Aristoteles · Kayıp Eserlerin Fragmanları
I. Felsefe Üzerine (Περὶ φιλοσοφίας)
s34Fr. 1. Kaynak: Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 20. Delphoi'deki yazıların en ilahîsi "Kendini bil" sayılıyordu; Aristoteles'in Platoncu yazılarda söylediği gibi, Sokrates'e bu aporianın ve araştırmanın başlangıcını veren de bu söz olmuştur.
Fr. 2. Kaynak: Diogenes Laertios II 23. Aristoteles, Sokrates'in Pytho'ya da gittiğini söyler. Favorinus'a göre, Anılar'ın birinci kitabında dediği gibi, İsthmos'a da gitmiştir.
Fr. 3. Kaynak: Porphyrios, "Kendini Bil" Üzerine I; Stobaios, Florilegium 21, 26. Tanrıya başvuracaklara kendini bilmeyi buyuran Pytho'daki o kutsal emir ne idi ve kimindi? … Ama ister Phemonoe'nin… ister Phanothea'nın… ister Bias'ın, Thales'in ya da Khilon'un adağı olsun… ister daha çok, bunun Pythia tanrısının buyruğu olduğunu, Khilon insanlar için en iyi şeyi öğrenmek üzere sorunca ona kehanetle bildirildiğini söyleyen Klearkhos'a kulak vermek gereksin; ister Aristoteles'in Felsefe Üzerine'de söylediği gibi, tüy ve tunç tapınaklardan sonra kurulan tapınakta Khilon'dan önce de yazılı olsun.
İskenderiyeli Clemens, Stromateis I 14, 60. "Kendini bil" sözünü kimileri Khilon'a, Khamaileon Tanrılar Üzerine'de Thales'e, Aristoteles ise Pythia'ya mal eder.
Plutarch. adv. Colot. 20: καὶ τῶν iv Δελφοῖς γραμμάτων ϑειότατον ἐδόκει τὸ γνῶϑι σαυτόν, ὃ δὴ καὶ Σωκράτει ἀπορίας καὶ ξητήσεως ταύτης ἀρχὴν ἐνέδωκεν, ὡς 'άριστοτέλης ἐν τοῖς Πλατωνικοῖς εἴρηκε. 2. Diog. Laert. 2, 28: καὶ Πυϑώδε ἐλϑεῖν (τὸν Σωκράτην) 1 ᾿Δριστοτέλης φησίν" ἀλλὰ καὶ εἰς ᾿Ισϑμόν, ὡς Φαβωρῖνος ἐν τῷ πρώτῳ τῶν ἀπομνημονευμάτων. 8. Porphyr. (ἐκ τοῦ ἃ περὶ τοῦ γνῶϑι σεαυτόν) apud Stob flor. 21, 26 (Meineke): τέ ποτὲ ἦν ἄρα καὶ τίνος τὸ ἱερὸν πρόσταγμα τὸ ἐν Πυϑοῖ, ὃ γνῶναι ξαυτὸν τοῖς τοῦ 15 ϑεοῦ δεησομένοις προσαγορεύει; ... ἀλλ᾽ εἴτε Duuovón . . . εἴτε Φανοϑέα. . . εἴτε καὶ Βίαντος ἢ Θαλοῦ ἢ Χίλωνος ἦν ἀνάϑημα . . . εἴτε Κλεάρχῳ προσεκτέον μᾶλλον τοῦ μὲν Πυϑίου φράξοντι εἶναι παράγγελμα, χρησθῆναι δὲ Χίλωνι τὸ ἄριστον ἀνθρώποις μαϑεῖν πυνϑανομένῳ᾽ εἴτε καὶ πρὸ Χίλωνος ἦν ἔτι ἀνάγραπτον ἐν τῷ ἴδρυϑέντι νεῷ μετὰ τὸν πτέρινόν τὲ καὶ χαλκοῦν, καϑάπερ ᾿Αριστοτέλης ἐν τοῖς περὶ φιλοσοφίας εἴρηκε. Clem. Alex. strom. 1, 14, 60 p. 129 Sylb.: τὸ μὲν οὗ γνῶθε σαυτὸν oí uiv Χίλωνος ὑπειλήφασι, Χαμαιλέων : ἐν τῷ περὶ θεῶν Θαλοῦ, ᾿Αριστοτέλης δὲ τῆς Πυϑίας.
s37aFr. 4. Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis I 14, 61. "Hiçbir şeyde aşırıya kaçma" sözünü de Lakedaimonlu Khilon'a mal ederler; Straton ise… Didymos ise… "Kefil ol, felaket yanı başındadır" sözünü ise Kleomenes, Hesiodos Üzerine'de… Aristoteles'in çevresi bunu Khilon'un sayar, Didymos ise öğüdün Thales'in olduğunu söyler.
Fr. 5. Kaynak: Etymologicum Magnum, "sophistēs" maddesi. Asıl anlamıyla: Hikmet taslayan. Aristoteles ise Yedi Bilge'ye sofist der.
Fr. 6. Kaynak: Diogenes Laertios I 8. Aristoteles Felsefe Üzerine'nin birinci kitabında magların Mısırlılardan da eski olduğunu söyler. Onlara göre iki ilke vardır: iyi daimōn ve kötü daimōn. Birinin adı Zeus ve Oromasdes, ötekinin Hades ve Areimanios'tur.
Fr. 7. Kaynak: Ioannes Philoponos, Aristoteles'in Ruh Üzerine'si Hakkında (410b28: "Orpheus'unki denen dizelerde"). "Denen" dedi, çünkü dizelerin Orpheus'un olduğu kanaati yoktur; kendisi de Felsefe Üzerine'de böyle söyler: Öğretiler onundur, ama bunları, diyor, Onomakritos dizelere dökmüştür.
Clem. Alex. strom. 1, 14, 61 p. 129: πάλιν αὖ Χίλωνι τῷ “ακεδαιμονίῳ ἀναφέρουσε τὸ μηδὲν üyav' Στράτων δὲ... Δίδυμος δὲ ... τὸ δ᾽ ἐγγύα πάρα δ᾽ ἄτα Κλεομένης μὲν ἐν τῷ περὶ 'Hoiódov . . . of δὲ περὶ ᾿Δριστοτέλην 5 Χίλωνος αὐτὸ νομίζουσι, Δίδυμος δὲ Θαλοῦ φησὶν εἶναι τὴν παραίνεσιν. ὅ. Etymolog. M. p. 722, 16 Sylb. s. σοφιστής: κυρίως 6 σοφιζόμενος" ὃ δὲ ᾿Αριστοτέλης σοφιστὰς λέγει τοὺς ἑπτὰ σοφούς. 6. 1; Ῥίορ.1,..1,8: ᾿ἀριστοτέλης δ᾽ ἐν πρώτῳ περὶ φιλοσοφέας καὶ πρεσβυτέρους εἶναι (τοὺς μάγους) τῶν Αἰγυπτίων" καὶ δύο κατ᾽ αὐτοὺς εἶναι ἀρχάς, ἀγαϑὸν δαίμονα καὶ κακὸν δαίμονα, καὶ τῷ μὲν ὄνομα εἶναι Ζεὺς καὶ ἸΔρομάσδης, τῷ δὲ “Διδὴς καὶ ᾿Αρειμάνιος. ΄. . 15 Io Philopon. ad Ar. de anima (1, 5. 1410^ 28 ἐν τοῖς Ὀρφικοῖς καλουμένοις ἔπεσι) f. F 3* sup.: λεγομένοις εἶπεν ἐπειδὴ μὴ δοκεῖ Ὀρφέως εἶναι τὰ ἔπη, ὡς καὶ αὐτὸς ἐν τοῖς περὶ φιλοσοφίας λέγει" αὐτοῦ μὲν γάρ εἶσι τὰ δόγματα, ταῦτα δέ φησιν Ὀνομάκριτον ἐν ἔπεσι κατατεῖναι.
s37bFr. 8. *Kaynak: Proklos, "Platon'un Timaios'una Aristoteles'in İtirazlarının İncelenmesi" adlı yazısında; Ioannes Grammatikos, Dünyanın Ezeliliği Üzerine II 2:*
Proclus (iv τῷ λόγῳ ὃν ἐπέγραψεν ἐπίσκεψις τῶν πρὸς τὸν Πλάτωνος Τίμαιον ὑπ᾽ ᾿4ρ. ἀντειρημένων) apud Ioann. as gramm. de mundi aetern. 2, 2 Ven. 1535 f. B 2: ,xol
s38"Görünüşe göre o adam, Aristoteles, Platon'un görüşlerinden hiçbirini idealar varsayımı kadar reddetmemiştir. Bunu yalnız mantık yazılarında… değil, etikte… fizikte… ve hele metafizikte… yapmış, diyaloglarda da, kendisini inatla karşı çıkmakla suçlayanlar olsa bile bu öğretiyi benimseyemeyeceğini açıkça haykırmıştır."
Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 14. Platon'u suçladığı idealar konusunda Aristoteles her yerde onları sarsmış, etik notlarında, metafizikte, fizikte ve dış diyaloglarda üzerlerine her türlü aporiayı yığmıştır. Bu öğretiye karşı tutumu bazılarına felsefe için değil kavga için, sanki Platon'un felsefesini hiçe saymak ister gibi göründü. Onu izlemekten bu kadar uzaktı.
Fr. 9. Kaynak: Syrianos, Aristoteles'in Metafizik'i Üzerine (12, 9). Aristoteles, Ksenokrates'ten önceki Platoncuların varsayımlarına karşı hiçbir şey söylemediğini ve eidetik sayılar, eğer matematik sayılardan başkaysa, onları hiç anlamadığını kendisi de kabul eder. Felsefe Üzerine'nin ikinci kitabındaki şu sözler bunu gösterir: "Öyle ki idealar matematik sayıdan başka bir sayıysa, o sayı hakkında hiçbir anlayışımız olamaz. Çünkü çoğumuzdan kim başka bir sayı anlayabilir?" Dolayısıyla burada da çürütmelerini, birimlerden oluşan sayıdan başkasını bilmeyen çoğunluğa göre yapmış, o tanrısal adamların düşüncesine ise hiç dokunmamıştır.
Fr. 10. Kaynak: Sextus Empiricus, Dogmatiklere Karşı III 20–23. Aristoteles, insanlarda tanrı kavramının iki kaynaktan doğduğunu söylerdi:
κινδυνεύει μηδὲν οὕτως ὃ ἀνὴρ ἐκεῖνος (ὃ ᾿Δφριστοτέλης) ἀποποιήσασϑαι τῶν Πλάτωνος ὡς τὴν τῶν ἰδεῶν ὑπόθεσιν, οὐ μόνον iv λογικοῖς ... ἀλλὰ καὶ ἐν ἠϑικοῖς . . . καὶ ἐν φυσικοῖς . .. καὶ ἐν τῇ μετὰ τὰ φυσικὰ πολλῷ πλέον... καὶ ἐν τοῖς διαλόγοις σαφέστατα κεκραγὼς μὴ δύνασθαι τῷ δόγματι τούτῳ συμπαϑεῖν κἄν τις αὐτὸν οἴηται διὰ φιλονεικίαν ἀντιλέγειν." Plutarchus adv. Colot. 14: τάς γε μὴν ἰδέας περὶ ὧν ἐγκαλεῖ τῷ Πλάτωνι πανταχοῦ κινῶν ὃ ᾿Αριστοτέλης καὶ πᾶσαν ἐπάγων ἀπορίαν αὐταῖς ἐν τοῖς ἠϑικοῖς ὑπομνήμασιν, 10 ἐν τοῖς {μετὰ τὰ φυσικά, ἐν τοῖς) φυσικοῖς, διὰ τῶν ἔξωτερικῶν διαλόγων, φιλονεικότερον ἐνίοις ἔδοξεν ἢ φιλοσοφώτερον ἔχειν τῷ δόγματι τούτῳ, ὡς προϑέμενος τὴν Πλάτῶνος ὑπεριδεῖν φιλοσοφίαν" οὕτω μαπρὰν ἦν τοῦ ἀκολουϑεῖν. 9. Syrian. in Ar. metaph. (12, 9) p. 922, 6 Usener: ἐπεὶ 15 ὅτι καὶ αὐτὸς (Ar. ὁμολογεῖ μηδὲν εἰρηκέναι πρὸς τὰς ἐκείνων (Platonicorum ante Xenocratem) ὑποϑέσεις μηδ᾽ ὅλως παρακολουϑεῖν τοῖς εἰδητικοῖς ἀρυϑμοῖς, εἴπερ ἕτεροι τῶν μαϑηματικῶν εἶεν, μαρτυρεῖ τὰ ἐν τῷ βὶ τῶν περὶ τῆς φιλοσοφίας ἔχοντα τοῦτον τὸν τρόπον οοὗστε εἰ ἄλλος zo ἀριϑμὸς αἵ ἰδέαι, μὴ μαϑηματικὸς δέ, οὐδεμίαν περὶ αὐτοῦ σύνεσιν ἔχοιμεν ἄν. τίς γὰρ τῶν γε πλείστων ἡμῶν συνίησιν ἄλλον ἀρυϑμόν;““ ὥστε καὶ νῦν ὡς πρὸς τοὺς πολλοὺς τοὺς οὐκ εἰδότας ἄλλον 1) τὸν μοναδικὸν ἀρνϑμὸν πεποίηται τοὺς ἐλέγχους, τῆς δὲ τῶν ϑείων ἀνδρῶν διανοίας οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ἐφήψατο. 95 10. Sextus Empir. adv. dogm. 3, 20—22 (p. 395 Bekk): Mororo:ílqg δὲ ἀπὸ δυοῖν ἀρχῶν ἔννοιαν ϑεῶν ἔλεγε
s39psykhēde olup bitenlerden ve gökyüzü olaylarından. Psykhēde olup bitenlerden, uykuda ona gelen ilahî coşkular ve kehanetler yüzünden. Çünkü, diyor, psykhē uykuda kendi başına kalınca öz tabiatına dönerek geleceği sezer ve önceden söyler. Ölümde bedenden ayrılırken de böyledir. Nitekim bunu gözlemiş olduğu için şair Homeros'u da takdir eder; çünkü Patroklos'u öldürülürken Hektor'un ölümünü, Hektor'u da Akhilleus'un sonunu önceden söylerken göstermiştir. İşte bunlardan, diyor, insanlar kendi başına var olan, psykhēye benzeyen ve her şeyden çok epistēmēye sahip bir tanrı bulunduğunu düşündüler. Gökyüzü olaylarından da: Gündüz güneşin dolaştığını, gece öteki yıldızların düzenli hareketini görerek, böyle bir hareketin ve düzenin sebebi olan bir tanrı bulunduğunu kabul ettiler. Aristoteles'in görüşü böyledir.
Fr. 11. Kaynak: Sextus Empiricus, Dogmatiklere Karşı III 26–27. Bazıları, göksel cisimlerin şaşmaz ve düzenli hareketine dayanarak tanrı kavramının ilk olarak buradan doğduğunu söylerler. Troya'daki İda dağında oturan biri, Yunan ordusunun büyük bir düzen ve intizamla ovaya yaklaştığını görse —"önde atları ve arabalarıyla atlılar, arkada yayalar"— böyle biri elbette, bu düzeni kuran ve emrindeki askerlere buyruk veren biri olduğu düşüncesine varırdı;
γεγονέναι dv τοῖς ἀνθρώποις. ἀπό ve τῶν περὶ ψυχὴν συμβαινόντων καὶ ἀπὸ τῶν μετεώρων. ἀλλ᾽ ἀπὸ μὲν τῶν περὶ νὴν ψυχὴν συμβαινόντων διὰ τοὺς ἐν τοῖς ὕπνοις γινομένους ταύτης ἐνθουσιασμοὺς καὶ τὰς μαντείας. ὅταν γάρ, δ φησιν, ἐν τῷ ὑπνοῦν καϑ᾽ ξαυτὴν γένηται ἡ ψυχή, τότε τὴν ἴδιον ἀπολαβοῦσα φύσιν προμαντεύεταί τε καὶ προαγοφεύει τὰ μέλλοντα. τοιαύτη δέ ἐστι καὶ ἐν τῷ κατὰ τὸν θάνατον χωρίξεσθαι τῶν σωμάτων. ἀποδέχεται γοῦν καὶ τὸν ποιητὴν Ὅμηρον ὡς τοῦτο παρατηρήσαντα᾽ πεποίηκε γὰρ 10 τὸν μὲν Πάτροπλον ἐν τῷ ἀναιφεῖσϑαι προαγορεύοντα περὶ τῇ τῆς “Ἕκτορος ἀναιρέσεως, τὸν δ᾽ “Ἕκτορα περὶ τῆς ᾿Αχιλλέως ' τελευτῆς. ἐκ τούτων οὖν, φησίν, ὑπενόησαν of ἄνθρωποι εἶναί τι ϑεόν, τὸ καϑ᾽ ξαυτὸ ἐοικὸς τῇ ψυχῇ καὶ πάντων ἐπιστημονικώτατον. ἀλλὰ δὴ καὶ ἀπὸ τῶν μετεώρων" ϑεα15 σάμενοι γὰρ μεϑ᾽ ἡμέραν μὲν ἥλιον περιπολοῦντα, νύκτωρ δὲ τὴν εὔτακτον τῶν ἄλλων ἀστέρων κίνησιν, ἐνόμισαν εἶναί τινα ϑεὸν τὸν τῆς τοιαύτης κινήσεως καὶ εὐταξίας αἴτιον. τοιοῦτος μὲν καὶ ὃ ᾿Αριστοτέλης. 11. Sextus adv. dogm. 3, 26---27 p. 896: ἔνιοι δὲ ἐπὶ τὴν 40 ἀπαράβατον καὶ εὔτακτον τῶν οὐρανίων κίνησιν παραγενόμενοι φασὶ τὴν ἀρχὴν ταῖς τῶν ϑεῶν ἐπινοίαις ἀπὸ ταύτης γεγονέναι πρῶτον᾽ ὥσπερ γὰρ εἴ τις ἐπὶ τῆς Τρωικῆς καϑεζόμενος Ἴδης ἑώρα τὴν τῶν Ἑλλήνων στρατείαν μετὰ πολλοῦ. κόσμου καὶ τάξεως τοῖς πεδίοις προσιοῦσαν ο»ἱππῆας μὲν 25 πρῶτα σὺν ἵπποισιν καὶ ὄχεσφιν, πεζοὺς δ᾽ ἐξόπυϑεν"., πάντως ἂν ὃ τοιοῦτος εἰς ἔννοιαν ἦλϑε τοῦ ὅτι ἔστι τις ὁ διατάσσων τὴν τοιαύτην τάξιν καὶ ἐγκελευόμενος τοῖς ὑπ᾽ αὐτὸν κοσμου-
s40Nestor ya da "atları ve kalkanlı erleri düzene koymayı bilen" başka bir kahraman gibi. Gemiden anlayan biri de uzaktan, uygun rüzgârla ilerleyen, bütün yelkenleri düzgünce açılmış bir gemi görür görmez, onu yöneten ve önündeki limanlara ulaştıran biri bulunduğunu anlar. Aynı şekilde göğe ilk bakanlar, güneşin doğudan batıya koşusunu, yıldızların düzenli korolarını görünce bu pek güzel düzenin yapıcısını aradılar; bunun kendiliğinden olmadığını, daha üstün ve bozulmaz bir tabiattan geldiğini sezdiler. Bu tabiat Tanrı'ydı.
μένοις στρατιώταις, olov Νέστωρ ἢ ἄλλος τις τῶν ἡρώων ὃς ἤδεε ο»κοσμῆσαι ἵππους τε καὶ ἀνέρας ἀσπιδιώτας““" καὶ ὃν τρόπον ὃ ἔμπειρος νεὼς ὅμα τῷ ϑεάσασϑαι πόρρωϑεν ναῦν οὐρίῳ διωκομένην πνεύματι καὶ πᾶσι τοῖς ἱστίοις εὐτρεπιζομένην συνίησιν ὅτε ἔστι τις ὁ κατευϑύνων ταύτην 5 καὶ εἰς τοὺς προχειμένους λιμένας καταντῶν, οὕτως οὗ πρῶτον εἰς οὐρανὸν ἀναβλέψαντες καὶ θεασάμενοι ἥλιον μὲν τοὺς ἀπὸ ἀνατολῆς μέχρι δύσεως δρόμους σταδιεύοντα, ἀστέρων δὲ εὐτάκτους τινὰς χορείας, ἐπεζήτουν τὸν δημιουργὸν τῆς περικαλλοῦς ταύτης διακοσμήσεως, οὐκ ἐκ ταὐτομάτου 10 στοχαζόμενοι συμβαίνειν αὐτὴν ἀλλ᾽ ὑπό τινος κρείττονος καὶ ἀφθάρτου φύσεως, ἦτις ἦν ϑεός.
s41Fr. 12. Kaynak: Philon, Yasa Alegorileri III 32. İlk kişiler tanrısal olanı nasıl kavradığımızı araştırdılar. Sonra en iyi felsefe yaptığı sanılanlar şöyle dediler: Sebebi, kozmostan, onun parçalarından ve bunlardaki güçlerden kavradık. Biri propylaialarla, stoalarla, erkek ve kadın dairelerini ve öteki bölümleriyle özenle yapılmış bir ev görse, onu yapan ustayı düşünür; çünkü evin tekhnē ve yapıcı olmadan bittiğini sanmaz. Şehir, gemi ve küçük büyük her yapı için de aynı şey geçerlidir. Aynı şekilde biri, en büyük bir eve ya da şehre girer gibi bu kozmosa girse; çepeçevre dönen ve her şeyi içine alan göğü, aynı biçimde, ahenkle, uyumla ve bütüne faydalı olarak hareket eden gezegenleri ve sabit yıldızları, en orta yeri almış olan yeryüzünü, araya yerleştirilmiş su ve hava yığınlarını, ölümlü ve ölümsüz canlıları, bitki ve meyve çeşitlerini görse, bunların eksiksiz bir tekhnē olmadan yapılmadığını, bu evrenin yapıcısının Tanrı olduğunu ve olacağını elbette düşünecektir. Böyle akıl yürütenler Tanrı'yı gölge yoluyla, ustayı eserleri yoluyla kavrarlar.
Philo (cf. Bywater: Journ. of phil. VII, 83) leg. alleg. 3, 32 p. 107 Mangey: ἐξήτησαν oí πρῶτοι πῶς ἐνοήσαμεν 5 τὸ ϑεῖον. εἶϑ᾽ οἱ δοκοῦντες ἄριστα φιλοσοφεῖν ἔφασαν ὅτι ἀπὸ τοῦ κόσμου καὶ τῶν μερῶν αὐτοῦ καὶ τῶν ἐνυπαρχουσῶν τούτοις δυνάμεων ἀντίληψιν ἐποιησάμεϑα τοῦ αἰτίου. ὥσπερ γὰρ εἴ τις ἴδοι δεδημιουργημένην οἰκίαν ἐπιμελῶς προπυλαίοις στοαῖς ἀνδρῶσι γυναικωνίτισι τοῖς ἄλλοις οἶκο10 δομήμασιν, ἔννοιαν λήψεται τοῦ τεχνίτου, o) γὰρ ἄνευ τέχνης καὶ δημιουργοῦ νομιεῖ τὴν οἰκίαν ἀποτελεσθῆναι, τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ πόλεως καὶ νεὼς καὶ παντὸς ἐλάττονος ἢ μείξονος κατασκευάσματος, οὕτω δὴ καὶ εἰσελϑών τις ὥσπερ εἰς μεγίστην οἰκίαν ἣ πόλιν τόνδε τὸν κόσμον καὶ ϑεασάμενος 16 οὐρανὸν ἐν κύκλῳ περιπολοῦντα καὶ πάντα ἐντὸς συνειληφότα, πλάνητας δὲ καὶ ἀπλανεῖς ἀστέρας κατὰ ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως κινουμένους ἐμμελῶς τε καὶ ἐναρμονίως καὶ τῷ παντὶ ὠφελίμως. γῆν δὲ τὸν μεσαίτατον χῶρον λαχοῦσαν ὕδατός τε καὶ ἀέρος χύσεις ἐν μεϑορίῳ τεταγμένας. Fw δὲ 30 ξῷα ϑνητά ve αὖ καὶ ἀϑάνατα καὶ φυτῶν καὶ καρπῶν διαφοράς. λογιεῖται δή που ὅτι ταῦτα οὐκ ἄνευ τέχνης παντελοῦς δεδημιούργηται, ἀλλὰ καὶ ἦν καὶ ἔστιν ὃ τοῦδε τοῦ παντὸς δημιουργὸς ὁ ϑεός. οὗ δὴ οὕτως ἐπιλογιξόμενοι διὰ σκιᾶς τὸν ϑεὸν καταλαμβάνουσι, διὰ τῶν ἔργων τὸν τεχνίτην 35 κατανοοῦντες (cf. Philo de praem. et poenis 7 p. 414 sq. de spec. leg. 1, 34 p. 330 sq. M.).
s41bFr. 13. Kaynak: Synesios, Kelliğe Övgü 22. Atasözü de bilge bir şey değil midir? Nasıl olmasın ki?
Synesius calvit. encom. 22 (p. 234 Krab. 1850): εἰ δὲ xol ἡ παροιμία Gogóv' πῶς δ᾽ οὐχὶ σοφὸν περὶ ὧν
s42aAristoteles atasözleri hakkında, insanlığın en büyük yıkımlarında yok olan eski bir felsefenin, kısalıkları ve zarafetleri sayesinde kurtulmuş kalıntıları olduğunu söyler.
᾿Αφιστοτέλης φησὶν ὅτι παλαιᾶς εἶσι φιλοσοφίας ἐν ταῖς μεγίσταις ἀνθρώπων φϑοραῖς ἀπολομένης ἐγκαταλείμματα περισωϑέντα διὰ συντομίαν καὶ δεξιότητα (cf. Ar. metaph. λ, 8).
s42bFr. 15. Kaynak: Synesios, Dion 10. Aristoteles'in, sırlara ermekte olanların bir şey öğrenmesi değil, bir şey yaşaması ve belli bir hâle gelmesi, yani buna elverişli olması gerektiğini söylediği gibi.
Fr. 16. Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Gök Üzerine'si Hakkında (I 9, 279a30: "Felsefenin genel yazılarında tanrısal konularda sık sık gösterildiği gibi, tanrısal olanın, bütün ilk ve en üstün olanın değişmez olması zorunludur; böyle olması söylenenlere tanıklık eder. Çünkü onu hareket ettirecek ondan üstün başka bir şey yoktur, öyle olsaydı o şey daha tanrısal olurdu; onda kötü bir şey de yoktur, kendi güzelliklerinden hiçbirinden de yoksun değildir"). Bundan Felsefe Üzerine'de söz eder.
- Synesius Dion. 10 p. 271 Krab. (cf. Dio Chrys. or. 12, 88 54ᾳ.): καϑάπερ ᾿Αριστοτέλης ἀξιοῖ τοὺς τελουμένους οὐ μαϑεῖν τε δεῖν ἀλλὰ παϑεῖν καὶ διατεθῆναι, δηλονότι γενομένους ἐπιτηδείους. 16. Simplicius in Ar. de caelo (1, 9. 279, 30: καὶ γὰρ τ καϑάπερ dv τοῖς ἐγκυκλίοις φιλοσοφήμααι περὶ và θεῖα πολλάκις προφαίνεται τοῖς λόγοις ὅτι τὸ θεῖον ἀμετάβλητον ἀναγκαῖον εἶναι πᾶν τὸ πρῶτον καὶ ἀκρότατον" ὃ οὕτως ἔχον μαρτυρεῖ τοῖς εἰρημένοις. οὔτε γὰρ ἄλλο κρεῖττόν ἐστιν ὃ τι κινήσει, ἐκεῖνο γὰρ ἂν εἴη ϑειότερον; οὔτ᾽ ἔχει φαῦλον s οὐϑέν, οὔτ᾽ ἐνδεὲς τῶν αὑτοῦ καλῶν οὐδενός ἐστιν) p. 487, 6 Br. (p. 130, 45 Karsten): λέγει δὲ περὶ τούτου ἐν τοῖς περὶ φιλοσοφίας. ἰκαϑόλου γὰρ ἐν οἷς ἐστί τι βέλτιον, ἐν
s43[Genel olarak, daha iyi olanın bulunduğu yerde en iyi olan da vardır. Var olanlar arasında biri ötekinden daha iyi olduğuna göre, en iyi olan da vardır ve bu da tanrısal olandır. Değişen şey ya başkası tarafından ya da kendi kendine değişir. Başkası tarafından değişiyorsa, bu ya daha üstün ya da daha aşağı olan bir şeydir. Kendi kendine değişiyorsa, ya daha kötüye doğru ya da daha güzel bir şeyi arzulayarak değişir. Oysa tanrısal olanın, onu değiştirecek kendinden üstün bir şeyi yoktur, çünkü o zaman o şey daha tanrısal olurdu. Daha üstün olanın daha aşağısından etkilenmesi de caiz değildir; hem daha aşağısından etkilenseydi kendine kötü bir şey katardı, oysa onda kötü hiçbir şey yoktur. Daha güzel bir şeyi arzulayarak kendini değiştirmez de, çünkü kendi güzelliklerinden hiçbirinden yoksun değildir. Daha kötüye doğru da değiştirmez, çünkü insan bile kendini isteyerek daha kötü yapmaz; zaten daha kötüye değişmekle kazanacağı kötü bir şeyi de yoktur.] Aristoteles bu ispatı da Platon'un Devlet'inin ikinci kitabından almıştır.
Fr. 17. Kaynak: Süleyman'ın Meselleri Üzerine Şerhler (Paris gr. 174 yazması). Aristoteles'in: İlke ya birdir ya çok. Birse aradığımızı bulmuşuz demektir. Çoksa ya düzenlidir ya düzensiz. Düzensizse onlardan çıkanlar daha da düzensizdir; o zaman kozmos kozmos değil düzensizliktir ve tabiata uygun olan yokken tabiata aykırı olan var demektir. Düzenliyse ya kendi kendilerini düzenlemişlerdir ya da dışarıdan bir sebep onları düzenlemiştir. Kendi kendilerini düzenlemişlerse, onları birbirine bağlayan ortak bir şeyleri vardır ve ilke işte odur.
Fr. 18. *Kaynak: Ps.-Philon, Kozmosun Bozulmazlığı Üzerine, s. 222, 12 Bernays.*
τούτοις ἐστί τι καὶ ἄριστον. ἐπεὶ οὖν doww iv τοῖς οὖσιν ἄλλο ἄλλου βέλτιον, ἔστιν ἄρα v, καὶ ἄριστον, ὅπερ εἴη àv τὸ ϑεῖον. εἰ οὖν τὸ μεταβάλλον ἣ ὑπ᾽ ἄλλου μεταβάλλει ἣ ὑφ᾽ ξαυτοῦ, καὶ εἰ ὑπ᾽ ἄλλου ἢ κρείττονος ἢ χείρονος, εἰ δὲ & ὑφ᾽ ἑαυτοῦ ἢ ὡς πρός τι χεῖρον ἢ ὡς καλλίονός τινος ἐφιέμενον, τὸ δὲ ϑεῖον οὐδὲ κρεῖττόν τι ἔχει ξαυτοῦ ὑφ᾽ οὗ μεταβληϑήσεται, ἐκεῖνο γὰρ ἂν ἦν θειότερον, οὔτε ὑπὸ χείξ Qovoc τὸ κρεῖττον πάσχειν ϑέμις ἐστί καὶ μέντοι εἰ ὑπὸ χείρονος, φαῦλον ἄν τι προσελάμβανεν, οὐδὲν δὲ ἐν ἐκείνῳ 10 φαῦλον. ἀλλ᾽ οὐδὲ ἑαυτὸ μεταβάλλει ὡς καλλίονός τινος ἐφιέμενον, οὐδὲ γὰρ ἐνδεές ἐστι τῶν αὑτοῦ καλῶν οὐδενός" οὐ μέντοι οὐδὲ πρὸς τὸ χεῖρον. ὅτε μηδὲ ἄνϑρωπος ἑκὼν ἑαυτὸν χείρω ποιεῖ, μήτε δὲ ἔχει τε φαῦλον μηδὲν ὅπερ ἂν ἐκ τῆς πρὸς τὸ χεῖρον μεταβολῆς προσέλαβεν. καὶ ταύτην 15 δὲ ἀπὸ τοῦ δευτέρου τῆς Πλάτωνος πολιτείας ᾿Δριστοτέλης μετέλαβε τὴν ἀπόδειξιν. . 17. Schol in Proverbia Salomonis (cod. Paris gr. 174 cf. A. P. p. 185) f. 46*: 'Mdoucrozílovc' ἡ ἀρχὴ ἣ μία 1) πολλαί. καὶ εἰ μὲν ule, ἔχομεν τὸ ξητούμενον᾽ εἰ δὲ πολλαί, 40 ἢ τεταγμέναι ἢ ἄτακτοι. ἀλλ᾽ εἰ μὲν ἄτακτοι, ἀτακτότερα τὰ ἐξ αὐτῶν, καὶ οὐκ ἐστὶ κόσμος ὃ κόσμος ἀλλ᾽ ἀκοσμία, καὶ ἔστι τὸ παρὰ φύσιν τοῦ κατὰ φύσιν μὴ ὄντος. εἰ δὲ τεταγμέναι, ἢ ἐξ ξαυτῶν ἐτάχϑησαν ἢ ὑπὸ ἔξωϑεν τινὸς αἰτίας. ἀλλ᾽ εἰ μὲν ὑφ᾽ ἑαυτῶν ἐτάχϑησαν, ἔχουσί τι κοινὸν a5 τὸ συνάπτον αὐτὰς κἀκεῖνο ἡ ἀρχή. 18. Pseudo-Philo περὶ ἀφϑαρσίας κόσμου p. 222, 12 Bernays (t. II p. 489 Mangey): ᾿Δριστοτέλης δὲ μήποτ᾽
s44Aristoteles ise herhalde dindarca ve saygıyla karşı çıkarak kozmosun oluşmamış ve bozulmaz olduğunu söylemiş, aksini savunanları korkunç bir dinsizlikle suçlamıştır. Çünkü onlar, güneşi, ayı, gezegenleri ve sabit yıldızları, gerçekten bütün bir panteonu içeren bu büyük görünür tanrının, insan eliyle yapılmış şeylerden farkı olmadığını sanmışlardır. Duyulduğuna göre alay ederek şöyle dermiş: Eskiden evi için, şiddetli rüzgârlarla, olağanüstü fırtınalarla, zamanla ya da gereken bakımın ihmaliyle yıkılmasından korkardı; şimdi ise başımızda daha büyük bir korku asılı: Bütün kozmosu sözle yıkanlar.
Fr. 19. Kaynak: Ps.-Philon, Kozmosun Bozulmazlığı Üzerine, s. 226 Bernays. Kozmosun oluşmamış ve bozulmaz olduğunu temellendiren logosları, görünür tanrıya duyulan saygıdan ötürü öne almak gerekir; uygun bir başlangıçla başlayalım. Yok olabilen her şeyin yok oluşu için, biri içeriden biri dışarıdan iki sebep vardır. Demirin, tuncun ve benzeri maddelerin, pas bir uçuk hastalığı gibi yayılıp kemirince kendi içlerinden; bir ev ya da şehir yanarken ateşin şiddetiyle tutuşup çözülünce dışarıdan yok olduğunu görürsün. Canlıların sonu da benzer biçimde gelir: Hastalanarak kendi içlerinden; boğazlanarak, taşlanarak, yakılarak ya da ipte temiz olmayan bir ölüme katlanarak dışarıdan.
εὐσεβῶς καὶ ὁσίως ἐνιστάμενος ἀγένητον καὶ ἄφϑαρτον ἔφη τὸν κόσμον εἶναι, δεινὴν δὲ ἀθεότητα κατεγίνωσκε τῶν τὰ ἐναντία διεξιόντων, οὗ τῶν χειροκμήτων οὐδὲν φήϑησαν διαφέρειν τοσοῦτον ὁρατὸν ϑεὸν ἥλιον καὶ σελήνην καὶ τὸ ἄλλο τῶν πλανήτων καὶ ἀπλανῶν ὡς ἀληϑῶς περιέχοντα 5 πάνϑειον᾽ ἔλεγέ τε, ὡς ἔστιν ἀκούειν, κατακερτομῶν ὅτι πάλαε μὲν ἐδεδίει περὶ τῆς οἰκίας μὴ βιαίοις πνεύμασιν ἣ χεμῶσιν ἐξαισίοις ἢ χρόνῳ ἢ ῥαϑυμίᾳ τῆς ἁρμοττούσης ἐπιμελείας ἀνατραπῇ, νυνὶ δὲ φόβον ἐπικεκρεμάσϑαι μείζονα πρὸς τῶν τὸν ἅπαντα κόσμον τῷ λόγῳ καϑαιρούντων. 10 19. Pseudo-Philo s. ἀφϑ. κόσμου p. 226 Bern. (491 -]- 497 M): τοὺς δὲ ἀγένητον καὶ ἄφϑαρτον κατασκευάξοντας λόγους (τὸν κόσμον) ἕνεκα τῆς πρὸς τὸν δρατὸν ϑεὸν αἰδοῦς προτέρους τακτέον οἰκείαν ἀρχὴν λαβόντας. ἅπασι τοῖς φϑορὰν ἐνδεχομένοις αἰτίαι διτταὶ τῆς ἀπωλείας ἡ μὲν i5 ἐντὸς ἡ δὲ ἐκτὸς προυπόκεινται. σίδηρον γοῦν καὶ χαλκὸν καὶ τὰς τοιουτοτρόπους οὐσίας εὕροις ἂν ἀφανιξομένας ἐξ ἑαυτῶν μὲν ὅταν ἕρπηνώδους νοσήματος τρόπον ἰὸς ἐπιδραμὼν διαφάγῃ, πρὸς δὲ τῶν ἐκτὸς ὅταν ἐμπιπραμένης οἰκίας 7) πόλεως συναναφλεχϑεῖσαι τῇ πυρὸς βιαίῳ Qui] δια- so λυϑῶσιν᾽ ὁμοιοτρόπως δὲ καὶ ξῴοις ἐπιγίνεται τελευτὴ νοσήσασι μὲν ἐξ ξαυτῶν, ὑπὸ δὲ τῶν ἐκτὸς σφαττομένοις ἢ καταλευομένοις ἢ ἐμπιπραμένοις ἢ ϑάνατον οὐ καϑαρὸν τὸν δι’ ἀγχόνης ὑπομένουσιν. εἰ δὲ φϑείρεται καὶ κόσμος, ἐξ
s45Kozmos da yok oluyorsa, zorunlu olarak ya dışarıdan bir şey ya da kendi içindeki kuvvetlerden biri yüzünden yok olacaktır. İkisi de imkânsızdır. Kozmosun dışında hiçbir şey yoktur, çünkü her şey onu tamamlamak için bir araya getirilmiştir. Böylece hem bir, hem bütün, hem de yaşlanmaz olacaktır. Birdir, çünkü bazı şeyler dışarıda kalsaydı şimdikine benzer başka bir kozmos olurdu. Bütündür, çünkü bütün madde onda harcanmıştır. Yaşlanmaz ve hastalanmazdır, çünkü hastalığa ve yaşlılığa yakalanan bedenler dışarıdan üzerlerine gelen sıcak, soğuk ve öteki zıtlıklarla şiddetle sarsılır. Oysa bu kuvvetlerden hiçbiri kaçıp dolanarak ona saldıramaz; hepsi tam olarak, hiçbir parça dışarı sızmadan, içeride kuşatılmıştır. Dışarıda bir şey varsa bile bu ya boşluktur ya da hiçbir şeye uğramayan, hiçbir şey yapamayan etkilenmez bir tabiattır. Kozmos içindeki bir sebeple de çözülmez. Birincisi, öyle olsaydı parça bütünden daha büyük ve daha güçlü olurdu ki bu son derece saçmadır; çünkü kozmos aşılmaz bir güce sahiptir, bütün parçaları yönetir, hiçbirince yönetilmez. İkincisi, yok oluşun biri içten biri dıştan iki sebebi olduğuna göre, birine uğrayabilen şeyler ötekini de mutlaka kabul eder. Kanıtı şudur: Öküz, at, insan ve benzeri canlılar demirle öldürülebildikleri için hastalıktan da ölürler. Yok oluşun dış sebebine uğrayabilen bir şeyin iç sebebe büsbütün kapalı olduğunu bulmak zor, daha doğrusu imkânsızdır. Madem kozmosun dışında hiçbir şey kalmadığı için dıştan bir şeyle yok olmayacağı gösterildi, içindeki bir şeyle de yok olmayacaktır;
ἀνάγκης ἤτοι ὑπό τινος τῶν ἐκτὸς ἢ πρός τινος τῶν ἐν αὐτῷ διαφϑαρήσεται δυνάμεων. ἀμήχανον δὲ ἑκάτερον. ἐκτὸς μὲν γὰρ οὐδέν ἐστι τοῦ κόσμου, πάντων εἷς τὴν συμπλήρωσιν αὐτοῦ συνερανισϑέντων. οὕτως γὰρ εἷς ve ἔσται 5 καὶ ὅλος καὶ ἀγήρως, εἷς μὲν διὰ τὸ ἀπολειφϑέντων τινῶν ἕτερον ἂν τῷ νῦν ὄντι γενέσϑαι ὅμοιον, ὅλος δὲ ἕνεκα τοῦ σύμπασαν τὴν οὐσίαν εἰς αὐτὸν ἐξανηλῶσϑαι, ἀγήρως δὲ καὶ ἄνοσος ἐπειδὴ τὰ νόσοις καὶ γήρᾳ σώματα ἁλωτὰ ϑερμότησι καὶ ψύξεσι καὶ ταῖς ἄλλαις ἐναντιότησι προσεπι10 πιπτούσαις ἔξωϑεν ἰσχυρῶς ἀνατρέπεται, ὧν οὐδεμία δύναμες ἀποδρᾶσα κυκλοῦται καὶ ἐπιτίϑεται, πασῶν, μηδενὸς ἀποστατοῦντος μέρους, ὁλοκλήρων ἐγκατειλημμένων εἴσω. εἰ δ᾽ ἄρα τι ἔστιν ἐκτός, πάντως ἂν εἴη κενὸν ἢ ἀπαϑὴς φύσις, ἣν ἀδύνατον παϑεῖν τι ἢ δρᾶσαι. καὶ μὴν οὐδὲ ὑπό τινος 15 αἰτίας διαλυϑήσεται τῶν ἐντὸς αὐτοῦ. πρῶτον μὲν ἐπειδὴ τοῦ ὅλου τὸ μέρος καὶ μεῖζον ἔσται καὶ κραταιότερον, ὅπερ ἐστὶν ἀτοπώτατον" ὃ γὰρ κόσμος ἀνυπερβλήτῳ κράτει χρώμενος ἄγει τὰ πάντα μέρη πρὸς μηδενὸς αὐτῶν ἀγόμενος. ἔπειτα διότι διττῶν οὐσῶν φϑορᾶς αἰτιῶν, τῆς μὲν ἐντὸς 80 τῆς δὲ ἐκτός, ἃ τὴν ἑτέραν οἷά τε ὑπομένειν, δεκτιπὰ καὶ τῆς ἑτέρας ἐστὶ πάντως. σημεῖον δέ᾽ βοῦς καὶ ἵππος καὶ ἄνϑρωπος καὶ τὰ παραπλήσια ξῷα διότι πέφυκεν ἀναιρεῖσθαι ὑπὸ σιδήρου, καὶ νόσῳ τελευτήσει. χαλεπὸν γὰρ μᾶλλον δὲ ἀδύνατον εὑρεῖν ὃ τὴν ἔξωϑεν αἰτίαν πεφυκὸς ὑπομένειν 25 τῆς φϑορᾶς ἄδεκτον ἔσται κατὰ τὸ παντελὲς τῆς ἔνδοϑεν. ἐπειδὴ τοίνυν ὑπ᾽ οὐδενὸς τῶν ἐκτὸς φϑαρησόμενος ἐδείχϑη ὃ κόσμος. τῷ μηδὲν ἔξω καταλελεῖφϑαι πάντως, οὐδ᾽ ὑπό
s46çünkü yukarıda çıkardığımız ispata göre sebeplerden birine yakalanabilen şey ötekini de kabul ederdi.
Fr. 20. Kaynak: Ps.-Philon, Kozmosun Bozulmazlığı Üzerine, s. 229 Bernays. Başka bir logos da şudur. Birleşik şeylerden yok olanların hepsi, birleşmiş oldukları şeylere çözülür. Çözülme, her şeyin tabiatına uygun olana dönüşünden başka bir şey değildir; dolayısıyla birleşme, tersine, bir araya gelenleri tabiata aykırı olana zorlamıştır. Bu gerçekten de pek doğru görünüyor. Biz insanlar, evrenin bütünleri olan unsurlardan, gökten, yerden, sudan, havadan ve ateşten küçük parçalar ödünç alarak karıştırıldık. Karışanlar tabiata uygun yerlerini yitirmiştir: Yukarı giden sıcaklık aşağı zorlanmış, topraksı ve ağır madde hafifletilerek yukarıdaki yeri almıştır; bizde en topraksı olan baş o yeri tutar. Bağların en kötüsü zorla sıkan bağdır; zorlayıcıdır ve kısa ömürlüdür. Çünkü bağlananlar, tabiata uygun hareketlerini özleyerek boyun eğmez, onu çabucak koparır ve ona doğru koşarak göçerler. Tragedya şairinin dediği gibi:
Topraktan doğanlar toprağa döner, göksel tohumdan filizlenenler yeniden gök kubbeye varır. Doğan hiçbir şey ölmez; ayrışıp başka başka kendi biçimini gösterir.
s46τινος τῶν ἐν αὐτῷ, διὰ τὴν προεπιλογισθεῖσαν ἀπόδειξιν καϑ᾽ ἣν τὸ ἁλωτὸν τῇ ἑτέρᾳ τῶν αἰτιῶν καὶ τὴν ἑτέραν ἐπεφύκει δέχεσθαι. 20. Pseudo-Philo ubi supra (p. 229 Bern): ἑτέρως δέ ἐστι τοιόνδε. πάνϑ᾽ ὅσα. τῶν συνθέτων φϑείρεται, διάλυσιν εἷς 5 τὰ ἐξ ὧν συνετέθη λαμβάνει" διάλυσις δ᾽ οὐδὲν ἦν ἄρα ἣ πρὸς τὰ κατὰ φύσιν ἑκάστων ἐπάνοδος, ὥστε κατὰ τούναντίον ἧ σύνϑεσις, εἰς τὸ παρὰ φύσιν τὰ συνελθόντα βεβίασται. καὶ δῆτα οὕτως ἔοικεν ἀψευδέστατα ἔχειν. ἄνθρωποι γὰρ ἀτὸ τῶν τεττάρων στοιχείων. ἃ δὴ ὅλα τοῦ παντός ἐστιν τὸ οὐρανοῦ, γῆς (ὕδατος) ἀέρος τε καὶ πυρός, βραχέα τὰ μέρη δανεισάμενοι συνεχράϑημεν. τὰ δ᾽ ἀνακραϑέντα τῆς κατὰ φύσιν θέσεως ἐστέρηται, θερμότητος μὲν τῆς ἀνωφοίτου κάτω «βιασθείσης), τῆς δὲ γεώδους καὶ βάρος ἐχούσης οὐσίας ἐπελαφρισϑείσης καὶ τὸν ἄνω τόπον ἀντιλαβούσης, ὃν τὸ i5 γεωδέστατον τῶν ἐν ἡμῖν ἐπέσχηκεν κεφαλή. δεσμῶν δὲ φαυλότατος ὃν ἔσφιγξε βία, βίαιος καὶ ὀλιγοχρόνιος" ῥήγνυται γὰρ ϑᾶττον ὑπὸ τῶν δεθϑέντων ἅτε ἀπαυχενιξόντων διὰ πόθον τῆς κατὰ φύσιν κινήσεως, πρὸς ἣν σπεύδοντα μετανίσταται. κατὰ γὰρ τὸν τραγικὸν χωρεῖ δ᾽ ὀπίσω và μὲν ἐκ γαίας φύντ᾽ ἐς so γαῖαν τὰ δ᾽ ἀπ᾿ αἰϑερίου βλαστόντα γονῆς εἰς οὐράνιον πόλον ἦλθε πάλιν, ϑνήσκει δ᾽ οὐδὲν τῶν γιγνομένων, διακρινόμενον δ᾽ ἄλλο πρὸς ἄλλῳ μορφὴν ἰδίαν ἀπέδειξεν“. τοῖς μὲν δὴ φϑειρομένοις ἅπασι νόμος ἀναγέγραπται καὶ ϑεσμὸς οὗτος, ὁπότε μὲν ὑφέστηκε τὰ συνεληλυϑότα ἐν τῇ κράσει, πρὸ τῆς 535
s47Yok olan her şey için şu kanun ve hüküm yazılmıştır: Karışımda bir araya gelenler ayakta kaldıkça tabiata uygun düzenden çıkıp düzensizliğe geçmiş, zıt yerlere göçmüş, adeta gurbete düşmüş görünür; çözülünce tabiatın kendilerine ayırdığı yere dönerler. Kozmos ise sözünü ettiğimiz düzensizlikten uzaktır. Bir bakalım: Kozmos yok olacaksa, parçalarının şimdi her birinin tabiata aykırı bir yerde duruyor olması gerekir. Bunu düşünmek bile dindarlığa sığmaz. Çünkü kozmosun bütün parçaları en iyi konumu ve ahenkli bir düzeni almıştır; her biri vatanına bağlı gibi yerine düşkündür, daha iyisine geçmek istemez. Bu yüzden yeryüzüne en orta yer verilmiştir; bütün topraksı şeyler, yukarı atsan bile oraya düşer. Tabiata uygun yerin işareti budur: Bir şey zorla getirilmeden nerede durup dinleniyorsa, kendi yerine ermiştir. Su ikinci olarak toprağın üstüne yayılmıştır; hava ve ateş ortadan yukarı çekilmiş, hava su ile ateş arasındaki yeri, ateş en üst yeri almıştır. Bu yüzden meşaleyi yakıp aşağı tutsan bile alev karşı koyar, kendini hafifletip ateşin tabiî hareketiyle yukarı fırlar. Öteki canlılarda yok oluşun sebebi tabiata aykırı durumsa, kozmosta ise her parça kendi yerini doldurup tabiata uygun biçimde düzenlenmişse, kozmosa haklı olarak bozulmaz denebilir.
Fr. 21. Kaynak: Ps.-Philon, Kozmosun Bozulmazlığı Üzerine, s. 233 Bernays. En kesin ispat da şu logostur; pek çoklarının bunu titiz ve çürütülemez bularak övündüğünü biliyorum. Şöyle soruyorlar: Tanrı kozmosu ne için yok ediyor? Ya artık kozmos yapmamak için ya da başka bir kozmos kurmak için.
κατὰ φύσιν τάξεως ἀταξίας ἀντιμετειληφέναι καὶ πρὸς τοὺς ἐναντίους τόπους μετανίστασϑαι, ὡς τρόπον τινὰ ξενιτεύειν δοκεῖν, ὁπότε δὲ διαλύοιτο, πρὸς τὴν οἰκείαν τῆς φύσεως λῆξιν ἀνακάμπτειν. ὃ δὲ κόσμος ἀμέτοχος τῆς ἐν τοῖς 5 λεχϑεῖσιν ἀταξίας ἐστίν. ἐπεὶ φέρε ϑεασώμεϑα. φϑειρομένου τὰ μέρη νυνὶ μὲν ἀνάγκη τετάχϑαι τὴν παρὰ φύσιν ἕκαστα χώραν. τοῦτο δὲ ὑπονοεῖν οὐκ εὐαγές᾽ ἀρίστην γὰρ ϑέσιν καὶ τάξιν ἐναρμόνιον τὰ τοῦ κόσμον μέρη εἴληχε πάντα, ὡς ἕκαστον καϑάπερ πατρίδι φιλοχωροῦν μὴ ξητεῖν εἰς 10 ἀμείνω μεταβολήν. διὰ τοῦτο γῇ μὲν ὁ μεσαίτατος ἀπενεμήϑη τόπος, ἐφ᾽ ἣν πάντα τὰ γεώδη κἂν ἀναρρίψῃς καταφέρεται. τὸ δ᾽ ἐστὶ σημεῖον χώρας τῆς κατὰ φύσιν ἔνϑα γὰρ μὴ ὑπὸ βίας ὁτιοῦν ἐνεχϑὲν ἵσταται καὶ ἠρεμεῖ, τὸν οἰκεῖον εἴληχε χῶρον. ὕδωρ δὲ ἐπὶ γῆν ἀνακέχυται δεύτερον, 15 ἀὴρ δὲ καὶ πῦρ ἀπὸ τοῦ μέσου πρὸς τὸν ἄνω κεχώρηκεν, ἀὴρ μὲν τὸν μεϑόριον ὕδατος καὶ πυρὸς κληρωσάμενος τόπον, πῦρ δὲ τὸν ἀνωτάτω. διὸ κἂν ἀναψάμενος δᾷδα πρὸς γῆν καταφέρῃς, ἡ φλὸξ οὐδὲν ἧττον ἀντιβιάσεται καὶ πρὸς τὴν φυσικὴν τοῦ πυρὸς κίνησιν ἐπικουφίσασα αὑτὴν ἀναδρα30 μεῖται. εἰ δὴ φϑορᾶς μὲν αἴτιον Jj παρὰ φύσιν κατὰ τῶν ἄλλων ἔχει ξῴων, ἐν δὲ τῷ κόσμῳ κατὰ φύσιν ἕκαστα τῶν μερῶν διατέτακται τὰς οἰκείας διαπληρωσάμενα χώρας. ἐνδίκως ἂν λέγοιτο ὃ κόσμος ἄφϑαρτος. 21. Pseudo-Philo ubi supra (p. 233 Bern): ἀποδεικτικώ25 τατός γε μὴν κἀκεῖνος ὃ λόγος ἐστίν, ἐφ᾽ ᾧ μυρίους οἶδα σεμνυνομένους ὡς ἠκριβωμένῳ καὶ πάνυ ἀνεξελέγκτῳ. πυνϑάγνονται γάρ, τίνος ἕνεκα τὸν κόσμον φϑείρει ὃ ϑεός; ἤτοι γὰρ ὑπὲρ τοῦ μηκέτι κοσμοποιῆσαι, ἢ ὑπὲρ τοῦ ἕτερον κατα-
s48Birincisi Tanrı'ya yabancıdır, çünkü düzensizliği düzene çevirmek gerekir, düzeni düzensizliğe değil. Sonra pişmanlığı, yani psykhēnin bir hâlini ve hastalığını kabul etmiş olur; çünkü ya hiç kozmos yapmaması ya da işi kendine yaraşır bulup yaptığına sevinmesi gerekirdi. İkincisi kısa bir araştırmayla geçiştirilemez. Şimdikinin yerine başka bir kozmos kurarsa ortaya çıkan ya daha kötü ya benzer ya da daha iyi olacaktır; her biri de kınanmaya açıktır. Kozmos daha kötüyse yapıcısı da daha kötü demektir; oysa Tanrı'nın işleri, en yetkin tekhnē ve epistēmēyle yapıldıklarından kusursuzdur, çürütülemez ve düzeltilemez. Dedikleri gibi, "kadının bile sağduyudan yana eksiği yoktur ki daha iyisi dururken kötüsünü seçsin." Tanrı'ya yakışan, biçimsize biçim vermek, en çirkinlere hayranlık verici güzellikler giydirmektir. Benzerse usta boşuna uğraşmış demektir; küçük çocuklardan farkı kalmaz. Onlar kıyıda oynarken kumdan tepeler yapar, sonra elleriyle çekip yeniden yıkarlar. Benzerini yapmaktansa, ne bir şey eksiltip ne ekleyerek, ne daha iyiye ne daha kötüye değiştirerek, baştan bir kez oluşmuş olanı yerinde bırakmak çok daha iyidir. Daha iyisini yapacaksa yapıcısı da o zaman daha iyi olacak demektir; yani önceki kozmosu kurarken tekhnē ve düşünce bakımından daha eksikmiş ki bunu aklından geçirmek bile caiz değildir. Çünkü Tanrı hep kendine eşit ve benzerdir; ne daha kötüye gevşer ne daha iyiye gerilir…
σχευάσαι. τὸ μὲν δὴ πρότερον ἀλλότριον ϑεοῦ᾽ πρὸς τάξιν γὰρ ἀταξίαν μεταβάλλειν δέον, οὐ πρὸς ἀταξίαν τάξιν εἶτα δ᾽ ὅτε καὶ μετάνοιαν, πάϑος καὶ νόσημα δέξεται ψυχῆς. ἔδει γὰρ μὴ κοσμοποιῆσαε τὸ παράπαν 7) κρίνοντα πρέπον αὐτῷ τὸ ἔργον χαίρειν τῷ γενομένῳ. τὸ δὲ δεύτερον ἄξιον 5 οὐ βραχείας ἐρεύνης. εἰ γὰρ ἕτερον ἀντὶ τοῦ νῦν ὄντος κατασκευάσει, πάντως ὁ γενόμενος ἢ χείρων ἢ ὅμοιος ἣ χρείττων ἀποτελεσϑήσεται, ὧν ἕκαστον ἐπίληπτον. εἰ μὲν γὰρ χείρων ὁ κόσμος, χείρων καὶ ὃ δημιουργός᾽ ἀμώμητα δὲ καὶ ἀνεξέλεγκτα καὶ ἀνεπόρϑωτα τὰ τοῦ ϑεοῦ, ἅτε τελειο- 10 τάτῃ τέχνῃ καὶ ἐπιστήμῃ δημιουργηϑέντα. .,οὐδὲ γὰρ γυνή φασι ,70000vÓc νόου ἐπιδεύεται ἐσϑλοῦ, ὥστε χέρειον ἐλέσϑαι ἀμεινοτέρων.“ς ἐμπρεπὲς δὲ θεῷ τὰ ἄμορφα μορφοῦν καὶ τοῖς αἰσχίστοις περιτιθέναι ϑαυμαστὰ κάλλη. εἰ δ᾽ ὅμοιος, ματαιοπόνος ὃ τεχνίτης, οὐδὲν κομιδῆ νηπίων παίδων δια- 15 φέρων. o? πολλάκις παρ᾽ αἰγιαλοῖς ἀϑύροντες ψάμμου γεωλόφους ἀνιστᾶσι κἄπενθ᾽ ὑφαιροῦντες ταῖς χερσὶ πάλιν ἐρείπουσι. πολὺ γὰρ ἄμεινον τοῦ κατασκευάξειν ὅμοιον, μηδὲν μήτε ἀφαιροῦντα μήτε προστιϑέντα μηδ᾽ αὖ πρὸς τὸ ἄμεινον ἢ χεῖρον μεταβάλλοντα, τὸν ἐξ ἀρχῆς ἅπαξ γενόμενον κατὰ 30 χώραν ἐᾶν. εἰ δὲ κρείττονα δημιουργήσει. γενήσεται τότε κρείττων καὶ ὃ δημιουργός, ὥσϑ᾽ ἡνίκα τὸν πρότερον κατἐσκεύαξε καὶ τὴν τέχνην καὶ τὴν διάνοιαν ἦν ἀτελέστερος, ὕπερ οὐδὲ ϑέμις ὑπονοεῖν ἐστιν. ἴσος γὰρ αὐτὸς ἑαυτῷ καὶ ὅμοιος ὃ ϑεός, μήτε ἄνεσιν πρὸς τὸ χεῖρον μήτ᾽ ἐπίτασιν 35 πρὸς τὸ βέλτιον δεχόμενος...
s50Fr. 26. Kaynak: Philodemos, Dindarlık Üzerine. Aristoteles'te, Felsefe Üzerine'nin üçüncü kitabında…
Philodemus περὶ εὐσεβείας (Hercul. vol. coll. alt. t. II, 7 fr. 22, ed. Gomperz 1866 p. 72): παρ᾽ ᾿Αριστοτέλει δ᾽ ἔν 1 τῶι τρίτωι περὶ φιλοσοφίας...