduğu hâlde savaşın bütününü şiire dökmeye girişmedi; çünkü olay örgüsü çok büyük olur, bir bakışta kavranamazdı, ya da büyüklüğü ölçülü tutulsa bile çeşitlilikten içinden çıkılmaz hâle gelirdi. O ise yalnız bir parçayı ele aldı ve öteki parçaların birçoğunu epizot olarak kullandı; şiirini Gemiler Kataloğu ve başka epizotlarla çeşitlendirdi.
διὸ ὥσπερ εἴπομεν ἤδη καὶ ταύτῃ θεσπέσιος ἂν φανείη Ὅμηρος παρὰ τοὺς ἄλλους, τῷ μηδὲ τὸν πόλεμον καίπερ ἔχοντα ἀρχὴν καὶ τέλος ἐπιχειρῆσαι ποιεῖν ὅλον· λίαν γὰρ ἂν μέγας καὶ οὐκ εὐσύνοπτος ἔμελλεν ἔσεσθαι ὁ μῦθος, ἢ τῷ μεγέθει μετριάζοντα καταπεπλεγμένον τῇ ποικιλίᾳ. νῦν δ’ ἓν μέρος ἀπολαβὼν ἐπεισοδίοις κέχρηται αὐτῶν πολλοῖς, οἷον νεῶν καταλόγῳ καὶ ἄλλοις ἐπεισοδίοις [δὶς] διαλαμβάνει τὴν ποίησιν.
1459a35Öteki şairler ise tek bir kişi, tek bir zaman dilimi ve çok parçalı tek bir eylem etrafında şiir yazarlar; Kypria'yı ve Küçük İlyada'yı yazan şair gibi.
οἱ δ’ ἄλλοι περὶ ἕνα ποιοῦσι καὶ
περὶ ἕνα χρόνον καὶ μίαν πρᾶξιν πολυμερῆ, οἷον ὁ τὰ Κύπρια ποιήσας καὶ τὴν μικρὰν Ἰλιάδα.
1459b1Bu yüzden İlyada'dan da Odysseia'dan da birer, en fazla ikişer trajedi çıkar; Kypria'dan ise birçok trajedi, Küçük İlyada'dan da sekizden fazla: Silahların Hükmü, Philoktetes, Neoptolemos, Eurypylos, Dilencilik, Lakonyalı Kadınlar, İlion'un Yağması, Dönüş Yolculuğu, Sinon ve Troyalı Kadınlar.
τοιγαροῦν ἐκ μὲν Ἰλιάδος καὶ Ὀδυσσείας μία τραγῳδία ποιεῖται ἑκατέρας ἢ δύο μόναι, ἐκ δὲ Κυπρίων πολλαὶ καὶ τῆς μικρᾶς Ἰλιάδος [[πλέον] ὀκτώ, οἷον ὅπλων κρίσις, Φιλοκτήτης, Νεοπτόλεμος, Εὐρύπυλος, πτωχεία, Λάκαιναι, Ἰλίου πέρσις καὶ ἀπόπλους [καὶ Σίνων καὶ Τρῳάδες]].
1459b524. Bölüm
Ayrıca destanın türleri de trajedininkilerle aynı olmalıdır: Destan ya basit, ya karmaşık, ya karaktere ya da acılı olaylara dayanan bir destandır.
ἔτι δὲ τὰ εἴδη ταὐτὰ δεῖ ἔχειν τὴν ἐποποιίαν τῇ τραγῳδίᾳ, ἢ γὰρ ἁπλῆν ἢ πεπλεγμένην ἢ ἠθικὴν ἢ παθητικήν·
1459b10Ezgi ve sahne görünüşü dışında parçaları da aynıdır; çünkü destanda da talih dönüşlerine, tanımalara ve acılı olaylara ihtiyaç vardır. Ayrıca düşüncelerin ve üslubun da güzel olması gerekir.
καὶ τὰ μέρη ἔξω μελοποιίας καὶ ὄψεως ταὐτά· καὶ γὰρ περιπετειῶν δεῖ καὶ ἀναγνωρίσεων καὶ παθημάτων· ἔτι τὰς διανοίας καὶ τὴν λέξιν ἔχειν καλῶς.
1459b10_2Bütün bunları ilk kullanan da, yeterince kullanan da Homeros'tur. Şiirlerinin her biri buna göre kurulmuştur: İlyada basittir ve acılı olaylara dayanır; Odysseia karmaşıktır (çünkü baştan sona tanıma vardır) ve karaktere dayanır. Bunlara ek olarak Homeros üslupta ve düşüncede herkesi geride bırakmıştır.
οἷς ἅπασιν Ὅμηρος κέχρηται καὶ πρῶτος καὶ ἱκανῶς. καὶ γὰρ τῶν ποιημάτων ἑκάτερον συνέστηκεν ἡ μὲν Ἰλιὰς ἁπλοῦν καὶ παθητικόν, ἡ δὲ Ὀδύσσεια πεπλεγμένον (ἀναγνώρισις γὰρ διόλου) καὶ ἠθική· πρὸς δὲ τούτοις λέξει καὶ διανοίᾳ πάντα ὑπερβέβληκεν.
1459b15Destan, düzenlenişinin uzunluğu ve vezni bakımından trajediden ayrılır.
διαφέρει δὲ κατά τε τῆς συστάσεως τὸ μῆκος ἡ ἐποποιία καὶ τὸ μέτρον.
1459b15_2Uzunluk için daha önce söylenen sınır yeterlidir: Başın ve sonun bir arada kavranabilmesi gerekir. Destanlar eskilerden daha kısa düzenlenir ve bir seferde dinlenmek üzere sahnelenen trajedilerin toplam uzunluğuna yaklaşırsa bu sağlanır.
τοῦ μὲν οὖν μήκους ὅρος ἱκανὸς ὁ εἰρημένος· δύνασθαι γὰρ δεῖ συνορᾶσθαι τὴν ἀρχὴν καὶ τὸ τέλος. εἴη δ’ ἂν τοῦτο, εἰ τῶν μὲν ἀρχαίων ἐλάττους αἱ συστάσεις εἶεν, πρὸς δὲ τὸ πλῆθος τραγῳδιῶν τῶν εἰς μίαν ἀκρόασιν τιθεμένων παρήκοιεν.
1459b20Ama destanın uzunluğunu genişletmek için kendine özgü büyük bir imkânı vardır. Trajedide aynı anda yapılan birçok parçayı taklit etmek mümkün değildir; yalnız sahnedeki, oyuncuların oynadığı parça taklit edilebilir. Destanda ise, anlatı olduğu için, aynı anda olup biten birçok parçayı işlemek mümkündür; bunlar konuya ait olduklarında şiirin hacmi büyür.
ἔχει δὲ πρὸς τὸ ἐπεκτείνεσθαι τὸ μέγεθος πολύ τι ἡ ἐποποιία ἴδιον διὰ τὸ ἐν μὲν τῇ τραγῳδίᾳ μὴ ἐνδέχεσθαι ἅμα πραττόμενα πολλὰ μέρη μιμεῖσθαι ἀλλὰ τὸ ἐπὶ τῆς σκηνῆς καὶ τῶν ὑποκριτῶν μέρος μόνον· ἐν δὲ τῇ ἐποποιίᾳ διὰ τὸ διήγησιν εἶναι ἔστι πολλὰ μέρη ἅμα ποιεῖν περαινόμενα, ὑφ’ ὧν οἰκείων ὄντων αὔξεται ὁ τοῦ ποιήματος ὄγκος.
1459b25Böylece destanın şu üstünlüğü vardır: Görkeme ulaşır, dinleyiciyi bir şeyden başka bir şeye geçirir ve birbirine benzemeyen epizotlarla çeşitlenir. Çünkü benzerlik çabucak bıktırır ve trajedilerin başarısız olmasına yol açar.
ὥστε τοῦτ’ ἔχει τὸ ἀγαθὸν εἰς μεγαλοπρέπειαν καὶ τὸ μεταβάλλειν τὸν ἀκούοντα καὶ ἐπεισοδιοῦν ἀνομοίοις ἐπεισοδίοις· τὸ γὰρ ὅμοιον ταχὺ πληροῦν ἐκπίπτειν ποιεῖ τὰς τραγῳδίας.
1459b30Kahramanlık vezni de tecrübeyle destana uygun düşmüştür. Biri anlatıya dayanan taklidi başka bir vezinle ya da birçok vezinle yapsa, bu yakışıksız görünürdü.
τὸ δὲ μέτρον τὸ ἡρωικὸν ἀπὸ τῆς πείρας ἥρμοκεν. εἰ γάρ τις ἐν ἄλλῳ τινὶ μέτρῳ διηγηματικὴν μίμησιν ποιοῖτο ἢ ἐν πολλοῖς, ἀπρεπὲς ἂν φαίνοιτο·
1459b30_2Çünkü kahramanlık vezni bütün vezinlerin en ağırbaşlısı ve en görkemlisidir (bu yüzden yabancı kelimeleri ve metaforları en çok o kaldırır; anlatıya dayanan taklit de bu bakımdan ötekilerden daha gösterişlidir);
τὸ γὰρ ἡρωικὸν στασιμώτατον καὶ ὀγκωδέστατον τῶν μέτρων ἐστίν (διὸ καὶ γλώττας καὶ μεταφορὰς δέχεται μάλιστα· περιττὴ γὰρ καὶ ἡ διηγηματικὴ μίμησις τῶν ἄλλων),
1459b35iyambik vezin ve tetrametre ise hareketlidir: Tetrametre dansa, iyambik vezin eyleme uygundur.
τὸ δὲ ἰαμβεῖον καὶ τετράμετρον
κινητικὰ καὶ τὸ μὲν ὀρχηστικὸν τὸ δὲ πρακτικόν.
1460a1Bunları Khairemon gibi birbirine karıştırmak ise daha da tuhaf olur.
ἔτι δὲ ἀτοπώτερον εἰ μιγνύοι τις αὐτά, ὥσπερ Χαιρήμων.
1460a1_2Bu yüzden hiç kimse kahramanlık vezninden başka bir vezinle uzun bir şiir kurmamıştır; dediğimiz gibi, tabiatın kendisi kendine uygun olanı seçmeyi öğretir.
διὸ οὐδεὶς μακρὰν σύστασιν ἐν ἄλλῳ πεποίηκεν ἢ τῷ ἡρῴῳ, ἀλλ’ ὥσπερ εἴπομεν αὐτὴ ἡ φύσις διδάσκει τὸ ἁρμόττον αὐτῇ αἱρεῖσθαι.
1460a5Homeros başka birçok bakımdan övülmeye layık olduğu gibi şu bakımdan da övgüyü hak eder: Şairler içinde şairin kendisinin ne yapması gerektiğini bilen yalnız odur.
Ὅμηρος δὲ ἄλλα τε πολλὰ ἄξιος ἐπαινεῖσθαι καὶ δὴ καὶ ὅτι μόνος τῶν ποιητῶν οὐκ ἀγνοεῖ ὃ δεῖ ποιεῖν αὐτόν.
1460a5_2Çünkü şair kendi ağzından olabildiğince az konuşmalıdır; kendi ağzından konuşurken taklitçi değildir. Öteki şairler baştan sona kendileri ortadadır, az şeyi az sayıda taklit ederler. Homeros ise kısa bir girişten sonra hemen bir erkeği, bir kadını ya da başka bir karakteri sahneye çıkarır; bunların hiçbiri karaktersiz değildir, her birinin bir karakteri vardır.
αὐτὸν γὰρ δεῖ τὸν ποιητὴν ἐλάχιστα λέγειν· οὐ γάρ ἐστι κατὰ ταῦτα μιμητής. οἱ μὲν οὖν ἄλλοι αὐτοὶ μὲν δι’ ὅλου ἀγωνίζονται, μιμοῦνται δὲ ὀλίγα καὶ ὀλιγάκις· ὁ δὲ ὀλίγα φροιμιασάμενος εὐθὺς εἰσάγει ἄνδρα ἢ γυναῖκα ἢ ἄλλο τι ἦθος, καὶ οὐδέν’ ἀήθη ἀλλ’ ἔχοντα ἦθος.
1460a10Trajedilerde de şaşırtıcı olanı yaratmak gerekir; ama şaşırtıcılığın en çok kaynağı olan akla aykırı şeye destanda daha çok yer vardır, çünkü eylemde bulunanı gözümüzle görmeyiz.
δεῖ μὲν οὖν ἐν ταῖς τραγῳδίαις ποιεῖν τὸ θαυμαστόν, μᾶλλον δ’ ἐνδέχεται ἐν τῇ ἐποποιίᾳ τὸ ἄλογον, δι’ ὃ συμβαίνει μάλιστα τὸ θαυμαστόν, διὰ τὸ μὴ ὁρᾶν εἰς τὸν πράττοντα·
1460a13Hektor'un kovalanmasıyla ilgili sahneler sahnede gülünç görünürdü: Bir yanda kovalamayıp duran askerler, öbür yanda başıyla onlara “durun” diyen Akhilleus. Destanda ise bu göze batmaz.
ἐπεὶ τὰ περὶ τὴν Ἕκτορος δίωξιν ἐπὶ σκηνῆς ὄντα γελοῖα ἂν φανείη, οἱ μὲν ἑστῶτες καὶ οὐ διώκοντες, ὁ δὲ ἀνανεύων, ἐν δὲ τοῖς ἔπεσιν λανθάνει.
1460a15Şaşırtıcı olan hoşa gider. Bunun alameti şudur: Herkes bir şey anlatırken hoşa gideceğini düşünerek ona eklemeler yapar.
τὸ δὲ θαυμαστὸν ἡδύ· σημεῖον δέ, πάντες γὰρ προστιθέντες ἀπαγγέλλουσιν ὡς χαριζόμενοι.
1460a15_2Başkalarına da yalanı gerektiği gibi söylemeyi en çok Homeros öğretmiştir. Bu, yanıltıcı bir çıkarımdır. İnsanlar, bir şey varken başka bir şey de varsa ya da biri olurken öbürü de oluyorsa, sonraki varsa öncekinin de var olduğunu ya da olduğunu sanırlar; oysa bu yanlıştır. Bu yüzden ilk şey yalansa ve o var olunca zorunlu olarak var olacak ya da olacak başka bir şey varsa, şair bu ikincisini eklemelidir. Çünkü psykhēmiz bu ikincinin doğru olduğunu bildiği için ilkinin de var olduğu yolunda yanlış bir çıkarım yapar. Bunun örneği Yıkanma Sahnesi'ndeki pasajdır.
δεδίδαχεν δὲ μάλιστα Ὅμηρος καὶ τοὺς ἄλλους ψευδῆ λέγειν ὡς δεῖ. ἔστι δὲ τοῦτο παραλογισμός. οἴονται γὰρ οἱ ἄνθρωποι, ὅταν τουδὶ ὄντος τοδὶ ᾖ ἢ γινομένου γίνηται, εἰ τὸ ὕστερον ἔστιν, καὶ τὸ πρότερον εἶναι ἢ γίνεσθαι· τοῦτο δέ ἐστι ψεῦδος. διὸ δεῖ, ἂν τὸ πρῶτον ψεῦδος, ἄλλο δὲ τούτου ὄντος ἀνάγκη εἶναι ἢ γενέσθαι ᾖ, προσθεῖναι· διὰ γὰρ τὸ τοῦτο εἰδέναι ἀληθὲς ὂν παραλογίζεται ἡμῶν ἡ ψυχὴ καὶ τὸ πρῶτον ὡς ὄν. παράδειγμα δὲ τούτου τὸ ἐκ τῶν Νίπτρων.
1460a25İmkânsız ama muhtemel olanı, mümkün ama inandırıcı olmayana tercih etmek gerekir.
προαιρεῖσθαί τε δεῖ ἀδύνατα εἰκότα μᾶλλον ἢ δυνατὰ ἀπίθανα·
1460a25_2Hikâyeler de akla aykırı parçalardan kurulmamalıdır. En iyisi hiç akla aykırı bir şey içermemeleridir; içeriyorlarsa bu, olay örgüsünün dışında kalmalıdır —Oidipus'un Laios'un nasıl öldüğünü bilmemesi gibi—, dramın içinde yer almamalıdır; Elektra'da Pythia oyunlarını haber verenler ya da Mysialılar'da Tegea'dan Mysia'ya kadar ağzını açmadan gelen adam gibi.
τούς τε λόγους μὴ συνίστασθαι ἐκ μερῶν ἀλόγων, ἀλλὰ μάλιστα μὲν μηδὲν ἔχειν ἄλογον, εἰ δὲ μή, ἔξω τοῦ μυθεύματος, ὥσπερ Οἰδίπους τὸ μὴ εἰδέναι πῶς ὁ Λάιος ἀπέθανεν, ἀλλὰ μὴ ἐν τῷ δράματι, ὥσπερ ἐν Ἠλέκτρᾳ οἱ τὰ Πύθια ἀπαγγέλλοντες ἢ ἐν Μυσοῖς ὁ ἄφωνος ἐκ Τεγέας εἰς τὴν Μυσίαν ἥκων.
1460a30Bu yüzden “Bu olmasaydı olay örgüsü çökerdi” demek gülünçtür; çünkü baştan böyle olay örgüleri kurmamak gerekir. Ama şair böyle bir şey koymuşsa ve bu daha makul gösterilebiliyorsa, saçma olan da kabul edilebilir.
ὥστε τὸ λέγειν ὅτι ἀνῄρητο ἂν ὁ μῦθος γελοῖον· ἐξ ἀρχῆς γὰρ οὐ δεῖ συνίστασθαι τοιούτους. † ἂν δὲ θῇ καὶ φαίνηται εὐλογωτέρως ἐνδέχεσθαι καὶ ἄτοπον †
1460a35Nitekim Odysseia'da Odysseus'un karaya bırakılışıyla ilgili akla aykırı şeyleri değersiz bir şair yazmış olsaydı, bunların ne kadar katlanılmaz olacağı açıkça görülürdü; oysa şair öteki güzellikleriyle tatlandırarak saçmalığı gözden kaybettiriyor.
ἐπεὶ καὶ τὰ ἐν Ὀδυσσείᾳ ἄλογα τὰ περὶ τὴν ἔκθεσιν ὡς οὐκ ἂν ἦν ἀνεκτὰ δῆλον ἂν
γένοιτο, εἰ αὐτὰ φαῦλος ποιητὴς ποιήσειε· νῦν δὲ τοῖς ἄλλοις ἀγαθοῖς ὁ ποιητὴς ἀφανίζει ἡδύνων τὸ ἄτοπον.
1460b1Üslup üzerinde ise eylemin durduğu, ne karakter ne düşünce gösteren parçalarda emek vermek gerekir; çünkü fazla parlak bir üslup karakterleri de düşünceleri de gölgede bırakır.
τῇ δὲ λέξει δεῖ διαπονεῖν ἐν τοῖς ἀργοῖς μέρεσιν καὶ μήτε ἠθικοῖς μήτε διανοητικοῖς· ἀποκρύπτει γὰρ πάλιν ἡ λίαν λαμπρὰ λέξις τά τε ἤθη καὶ τὰς διανοίας.
1460b525. Bölüm
Sorunlara ve çözümlerine, bunların kaç ve ne türden olduğuna gelince, şöyle bakan biri için mesele açıklık kazanacaktır.
περὶ δὲ προβλημάτων καὶ λύσεων, ἐκ πόσων τε καὶ ποίων εἰδῶν ἐστιν, ὧδ’ ἂν θεωροῦσιν γένοιτ’ ἂν φανερόν.
1460b5_2Şair, bir ressam ya da başka bir suret yapıcı gibi bir taklitçi olduğuna göre, her zaman üç şeyden birini taklit etmek zorundadır: Şeyleri ya geçmişte ya da şimdi oldukları gibi, ya insanların söyledikleri ve sandıkları gibi ya da olmaları gerektiği gibi taklit eder.
ἐπεὶ γάρ ἐστι μιμητὴς ὁ ποιητὴς ὡσπερανεὶ ζωγράφος ἤ τις ἄλλος εἰκονοποιός, ἀνάγκη μιμεῖσθαι τριῶν ὄντων τὸν ἀριθμὸν ἕν τι ἀεί, ἢ γὰρ οἷα ἦν ἢ ἔστιν, ἢ οἷά φασιν καὶ δοκεῖ, ἢ οἷα εἶναι δεῖ.
1460b10Bunları da içinde yabancı kelimelerin, metaforların ve üslubun birçok değişikliğinin bulunduğu bir dille anlatır;
ταῦτα δ’ ἐξαγγέλλεται λέξει ἐν ᾗ καὶ γλῶτται καὶ μεταφοραὶ καὶ πολλὰ πάθη τῆς λέξεώς ἐστι·
1460b10_2çünkü bunlara şairlere izin veririz. Ayrıca siyaset sanatının doğruluk ölçüsü ile şiir sanatınınki aynı değildir; başka hiçbir tekhnēnin ölçüsü de şiir sanatınınkiyle aynı değildir.
δίδομεν γὰρ ταῦτα τοῖς ποιηταῖς. πρὸς δὲ τούτοις οὐχ ἡ αὐτὴ ὀρθότης ἐστὶν τῆς πολιτικῆς καὶ τῆς ποιητικῆς οὐδὲ ἄλλης τέχνης καὶ ποιητικῆς.
1460b15Şiir sanatının kendisinde ise iki tür hata vardır: Biri sanatın kendisine ait, öbürü arazidir.
αὐτῆς δὲ τῆς ποιητικῆς διττὴ ἁμαρτία, ἡ μὲν γὰρ καθ’ αὑτήν, ἡ δὲ κατὰ συμβεβηκός.
1460b15_2Şair bir şeyi taklit etmeyi seçmiş de yeteneksizliği yüzünden başaramamışsa, hata şiir sanatının kendisine aittir. Ama doğru olmayan bir şeyi seçmişse —örneğin atı iki sağ ayağını birden ileri atmış olarak tasvir etmişse— ya da hekimlik veya başka herhangi bir tekhnē bakımından bir hata yapmışsa, hata sanatın kendisine ait değildir.
εἰ μὲν γὰρ προείλετο μιμήσασθαι . . . ἀδυναμίαν, αὐτῆς ἡ ἁμαρτία· εἰ δὲ τὸ προελέσθαι μὴ ὀρθῶς, ἀλλὰ τὸν ἵππον ⟨ἅμ’⟩ ἄμφω τὰ δεξιὰ προβεβληκότα, ἢ τὸ καθ’ ἑκάστην τέχνην ἁμάρτημα, οἷον τὸ κατ’ ἰατρικὴν ἢ ἄλλην τέχνην [ἢ ἀδύνατα πεποίηται] ὁποιανοῦν, οὐ καθ’ ἑαυτήν.
1460b20Bu yüzden sorunlarda yöneltilen eleştirileri bu noktalardan bakarak çözmek gerekir. Önce şiir sanatının kendisine yönelik eleştiriler: İmkânsız şeyler tasvir edilmiştir; bu bir hatadır.
ὥστε δεῖ τὰ ἐπιτιμήματα ἐν τοῖς προβλήμασιν ἐκ τούτων ἐπισκοποῦντα λύειν. πρῶτον μὲν τὰ πρὸς αὐτὴν τὴν τέχνην· ἀδύνατα πεποίηται, ἡμάρτηται·
1460b20_2Ama şiir sanatı kendi gayesine ulaşıyorsa —gayenin ne olduğu söylenmişti—, yani bu sayede o parça ya da başka bir parça daha çarpıcı hâle geliyorsa, yapılan doğrudur. Hektor'un kovalanması buna örnektir.
ἀλλ’ ὀρθῶς ἔχει, εἰ τυγχάνει τοῦ τέλους τοῦ αὑτῆς (τὸ γὰρ τέλος εἴρηται), εἰ οὕτως ἐκπληκτικώτερον ἢ αὐτὸ ἢ ἄλλο ποιεῖ μέρος. παράδειγμα ἡ τοῦ Ἕκτορος δίωξις.
1460b25Ama gayeye bu konuların tekhnēsine uyarak da daha iyi ya da aynı ölçüde ulaşmak mümkün idiyse, hata yapmak doğru değildir; çünkü mümkünse hiçbir şekilde hata yapılmamalıdır.
εἰ μέντοι τὸ τέλος ἢ μᾶλλον ἢ ⟨μὴ⟩ ἧττον ἐνεδέχετο ὑπάρχειν καὶ κατὰ τὴν περὶ τούτων τέχνην, [ἡμαρτῆσθαι] οὐκ ὀρθῶς· δεῖ γὰρ εἰ ἐνδέχεται ὅλως μηδαμῇ ἡμαρτῆσθαι.
1460b25_2Ayrıca hatanın hangi türden olduğuna bakılmalıdır: Şiir sanatına ait şeylerle mi ilgilidir, yoksa başka bir arazla mı? Çünkü dişi geyiğin boynuzu olmadığını bilmemek, onu taklit edemeyecek kadar kötü çizmekten daha küçük bir hatadır.
ἔτι ποτέρων ἐστὶ τὸ ἁμάρτημα, τῶν κατὰ τὴν τέχνην ἢ κατ’ ἄλλο συμβεβηκός; ἔλαττον γὰρ εἰ μὴ ᾔδει ὅτι ἔλαφος θήλεια κέρατα οὐκ ἔχει ἢ εἰ ἀμιμήτως ἔγραψεν.
1460b30Bundan başka, bir şey doğru olmadığı için eleştiriliyorsa, belki olması gerektiği gibidir; nitekim Sophokles de kendisinin insanları olmaları gerektiği gibi, Euripides'in ise oldukları gibi yazdığını söylemiştir. Eleştiri bu yoldan çözülmelidir.
πρὸς δὲ τούτοις ἐὰν ἐπιτιμᾶται ὅτι οὐκ ἀληθῆ, ἀλλ’ ἴσως ⟨ὡς⟩ δεῖ, οἷον καὶ Σοφοκλῆς ἔφη αὐτὸς μὲν οἵους δεῖ ποιεῖν, Εὐριπίδην δὲ οἷοι εἰσίν, ταύτῃ λυτέον.
1460b35Bu ikisinden hiçbiri değilse, insanlar böyle söylüyor diye cevap verilir; tanrılarla ilgili hikâyelerde olduğu gibi.
εἰ δὲ μηδετέρως, ὅτι οὕτω φασίν, οἷον τὰ περὶ θεῶν·
1460b35_2Belki bunları böyle anlatmak ne daha iyidir ne de doğrudur; belki de Ksenophanes'in dediği gibidir. Ama ne olursa olsun insanlar böyle söyler.
ἴσως γὰρ οὔτε βέλτιον οὕτω λέγειν οὔτ’ ἀληθῆ, ἀλλ’ εἰ ἔτυχεν
ὥσπερ Ξενοφάνει· ἀλλ’ οὖν φασι.
1461a1Bazı şeyler de belki daha iyi değildir, ama o zamanlar öyleydi; silahlarla ilgili şu dize gibi: “Mızrakları dipçikleri üstünde dimdik duruyordu.” O zaman âdet böyleydi, nitekim İliryalılarda şimdi de böyledir.
τὰ δὲ ἴσως οὐ βέλτιον μέν, ἀλλ’ οὕτως εἶχεν, οἷον τὰ περὶ τῶν ὅπλων, ἔγχεα δέ σφιν ὄρθ’ ἐπὶ σαυρωτῆρος· οὕτω γὰρ τότ’ ἐνόμιζον, ὥσπερ καὶ νῦν Ἰλλυριοί.
1461a1_2Birinin bir şeyi güzel söyleyip söylemediğini ya da güzel yapıp yapmadığını incelerken yalnız yapılana ya da söylenene bakıp değerli mi değersiz mi diye sormamalı, eylemde bulunana ya da konuşana da bakmalıdır: Kime, ne zaman, kimin için ya da ne uğruna yaptığına; örneğin daha büyük bir iyilik olsun diye mi, yoksa daha büyük bir kötülük önlensin diye mi.
περὶ δὲ τοῦ καλῶς ἢ μὴ καλῶς εἰ εἴρηταί τινι ἢ πέπρακται, οὐ μόνον σκεπτέον εἰς αὐτὸ τὸ πεπραγμένον ἢ εἰρημένον βλέποντα εἰ σπουδαῖον ἢ φαῦλον, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν πράττοντα ἢ λέγοντα πρὸς ὃν ἢ ὅτε ἢ ὅτῳ ἢ οὗ ἕνεκεν, οἷον εἰ μείζονος ἀγαθοῦ, ἵνα γένηται, ἢ μείζονος κακοῦ, ἵνα ἀπογένηται.
1461a5Bazı eleştirileri de üsluba bakarak çözmek gerekir. Örneğin yabancı kelimeyle: “Ourēas men prōton” (önce katırlara) sözünde şair belki katırları değil bekçileri kastediyordur. Dolon için söylenen “Görünüşü kötüydü” sözü de bedeninin biçimsiz olduğunu değil, yüzünün çirkin olduğunu anlatıyor olabilir; çünkü Giritliler yüzü güzel olana “eueidēs” (görünüşü güzel) derler. “Zōroteron de keraie” (şarabı daha zōron karıştır) sözü de ayyaşlar için olduğu gibi “daha saf karıştır” değil, “daha çabuk karıştır” demektir.
τὰ δὲ πρὸς τὴν λέξιν ὁρῶντα δεῖ διαλύειν, οἷον γλώττῃ τὸ οὐρῆας μὲν πρῶτον· ἴσως γὰρ οὐ τοὺς ἡμιόνους λέγει ἀλλὰ τοὺς φύλακας· καὶ τὸν Δόλωνα, ὅς ῥ’ ἦ τοι εἶδος μὲν ἔην κακός, οὐ τὸ σῶμα ἀσύμμετρον ἀλλὰ τὸ πρόσωπον αἰσχρόν, τὸ γὰρ εὐειδὲς οἱ Κρῆτες τὸ εὐπρόσωπον καλοῦσι· καὶ τὸ ζωρότερον δὲ κέραιε οὐ τὸ ἄκρατον ὡς οἰνόφλυξιν ἀλλὰ τὸ θᾶττον.
1461a15Bazı şeyler de metaforla söylenmiştir. “Bütün tanrılar ve insanlar bütün gece uyuyordu” dizesi gibi; oysa şair aynı yerde “Troya ovasına baktığında kavalların, düdüklerin gürültüsünü…” der. Burada “bütün”, “çok” yerine metaforla söylenmiştir; çünkü “bütün” bir tür çokluktur. Büyük Ayı için söylenen “Okeanos'un sularında yıkanmaktan payı olmayan yalnız odur” sözü de metafordur; çünkü yalnız olan, en iyi bilinendir.
τὸ δὲ κατὰ μεταφορὰν εἴρηται, οἷον πάντες μέν ῥα θεοί τε καὶ ἀνέρες εὗδον παννύχιοι· ἅμα δέ φησιν ἦ τοι ὅτ’ ἐς πεδίον τὸ Τρωικὸν ἀθρήσειεν, αὐλῶν συρίγγων τε ὅμαδον· τὸ γὰρ πάντες ἀντὶ τοῦ πολλοί κατὰ μεταφορὰν εἴρηται, τὸ γὰρ πᾶν πολύ τι. καὶ τὸ οἴη δ’ ἄμμορος κατὰ μεταφοράν, τὸ γὰρ γνωριμώτατον μόνον.
1461a20Bazı güçlükler vurguyla çözülür; Thasoslu Hippias'ın “didomen de hoi eukhos aresthai” ile “to men hou katapythetai ombrōi” dizelerini vurguyu değiştirerek çözdüğü gibi.
κατὰ δὲ προσῳδίαν, ὥσπερ Ἱππίας ἔλυεν ὁ Θάσιος, τὸ δίδομεν δέ οἱ εὖχος ἀρέσθαι καὶ τὸ μὲν οὗ καταπύθεται ὄμβρῳ.
1461a20_2Bazıları sözün nerede bölündüğüne bakılarak çözülür; Empedokles'in şu dizesi gibi: “Önceden ölümsüz olmayı öğrenmiş olanlar birden ölümlü oldu, önceden saf olanlar karıştı.”
τὰ δὲ διαιρέσει, οἷον Ἐμπεδοκλῆς αἶψα δὲ θνήτ’ ἐφύοντο τὰ πρὶν μάθον ἀθάνατ’ εἶναι ζωρά τε πρὶν κέκρητο.
1461a25Bazıları çift anlamlılığa bakılarak: “Gecenin daha çoğu geçmişti” sözündeki “daha çoğu” çift anlamlıdır.
τὰ δὲ ἀμφιβολίᾳ, παρῴχηκεν δὲ πλέω νύξ· τὸ γὰρ πλείω ἀμφίβολόν ἐστιν.
1461a25_2Bazıları da dilin alışkanlığına bakılarak çözülür. Su katılmış şaraba da “şarap” derler; “yeni işlenmiş kalaydan dizlik” sözü bu yüzden söylenmiştir. Demiri işleyenlere de “tunççu” derler; Ganymedes'in Zeus'a şarap sunduğu da bu yüzden söylenmiştir, oysa tanrılar şarap içmez. Ama bu sonuncusu metaforla da açıklanabilir.
τὰ δὲ κατὰ τὸ ἔθος τῆς λέξεως. τὸν κεκραμένον οἶνόν φασιν εἶναι, ὅθεν πεποίηται κνημὶς νεοτεύκτου κασσιτέροιο· καὶ χαλκέας τοὺς τὸν σίδηρον ἐργαζομένους, ὅθεν εἴρηται ὁ Γανυμήδης Διὶ οἰνοχοεύειν, οὐ πινόντων οἶνον. εἴη δ’ ἂν τοῦτό γε ⟨καὶ⟩ κατὰ μεταφοράν.
1461a30Bir kelime bir çelişki anlatıyor gibi göründüğünde de söylendiği yerde kaç anlama gelebileceğini incelemek gerekir. Örneğin “Tunç mızrak orada durdu” dizesinde “orada durdurulmak” kaç şekilde anlaşılabilir:
δεῖ δὲ καὶ ὅταν ὄνομά τι ὑπεναντίωμά τι δοκῇ σημαίνειν, ἐπισκοπεῖν ποσαχῶς ἂν σημήνειε τοῦτο ἐν τῷ εἰρημένῳ, οἷον τῷ τῇ ῥ’ ἔσχετο χάλκεον ἔγχος τὸ ταύτῃ κωλυθῆναι ποσαχῶς ἐνδέχεται,
1461a30_2şöyle mi, böyle mi; hangisi daha çok akla yatarsa öyle anlaşılmalıdır. Bu, Glaukon'un anlattığı tutumun tam tersidir: Glaukon'a göre bazıları önceden akla aykırı bir varsayımda bulunur, sonra hükmü kendileri verip ondan kıyas yürütür ve şair kendi kanaatlerine aykırı bir şey söylemişse, onların öyle sandığı şeyi söylemiş gibi onu eleştirirler.
ὡδὶ ἢ ὡδί, ὡς μάλιστ’ ἄν τις ὑπολάβοι· κατὰ τὴν καταντικρὺ
ἢ ὡς
Γλαύκων λέγει, ὅτι ἔνιοι ἀλόγως προϋπολαμβάνουσί τι καὶ αὐτοὶ καταψηφισάμενοι συλλογίζονται, καὶ ὡς εἰρηκότος ὅ τι δοκεῖ ἐπιτιμῶσιν, ἂν ὑπεναντίον ᾖ τῇ αὑτῶν οἰήσει.
1461b1İkarios'la ilgili meselenin başına gelen de budur. İnsanlar onun Lakonyalı olduğunu sanırlar; bu yüzden Telemakhos'un Lakedaimon'a gittiğinde onunla karşılaşmamasını tuhaf bulurlar. Ama durum belki Kephallenialıların söylediği gibidir: Onlar Odysseus'un kendi aralarından evlendiğini ve kayınbabasının İkarios değil İkadios olduğunu söylerler. Sorunun bir yanlışlıktan doğmuş olması muhtemeldir.
τοῦτο δὲ πέπονθε τὰ περὶ Ἰκάριον. οἴονται γὰρ αὐτὸν Λάκωνα εἶναι· ἄτοπον οὖν τὸ μὴ ἐντυχεῖν τὸν Τηλέμαχον αὐτῷ εἰς Λακεδαίμονα ἐλθόντα. τὸ δ’ ἴσως ἔχει ὥσπερ οἱ Κεφαλλῆνές φασι· παρ’ αὑτῶν γὰρ γῆμαι λέγουσι τὸν Ὀδυσσέα καὶ εἶναι Ἰκάδιον ἀλλ’ οὐκ Ἰκάριον· δι’ ἁμάρτημα δὲ τὸ πρόβλημα † εἰκός ἐστιν † .
1461b5Genel olarak imkânsız olanı şiirin gerekleriyle, daha iyi olanla ya da insanların kanaatiyle savunmak gerekir.
ὅλως δὲ τὸ ἀδύνατον μὲν πρὸς τὴν ποίησιν ἢ πρὸς τὸ βέλτιον ἢ πρὸς τὴν δόξαν δεῖ ἀνάγειν.
1461b10Şiir bakımından inandırıcı bir imkânsız, inandırıcı olmayan bir mümkünden daha çok tercih edilir;
πρός τε γὰρ τὴν ποίησιν αἱρετώτερον πιθανὸν ἀδύνατον ἢ ἀπίθανον καὶ δυνατόν·
1461b10_2… Zeuksis'in resmettiği gibi insanların olması imkânsız olabilir, ama bu daha iyidir; çünkü örnek alınan şey gerçeği aşmalıdır.
. . . τοιούτους εἶναι οἷον Ζεῦξις ἔγραφεν, ἀλλὰ βέλτιον· τὸ γὰρ παράδειγμα δεῖ ὑπερέχειν.
1461b10_3Akla aykırı şeyler insanların söyledikleriyle savunulmalıdır; böyle, bir de bazen akla aykırı olmadığı gösterilerek. Çünkü muhtemel olana aykırı şeylerin olması da muhtemeldir.
πρὸς ἅ φασιν τἄλογα·οὕτω τε καὶ ὅτι ποτὲ οὐκ ἄλογόν ἐστιν· εἰκὸς γὰρ καὶ παρὰ τὸ εἰκὸς γίνεσθαι.
1461b15Çelişkili söylenmiş şeyler de tartışmalardaki çürütmeler gibi incelenmelidir: Aynı şey mi, aynı şeye göre mi, aynı şekilde mi söylenmiş; böylece şairin kendi söyledikleriyle ya da aklı başında bir insanın kabul edeceği şeyle karşılaştırılarak.
τὰ δ’ ὑπεναντίως εἰρημένα οὕτω σκοπεῖν ὥσπερ οἱ ἐν τοῖς λόγοις ἔλεγχοι εἰ τὸ αὐτὸ καὶ πρὸς τὸ αὐτὸ καὶ ὡσαύτως, ὥστε καὶ † αὐτὸν † ἢ πρὸς ἃ αὐτὸς λέγει ἢ ὃ ἂν φρόνιμος ὑποθῆται.
1461b15_2Akla aykırılığa ve kötülüğe yöneltilen eleştiri ise şair, hiçbir zorunluluk yokken, akla aykırı olanı —Euripides'in Aigeus'u kullanması gibi— ya da kötülüğü —Orestes'teki Menelaos'un kötülüğü gibi— kullandığında yerindedir.
ὀρθὴ δ’ ἐπιτίμησις καὶ ἀλογίᾳ καὶ μοχθηρίᾳ, ὅταν μὴ ἀνάγκης οὔσης μηθὲν χρήσηται τῷ ἀλόγῳ, ὥσπερ Εὐριπίδης τῷ Αἰγεῖ, ἢ τῇ πονηρίᾳ, ὥσπερ ἐν Ὀρέστῃ ⟨τῇ⟩ τοῦ Μενελάου.
1461b20Demek ki eleştiriler beş türlüdür: Bir şeyin ya imkânsız, ya akla aykırı, ya zararlı, ya çelişkili ya da tekhnēnin doğruluk ölçüsüne aykırı olduğu ileri sürülür. Çözümler ise sayılan noktalardan hareketle incelenmelidir; bunlar on iki tanedir.
τὰ μὲν οὖν ἐπιτιμήματα ἐκ πέντε εἰδῶν φέρουσιν· ἢ γὰρ ὡς ἀδύνατα ἢ ὡς ἄλογα ἢ ὡς βλαβερὰ ἢ ὡς ὑπεναντία ἢ ὡς παρὰ τὴν ὀρθότητα τὴν κατὰ τέχνην. αἱ δὲ λύσεις ἐκ τῶν εἰρημένων ἀριθμῶν σκεπτέαι. εἰσὶν δὲ δώδεκα.
1461b2526. Bölüm
Destan biçimindeki taklidin mi, trajik taklidin mi daha üstün olduğu sorusu akla gelebilir.
πότερον δὲ βελτίων ἡ ἐποποιικὴ μίμησις ἢ ἡ τραγική, διαπορήσειεν ἄν τις.
1461b25_2Çünkü daha az bayağı olan daha üstünse —ve daha az bayağı olan, her zaman daha seçkin seyircilere yöneleniyse—, her şeyi taklit edenin bayağı olduğu pek açıktır.
εἰ γὰρ ἡ ἧττον φορτικὴ βελτίων, τοιαύτη δ’ ἡ πρὸς βελτίους θεατάς ἐστιν ἀεί, λίαν δῆλον ὅτι ἡ ἅπαντα μιμουμένη φορτική·
1461b25_3Oyuncular, kendileri bir şey eklemedikçe seyirciler bir şey fark etmeyecekmiş gibi bir sürü hareket yaparlar; diskos atışını taklit etmek gerektiğinde kendi etrafında dönen ya da Skylla'yı çalarken koro başını çekiştiren kötü kavalcılar gibi.
ὡς γὰρ οὐκ αἰσθανομένων ἂν μὴ αὐτὸς προσθῇ, πολλὴν κίνησιν κινοῦνται, οἷον οἱ φαῦλοι αὐληταὶ κυλιόμενοι ἂν δίσκον δέῃ μιμεῖσθαι, καὶ ἕλκοντες τὸν κορυφαῖον ἂν Σκύλλαν αὐλῶσιν.
1461b30Trajedi de işte böyledir; eski oyuncuların kendilerinden sonra gelenler hakkında düşündükleri gibi: Mynniskos, Kallippides'e çok abarttığı için “maymun” derdi; Pindaros hakkında da böyle bir kanaat vardı. Sonraki oyuncular öncekilere göre neyse, trajedi sanatının bütünü de destana göre odur.
ἡ μὲν οὖν τραγῳδία τοιαύτη ἐστίν, ὡς καὶ οἱ πρότερον τοὺς ὑστέρους αὐτῶν ᾤοντο ὑποκριτάς· ὡς λίαν γὰρ ὑπερβάλλοντα πίθηκον ὁ Μυννίσκος τὸν Καλλιππίδην ἐκάλει, τοιαύτη δὲ δόξα καὶ περὶ
Πινδάρου ἦν· ὡς δ’ οὗτοι ἔχουσι πρὸς αὐτούς, ἡ ὅλη τέχνη πρὸς τὴν ἐποποιίαν ἔχει.
1462a1Destanın hiçbir jeste ihtiyaç duymayan seçkin seyirciler, trajedinin ise değersiz seyirciler için olduğunu söylerler; o hâlde trajedi bayağıysa, açıktır ki daha aşağıdır.
τὴν μὲν οὖν πρὸς θεατὰς ἐπιεικεῖς φασιν εἶναι ⟨οἳ⟩ οὐδὲν δέονται τῶν σχημάτων, τὴν δὲ τραγικὴν πρὸς φαύλους· εἰ οὖν φορτική, χείρων δῆλον ὅτι ἂν εἴη.
1462a1_2Önce şunu söyleyelim: Bu suçlama şiir sanatına değil, sunuş sanatına yöneliktir; çünkü jestleri abartmak destan okuyan rapsodos için de mümkündür —Sosistratos bunu yapardı—, şarkı yarışmasında şarkı söyleyen için de; Opuslu Mnasitheos bunu yapardı.
πρῶτον μὲν οὐ τῆς ποιητικῆς ἡ κατηγορία ἀλλὰ τῆς ὑποκριτικῆς, ἐπεὶ ἔστι περιεργάζεσθαι τοῖς σημείοις καὶ ῥαψῳδοῦντα, ὅπερ [ἐστὶ] Σωσίστρατος, καὶ διᾴδοντα, ὅπερ ἐποίει Μνασίθεος ὁ Ὀπούντιος.
1462a5Sonra her hareket reddedilmemelidir —nitekim dans da reddedilmez—, yalnız değersiz insanların hareketi reddedilmelidir. Kallippides'e de, şimdi başkalarına da özgür olmayan kadınları taklit ettikleri için yöneltilen eleştiri budur.
εἶτα οὐδὲ κίνησις ἅπασα ἀποδοκιμαστέα, εἴπερ μηδ’ ὄρχησις, ἀλλ’ ἡ φαύλων, ὅπερ καὶ Καλλιππίδῃ ἐπετιμᾶτο καὶ νῦν ἄλλοις ὡς οὐκ ἐλευθέρας γυναῖκας μιμουμένων.
1462a10Ayrıca trajedi de, destan gibi, hareket olmadan kendi işini görür; çünkü okununca nasıl bir şey olduğu belli olur. O hâlde trajedi öteki bakımlardan üstünse, bu kusurun onda bulunması zorunlu değildir.
ἔτι ἡ τραγῳδία καὶ ἄνευ κινήσεως ποιεῖ τὸ αὑτῆς, ὥσπερ ἡ ἐποποιία· διὰ γὰρ τοῦ ἀναγινώσκειν φανερὰ ὁποία τίς ἐστιν· εἰ οὖν ἐστι τά γ’ ἄλλα κρείττων, τοῦτό γε οὐκ ἀναγκαῖον αὐτῇ ὑπάρχειν.
1462a10_2Sonra trajedi destanın sahip olduğu her şeye sahiptir
ἔπειτα διότι πάντ’ ἔχει ὅσαπερ ἡ ἐποποιία
1462a10_3(vezni bile kullanabilir); bundan başka, az bir parça olmayan müziğe ve sahne görünüşüne de sahiptir, hazlar en canlı şekilde bunlarla oluşur.
(καὶ γὰρ τῷ μέτρῳ ἔξεστι χρῆσθαι), καὶ ἔτι οὐ μικρὸν μέρος τὴν μουσικήν [καὶ τὰς ὄψεις], δι’ ἧς αἱ ἡδοναὶ συνίστανται ἐναργέστατα·
1462a15Sonra trajedi hem okunurken hem sahnelenirken canlılığını korur.
εἶτα καὶ τὸ ἐναργὲς ἔχει καὶ ἐν τῇ ἀναγνώσει καὶ ἐπὶ τῶν ἔργων·
1462a15_2Ayrıca taklidin gayesine daha kısa bir uzunlukta ulaşır (daha derli toplu olan, uzun bir zamana yayılmış olandan daha hoştur; demek istediğim, birinin Sophokles'in Oidipus'unu İlyada kadar dizeye yaydığını düşünün).
ἔτι τῷ ἐν ἐλάττονι μήκει τὸ τέλος τῆς μιμήσεως
εἶναι (τὸ γὰρ ἀθροώτερον ἥδιον ἢ πολλῷ κεκραμένον τῷ χρόνῳ, λέγω δ’ οἷον εἴ τις τὸν Οἰδίπουν θείη τὸν Σοφοκλέους ἐν ἔπεσιν ὅσοις ἡ Ἰλιάς)·
1462b1Ayrıca destan şairlerinin taklidinin birliği daha azdır (bunun alameti şudur: Herhangi bir destan taklidinden birden çok trajedi çıkar). Bu yüzden destan şairleri tek bir olay örgüsü işlerlerse, o olay örgüsü ya kısa tutulduğu için kesik görünür, ya da vezin uzunluğuna uydurulduğu için sulanır. Sulanmış derken, destanın birçok eylemden kurulduğu durumu kastediyorum;
ἔτι ἧττον μία ἡ μίμησις ἡ τῶν ἐποποιῶν (σημεῖον δέ, ἐκ γὰρ ὁποιασοῦν μιμήσεως πλείους τραγῳδίαι γίνονται), ὥστε ἐὰν μὲν ἕνα μῦθον ποιῶσιν, ἢ βραχέως δεικνύμενον μύουρον φαίνεσθαι, ἢ ἀκολουθοῦντα τῷ τοῦ μέτρου μήκει ὑδαρῆ· λέγω δὲ οἷον ἐὰν ἐκ πλειόνων πράξεων ᾖ συγκειμένη,
1462b5nitekim İlyada'nın da Odysseia'nın da kendi başına büyüklüğü olan böyle birçok parçası vardır. Oysa bu şiirler olabilecek en iyi şekilde ve mümkün olduğu kadar tek bir eylemin taklidi olarak kurulmuştur.
ὥσπερ ἡ Ἰλιὰς ἔχει πολλὰ τοιαῦτα μέρη καὶ ἡ Ὀδύσσεια ⟨ἃ⟩ καὶ καθ’ ἑαυτὰ ἔχει μέγεθος· καίτοι ταῦτα τὰ ποιήματα συνέστηκεν ὡς ἐνδέχεται ἄριστα καὶ ὅτι μάλιστα μιᾶς πράξεως μίμησις.
1462b10O hâlde trajedi bütün bu bakımlardan ve ayrıca sanatın işi bakımından üstünse (çünkü bu şiir türleri rastgele bir haz değil, söylenmiş olan hazzı vermelidir), gayesine daha iyi ulaştığı için destandan üstün olacağı açıktır.
εἰ οὖν τούτοις τε διαφέρει πᾶσιν καὶ ἔτι τῷ τῆς τέχνης ἔργῳ (δεῖ γὰρ οὐ τὴν τυχοῦσαν ἡδονὴν ποιεῖν αὐτὰς ἀλλὰ τὴν εἰρημένην), φανερὸν ὅτι κρείττων ἂν εἴη μᾶλλον τοῦ τέλους τυγχάνουσα τῆς ἐποποιίας.
1462b15Trajedi ve destan hakkında —kendileri, türleri ve parçaları, bunların kaç tane olduğu ve birbirinden nasıl ayrıldığı, iyi ya da kötü olmalarının sebepleri, eleştiriler ve çözümler hakkında— bu kadarı söylenmiş olsun…
περὶ μὲν οὖν τραγῳδίας καὶ ἐποποιίας, καὶ αὐτῶν καὶ τῶν εἰδῶν καὶ τῶν μερῶν, καὶ πόσα καὶ τί διαφέρει, καὶ τοῦ εὖ ἢ μὴ τίνες αἰτίαι, καὶ περὶ ἐπιτιμήσεων καὶ λύσεων, εἰρήσθω τοσαῦτα. . . .