İçeriğe geç
Ksenokrates

Ksenokrates

Ksenokrates Fragmanları

Ξενοκράτους ἀποσπάσματα

s172Eserlerinin Aktarılan Adları

Pek çok eser, şiir ve öğüt bırakmıştır; bunlar şunlardır: Tabiat Üzerine, 6 kitap — Bilgelik Üzerine, 6 kitap — Zenginlik Üzerine, 1 — Arkas, 1 — Belirsiz Olan Üzerine, 1 — Çocuk Üzerine, 1 — Kendine Hâkim Olma Üzerine, 1 — Faydalı Olan Üzerine, 1 — Hür Olan Üzerine, 1 — Ölüm Üzerine, 1 — İsteyerek Olan Üzerine, 1 — Dostluk Üzerine, 2 — Hakkaniyet Üzerine, 1 — Zıt Üzerine, 2 — Saadet Üzerine, 2 — Yazı Üzerine, 1 — Hafıza Üzerine, 1 — Yalan Üzerine, 1 — Kallikles, 1 — Phronēsis Üzerine, 2 — Ev İdarecisi, 1 — İtidal Üzerine, 1 — Kanunun Gücü Üzerine, 1 — Devlet Düzeni Üzerine, 1 — Dindarlık Üzerine, 1 — Aretē'nin Aktarılabilir Olduğu, 1 — Var Olan Üzerine, 1 — Kader Üzerine, 1 — Hâller Üzerine, 1 — Hayat Tarzları Üzerine, 1 — Uyum Üzerine, 1 — Öğrenciler Üzerine, 2 — Adalet Üzerine, 1 — Aretē Üzerine, 2 — Eidos'lar Üzerine, 1 — Haz Üzerine, 2 — Hayat Üzerine, 1 — Cesaret Üzerine, 1 — Bir Üzerine, 1 — İdea'lar Üzerine, 1 — Tekhnē Üzerine, 1 — Tanrılar Üzerine, 2 — Psykhē Üzerine, 2 — Epistēmē Üzerine, 1 — Devlet Adamı, 1 — Bilgililik Üzerine, 1 — Felsefe Üzerine, 1 — Parmenides'in Görüşleri Üzerine, 1 — Arkhedemos ya da Adalet Üzerine, 1 — İyi Üzerine, 1 — Düşünceye Dair, 8 kitap — Logoslara Dair Güçlüklerin Çözümü, † 10 kitap — Fizik Dersleri, 6 kitap — Özet, 1 — Cinsler ve Türler Üzerine, 1 — Pythagorasçılara Dair, 1 — Çözümler, 2 — Bölmeler, 8 kitap — Tezler, † kitap — Diyalektik İncelemesi, † kitap — bundan sonra 15 kitap ve Dile Dair Bilgiler Üzerine 16 kitap daha — Hesap Bilimine Dair, 9 kitap — Matematik Bilimlerine Dair, 6 kitap — Düşünceye Dair başka 2 kitap — Geometriciler Üzerine, 5 kitap — Notlar, 1 — Zıtlar, 1 — Sayılar Üzerine, 1 — Sayıların Teorisi, 1 — Aralıklar Üzerine, 1 — Astronomiye Dair, 6 kitap — İskender'e Krallık Üzerine Temel Bilgiler, 4 kitap — Arybas'a — Hephaistion'a — Geometri Üzerine, 2 kitap — satır sayısı † (rakamlar bozuk). (Diogenes Laertios IV 2, 11–14)

Krş. Themistios, Aristoteles'in Ruh Üzerine'si Şerhi I 4: Ksenokrates'in düşüncesini iyice araştırarak; bu, onun Tabiat Üzerine yazdıklarından açıkça görülür (Fr. 61). Aynı eser I 5: Ksenokrates'in psykhē'nin kendi kendini hareket ettiren bir sayı olduğunu nasıl söylediğini onun eserlerinden, özellikle Tabiat Üzerine'nin beşinci kitabından öğrenmek gerekir (Fr. 61). — Clemens, Stromateis II 5: Ksenokrates Phronēsis Üzerine'de… (Fr. 6).

s172

Laert. Diog. IV 2, 11 καὶ πλεῖστα ὅσα καταλέλοιπε συγγράμματα καὶ ἔπη καὶ παραινέσεις, ἅ ἐστι ταῦτα·

περὶ φύσεως α΄ β΄ γ΄ δ΄ ε΄ ς΄ — περὶ σοφίας ς΄ — περὶ πλούτου α΄ — Ἀρκὰς α΄ — περὶ τοῦ ἀορίστου α΄ — περὶ τοῦ παιδίου α΄ — περὶ ἐγκρατείας α΄ — περὶ τοῦ ὠφελίμου α΄ — περὶ τοῦ ἐλευθέρου α΄ — περὶ θανάτου α΄ — περὶ ἑκουσίου α΄ — περὶ φιλίας α΄ β΄ — περὶ ἐπιεικείας α΄ — περὶ τοῦ ἐναντίου α΄ β΄ — περὶ εὐδαιμονίας α΄ β΄ — περὶ τοῦ γράφειν α΄ — περὶ μνήμης α΄ — περὶ τοῦ ψεύδους α΄ — Καλλικλῆς α΄ — περὶ φρονήσεως α΄ β΄ — Οἰκονομικὸς α΄ — περὶ σωφροσύνης α΄ — περὶ δυνάμεως νόμου α΄ — περὶ πολιτείας α΄ — περὶ ὁσιότητος α΄ — ὅτι παραδοτὴ ἡ ἀρετὴ α΄ — περὶ τοῦ ὄντος α΄ — περὶ εἱμαρμένης α΄ — περὶ παθῶν α΄ — περὶ βίων α΄ — περὶ ὁμονοίας α΄ — περὶ μαθητῶν α΄ β΄ — περὶ δικαιοσύνης α΄ — περὶ ἀρετῆς α΄ β΄

1 Themistius paraphr. Arist. de an. I 4 f. 71v Ald. πάνυ τὴν διάνοιαν ἐπιζητῶν τὴν Ξενοκράτους ὡς δῆλόν ἐστιν ἐκ τῶν περὶ φύσεως αὐτῷ γεγραμμένων: Frgm. 61; ebd. 5 f. 72r Ald. ὅπως μὲν ἔλεγε τὴν ψυχὴν ἀριθμὸν εἶναι κινοῦντα ἑαυτὸν Ξενοκράτης, ἐκ τῶν ἐκείνου ληπτέον καὶ μάλιστα ἐκ τοῦ πέμπτου τῶν περὶ φύσεως τἀνδρὶ γεγραμμένων: Frgm. 61.

20 Clemens Alex. Strom. II 5 p. 441, 18 P. Ξενοκράτης ἐν τῷ περὶ φρονήσεως: Frgm. 6.

s173Krş. Lukianos, Demosthenes'e Övgü 47: Ksenokrates'in ve Platon'un ölümsüzlük lehine söylediklerini unutarak… (Fr. 74). — Clemens, Stromateis VII 6: Hayvanlardan elde edilen besin üzerine ayrıca bir inceleme yazan Ksenokrates… (Fr. 100). — Simplikios, Aristoteles'in Fizik'i Şerhi VIII 1 ve Gök Üzerine Şerhi I 2: Ksenokrates … Platon'un Hayatı Üzerine'de; Gök Üzerine Şerhi I 3: Ksenokrates'in bu konuda Platon'un Hayatı Üzerine yazdıklarında aktardıklarından… (Fr. 53). — Simplikios, Fizik Şerhi I 4: Bunu Speusippos'tan, Ksenokrates'ten ve Platon'un İyi Üzerine dersinde bulunmuş ötekilerden de öğrenmek mümkündür; çünkü hepsi … onun kanaatini yazıya geçirmiştir (Fr. 27). — Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 32: İskender Ksenokrates'ten krallık üzerine öğütler istedi. Athenaios I 3 f: Khalkedonlu Ksenokrates, Akademiacı Speusippos ve Aristoteles krallar için kanunlar yazdılar.

s173

περὶ εἰδῶν α΄ — περὶ ἡδονῆς α΄ β΄ — περὶ βίου α΄ — περὶ ἀνδρείας α΄ — περὶ τοῦ ἑνὸς α΄ — περὶ ἰδεῶν α΄ — περὶ τέχνης α΄ — περὶ θεῶν α΄ β΄ — περὶ ψυχῆς α΄ β΄ — περὶ ἐπιστήμης α΄ — πολιτικὸς α΄ — περὶ ἐπιστημοσύνης α΄ — περὶ φιλοσοφίας α΄ — περὶ τῶν Παρμενίδου α΄ — Ἀρχέδημος ἢ περὶ δικαιοσύνης α΄ — περὶ τἀγαθοῦ α΄ — τῶν περὶ τὴν διάνοιαν α΄ β΄ γ΄ δ΄ ε΄ ς΄ ζ΄ η΄ — λύσις τῶν περὶ τοὺς λόγους † ι΄ — φυσικῆς ἀκροάσεως α΄ β΄ γ΄ δ΄ ε΄ ς΄ — κεφάλαιον α΄ — περὶ γενῶν καὶ εἰδῶν α΄ — Πυθαγόρεια α΄ — λύσεις α΄ β΄ — διαιρέσεις η΄ — θέσεων βιβλία † κ΄ μ΄ γ΄ — τῆς περὶ τὸ διαλέγεσθαι πραγματείας βιβλία † ιδ΄ μ΄ α΄ β΄ ψ΄ μ΄ — μετὰ τοῦτο βιβλία ιε΄ καὶ ἄλλα βιβλία ις΄ περὶ μαθημάτων τῶν περὶ τὴν λέξιν — λογιστικῶν βιβλία θ΄ — τῶν περὶ τὰ μαθήματα βιβλία ς΄ — τῶν περὶ τὴν διάνοιαν ἄλλα βιβλία δύο — περὶ γεωμετρῶν βιβλία ε΄ — ὑπομνημάτων α΄ — ἐναντίων α΄ — περὶ ἀριθμῶν α΄ — ἀριθμῶν θεωρία α΄ — περὶ διαστημάτων α΄ — τῶν περὶ ἀστρολογίαν ς΄ — στοιχεῖα πρὸς Ἀλέξανδρον περὶ βασιλείας δ΄ — πρὸς Ἀρύβαν — πρὸς Ἡφαιστίωνα — περὶ γεωμετρίας α΄ β΄ — στίχοι † μ΄ κ΄ β΄ δ΄ σ΄ λ΄ θ΄.

Lucian encom. Demosth. 47 τῶν Ξενοκράτους καὶ Πλάτωνος ὑπὲρ ἀθανασίας λόγων ἐκλαθόμενος: Frgm. 74.

Clemens Alex. Strom. VII 6 p. 849, 15 P. Ξενοκράτης ἰδίᾳ πραγματευόμενος περὶ τῆς ἀπὸ τῶν ζῴων τροφῆς: Frgm. 100.

5 Simplicius zu Arist. Phys. VIII 1 p. 427 a 15 Br. Ξενοκράτης .. ἐν τῷ περὶ τοῦ Πλάτωνος βίου, zu Arist. de cael. I 2 p. 8 b 17 K. Ξενοκράτης ... ἐν τῷ περὶ τοῦ Πλάτωνος βίου, de cael. I 3 p. 41 b 4 K. ἐκ τῶν ὑπὸ Ξενοκράτους περὶ τούτων ἱστορηθέντων ... ἐν τοῖς περὶ τοῦ Πλάτωνος βίου γεγραμμένοις: Frgm. 53.

10 Simplicius zu Arist. Phys. I 4 p. 151, 8 D. λάβοι δʼ ἄν τις καὶ παρὰ Σπευσίππου καὶ παρὰ Ξενοκράτους καὶ τῶν ἄλλων οἳ παρεγένοντο ἐν τῇ περὶ τἀγαθοῦ Πλάτωνος ἀκροάσει· πάντες γὰρ συνέγραψαν ... τὴν δόξαν αὐτοῦ: Frgm. 27.

73 Plutarch adv. Colot. 32, 9 p. 1126 d παρὰ δὲ Ξενοκράτους Ἀλέξανδρος ὑποθήκας ᾔτησε περὶ βασιλείας. Athenaeus I p. 3 f. ὅτι Ξενοκράτης ὁ Χαλκηδόνιος καὶ Σπεύσιππος ὁ Ἀκαδημαϊκὸς καὶ Ἀριστοτέλης βασιλικοὺς νόμους ἔγραψε.

s174Krş. Suidas, Ksenokrates maddesi: Platon'un Devlet'i üzerine yazdı. Athenaios V 186 b: Akademia'da Ksenokrates'in, sonra da Aristoteles'in birtakım şölen kanunları vardı.

Felsefenin Bölümleri

1. Bunlar (felsefeyi iki bölümlü kabul edenler) eksik kalmış görünüyor. Onlardan daha eksiksiz davrananlar, felsefenin bir kısmının fizik, bir kısmının ahlak, bir kısmının mantık olduğunu söyleyenlerdir. Bu bölmenin örtük öncüsü Platon'dur, çünkü fiziğe dair de ahlaka dair de pek çok, mantığa dair de az olmayan şey üzerine konuşmuştur; ama ona en açık biçimde Ksenokrates'in çevresi, Peripatos'tan gelenler ve Stoa'dan gelenler bağlı kalırlar. (Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VII 16)

Felsefî Eğitimin Ön Şartı ve Amacı

2. Ksenokrates matematik bilimlerinin felsefenin tutamakları olduğunu söylerdi; ama asıl tutamak bunlar değil, gençlerin hâlleridir. (Plutarkhos, Ahlaki Aretē Üzerine 12)

Müzik, geometri ve astronomi öğrenmemiş ama yanına devam etmek isteyen birine (Ksenokrates) "Git," dedi, "sende felsefenin tutamakları yok." Bazıları da onun "Benim yanımda ham yün taranmaz" dediğini söyler. (Diogenes Laertios IV 2, 10)

Ksenokrates felsefe yapmak isteyen bir gence geometri öğrenip öğrenmediğini sordu. Hayır deyince astronomi öğrenip öğrenmediğini sordu; bunu da reddedince şairlerin eserlerini okuyup okumadığını sordu; delikanlı bunu da inkâr etti. Bari harfleri biliyor mu diye sorunca, onları da bilmediğini söyledi. Bunun üzerine Ksenokrates, "Öyleyse ham yünü çırpıcı yıkamaz," dedi. (Floransa Kutsal ve Dindışı Paralelleri II 13, 22)

Ksenokrates, genel eğitimin bilimlerinden hiçbirine pay almamış biri yanında ders görmek istediğinde, "Git," dedi, "felsefe için tutamakların yok; çünkü psykhē'nin önce bunlarla yumuşatılmış olması gerekir." (Floransa Paralelleri II 15, 111)

Ksenokrates yanında felsefe yapmak isteyen gence geometri öğrenip öğrenmediğini, müzik dersi dinleyip dinlemediğini sordu; hayır deyince geri dönüp gitmesini söyledi, çünkü felsefeye tutunacak yeri yokmuş. *(Anonim, Hippomakhos Üzerine)*

s174

Suidas s. v. Ξενοκράτης II 1 p. 1033, 13 Bernh. ἔγραψε περὶ τῆς Πλάτωνος πολιτείας. Athenaeus V 186 b τοῦ γοῦν Ξενοκράτους ἐν Ἀκαδημείᾳ καὶ πάλιν Ἀριστοτέλους συμποτικοί τινες ἦσαν νόμοι.

EINTEILUNG DER PHILOSOPHIE.

1 Sextus empir. adv. dogmat. I (mathem. VII) 16 πλὴν οὗτοι μὲν (οἱ διμερῆ τὴν φιλοσοφίαν ὑποστησάμενοι) ἐλλιπῶς ἀνεστράφθαι δοκοῦσιν, ἐντελέστερον δὲ παρὰ τούτους οἱ εἰπόντες τῆς φιλοσοφίας τὸ μέν τι εἶναι φυσικὸν τὸ δὲ ἠθικὸν τὸ δὲ λογικόν· ὧν δυνάμει μὲν Πλάτων ἐστὶν ἀρχηγός, πολλῶν μὲν φυσικῶν πολλῶν δὲ ἠθικῶν οὐκ ὀλίγων δὲ λογικῶν διαλεχθείς· ῥητότατα δὲ οἱ περὶ τὸν Ξενοκράτη καὶ οἱ ἀπὸ τοῦ περιπάτου ἔτι δὲ οἱ ἀπὸ τῆς στοᾶς ἔχονται τῆσδε τῆς διαιρέσεως.

VORBEDINGUNG UND ZWECK DER PHILOSOPHISCHEN BILDUNG.

2 Plutarch de virtute mor. 12 p. 452 d οὐ γὰρ οὕτω τὰ μαθήματα φαίη τις ἄν, ὡς ἔλεγε Ξενοκράτης, λαβὰς εἶναι φιλοσοφίας, ὡς τὰ πάθη τῶν νέων.

Laertius Diogenes IV 2, 10 πρὸς δὲ τὸν μήτε μουσικὴν μήτε γεωμετρίαν μήτε ἀστρονομίαν μεμαθηκότα, βουλόμενον δὲ παρʼ αὐτὸν φοιτᾶν· πορεύου, ἔφη (ὁ Ξενοκράτης)· λαβὰς γὰρ οὐκ ἔχεις φιλοσοφίας. οἱ δὲ τοῦτό φασιν εἰπεῖν· παρʼ ἐμοὶ γὰρ πόκος οὐ κνάπτεται.

Parallela sacra profana Florent. II 13, 22 p. 191 Mein. Ξενοκράτης νέον φιλοσοφεῖν βουλόμενον ἤρετο εἰ γεγεωμέτρηκε· τοῦ δʼ ἀποφήσαντος, ἀλλʼ εἰ ἠστρονόμηκε· καὶ τοῦτο ἀπειπόντος, ἀλλʼ εἰ τὰ τῶν ποιητῶν ἀνέγνωκεν· ὁ δὲ καὶ τοῦτο ἔξαρνος ἦν· ἄλλως δὲ εἰ γράμματα οἶδεν· οὐδὲ ταῦτα ἔφη ἐκεῖνος εἰδέναι· πόκος τοίνυν, εἶπεν ὁ Ξενοκράτης, ὑπὸ γναφέως οὐ πλύνεται.

Parallela sacra profana Florent. II 15, 111 p. 205 Mein. Ξενοκράτης, ὁπότε τις αὐτῷ σχολάζειν ἤθελεν οὐδενὸς τῶν ἐγκυκλίων μαθημάτων μετειληφώς· ἄπιθι, εἶπε, λαβὰς οὐκ ἔχεις πρὸς φιλοσοφίαν· δεῖ γὰρ προμεμαλάχθαι διὰ τούτων τὴν ψυχήν.

Anonymus de Hippomacho Cramer anecd. Paris. I p. 171, 10 ὁ μὲν γὰρ Ξενοκράτης ἐρόμενος τὸν παρʼ αὐτῷ φιλοσοφεῖν νέον βουλόμενον εἰ γεγεωμέτρηκεν, εἰ μουσικῆς ἀπακήκοεν, ὡς οὐκ ἔφη, ἀπιέναι πάλιν αὐτὸν ἐκέλευσεν, οὐκ ἔχειν γὰρ λαβὰς πρὸς φιλοσοφίαν.

s175Filozof Ksenokrates'in, okuma yazma bilmeyen biri felsefe yapmak isteyince, "Git; sende tutamak değil, kulak bile yok" dediğini söylerler. (Dionysios Thraks'a scholion) Ve yine: Felsefenin tutamakları aritmetik ve geometridir. (Suidas, labai maddesi)

3. … öyle ki (psykhē) akıl yürütmenin önüne geçmesin, gevşemesin, düzensizleşmesin, söz dinlemezlik etmesin; her atılımı kolay yönlendirilir olsun, "sütten kesilmiş tayın anasının yanında koşması gibi." Böylece Ksenokrates'in gerçekten felsefe yapanlar hakkında söylediği sözü doğrulasın: başkalarının kanun yüzünden istemeyerek yaptıklarını yalnız onlar isteyerek yaparlar; ötekiler ise, dayaktan sinen köpekler ya da gürültüden ürken sansarlar gibi, korkunç olana bakarak hazlardan geri dururlar. (Plutarkhos, Ahlaki Aretē Üzerine 7)

Biri kanunları kaldırsa da Parmenides'in, Sokrates'in, Herakleitos'un ve Platon'un öğretilerini bıraksa, birbirimizi yiyip yırtıcı hayvanların hayatını yaşamaktan çok uzak oluruz. Çünkü utanılacak şeylerden korkar, güzel olduğu için adalete saygı gösteririz; tanrıları iyi yöneticiler, daimōnları da hayatımızın bekçileri sayar, yerin üstündeki ve altındaki bütün altını aretē'ye denk tutmayız ve Ksenokrates'in dediği gibi, şimdi kanun yüzünden istemeyerek yaptıklarımızı logos sayesinde isteyerek yaparız. (Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 30)

Filozof Ksenokrates'e felsefeden ne kazandığı sorulunca, "Kanunların emrettiklerini isteyerek yapmayı," dedi. (Vatikan Gnomologiumu 417)

4. Ksenokrates'e göre felsefenin bulunmasının sebebi, hayattaki işlerin karışıklığına son vermektir. *([Galenos], Felsefe Tarihi 8)*

s175

Scholion zu Dionysius Thr. Bekker anecd. Gr. p. 728, 4 Ξενοκράτην δὲ τὸν φιλόσοφον λέγουσι βουλομένου τινὸς ἀγραμματεύτου φιλοσοφεῖν εἰπεῖν· ἄπιθι· λαβὰς γὰρ οὐδὲ ὦτα ἔχεις. Suidas s. v. λαβαί II 1 p. 481, 18 Bernh. καὶ αὖθις· λαβαὶ φιλοσοφίας ἀριθμητικὴ καὶ γεωμετρική.

3 Plutarch de virtute mor. 7 p. 446 d ... ὥστε μὴ προεκθεῖν (τὴν ψυχὴν) τοῦ λογισμοῦ μηδʼ ὑπενδιδόναι μηδʼ ἀτακτεῖν μηδʼ ἀπειθεῖν, ἀλλὰ πᾶσαν ὁρμὴν εὐάγωγον οὖσαν ʽἄθηλον ἵππῳ πῶλον ὡς ἅμα τρέχειν’, ἐπιβεβαιοῦσαν τὸν Ξενοκράτους λόγον, ὃν ἐκεῖνος εἶπε περὶ τῶν ἀληθῶς φιλοσοφούντων, ὅτι μόνοι ποιοῦσιν ἑκουσίως ἃ ποιοῦσιν ἄκοντες οἱ λοιποὶ διὰ τὸν νόμον, ὥσπερ ὑπὸ πληγῆς κύνες ἢ γαλεοὶ ψόφῳ τῶν ἡδονῶν ἀποτρεπόμενοι καὶ πρὸς τὸ δεινὸν ἀποβλέποντες.

Ders. adv. Colot. 30 p. 1124 d ἂν γὰρ ἀνελών τις τοὺς νόμους τὰ Παρμενίδου καὶ Σωκράτους καὶ Ἡρακλείτου καὶ Πλάτωνος ἀπολίπῃ δόγματα, πολλοῦ δεήσομεν ἀλλήλους κατεσθίειν καὶ θηρίων βίον ζῆν· φοβησόμεθα γὰρ τὰ αἰσχρὰ καὶ τιμήσομεν ἐπὶ τῷ καλῷ δικαιοσύνην, θεοὺς ἄρχοντας ἀγαθοὺς καὶ δαίμονας ἔχειν τοῦ βίου φύλακας ἡγούμενοι καὶ τὸν ὑπὲρ γῆς καὶ ὑπὸ γῆν χρυσὸν ἀρετῆς ἀντάξιον μὴ τιθέμενοι καὶ ποιοῦντες ἑκουσίως διὰ τὸν λόγον, ᾗ φησὶ Ξενοκράτης, ἃ νῦν ἄκοντες διὰ τὸν νόμον.

Gnomologium Vaticanum n. 417, Wiener Stud. XI p. 194 Ξενοκράτης ὁ φιλόσοφος ἐρωτηθεὶς τί αὐτῷ περιγέγονεν ἐκ φιλοσοφίας ἔφη· τὸ τὰ ὑπὸ τῶν νόμων προστεταγμένα ἑκουσίως ποιεῖν.

4 [Galenus] hist. philos. 8 p. 605, 7 Diels αἰτία δὲ φιλοσοφίας εὑρέσεώς ἐστι κατὰ Ξενοκράτη τὸ ταραχῶδες ἐν τῷ βίῳ καταπαῦσαι τῶν πραγμάτων.

12 κύνες ἢ γαλεοὶ Mezir.: κυνὸς ἢ γαλῆς. 29 = Laert. V 1, 20: Aristoteles. 33 Ξενοκράτη Diels nach Nicol. Reginus' Uebersetzung: μὲν Ἰσωκράτη codd.

s176Bilgi Kuramı ve Mantık

5. Ksenokrates üç ousia olduğunu söyler: biri hissedilir olan, biri akılla kavranır olan, biri de birleşik ve kanaate konu olan. Göğün içindekiler hissedilir ousia'dır, göğün dışındaki her şey akılla kavranır ousia'dır; kanaate konu olan ve birleşik olan ise göğün kendisidir, çünkü gök hisle görülür, astronomi yoluyla da akılla kavranır. Durum böyle olunca, göğün dışındaki akılla kavranır ousia'nın ölçütünün epistēmē, göğün içindeki hissedilir ousia'nın ölçütünün his, karışık olanınkinin de kanaat olduğunu ileri sürdü. Bunlardan genel olarak, epistēmē'ye dayanan logos yoluyla işleyen ölçüt hem sağlam hem doğrudur; his yoluyla işleyen doğrudur ama epistēmē'ye dayanan logos yoluyla işleyen kadar değil; birleşik olan ise doğruyla yanlışa ortaktır, çünkü kanaatin bir kısmı doğru, bir kısmı yanlıştır. Üç Moira'nın aktarılmış olması da bundandır: değişmez olduğu için Atropos akılla kavranırların, Klotho hissedilirlerin, Lakhesis de kanaate konu olanların Moira'sıdır. (Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VII 147 vd.)

6. Süleyman'da "Bilgelik inananların ağzındadır" denmesi bu yüzden yerindedir. Nitekim Ksenokrates de Phronēsis Üzerine'de bilgeliğin ilk sebeplerin ve akılla kavranır ousia'nın epistēmē'si olduğunu söyler; phronēsis'i ise iki türlü sayar, biri amelî, öteki nazarî; bu sonuncusu insanî bilgeliktir. Bu yüzden bilgelik phronēsis'tir, ama her phronēsis bilgelik değildir. (Clemens, Stromateis II 5)

7. Aynı adı iki kez söylemek saçma şeylerden değildir; saçma olan, bir şey hakkında aynı şeyi birçok kez yüklemektir; örneğin Ksenokrates'in phronēsis'in var olanları tarif edici ve onlara nazar edici olduğunu söylemesi gibi. (Aristoteles, Topika VI 3, 141 a 6) Bunun örneği olarak Ksenokrates'in phronēsis için verdiği tarifi koyar; Ksenokrates şöyle der: "Phronēsis var olanları tarif edici ve onlara nazar edicidir." (Aphrodisiaslı Aleksandros, aynı yerin şerhi)

8. (Boethius, Yorum Üzerine, ikinci baskı I 1; Latince tanıklık, çevrilmedi.)

Krş. (Pythagoras) bilgeliği var olanlardaki hakikatin epistēmē'si diye tarif ederdi. Epistēmē'yi dayanağın şaşmaz ve değişmez kavranışı sayardı; var olanları da evrende hep aynı ve aynı biçimde kalan, bir an bile var olmaktan çıkmayan şeyler; bunlar maddesiz olanlardır… *(Nikomakhos, Aritmetiğe Giriş I 1, 2)*

s176

ERKENNTNISLEHRE UND LOGIK.

5 Sextus empir. adv. dogmat. I (math. VII) 147 sq. Ξενοκράτης δὲ τρεῖς φησὶν οὐσίας εἶναι, τὴν μὲν αἰσθητὴν τὴν δὲ νοητὴν τὴν δὲ σύνθετον καὶ δοξαστήν, ὧν αἰσθητὴν μὲν εἶναι τὴν ἐντὸς οὐρανοῦ, νοητὴν δὲ πάντων τῶν ἐκτὸς οὐρανοῦ, δοξαστὴν δὲ καὶ σύνθετον τὴν αὐτοῦ τοῦ οὐρανοῦ· ὁρατὴ μὲν γάρ ἐστι τῇ αἰσθήσει, νοητὴ δὲ διʼ ἀστρολογίας. τούτων μέντοι τοῦτον ἐχόντων τὸν τρόπον, τῆς μὲν ἐκτὸς οὐρανοῦ καὶ νοητῆς οὐσίας κριτήριον ἀπεφαίνετο τὴν ἐπιστήμην, τῆς δὲ ἐντὸς οὐρανοῦ καὶ αἰσθητῆς τὴν αἴσθησιν, τῆς δὲ μικτῆς τὴν δόξαν· καὶ τούτων κοινῶς τὸ μὲν διὰ τοῦ ἐπιστημονικοῦ λόγου κριτήριον βέβαιόν τε ὑπάρχειν καὶ ἀληθές, τὸ δὲ διὰ τῆς αἰσθήσεως ἀληθὲς μέν, οὐχ οὕτω δὲ ὡς τὸ διὰ τοῦ ἐπιστημονικοῦ λόγου, τὸ δὲ σύνθετον κοινὸν ἀληθοῦς τε καὶ ψευδοῦς ὑπάρχειν· τῆς γὰρ δόξης τὴν μέν τινα ἀληθῆ εἶναι τὴν δὲ ψευδῆ. ὅθεν καὶ τρεῖς Μοίρας παραδεδόσθαι, Ἄτροπον μὲν τὴν τῶν νοητῶν, ἀμετάθετον οὖσαν, Κλωθὼ δὲ τὴν τῶν αἰσθητῶν, Λάχεσιν δὲ τὴν τῶν δοξαστῶν.

6 Clemens Alex. Strom. II 5 p. 441, 18 Pott. εἰκότως οὖν εἴρηται παρὰ τῷ Σολομῶντι· σοφία ἐν στόματι πιστῶν· ἐπεὶ καὶ Ξενοκράτης ἐν τῷ περὶ φρονήσεως τὴν σοφίαν ἐπιστήμην τῶν πρώτων αἰτίων καὶ τῆς νοητῆς οὐσίας εἶναί φησιν, τὴν φρόνησιν ἡγούμενος διττήν· τὴν μὲν πρακτικήν, τὴν δὲ θεωρητικήν· ἣν δὴ σοφίαν ὑπάρχειν ἀνθρωπίνην. διόπερ ἡ μὲν σοφία φρόνησις· οὐ μὴν πᾶσα φρόνησις σοφία.

7 Aristoteles Top. VI 3, 141 a 6 οὐκ ἔστι δὲ τὸ δὶς φθέγξασθαι ταὐτὸν ὄνομα τῶν ἀτόπων, ἀλλὰ τὸ πλεονάκις περί τινος τὸ αὐτὸ κατηγορῆσαι, οἷον ὡς Ξενοκράτης τὴν φρόνησιν ὁριστικὴν καὶ θεωρητικὴν τῶν ὄντων φησὶν εἶναι. Alexander Aphrod. z. St. p. 433, 15 Wall. τίθησι τούτου παράδειγμα τὸν ὑπὸ Ξενοκράτους ἀποδοθέντα ὁρισμὸν τῆς φρονήσεως λέγοντος· φρόνησίς ἐστιν ὁριστικὴ καὶ θεωρητικὴ τῶν ὄντων.

8 Boethius de interpret. ed. sec. I 1 (lateinisch).

18 Vgl. Nicomachus introd. arithm. I 1, 2 τὴν σοφίαν ὡρίζετο (Πυθαγόρας) ἐπιστήμην τῆς ἐν τοῖς οὖσιν ἀληθείας, ἐπιστήμην μὲν οἰόμενος εἶναι κατάληψιν τοῦ ὑποκειμένου ἄπταιστον καὶ ἀμετάπτωτον, ὄντα δὲ τὰ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἀεὶ διατελοῦντα ἐν τῷ κόσμῳ καὶ οὐδέποτε τοῦ εἶναι ἐξιστάμενα οὐδὲ ἐπὶ βραχύ· ταῦτα ἂν εἴη τὰ ἄυλα u. s. f.

s1779. Herakleides de Müziğe Giriş'inde bunlar hakkında şunları yazar: Ksenokrates'in dediğine göre Pythagoras, müzikteki aralıkların da sayıdan bağımsız olarak meydana gelmediğini buldu; çünkü aralık kemiyetin kemiyetle karşılaştırılmasıdır. Neyin olmasıyla uyumlu ve uyumsuz aralıkların, ahenkli ve ahenksiz her şeyin meydana geldiğini araştırdı. Sesin oluşumuna kadar çıkarak dedi ki eşitlikten uyumlu bir şey duyulacaksa bir hareketin meydana gelmesi gerekir; hareket sayısız olmaz, sayı da kemiyetsiz olmaz. Hareketin iki eidos'u olduğunu söyler: biri yer değiştirme, öteki başkalaşma. Yer değiştirmenin de iki eidos'u vardır: biri daire üzerinde, öteki doğru üzerinde. Daire üzerindekinin de biri yerden yere gider, güneş, ay ve öteki yıldızlar gibi; öteki yerinde kalarak olur, kendi eksenleri çevresinde dönen koniler ve küreler gibi. Doğru üzerindeki yer değiştirmenin daha çok eidos'u vardır; bunlar hakkında şimdi konuşmak gerekmez. Öyleyse, der, seslerde yerden yere, doğru boyunca, işitme organına doğru giden bir yer değiştirme bulunduğunu kabul edelim. Çünkü dışarıdan bir vuruş gelince bu vuruştan bir ses yola çıkar ve işitme organına varana kadar gider; varınca da işitmeyi hareket ettirir ve hissi meydana getirir. Vuruş ise, der, hiçbir zaman içinde değildir; geçmiş zamanla gelecek zamanın sınırındadır. Çünkü biri vurmak üzere yaklaşırken vuruş henüz doğmuş değildir, durduğunda da artık yoktur; vuruş gelecek zamanla geçmiş zamanın arasındadır, zamanın bir kesiti ve ayrımı gibidir. Nasıl ki, der, bir çizgi bir düzlemi kestiğinde çizgi iki düzlemin hiçbirinde değildir, vuruş da şimdi olduğu için geçmiş ve gelecek zamanların hiçbirinde değildir. Ama vuruş, der, işitmenin zayıflığı yüzünden fark edilmeyen bir zaman içinde oluyormuş gibi görünür; görmede de bunun olduğunu görürüz. Çünkü çoğu zaman bir koni dönerken üzerinde tek bir beyaz ya da siyah nokta varsa, koninin üstünde noktayla aynı renkte bir daire görünür; yine koninin üstünde yalnız bir beyaz ya da siyah çizgi varsa, koni dönerken bütün yüzey çizginin rengi neyse o renkte görünür.

s177

in sensibilibus rebus vel imaginationes quasdam, in quibus intellectus ipsius origo consistat.'

9 Porphyrius in harm. Ptol. p. 213 ff. Wallis γράφει δὲ καὶ Ἡρακλείδης περὶ τούτων ἐν τῇ μουσικῇ εἰσαγωγῇ ταῦτα. Πυθαγόρας, ὥς φησι Ξενοκράτης, εὕρισκε καὶ τὰ ἐν μουσικῇ διαστήματα, οὐ χωρὶς ἀριθμοῦ τὴν γένεσιν ἔχοντα· ἔστι γὰρ σύγκρισις ποσοῦ πρὸς ποσόν. ἐσκοπεῖτο τοίνυν, τίνος συμβαίνοντος τά τε σύμφωνα γίγνεται διαστήματα καὶ τὰ διάφωνα καὶ πᾶν ἡρμοσμένον καὶ ἀνάρμοστον· καὶ ἀνελθὼν ἐπὶ τὴν γένεσιν τῆς φωνῆς ἔφη ὡς εἰ μέλλει τι ἐκ τῆς ἰσότητος σύμφωνον ἀκουσθήσεσθαι, κίνησιν δεῖ τινα γενέσθαι· ἡ δὲ κίνησις οὐκ ἄνευ ἀριθμοῦ γίνεται· ὁ δʼ ἀριθμὸς οὐκ ἄνευ ποσότητος. κινήσεως δέ φησιν εἴδη δύο, τὸ μὲν φορά, τὸ δὲ ἀλλοίωσις· καὶ φορᾶς μὲν εἴδη δύο, ἡ μὲν ἐν κύκλῳ, ἡ δὲ ἐπʼ εὐθύ· καὶ τῆς μὲν ἐν κύκλῳ, ἡ μὲν εἰς τόπον ἐκ τόπου φέρεται, ὡς ὁ ἥλιος καὶ ἡ σελήνη καὶ τὰ ἄλλα ἄστρα, ἡ δʼ ἐν τόπῳ μένοντι, ὡς οἱ κινούμενοι κῶνοι καὶ σφαῖραι περὶ τὸν ἴδιον ἄξονα· τῆς δὲ εἰς εὐθὺ φορᾶς πλείονά ἐστιν εἴδη· περὶ ὧν οὐκ ἀναγκαῖον νῦν λέγειν. ὑποκείσθω οὖν, φησίν, ὅτι ἐστί τις φορὰ ἡ περὶ τοὺς φθόγγους εἰς τόπον ἐκ τόπου, εἰς εὐθύ, ἐπὶ τὸ τῆς ἀκοῆς αἰσθητήριον φερομένη· πληγῆς γὰρ ἔξωθεν προσγενομένης, ἀπὸ τῆς πληγῆς φωνὴ φέρεταί τις, μέχρις ἂν εἰς τὸ τῆς ἀκοῆς ἀφίκηται αἰσθητήριον· ἀφικομένη δὲ ἐκίνησε τὴν ἀκοὴν καὶ αἴσθησιν ἐνεποίησεν. ἡ πληγὴ δέ, φησιν, ἐν οὐδενὶ χρόνῳ ἐστίν, ἀλλʼ ἐν ὅρῳ χρόνου τοῦ παρεληλυθότος καὶ τοῦ μέλλοντος· οὔτε γάρ, ὅτε προσφέρει τις προσκρούσων, τότʼ ἐγεννήθη πληγή· οὔτε ὅτε πέπαυται· ἀλλὰ ἐν τῷ μεταξὺ τοῦ τε μέλλοντος χρόνου καὶ τοῦ παρεληλυθότος ἐστὶν ἡ πληγή, οἱονεὶ τομή τις τοῦ χρόνου καὶ διορισμός. καθάπερ γάρ, φησιν, εἰ γραμμὴ τέμνει τὸ ἐπίπεδον, ἐν οὐδετέρῳ ἐπιπέδῳ ἐστὶν ἡ γραμμή, οὕτω καὶ ἡ πληγή, οὖσα τὸ νῦν, ἐν οὐδετέρῳ τῶν χρόνων ἐστὶ τοῦ παρεληλυθότος καὶ μέλλοντος· φαίνεται δέ, φησιν, ἡ πληγὴ ἐν χρόνῳ τινὶ γιγνομένη ἀνεπαισθήτῳ διὰ τὴν τῆς ἀκοῆς ἀσθένειαν, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῆς ὄψεως ὁρῶμεν γιγνόμενον· πολλάκις γὰρ κώνου κινουμένου, στιγμῆς ἐπούσης μιᾶς ἐπὶ τοῦ κώνου λευκῆς ἢ μελαίνης, φαίνεσθαι συμβαίνει κύκλον ἐπὶ τοῦ κώνου ὁμόχρουν τῇ στιγμῇ καὶ πάλιν γραμμῆς μόνης ἐπούσης λευκῆς ἢ μελαίνης τοῦ κώνου κινουμένου

11 δεῖ: δή. 23 ἐνεποίησεν: ἀνεποίησεν.

s178Oysa nokta hiçbir yerinde daire, çizgi de yüzey değildir; göz böyle bir şeyi ayırt edemez. Aynı şeyin işitmede de olduğunu söyler; hatta işitme gözden daha karışıktır. Çünkü biri bir teli gerip vurduktan sonra yankılanmaya bırakırsa bazı sesleri duymuş olur; tel ise titreyerek hâlâ hareket eder ve aynı yere geri dönüşler yapar; öyle ki telin hareketi işitmeden çok göze açık olur. Tel havaya her çarpışında işitmeye her seferinde yeni bir ses düşmesi zorunludur. Bu böyleyse, der, her telin birden çok ses çıkardığı açıktır. Öyleyse her ses vuruşta meydana geliyorsa ve vuruş zaman içinde değil de zamanın sınırında bulunuyorsa, seslere ait vuruşların arasında zaman içinde var olan sessizlikler bulunacağı açıktır. İşitme ise sessizlikleri fark etmez, çünkü onlar işitmeyi hareket ettirmez; hem aralıklar küçük ve kavranamaz olur. Birbirini kesintisiz izleyen sesler ise belli bir zaman boyunca uzayan tek bir sesin görüntüsünü verir. … Hislerin durağan olmadığını, karışıklık içinde bulunduğunu ve kesin olanı kavrayamadığını görünce, seslerin ahengini durağan bir logos ile görmeye çalıştı. Çünkü seslerin bir kısmı ahenksiz, bir kısmı ahenklidir. Ahenksiz olanlar hissimizi pürüzlendiren ya da düzensizce hareket ettiren seslerdir: kötü kokular koku almaya, aynı cinsten görülür şeyler görmeye ne yaparsa, her pürüzlü ve hoşluktan yoksun ses de işitmeye onu yapar. Ahenkli sesler ise hoş ve pürüzsüz olanlardır. Her sesin sayıya göre hareket ettiği gösterilir; sayıya göre hareket hepsinde ortaktır, ahenkli olmak birine, ahenksiz olmak ötekine özgüdür. O hâlde sayılara neyin eklenmesiyle seslerde böyle bir şeyin ortaya çıktığını araştırmak gerekir. Sayılarla logos'tan, yani orandan başka hiçbir şey uyuşmadığına göre, seslerin hareketine oran eklenince ahenk doğar. Söylenen şeyin oran sebebiyle meydana geldiği de böylece gösterilebilir. (Porphyrios, Ptolemaios'un Harmonika'sı Şerhi 213 vd.)

10. (Aristoksenos der ki:) Bu yüzden bazıları Ksenokrates'i haklı olarak eleştirir: diyalektik konuları işlemeye girişip sesten başlamıştır. Onlar sesin havanın hareketi olduğu tarifinin de, bunun ardından gelen ve sesin bir kısmının harflerden oluşan türden, bir kısmının aralıklardan ve tonlardan oluşan türden olduğunu söyleyen bölmenin de diyalektikle hiçbir ilgisi olmadığını düşünürler. *(Porphyrios, Ptolemaios'un Harmonika'sı Şerhi 193)*

s178

τὴν σύμπασαν ἐπιφάνειαν συμβαίνει τὴν τοιαύτην φαίνεσθαι, οἷον ἂν ᾖ καὶ τὸ τῆς γραμμῆς χρῶμα. καθʼ ὃ μέρος οὐδὲ ἓν ἡ στιγμὴ τοῦ κύκλου φαίνεται, οὐδὲ ἓν ἡ γραμμὴ τῆς ἐπιφανείας· ἀλλʼ ὄψις τὸ τοιοῦτον διακριβοῦν οὐ δύναται. φησὶ δὲ τὸ τοιοῦτο καὶ περὶ τὴν ἀκοὴν γίγνεσθαι· καὶ μᾶλλον ἐν ταράχῳ ἐστὶν ἡ ἀκοὴ ἤπερ ἡ ὄψις. εἰ γάρ τις, φησί, χορδὴν κατατείνας καὶ κρούσας ἐάσῃ αὐτὴν ἀπηχεῖν, συμβήσεταί τινων μὲν ἀκηκοέναι φθόγγων· τὴν δὲ ἔτι κινεῖσθαι σειομένην καὶ ἐπὶ τὸν αὐτὸν τόπον ἀνακάμψεις ποιεῖσθαι· ὥστε τὴν μὲν ὄψιν τὴν κίνησιν τῆς χορδῆς φανερὰν μᾶλλον ἢ τῇ ἀκοῇ γίγνεσθαι. καθʼ ἑκάστην δὲ πρόσκρουσιν τοῦ ἀέρος τυπτομένου ὑπʼ αὐτῆς ἀναγκαῖον ἔσται μᾶλλον ἀεὶ καὶ μᾶλλον τῇ ἀκοῇ προσπίπτειν τινὰ ἦχον· εἰ δὲ τοῦτο, φησιν, οὕτως ἔχει, φανερὸν ὅτι ἑκάστη τῶν χορδῶν πλείους προΐεται φθόγγους· εἰ οὖν ἕκαστος φθόγγος ἐν τῇ πληγῇ γίγνεται, πληγὴν δὲ εἶναι συμβέβηκεν οὐκ ἐν χρόνῳ ἀλλʼ ἐν ὅρῳ χρόνου, δῆλον ὅτι ἀναμέσον τῶν κατὰ φθόγγους πληγῶν σιωπαὶ ἂν εἴησαν, ἐν χρόνῳ ὑπάρχουσαι. ἡ δὲ ἀκοὴ τῶν μὲν σιγῶν οὐ συναισθάνεται διὰ τὸ μὴ εἶναι κινητικὰς τῆς ἀκοῆς ἀλλὰ καὶ ἅμα τὰ διαστήματα μικρὰ ὄντα καὶ ἀκατάληπτα τυγχάνειν· συνεχεῖς δὲ ὄντες οἱ φθόγγοι ἑνὸς ἤχου ποιοῦνται φαντασίαν παρατεινομένου ἐπὶ ποσόν τινα χρόνον ..... θεωρῶν οὖν τὰς αἰσθήσεις μὴ ἑστώσας ἀλλʼ ἐν ταράχῳ οὔσας καὶ τὸ ἀκριβὲς μὴ καταλαμβανούσας ἐπειράθη λόγῳ τινὶ ἑστῶτι συνιδεῖν τὴν τῶν φθόγγων ἁρμονίαν· ἐπεὶ γὰρ τῶν φωνῶν αἱ μέν εἰσιν ἐκμελεῖς αἱ δὲ ἐμμελεῖς, ἐκμελεῖς μὲν ὁπόσαι τραχύνωσι τὴν αἴσθησιν ἡμῶν ἢ ἀνωμάλως κινοῦσι, καθάπερ ὄσφρησιν τὰ δυσώδη, καὶ ὄψιν τὰ τοῦ αὐτοῦ γένους ὁρατά· οὕτω δὴ καὶ ἀκοὴν πάντα τὰ τραχέα καὶ ἐστερημένα τοῦ προσηνοῦς. ἐμμελεῖς δέ εἰσιν φωναὶ αἱ προσηνεῖς τε καὶ λεῖαι. δείκνυται δέ, ὅτι πᾶσα φωνὴ κατʼ ἀριθμὸν κινεῖται· καὶ ἔστι κοινὸν μὲν αὐτῆς ἡ κατʼ ἀριθμὸν κίνησις, ἴδιον δὲ τῆς μὲν τὸ ἐμμελές, τῆς δὲ τὸ ἐκμελές. σκοπεῖν οὖν χρή, τίνος προσγενομένου τοῖς ἀριθμοῖς τὸ τοιοῦτον ἐπισυμβαίνει ταῖς φωναῖς. ἐπεὶ οὖν συμφωνεῖ τοῖς ἀριθμοῖς οὐδὲν ἄλλο ἢ λόγος· λόγου ἄρα προσγενομένου τῇ τῶν φωνῶν κινήσει γίγνεται τὸ ἐμμελές. καὶ οὕτως ἄν τις ἐπιδείξειε παρὰ τὴν τοῦ λόγου αἰτίαν συμβαῖνον τὸ εἰρημένον.

10 Porphyrius in harm. Ptol. p. 193 Wall. διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ἐπιτιμᾶν τινὰς εὐλόγως Ξενοκράτει (Ἀριστόξενός φησιν), ὅτι ἐγχειρήσας ὑπὲρ τῶν διαλεκτικῶν πραγματεύεσθαι, ἀπὸ φωνῆς ἄρ-

s17911. Ksenokrates harflerin birbiriyle karışarak meydana getirdiği hecelerin sayısını yüz milyar iki yüz milyon olarak gösterdi. (Plutarkhos, Sofra Sohbetleri VIII 9, 13)

12. Başkaları fazlalığı başka bir yoldan eleştirir. Ksenokrates'in ve Andronikos'un çevresi her şeyi "kendi başına olan" ile "bir şeye göre olan"ın içine aldıkları kanaatindedir; dolayısıyla onlara göre cinslerin bu kadar çok olması fazladır. (Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'i Şerhi 4)

Retorik

13. Platon'un öğrencisi Ksenokrates ve Stoa filozofları retoriğin iyi konuşmanın epistēmē'si olduğunu söylerlerdi. Ama Ksenokrates epistēmē'yi bir anlamda, eski âdete göre tekhnē yerine alır; Stoacılar ise başka bir anlamda, sağlam kavrayışlara sahip olmak yerine, yalnız bilgede bulunan bir şey olarak. Konuşmayı ise ikisi de karşılıklı tartışmadan farklı bir şey olarak anlar: kısa tutulan, logos alıp vermeye dayanan iş diyalektiğindir; uzunluğu ve ayrıntılı anlatımıyla görülen konuşma ise retoriğe özgüdür. (Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı II 6 vd.)

14. Çoğu kişi, hem de incelikli olanlar, retoriğin son işinin ikna etmek olduğunu düşünür. Nitekim Platon'un çevresi buna bakarak onun logoslar yoluyla ikna etme gücü olduğunu söylemiş, Ksenokrates'in çevresi de ona ikna yapıcısı demiştir. (Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı II 61)

Tanrılar Öğretisi

15. Agathenor oğlu Khalkedonlu Ksenokrates Bir'liği ve İkiliği tanrı sayar. Birlik erkek olarak baba makamındadır ve gökte hüküm sürer; ona Zēn, tek ve nous da der; onun ilk tanrısı budur.

s179

χεται· οὐδὲν οἰομένους εἶναι πρὸς τὰ διαλεκτικὰ τὸν τῆς φωνῆς ἀφορισμόν, ὅτι ἐστὶν ἀέρος κίνησις· οὐδὲ τὴν μετὰ ταῦτα διαίρεσιν, ὅτι ἐστὶ τῆς φωνῆς τὸ μὲν τοιοῦτον, οἷον ἐκ γραμμάτων συγκεῖσθαι, τὸ δὲ τοιοῦτον, οἷον ἐκ διαστημάτων τε καὶ φθόγγων.

11 Plutarch quaest. conviv. VIII 9, 13 p. 733 a Ξενοκράτης δὲ τὸν τῶν συλλαβῶν ἀριθμόν, ὃν τὰ στοιχεῖα μιγνύμενα πρὸς ἄλληλα παρέχει, μυριάδων ἀπέφηνε εἰκοσάκις καὶ μυριάκις μυρίων.

12 Simplicius zu Arist. categ. 4 (1 b 27) p. 47 b 25 Brand. ἄλλοι δὲ κατʼ ἄλλον τρόπον αἰτιῶνται τὴν περιττότητα. οἱ γὰρ περὶ Ξενοκράτην καὶ Ἀνδρόνικον πάντα τῷ καθʼ αὑτὸ καὶ τῷ πρός τι περιλαμβάνειν δοκοῦσιν, ὥστε περιττὸν εἶναι κατʼ αὐτοὺς τὸ τοσοῦτον τῶν γενῶν πλῆθος.

RHETORIK.

13 Sextus empir. adv. math. II 6 sq. Ξενοκράτης δὲ ὁ Πλάτωνος ἀκουστὴς καὶ οἱ ἀπὸ τῆς στοᾶς φιλόσοφοι ἔλεγον ῥητορικὴν ὑπάρχειν ἐπιστήμην τοῦ εὖ λέγειν, ἄλλως μὲν Ξενοκράτους τὴν ἐπιστήμην λαμβάνοντος καὶ ἀρχαϊκῷ νόμῳ ἀντὶ τῆς τέχνης, ἄλλως δὲ τῶν στωικῶν, ἀντὶ τοῦ βεβαίας ἔχειν καταλήψεις, ἐν σοφῷ μόνῳ φυομένην. τὸ δὲ λέγειν ἀμφότεροι παραλαμβάνουσιν ὡς διαφέρον τοῦ διαλέγεσθαι, ἐπειδήπερ τὸ μὲν ἐν συντομίᾳ κείμενον κἀν τῷ λαμβάνειν καὶ διδόναι λόγον διαλεκτικῆς ἐστιν ἔργον, τὸ δὲ λέγειν ἐν μήκει καὶ διεξόδῳ θεωρούμενον ῥητορικῆς ἐτύγχανεν ἴδιον.

14 Sextus empir. adv. math. II 61 οἱ μὲν οὖν πλεῖστοι καὶ χαρίεντες ἔσχατον οἴονται τῆς ῥητορικῆς ἔργον εἶναι τὸ πείθειν. καὶ γὰρ οἱ περὶ Πλάτωνα εἰς τοῦτο ἀπιδόντες δύναμιν εἰρήκασιν αὐτὴν τοῦ διὰ λόγων πείθειν, καὶ οἱ περὶ Ξενοκράτη πειθοῦς δημιουργόν.

GOETTERLEHRE.

15 Aetius plac. I 7, 30 p. 304 D. (Stob. ecl. phys. I p. 36 W.) Ξενοκράτης Ἀγαθήνορος Καλχηδόνιος τὴν μονάδα καὶ τὴν δυάδα θεούς, τὴν μὲν ὡς ἄρρενα πατρὸς ἔχουσαν τάξιν ἐν οὐρανῷ βασιλεύουσαν, ἥντινα προσαγορεύει καὶ Ζῆνα καὶ περιττὸν καὶ νοῦν,

s180İkilik ise dişi olarak, tanrıların anası gibi, göğün altındaki bölgeye önderlik eder; onun için evrenin psykhē'si budur. Göğün de tanrı olduğunu, ateşli yıldızların Olymposlu tanrılar olduğunu, ayın altında ise görünmeyen başka daimōnlar bulunduğunu söyler. Ona göre bazı ilâhî güçler maddî unsurların içine de yayılmıştır. Bunlardan hava boyunca yayılana görünmez olduğu için Hades der, nem boyunca yayılana Poseidon, toprak boyunca yayılana da tohum eken Demeter. Bunları Stoacılara hazırlayıp vermiş, öncekileri ise Platon'dan alıp kendi sözleriyle anlatmıştır. (Aetios I 7, 30)

16. (Favonius Eulogius, Cicero'nun Scipio'nun Rüyası'na şerh; Latince tanıklık, çevrilmedi.)

17. (Cicero, Tanrıların Tabiatı Üzerine I 13, 34; Latince tanıklık, çevrilmedi.) Khalkedonlu Ksenokrates yedi gezegeni tanrı sayar, sekizinci olarak da hepsinden oluşan evreni ima eder. (Clemens, Protreptikos 5)

18. Eskiler yukarıda ve ilk olana en yüksek derlerdi; nitekim Ksenokrates de hep aynı ve aynı biçimde kalanların arasındaki Zeus'a En Yüksek, ayın altındakine En Aşağı der. *(Plutarkhos, Platonik Sorular IX 1)*

s180

ὅστις ἐστὶν αὐτῷ πρῶτος θεός· τὴν δὲ ὡς θήλειαν, μητρὸς θεῶν δίκην, τῆς ὑπὸ τὸν οὐρανὸν λήξεως ἡγουμένην, ἥτις ἐστὶν αὐτῷ ψυχὴ τοῦ παντός. θεὸν δʼ εἶναι καὶ τὸν οὐρανὸν καὶ τοὺς ἀστέρας πυρώδεις Ὀλυμπίους θεούς, καὶ ἑτέρους ὑποσελήνους δαίμονας ἀοράτους. ἀρέσκει δὲ καὶ αὐτῷ ⟨θείας τινὰς δυνάμεις⟩ καὶ ἐνδιήκειν τοῖς ὑλικοῖς στοιχείοις. τούτων δὲ τὴν μὲν ⟨διὰ τοῦ ἀέρος Ἅιδην ὡς⟩ ἀειδῆ προσαγορεύει, τὴν δὲ διὰ τοῦ ὑγροῦ Ποσειδῶνα, τὴν δὲ διὰ τῆς γῆς φυτοσπόρον Δήμητρα. ταῦτα δὲ χορηγήσας τοῖς Στωικοῖς τὰ πρότερα παρὰ τοῦ Πλάτωνος μεταπέφρακεν.

16 Favonius Eulogius zu Cicero Somn. Scip. (lateinisch).

17 Cicero de nat. deor. I 13, 34 (lateinisch). Clemens Alex. protr. 5 p. 58, 3 P. Ξενοκράτης, Καλχηδόνιος οὗτος, ἑπτὰ μὲν θεοὺς τοὺς πλανήτας, ὄγδοον δὲ τὸν ἐκ πάντων αὐτῶν συνεστῶτα κόσμον αἰνίττεται.

18 Plutarch quaest. Platon. IX 1 p. 1007 f. τὸ γὰρ ἄνω καὶ πρῶτον ὕπατον οἱ παλαιοὶ προσηγόρευον· ᾗ καὶ Ξενοκράτης Δία τὸν μὲν ἐν τοῖς κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχουσιν ὕπατον καλεῖ, νέατον δὲ τὸν ὑπὸ σελήνην.

5 ἀρέσκει δὲ καὶ αὐτῷ Krische: ἀρέσκεται δὲ καὶ αὐτός. — θείας τινὰς δυνάμεις Lücke von 16 Buchst. F. — 6 διὰ — ὡς Lücke von 15 Buchst. F.

s181Khalkedonlu Ksenokrates de birine En Yüksek Zeus, ötekine En Aşağı Zeus diyerek bir baba ve bir oğul izlenimi bırakır. (Clemens, Stromateis V 14)

19. (Tertullianus, Uluslara II 2; Latince tanıklık, çevrilmedi.)

20. Bu ölçütleri kullanarak "muhafız yerinin" bazılarının dediği gibi iyi, Numenios'un dediği gibi haz, Paterios'un dediği gibi demiurgos olmadığını kolayca çürütürüz; Ksenokrates'in dediği gibi o Titanlara aittir ve Dionysos'ta doruğuna ulaşır. Porphyrios da şerhinde bunu önceden sezmişti. ([Olympiodoros], Platon'un Phaidon'u Şerhi, 62 b)

21. Khalkedonlu Ksenokrates, genel olarak ilâhî olana dair kavramın akılsız hayvanlarda da bulunabileceğinden ümidi kesmez. (Clemens, Stromateis V 13)

22. (Parthenis) Fenike'deki Sidon'da doğurunca, doğan oğluna Pythagoras adını verdi, çünkü oğlu ona Pythios tarafından önceden haber verilmişti. Epimenides'i, Eudoksos'u ve Ksenokrates'i bir yana bırakmak gerekir; onlar Apollon'un o zaman Parthenis'le birleştiğini, gebe olmayan kadını gebe bıraktığını ve bunu kâhine aracılığıyla önceden bildirdiğini ileri sürerler. (Iamblikhos, Pythagoras'ın Hayatı II 7)

Daimonlar Öğretisi

23. Bilge ve eski tanıklarla gösterilecektir ki tanrılarla insanlar arasındaki sınırda bulunan, ölümlü hâlleri ve zorunlu değişmeleri kabul eden birtakım tabiatlar vardır; bunları daimōn sayıp öyle adlandırarak atalarımızın âdetine göre onlara tapmak doğrudur. Platon'un arkadaşı Ksenokrates bu söze örnek olarak üçgenleri aldı: eşkenar üçgeni ilâhî olana, çeşitkenarı ölümlüye, ikizkenarı da daimōnlara benzetti. Çünkü biri her yönden eşit, öteki her yönden eşitsizdir; üçüncüsü ise bir yönden eşit, bir yönden eşitsizdir, tıpkı hem ölümlünün hâlini hem tanrının gücünü taşıyan daimōnların tabiatı gibi. *(Plutarkhos, Kehanetlerin Sona Ermesi Üzerine 12)*

s181

Clemens Alexandr. Strom. V 14 p. 718, 32 P. Ξενοκράτης δὲ ὁ Καλχηδόνιος τὸν μὲν ὕπατον Δία τὸν δὲ νέατον καλῶν ἔμφασιν πατρὸς ἀπολείπει καὶ υἱοῦ.

19 Tertullian ad nat. II 2 (lateinisch).

20 [Olympiodor] zu Plat. Phaed. (62 b) p. 66 Finckh. ὅτι τούτοις χρώμενοι τοῖς κανόσι ῥᾳδίως διελέγξομεν, ὡς οὔτε τἀγαθόν ἐστιν ἡ φρουρά, ὥς τινες, οὔτε ἡ ἡδονή, ὡς Νουμήνιος, οὔτε ὁ δημιουργός, ὡς Πατέριος, ἀλλʼ, ὡς Ξενοκράτης, Τιτανική ἐστι καὶ εἰς Διόνυσον ἀποκορυφοῦται. οὕτω δὲ καὶ Πορφύριος προϋπενόησεν ἐν τῷ ὑπομνήματι.

21 Clemens Alex. Strom. V 13 p. 698, 26 P. καθόλου γοῦν τὴν περὶ τοῦ θείου ἔννοιαν Ξενοκράτης ὁ Καλχηδόνιος οὐκ ἀπελπίζει καὶ ἐν τοῖς ἀλόγοις ζῴοις.

22 Iamblichus de vita Pyth. II 7 ἐν δὲ Σιδόνι τῆς Φοινίκης ἀποτεκούσης αὐτῆς (τῆς Παρθενίδος), τὸν γενόμενον υἱὸν Πυθαγόραν προσηγόρευσεν, ὅτι ἄρα ὑπὸ τοῦ Πυθίου προηγορεύθη αὐτῷ· παραιτητέοι γὰρ Ἐπιμενίδης καὶ Εὔδοξος καὶ Ξενοκράτης ὑπονοοῦντες τῇ Παρθενίδι τότε μιγῆναι τὸν Ἀπόλλω καὶ κύουσαν αὐτὴν ἐκ μὴ οὕτως ἐχούσης καταστῆσαί τε καὶ προαγγεῖλαι διὰ τῆς προφήτιδος.

DAEMONENLEHRE.

23 Plutarch de def. orac. 12 p. 416 c δεδείξεται μετὰ μαρτύρων σοφῶν καὶ παλαιῶν, ὅτι φύσεις εἰσί τινες ὥσπερ ἐν μεθορίῳ θεῶν καὶ ἀνθρώπων, δεχόμεναι πάθη θνητὰ καὶ μεταβολὰς ἀναγκαίας, οὓς δαίμονας ὀρθῶς ἔχει κατὰ νόμον πατέρων ἡγουμένους καὶ ὀνομάζοντας σέβεσθαι. παράδειγμα δὲ τῷ λόγῳ Ξενοκράτης μὲν ὁ Πλάτωνος ἑταῖρος ἐποιήσατο τὸ τῶν τριγώνων, θείῳ μὲν ἀπεικάσας τὸ ἰσόπλευρον θνητῷ δὲ τὸ σκαληνόν, τὸ δʼ ἰσοσκελὲς δαιμονίῳ· τὸ μὲν γὰρ ἴσον πάντῃ, τὸ δʼ ἄνισον πάντῃ, τὸ δὲ

s182Üçgenlerden eşkenar olanı, Ksenokrates'in de dediği gibi, ilâhî psykhē'lere ayrılmıştır… ikizkenar olanı, ilâhî psykhē'lerden sonra gelen ve daimōnlara ait olan psykhē'lere… üçüncüsü, her yönden eşitsiz olan çeşitkenar ise eşitsizleşen psykhē'lerindir… (Proklos, Platon'un Devlet'i Şerhi)

24. Typhon, Osiris ve İsis hakkında anlatılanları ne tanrıların ne insanların başından geçenler sayıp büyük daimōnlarınki sayanlar daha iyi ederler. Platon, Pythagoras, Ksenokrates ve Khrysippos, eski tanrıbilimcilerin izinden giderek, bu daimōnların insanlardan daha güçlü olduğunu ve güçleriyle tabiatımızı çok aştığını söylerler; ama içlerindeki ilâhî olan karışmamış ve saf değildir, psykhē'nin tabiatına ve bedenin hissine ortaktır, haz ve acı kabul eder; bu değişmelerle içlerine giren hâller kimini daha çok, kimini daha az sarsar. Çünkü insanlarda olduğu gibi daimōnlarda da aretē ve kötülük bakımından farklar vardır. Hellenlerin şarkılarla söylediği Devlere ve Titanlara dair şeyler, Kronos'un kimi kanunsuz işleri, Python'un Apollon'a karşı koyuşu, Dionysos'un kaçışları ve Demeter'in gezinmeleri, Osiris'e ve Typhon'a dair hikâyelerden hiç geri kalmaz; herkesin serbestçe dinleyebileceği başka efsaneler de öyledir. Gizem törenleriyle örtülüp erginlenmelerde söylenmeden, çoğunluğa gösterilmeden saklanan şeyler de aynı açıklamaya tabidir. (Plutarkhos, İsis ve Osiris Üzerine 25)

Kötü … daimōnlar bırakan yalnız Empedokles değildir … Platon, Ksenokrates ve Khrysippos da öyle yapmıştır. (Plutarkhos, Kehanetlerin Sona Ermesi Üzerine 17)

Krş. İnsanlarda olduğu gibi daimōnlarda da aretē bakımından farklar vardır. Kimisinde hâllere açık ve akılsız kısımdan zayıf ve sönük bir kalıntı, bir artık gibi kalmıştır; kimisinde ise bu kısım çoktur ve güç söner. Bunların izlerini ve işaretlerini pek çok yerde kurbanlar, erginlenmeler ve efsaneler içlerine serpiştirilmiş olarak korur ve saklar. Daimōnlara dair hakikatin en büyük yansımalarını ve görünüşlerini elde etmenin mümkün olduğu gizem törenleri hakkında ise, Herodotos'un dediği gibi, dilimi tutayım.

s182

πῇ μὲν ἴσον πῇ δʼ ἄνισον, ὥσπερ ἡ δαιμόνων φύσις ἔχουσα καὶ πάθος θνητοῦ καὶ θεοῦ δύναμιν.

Proclus zu Platons Staat p. 169 Pitra τῶν τριγώνων τὸ μὲν ἰσόπλευρον, ὡς καὶ Ξενοκράτης ἔλεγεν, ἀνεῖται ταῖς θείαις ψυχαῖς ... τὸ δὲ ἰσοσκελὲς ταῖς μετὰ τὰς θείας ψυχαῖς δαιμονίαις οὔσαις .... τὸ δὲ δὴ τρίτον τὸ σκαληνὸν πάντῃ ἀνισούμενον τῶν ψυχῶν ἐστιν ἀνισουμένων ...

24 Plutarch de Is. et Osir. 25 p. 360 d βέλτιον οὖν οἱ τὰ περὶ τὸν Τυφῶνα καὶ Ὄσιριν καὶ Ἶσιν ἱστορούμενα μήτε θεῶν παθήματα μήτʼ ἀνθρώπων, ἀλλὰ δαιμόνων μεγάλων εἶναι νομίζοντες, οὓς καὶ Πλάτων καὶ Πυθαγόρας καὶ Ξενοκράτης καὶ Χρύσιππος, ἑπόμενοι τοῖς πάλαι θεολόγοις, ἐρρωμενεστέρους μὲν ἀνθρώπων γεγονέναι λέγουσι καὶ πολλῇ τῇ δυνάμει τὴν φύσιν ὑπερφέροντας ἡμῶν, τὸ δὲ θεῖον οὐκ ἀμιγὲς οὐδʼ ἄκρατον ἔχοντας, ἀλλὰ καὶ ψυχῆς φύσει καὶ σώματος αἰσθήσει συνειληχός, ἡδονὴν δεχόμενον καὶ πόνον, καὶ ὅσα ταύταις ἐγγενόμενα ταῖς μεταβολαῖς πάθη τοὺς μὲν μᾶλλον τοὺς δʼ ἧττον ἐπιταράττει. γίγνονται γὰρ ὡς ἐν ἀνθρώποις καὶ δαίμοσιν ἀρετῆς διαφοραὶ καὶ κακίας. τὰ γὰρ Γιγαντικὰ καὶ Τιτανικὰ παρʼ Ἕλλησιν ᾀδόμενα καὶ Κρόνου τινὲς ἄθεσμοι πράξεις καὶ Πύθωνος ἀντιτάξεις πρὸς Ἀπόλλωνα, φυγαί τε Διονύσου καὶ πλάναι Δήμητρος οὐδὲν ἀπολείπουσι τῶν Ὀσιριακῶν καὶ Τυφωνικῶν, ἄλλων θʼ ὧν πᾶσιν ἔξεστιν ἀνέδην μυθολογουμένων ἀκούειν· ὅσα τε μυστικοῖς ἱεροῖς περικαλυπτόμενα καὶ τελεταῖς ἄρρητα διασῴζεται καὶ ἀθέατα πρὸς τοὺς πολλούς, ὅμοιον ἔχει λόγον.

Plutarch de def. orac. 17 p. 419 a φαύλους μὲν ... δαίμονας οὐκ Ἐμπεδοκλῆς μόνον ... ἀπέλιπεν, ἀλλὰ καὶ Πλάτων καὶ Ξενοκράτης καὶ Χρύσιππος.

Vgl. Plutarch de def. orac. 13 p. 417 b εἰσὶ γάρ, ὡς ἐν ἀνθρώποις, καὶ δαίμοσιν ἀρετῆς διαφοραὶ καὶ τοῦ παθητικοῦ καὶ ἀλόγου τοῖς μὲν ἀσθενὲς καὶ ἀμαυρὸν ἔτι λείψανον ὥσπερ περίττωμα, τοῖς δὲ πολὺ καὶ δυσκατάσβεστον ἔνεστιν, ὧν ἴχνη καὶ σύμβολα πολλαχοῦ θυσίαι καὶ τελεταὶ καὶ μυθολογίαι σῴζουσι καὶ διαφυλάττουσιν ἐνδιεσπαρμένα. περὶ μὲν οὖν τῶν μυστικῶν,

s183Bayramlara ve kurbanlara gelince… (Plutarkhos, Kehanetlerin Sona Ermesi Üzerine 13) Efsanelerde ve ilahilerde anlatıp şarkılarla söyledikleri tanrıların kaçırılmaları, gezinmeleri, saklanmaları, sürgünleri ve kul olarak hizmet etmeleri ise tanrıların değil, daimōnların başından geçenlerdir; bunlar aretē'leri ve güçleri yüzünden anılan talihleridir. (Aynı eser 15)

25. Ksenokrates da uğursuz günlerin ve dövünme, ağıt, oruç, uğursuz söz ya da açık saçık konuşma içeren bayramların ne tanrıların ne de iyi daimōnların şerefine yakıştığını düşünür. Ona göre çevremizi saran havada büyük ve güçlü, ama huysuz ve asık suratlı tabiatlar vardır; bunlar böyle şeylerden hoşlanır ve bunları elde edince daha kötü bir şeye yönelmezler. (Plutarkhos, İsis ve Osiris Üzerine 26)

Krş. Çiğ et yemenin, parçalamaların, oruçların ve dövünmelerin, çoğu yerde de tapınakların önünde açık saçık sözlerin, "boyunlarını savurarak coşanların çılgınlıklarının ve haykırışlarının" yer aldığı bayramları ve kurbanları, uğursuz ve kasvetli günler gibi, tanrıların hiçbiri için değil, kötü daimōnları savmak için yapılan yatıştırma ve teselli törenleri sayarım. Eskiden yapılan insan kurbanlarını da tanrıların istediğine ya da kabul ettiğine inanmak güçtür; krallar ve komutanlar da boşuna çocuklarını teslim edip kurban törenini başlatarak onları boğazlamazlardı. Tersine, huysuz ve çetin varlıkların öfkelerini ve hıncını savmaya, o intikam ruhlarının isteklerini doyurmaya çalışıyorlardı. Bazılarının da bedenler yoluyla birleşemeyen ve birleşmek istemeyen çılgın ve zorba aşkları vardır. Herakles bir kız yüzünden Oikhalia'yı nasıl kuşattıysa, güçlü ve zorba daimōnlar da bedenle kuşatılmış bir insan psykhē'sini isteyerek şehirlere salgınlar, topraklara kıtlık getirir, savaşlar ve iç kargaşalar çıkarırlar; ta ki istediklerini alıp aşık oldukları şeye kavuşana kadar. *(Plutarkhos, Kehanetlerin Sona Ermesi Üzerine 14)*

s183

ἐν οἷς τὰς μεγίστας ἐμφάσεις καὶ διαφάσεις λαβεῖν ἔστι τῆς περὶ δαιμόνων ἀληθείας, εὔστομά μοι κείσθω καθʼ Ἡρόδοτον. ἑορτὰς δὲ καὶ θυσίας ... Ebda. 15 p. 417 e καὶ μὴν ὅσας ἔν γε μύθοις καὶ ὕμνοις λέγουσι καὶ ᾄδουσι, τοῦτο μὲν ἁρπαγὰς τοῦτο δὲ πλάνας θεῶν κρύψεις τε καὶ φυγὰς καὶ λατρείας, οὐ θεῶν εἰσιν ἀλλὰ δαιμόνων παθήματα καὶ τύχαι μνημονευόμεναι διʼ ἀρετὴν καὶ δύναμιν αὐτῶν.

25 Plutarch de Is. et Osir. 26 p. 361 b ὁ δὲ Ξενοκράτης καὶ τῶν ἡμερῶν τὰς ἀποφράδας καὶ τῶν ἑορτῶν, ὅσαι πληγάς τινας ἢ κοπετοὺς ἢ νηστείας ἢ δυσφημίας ἢ αἰσχρολογίαν ἔχουσιν, οὔτε θεῶν τιμαῖς οὔτε δαιμόνων οἴεται προσήκειν χρηστῶν, ἀλλʼ εἶναι φύσεις ἐν τῷ περιέχοντι μεγάλας μὲν καὶ ἰσχυράς, δυστρόπους δὲ καὶ σκυθρωπάς, αἳ χαίρουσι τοῖς τοιούτοις, καὶ τυγχάνουσαι πρὸς οὐδὲν ἄλλο χεῖρον τρέπονται.

Vgl. Plutarch de def. orac. 14 p. 417 c ἑορτὰς δὲ καὶ θυσίας, ὥσπερ ἡμέρας ἀποφράδας καὶ σκυθρωπάς, ἐν αἷς ὠμοφαγίαι καὶ διασπασμοὶ νηστεῖαί τε καὶ κοπετοί, πολλαχοῦ δὲ πάλιν αἰσχρολογίαι πρὸς ἱεροῖς, ʽμανίαι τʼ ἀλαλαί τʼ ὀρινομένων ῥιψαύχενι σὺν κλόνῳ’, θεῶν μὲν οὐδενὶ δαιμόνων δὲ φαύλων ἀποτροπῆς ἕνεκα φήσαιμʼ ἂν τελεῖσθαι μειλίχια καὶ παραμύθια. καὶ τὰς πάλαι ποιουμένας ἀνθρωποθυσίας οὔτε θεοὺς ἀπαιτεῖν ἢ προσδέχεσθαι πιθανόν ἐστιν, οὔτε μάτην ἂν ἐδέχοντο βασιλεῖς καὶ στρατηγοὶ παῖδας αὑτῶν ἐπιδιδόντες καὶ καταρχόμενοι καὶ σφάττοντες, ἀλλὰ χαλεπῶν καὶ δυστρόπων ὀργὰς καὶ βαρυθυμίας ἀποσειόμενοι καὶ ἀποπιμπλάντες ἀλαστόρων· ἐνίων δὲ μανικοὺς καὶ τυραννικοὺς ἔρωτας, οὐ δυναμένων οὐδὲ βουλομένων διὰ σωμάτων ὁμιλεῖν· ἀλλʼ ὥσπερ Ἡρακλῆς Οἰχαλίαν ἐπολιόρκει διὰ παρθένον, οὕτως ἰσχυροὶ καὶ βίαιοι δαίμονες ἐξαιτούμενοι ψυχὴν ἀνθρωπίνην περιεχομένην σώματι λοιμούς τε πόλεσι καὶ γῆς ἀφορίας ἐπάγουσι καὶ πολέμους καὶ στάσεις ταράττουσιν, ἄχρι οὗ λάβωσι καὶ τύχωσιν οὗ ἐρῶσιν.

s184İlk İlkeler

26. Çoğu belli bir yere kadar gelip durur; bir'i ve belirsiz ikiliği ilke yapanlar da öyle. Sayıları, düzlemleri ve cisimleri türettikten sonra öteki şeyleri neredeyse bir yana bırakırlar; onlara yalnız değinip şu kadarını gösterirler: bazı şeyler belirsiz ikilikten gelir, yer, boşluk ve sonsuz gibi; bazıları da sayılardan ve bir'den, psykhē ve başka birkaç şey gibi [zaman, gök ve daha birçok şey de]. Ama gök ve geri kalanlar hakkında artık hiçbir şey söylemezler. Speusippos'un çevresi de öyle; ötekilerden de Ksenokrates'ten başka kimse bunu yapmaz. Çünkü o, hissedilirlere de akılla kavranırlara da matematik nesnelere de, hatta ilâhî olanlara da bir biçimde evren içinde yer verir. (Theophrastos, Metafizik VI a 23)

27. Aleksandros der ki: "Platon'a göre her şeyin, hatta idea'ların kendilerinin de ilkeleri bir ve belirsiz ikiliktir; bu ikiliğe büyük ve küçük derdi. Aristoteles de İyi Üzerine'de bunu anar." Bunu Speusippos'tan, Ksenokrates'ten ve Platon'un İyi Üzerine dersinde bulunmuş ötekilerden de öğrenmek mümkündür; çünkü hepsi onun kanaatini yazıya geçirip korudu ve onun bu ilkeleri kullandığını söyler. (Simplikios, Aristoteles'in Fizik'i Şerhi I 4)

28. Ksenokrates bütünün bir'den ve hep akandan oluştuğunu söyler; hep akan derken, çokluğu yüzünden maddeyi ima eder. (Aetios I 3, 23) Khalkedonlu Ksenokrates her şeyin kendisinden meydana geldiği maddeye hep akan adını verdi. (Theodoretos, Hellen Hastalıklarının Tedavisi IV 12)

Sayılar ve İdealar

29. Fizikçiler ilkeleri cismanî kabul ederlerdi: Thales, Demokritos… İlkeleri cisimsiz kabul edenler ise sayıları ilke diyenlerdir, Pythagorasçılar ve Ksenokrates gibi. Platon da öyle düşünür görünür. (Philoponos, Aristoteles'in Ruh Üzerine'si Şerhi I 2)

30. İdea'larda ise ikisi de bulunuyordu: hem nous'a ait olmak hem de ousia bakımından hareketsiz olmak. Onlar saf nous'un kutsal temeli üzerinde durur; kuvve hâlinde var olanları tamamlayan ve onlara eidos veren sebeplerdir.

s184

DIE URGRUENDE.

26 Theophrast de prima philos. p. 312 f. Br. VI a 23 Us. οἵ γε πολλοὶ μέχρι τινὸς ἐλθόντες καταπαύονται, καθάπερ καὶ οἱ τὸ ἓν καὶ τὴν ἀόριστον δυάδα ποιοῦντες· τοὺς γὰρ ἀριθμοὺς γεννήσαντες καὶ τὰ ἐπίπεδα καὶ τὰ σώματα σχεδὸν τὰ ἄλλα παραλείπουσιν πλὴν ὅσον ἐφαπτόμενοι καὶ τοσοῦτο μόνον δηλοῦντες, ὅτι τὰ μὲν ἀπὸ τῆς ἀορίστου δυάδος, οἷον τόπος καὶ κενὸν καὶ ἄπειρον, τὰ δʼ ἀπὸ τῶν ἀριθμῶν καὶ τοῦ ἑνός, οἷον ψυχὴ καὶ ἄλλʼ ἄττα· [χρόνον δʼ ἅμα καὶ οὐρανὸν καὶ ἕτερα δὴ πλείω] τοῦ δʼ οὐρανοῦ πέρι καὶ τῶν λοιπῶν οὐδεμίαν ἔτι ποιοῦνται μνείαν· ὡσαύτως δʼ οἱ περὶ Σπεύσιππον, οὐδὲ τῶν ἄλλων οὐδεὶς πλὴν Ξενοκράτης· οὗτος γὰρ ἅπαντά πως περιτίθησι περὶ τὸν κόσμον, ὁμοίως αἰσθητὰ καὶ νοητὰ καὶ μαθηματικὰ καὶ ἔτι δὴ τὰ θεῖα.

27 Simplicius zu Aristot. Phys. I 4 (187 a 12) p. 151, 6 Diels λέγει δὲ Ἀλέξανδρος ὅτι ʽκατὰ Πλάτωνα πάντων ἀρχαὶ καὶ αὐτῶν τῶν ἰδεῶν τό τε ἕν ἐστι καὶ ἡ ἀόριστος δυάς, ἣν μέγα καὶ μικρὸν ἔλεγεν, ὡς καὶ ἐν τοῖς Περὶ τἀγαθοῦ Ἀριστοτέλης μνημονεύει.’ λάβοι δὲ ἄν τις καὶ παρὰ Σπευσίππου καὶ παρὰ Ξενοκράτους καὶ τῶν ἄλλων, οἳ παρεγένοντο ἐν τῇ περὶ τἀγαθοῦ Πλάτωνος ἀκροάσει· πάντες γὰρ συνέγραψαν καὶ διεσώσαντο τὴν δόξαν αὐτοῦ καὶ ταύταις αὐτὸν ἀρχαῖς χρῆσθαι λέγουσι.

28 Aetius plac. I 3, 23 p. 288 D. (Stob. ecl. phys. I p. 128 W.) Ξενοκράτης συνεστάναι τὸ πᾶν ἐκ τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἀενάου, ἀέναον τὴν ὕλην αἰνιττόμενος διὰ τοῦ πλήθους. Theodoretus Graec. affect. curat. IV 12, p. 158 Gaisford Ξενοκράτης δὲ ὁ Καλχηδόνιος ἀέναον τὴν ὕλην ἐξ ἧς ἅπαντα γέγονε, προσηγόρευσε.

ZAHLEN UND IDEEN.

29 Philoponus zu Aristot. de an. I 2 (404 b 30) σωματικὰς μὲν οὖν τὰς ἀρχὰς ἐτίθεντο οἱ φυσικοί· Θαλῆς Δημόκριτος .... ἀσωμάτους δὲ οἱ ἀριθμοὺς λέγοντες ὡς οἱ Πυθαγόρειοι καὶ Ξενοκράτης. δοκεῖ δὲ καὶ ὁ Πλάτων.

30 Proclus zu Plat. Parmen. t. V p. 136 Cous. 691 Stallb. ταῖς δὲ ἰδέαις ἄμφω προσῆν, καὶ νοεραῖς εἶναι καὶ ἀκινήτοις κατʼ οὐσίαν, ἐν ἁγνῷ βάθρῳ τῷ καθαρῷ νῷ βεβώσαις καὶ τελειωτι-

s185Bu yüzden (Parmenides) bu ilkelere çıkıp bütün oluşu onlara bağladı; Ksenokrates'in dediği gibi, idea'yı tabiata göre hep var olan şeylerin örnek sebebi kabul ederek. Çünkü idea'yı yardımcı sebepler arasına, yani araç, madde ya da eidos sebepleri arasına koyamazsınız, çünkü o tam anlamıyla sebeptir; sebepler arasında da yalnızca gaye sebepleri ya da yapıcı sebepler arasına koyamazsınız. Gerçi onun var olmakla iş gördüğünü ve oluşanların gayesinin ona benzemek olduğunu söyleriz; ama her şeyin asıl anlamda gaye sebebi, her şeyin uğruna olduğu şey, idea'lardan öncedir; asıl anlamda yapıcı sebep de idea'lardan sonradır, çünkü örneğe bir ölçüte ve kurala bakar gibi bakar. İdea ikisinin ortasında olduğundan birine yönelir, öteki de ona yönelir. İdea tabiata göre var olanların örnek sebebiyse, ne tabiata aykırı olanların ne de tekhnē'ye göre olanların idea'sı vardır; hep var olanların örnek sebebiyse, tek tek oluşup yok olan şeylerin hiçbirinin idea'sı yoktur. Ksenokrates idea'nın bu tarifini hocasının hoşuna giden tarif diye kaydetti; onu ayrı ve ilâhî bir sebep kabul ediyordu… (Proklos, Platon'un Parmenides'i Şerhi V 136)

31. (Platon) asıl anlamda ousia'ların idea'lar olduğunu, hissedilir şeylerin ise asıl anlamda ousia olmadığını söylerdi: "Hep var olan ama oluşu olmayan nedir, oluşan ama hiçbir zaman var olmayan nedir?" Speusippos'un ve Ksenokrates'in çevresi de aynı şekilde düşünür. (Asklepios, Aristoteles'in Metafizik'i Şerhi VII 1)

32. Bu yüzden Platon'un ve Ksenokrates'in çevresinin iyinin çok anlamda söylendiğini ileri sürmesiyle Stoacıların bunu ileri sürmesi aynı şey değildir. Onlar iyinin bir anlamda idea için, başka bir anlamda idea'dan pay alan için söylendiğini söylediklerinde, birbirinden çok uzak ve hiçbir ortaklığı olmayan anlamları ortaya koyarlar; "köpek" kelimesinde gördüğümüz gibi… Aynı şekilde iyinin idea için de idea'dan pay alan için de söylendiğini söylemek, anlamları ortaya koymaktır, ama birbirinden ayrılmış ve hiçbir ortak kapsam göstermeyen anlamları. (Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı XI 28)

33. Ksenokrates Platon'u savunarak, Gök Üzerine'nin birinci kitabında da söylendiği gibi, onun bunu öğretmek için ve idea'lar oluşmuş olsaydı nasıl oluşabileceklerini anlamak için varsaydığını söylerdi. İdea'ların, eğer oluşmaları mümkün olsaydı, büyük ve küçükten, bunlar bir tarafından eşitlendikten sonra oluşacaklarını söylerdi… *([Aphrodisiaslı Aleksandros], Aristoteles'in Metafizik'i Şerhi XIV 4)*

s185

καῖς τῶν δυνάμει ὄντων καὶ εἰδοποιοῖς αἰτίαις· ὅθεν ἐπὶ ταύτας ἀναδραμὼν τὰς ἀρχὰς τούτων ἀνήρτησε τὴν σύμπασαν γένεσιν, καθά φησιν ὁ Ξενοκράτης, εἶναι τὴν ἰδέαν θέμενος αἰτίαν παραδειγματικὴν τῶν κατὰ φύσιν ἀεὶ συνεστώτων. οὔτε γὰρ ἐν τοῖς συναιτίοις ἄν τις αὐτὴν θείη, λέγω δέ, οἷον ὀργανικοῖς ἢ ὑλικοῖς ἢ εἰδικοῖς, διότι αἰτίαν εἶναι πάντως· οὔτε τῶν αἰτίων ἐν τοῖς τελικοῖς ἁπλῶς ἢ ποιητικοῖς· κἂν γὰρ αὐτῷ τῷ εἶναι λέγωμεν αὐτὴν δρᾶν καὶ τέλος εἶναι τῶν γιγνομένων τὴν πρὸς αὐτὴν ὁμοίωσιν, ἀλλὰ τό τε κυρίως τελικὸν πάντων αἴτιον καὶ οὗ ἕνεκα πάντα πρὸ τῶν ἰδεῶν ἐστί, καὶ τὸ κυρίως ποιητικὸν μετὰ τὰς ἰδέας, ὡς πρὸς κριτήριον βλέπον καὶ κανόνα τὸ παράδειγμα· μέση γὰρ οὖσα ἀμφοῖν τοῦ μὲν ἐφίεται, τοῦ δʼ ἐστὶν ἐφετόν· εἰ δὲ δὴ τῶν κατὰ φύσιν ἐστὶν αἰτία παραδειγματικὴ συνεστώτων, οὔτε τῶν παρὰ φύσιν οὔτε τῶν κατὰ τέχνην ἔστιν ἰδέα· καὶ εἰ τῶν ἀεὶ συνεστώτων, οὐδενὸς τῶν κατὰ μέρος γιγνομένων τούτων καὶ ἀπολλυμένων. ὁ μὲν οὖν Ξενοκράτης τοῦτον ὡς ἀρέσκοντα τῷ καθηγεμόνι τὸν ὅρον τῆς ἰδέας ἀνέγραψε, χωριστὴν αὐτὴν καὶ θείαν αἰτίαν τιθέμενος ...

31 Asklepios zu Arist. Metaph. VII 1 (1028 b 2) p. 377, 32 Hayd. καὶ κυρίως μὲν οὐσίας ἔλεγε (Πλάτων) τὰς ἰδέας, οὐ κυρίως δὲ τὰ αἰσθητά· ʽτί τὸ ὂν μὲν ἀεί, γένεσιν δὲ οὐκ ἔχον, καὶ τί τὸ γιγνόμενον μέν, ὂν δὲ οὐδέποτε’. ὁμοίως καὶ οἱ περὶ Σπεύσιππον καὶ Ξενοκράτην.

32 Sextus empir. adv. dogmat. V (math. XI) 28 παρʼ ἣν αἰτίαν οὐκ ἐν ἴσῳ λέγεται παρά τε τοῖς περὶ τὸν Πλάτωνα καὶ Ξενοκράτη πολλαχῶς ὀνομάζεσθαι τἀγαθὸν καὶ παρὰ τοῖς στωικοῖς. ἐκεῖνοι μὲν γὰρ ὅταν φῶσιν ἑτέρως λέγεσθαι ἀγαθὸν τὴν ἰδέαν καὶ ἑτέρως τὸ μετέχον τῆς ἰδέας, σημαινόμενα ἐκτίθενται καὶ κατὰ πολὺ ἀλλήλων διεστῶτα καὶ μηδεμίαν ἔχοντα κοινωνίαν, οἷόν τι καὶ ἐπὶ τῆς ʽκύων’ φωνῆς θεωροῦμεν .... οὕτω κἀν τῷ φάναι ἀγαθὸν τὴν ἰδέαν καὶ τὸ μετέχον τῆς ἰδέας ἔκθεσις μέν ἐστι σημαινομένων, κεχωρισμένων δὲ καὶ οὐδεμίαν περίληψιν ἐμφαινόντων.

33 [Alexander Aphrod.] zu Arist. Metaph. XIV 4 (1091 a 28) p. 819, 37 Hayd. ἐπεὶ δὲ ὁ Ξενοκράτης ὑπεραπολογούμενος τοῦ Πλάτωνος, ὡς καὶ ἐν τῷ Α τῆς περὶ Οὐρανοῦ εἴρηται, ἔλεγεν ὅτι διδασκαλίας χάριν καὶ τοῦ γνῶναι, πῶς, εἰ γεγόνασιν αἱ ἰδέαι, δυνατὸν ἦν αὐτὰς γενέσθαι, ὑπετίθετό τε καὶ ἔλεγεν ὡς ἐκ τοῦ μεγάλου καὶ μικροῦ ὑπὸ τοῦ ἑνὸς ἰσασθέντων ἐγένοντο ἄν, εἰ δυνατὸν αὐτὰς ἦν γενέσθαι ...

s18634. Bazıları eidos'ların ve sayıların aynı tabiata sahip olduğunu, öteki şeylerin, yani çizgilerin ve düzlemlerin bunlara bağlı olarak geldiğini, göğün ousia'sına ve hissedilirlere kadar böyle sürdüğünü söyler. (Aristoteles, Metafizik VII 2, 1028 b 24) Burada Ksenokrates'e yönelir ve onun şeylerin eidos'larına sayılar dediğini söyler; çünkü sayılar neyin sayısıysalar onu sınırladıkları gibi, eidos'lar da maddeyi sınırlar. Sonra idea'lardan sonra ikinci ousia'lar olarak düşünceyle kavrananları, yani matematik nesneleri, çizgileri ve düzlemleri koyar; en sona da tabiat şeylerini. (Asklepios, aynı yerin şerhi)

35. Başka bir ousia da hareketsizdir; bazıları onun ayrı olduğunu söyler; kimileri …, kimileri de eidos'ları ve matematik nesneleri tek bir tabiat sayar. (Aristoteles, Metafizik XII 1, 1069 a 33) Bazıları bunları iki cins yapar, idea'ları ve matematik sayıları; bazıları ise ikisinin tek bir tabiatı olduğunu söyler… (XIII 1, 1076 a 19) Bazıları da matematik sayının (eidos'ların sayısıyla) aynı olduğunu söyler. (XIII 6, 1080 b 21) Üçüncü yol, eidos'ların sayısıyla matematik sayının aynı olmasıdır. (XIII 8, 1083 b 2) Sayılar hakkında konuşanların kimi …, kimi de iki sayıyı, eidos sayısını ve matematik sayıyı tanıyor ama ikisini bir yapıyorlardı, Speusippos ve Ksenokrates gibi. ([Aleksandros], aynı yerin şerhi) Eidos'ları aynı zamanda sayı yapmak isteyenler… eidos sayısıyla matematik sayıyı aynı yaptılar. (XIII 9, 1086 a 5)

(Aristoteles) "kimileri iki sayının da var olduğunu söyler" sözüyle Platon'u, "kimileri yalnız matematik sayının var olduğunu ve var olanların ilki olduğunu söyler" sözüyle de Ksenokrates'in çevresini ima etti. Çünkü bunlar matematik sayıyı hissedilirlerden ayırır, yalnız onun var olduğunu ve her şeyin ilki olduğunu söyler, eidos sayısıyla da alay ederler. Ksenokrates'in çevresi de Pythagorasçılar da tek bir sayı olduğunu düşünür… Pythagorasçılar da tek bir sayı olduğunu düşünür. Hangisidir bu? Matematik sayı; "ama hissedilirlerden ayrı olmayan", Ksenokrates'in çevresinin dediği gibi değil, birimlerden oluşan da değil. ([Aleksandros], Metafizik Şerhi XIII 6)

Speusippos ve Ksenokrates. (Metafizik XIII 8'e scholion) Ksenokrates'in çevresi. (Metafizik XIII 6'ya scholion)

Diyor ki yalnız matematik sayıları yapanlar, Ksenokrates'in ve Speusippos'un çevresi gibi, ama onları hissedilirlerden ayrı ve hissedilirlerin yanında başka şeyler olarak kabul edenler… eidos sayılarından söz etmekten vazgeçip yalnız matematik sayıyı yaptılar. *([Aleksandros], Metafizik Şerhi XIII 9)*

s186

34 Aristoteles Metaphys. VII 2, 1028 b 24 ἔνιοι δὲ τὰ μὲν εἴδη καὶ τοὺς ἀριθμοὺς τὴν αὐτὴν ἔχειν φασὶ φύσιν, τὰ δὲ ἄλλα ἐχόμενα, γραμμὰς καὶ ἐπίπεδα, μέχρι πρὸς τὴν τοῦ οὐρανοῦ οὐσίαν καὶ τὰ αἰσθητά. Asklepios z. St. p. 379, 17 Hayd. ἐντεῦθεν εἰς τὸν Ξενοκράτην ἀποτείνεται, καί φησιν ὅτι τὰ εἴδη τῶν πραγμάτων τοῖς ἀριθμοῖς προσηγόρευεν, ἐπειδή, ὥσπερ οἱ ἀριθμοὶ περιοριστικοί εἰσιν ὧν εἰσιν ἀριθμοί, οὕτω δὴ καὶ τὰ εἴδη περιοριστικὰ τῆς ὕλης ὑπάρχουσιν· εἶτα μετὰ τὰς ἰδέας δευτέρας οὐσίας ὑποτίθεται τὰς διανοητάς, τουτέστι τὰ μαθήματα, γραμμὰς καὶ ἐπίπεδα· τελευταῖα δὲ τὰ φυσικά.

35 Aristoteles Metaphys. XII 1, 1069 a 33 ἄλλη δὲ (οὐσία) ἀκίνητος, καὶ ταύτην τινὲς εἶναί φασι χωριστήν, οἱ μὲν ... οἱ δὲ εἰς μίαν φύσιν τιθέντες τὰ εἴδη καὶ τὰ μαθηματικά. XIII 1, 1076 a 19 ἐπεὶ δὲ οἱ μὲν δύο ταῦτα γένη ποιοῦσι, τάς τε ἰδέας καὶ τοὺς μαθηματικοὺς ἀριθμούς, οἱ δὲ μίαν φύσιν ἀμφοτέρων ... XIII 6, 1080 b 21 ἔνιοι δὲ καὶ τὸν μαθηματικὸν (ἀριθμὸν) τὸν αὐτὸν τοῦτον (τὸν τῶν εἰδῶν) εἶναι. XIII 8, 1083 b 2 τρίτος τρόπος, τὸ εἶναι τὸν αὐτὸν ἀριθμὸν τὸν τῶν εἰδῶν καὶ τὸν μαθηματικόν. [Alexander] z. St. p. 766, 4 Hayd. τῶν περὶ ἀριθμοὺς εἰπόντων οἱ μὲν ... οἱ δὲ ἐγίνωσκον μὲν ἀμφοτέρους (τοὺς ἀριθμοὺς) καὶ τὸν εἰδητικὸν καὶ τὸν μαθηματικόν, ἕνα δὲ ἐποίουν, ὥσπερ Σπεύσιππος καὶ Ξενοκράτης. XIII 9, 1086 a 5 οἱ δὲ τὰ εἴδη βουλόμενοι ἅμα καὶ ἀριθμοὺς ποιεῖν ... τὸν αὐτὸν εἰδητικὸν καὶ μαθηματικὸν ἐποίησαν ἀριθμόν.

[Alexander Aphrod.] zu Arist. Metaph. XIII 6 (1080 b 11) p. 745, 27 Hayd. διὰ μὲν οὖν τοῦ ʽοἱ μὲν οὖν ἀμφοτέρους εἶναι τοὺς ἀριθμούς’ ᾐνίξατο (Ἀριστοτέλης) τὸν Πλάτωνα, διὰ δὲ τοῦ ʽοἱ δὲ τὸν μαθηματικὸν μόνον ἀριθμὸν εἶναι τὸν πρῶτον τῶν ὄντων’ τοὺς περὶ Ξενοκράτην· οὗτοι γὰρ καὶ χωρίζουσι τὸν μαθηματικὸν τῶν αἰσθητῶν καὶ μόνον αὐτὸν εἶναί φασι καὶ πρῶτον πάντων, τοῦ εἰδητικοῦ κατορχούμενοι· καὶ οἱ περὶ Ξενοκράτην οὖν ἕνα μόνον ἀριθμὸν νομίζουσι καὶ οἱ Πυθαγόρειοι ... καὶ οἱ Πυθαγόρειοι δὲ ἕνα ἀριθμὸν εἶναι νομίζουσι· καὶ τίνα τοῦτον; τὸν μαθηματικόν, ʽπλὴν οὐ κεχωρισμένον τῶν αἰσθητῶν’, ὡς οἱ περὶ Ξενοκράτην, οὐδὲ μοναδικόν.

Scholion cod. Reg. 1853 zu Arist. Metaph. XIII 8 (1083 a 21) p. 820 a 38 Br. Σπεύσιππος καὶ Ξενοκράτης. Scholion cod. Reg. 1853 zu Arist. Metaph. XIII 6 (1080 b 14) p. 818 b 15 Br. οἱ περὶ Ξενοκράτην.

[Alexander Aphrod.] zu Aristot. Metaphys. XIII 9 (1086 a 2) p. 782, 31 Hayd. λέγει ὅτι οἱ μὲν τοὺς μαθηματικοὺς ἀριθμοὺς μόνον ποιοῦντες, ὡς οἱ

s18736. Aleksandros onun Ksenokrates'in çevresini ima ettiğini söyler; bunlar matematik sayıyı hissedilirlerden ayırır, ama onun tek sayı olduğunu düşünmezler. Platoncu olan ve Pythagorasçılık yapmak isteyen bu adamlar, en bölünmez olan ve psykhē'ye ait ousia'yı da aşan sayıların teorisinden nasıl geri kalabilirlerdi? Tersine, matematik adlar yoluyla daha eski sayıları da işledikleri açıktır. (Syrianos, Aristoteles'in Metafizik'i Şerhi XIII 6) Bazılarının Platon gibi iki sayı yaptığını söyler, çünkü Platon açıkça matematik sayının eidos sayısından başka olduğunu söyler; bazılarının da Pythagorasçılardan bazıları gibi tek bir sayı, matematik sayıyı yaptığını; bazılarının da ikisini tanıyıp ikisini bir yaptığını. Bununla belki Speusippos'u ve Ksenokrates'i ima ediyor; onların en kötü varsayımın savunucuları olduğunu söyler ve sebeplerini de açıkça belirtir. Biz de bunlar hakkında daha önce söylemiştik: aynı adları kullanmış olsalar da, farklı sayıların eidos'a göre ayrıldığını biliyorlardı. Çünkü bu sayıları ayırmayıp karıştıran kişi, içinde matematik sayıyı taşıyan eidos sayısını bir yana bırakıp bütünün kurucusu olarak matematik sayının kendisini yapar ve … her şeyin yapıcısına aritmetiksel bir meleke yükler. Bundan daha inanılmaz ne söylenebilir? (Syrianos, Metafizik Şerhi XIII 8)

İdeal Büyüklükler

37. Uzunluklar, düzlemler ve katı cisimler hakkında da durum aynıdır. Kimileri matematik nesneleri idea'lardan sonra gelenlerden başka sayar. Başka türlü konuşanlardan kimi, idea'ları sayı yapmayan ve idea'ların var olduğunu söylemeyenler, matematik nesnelerden matematiksel biçimde söz eder; kimi de matematik nesnelerden söz eder ama matematiksel biçimde değil: onlara göre her büyüklük büyüklüklere bölünmez, rastgele iki birim de bir ikilik etmez. (Aristoteles, Metafizik XIII 6, 1080 b 23)

38. (İdea'ları kabul edenler) büyüklükleri maddeden ve sayıdan yaparlar: uzunlukları ikilikten, düzlemleri belki üçlükten, katı cisimleri de dörtlükten ya da başka sayılardan… Bunlar matematik nesneleri bu yolla idea'lara yapıştırmaya uğraşırken yanılırlar. (Aristoteles, Metafizik XIV 3, 1090 b 21)

39. Aynı şekilde Felsefe Üzerine'de de canlının kendisinin bir'in idea'sından ve ilk uzunluktan, genişlikten ve derinlikten oluştuğu, ötekilerin de benzer şekilde oluştuğu belirlenmiştir.

s187

περὶ Ξενοκράτην καὶ Σπεύσιππον, χωριστοὺς δὲ τῶν αἰσθητῶν καὶ ἄλλους παρὰ τὰ αἰσθητά ... ἀπέστησαν τοῦ λέγειν εἰδητικοὺς ἀριθμοὺς καὶ τὸν μαθηματικὸν μόνον ἐποίησαν.

36 Syrian zu Aristot. Metaph. XIII 6 (1080 b 14) p. 902 a 4 Us. τοὺς περὶ Ξενοκράτην φησὶν αὐτὸν Ἀλέξανδρος αἰνίττεσθαι, οἳ χωρίζουσι μὲν τὸν μαθηματικὸν τῶν αἰσθητῶν, οὐ μέντοι μόνον εἶναι νομίζουσι· πῶς γὰρ ἂν Πλατωνικοί γε ὄντες καὶ πυθαγορίζειν βουλόμενοι τῆς τῶν ἀμερεστάτων καὶ ἐξῃρημένων τῆς ψυχικῆς οὐσίας ἀριθμῶν θεωρίας ἀπελείφθησαν; ἀλλὰ δῆλοί εἰσι διὰ τῶν μαθηματικῶν ὀνομάτων καὶ τὰ περὶ τοὺς πρεσβυτέρους ἀριθμοὺς πραγματευόμενοι. Syrian zu Arist. Metaph. XIII 8 (1083 b 1) p. 912 a 10 Us. τοὺς μὲν δύο φησὶ ποιεῖν ἀριθμούς, ὥσπερ Πλάτωνα, σαφῶς γὰρ τὸν μαθηματικὸν ἕτερόν φησιν εἶναι τοῦ εἰδητικοῦ. τοὺς δὲ ἕνα τὸν μαθηματικόν, ὥς τινας τῶν Πυθαγορείων· τοὺς δὲ γινώσκειν ἀμφοτέρους, ἕνα δὲ ποιεῖν αὐτούς· αἰνίττεται δὲ Σπεύσιππον ἴσως καὶ Ξενοκράτην, οὓς καὶ χειρίστης ὑποθέσεώς φησι προεστάναι, καὶ διʼ ἃς αἰτίας σαφῶς λέγει· προείπομεν δὲ καὶ ἡμεῖς περὶ τούτων ὅτι εἰ καὶ τοῖς αὐτοῖς ὀνόμασιν ἐκέχρηντο, ἀλλʼ οὖν ᾔδεσαν κατʼ εἴδη διάκρισιν τῶν διαφόρων ἀριθμῶν, ἐπεὶ καὶ ἄλλως ὁ τοὺς ἀριθμοὺς τούτους μὴ διακρίνων ἀλλὰ συγχέων τόν τε εἰδητικὸν ἀριθμὸν ἔχοντα ἐν ἑαυτῷ τὸν μαθηματικὸν ἀριθμὸν ὑποστάτην τῶν ὅλων ποιεῖ αὐτὸν τὸν μαθηματικόν, τῷ τε * καὶ ποιητῇ τῶν πάντων ἀριθμητικὴν ἕξιν περιτίθησιν· ὧν τί ἂν εἴποι τις ἀπιθανώτερον;

IDEALE GROESSEN.

37 Aristoteles Metaph. XIII 6, 1080 b 23 ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τὰ μήκη καὶ περὶ τὰ ἐπίπεδα καὶ περὶ τὰ στερεά· οἱ μὲν γὰρ ἕτερα τὰ μαθηματικὰ καὶ τὰ μετὰ τὰς ἰδέας· τῶν δʼ ἄλλως λεγόντων οἱ μὲν τὰ μαθηματικὰ καὶ μαθηματικῶς λέγουσιν, ὅσοι μὴ ποιοῦσι τὰς ἰδέας ἀριθμοὺς μηδὲ εἶναί φασιν ἰδέας· οἱ δὲ τὰ μαθηματικά, οὐ μαθηματικῶς δέ· οὐ γὰρ τέμνεσθαι οὔτε μέγεθος πᾶν εἰς μεγέθη οὔθʼ ὁποιασοῦν μονάδας δυάδα εἶναι.

38 Aristoteles Metaph. XIV 3, 1090 b 21 ποιοῦσι γὰρ (οἱ τὰς ἰδέας τιθέμενοι) τὰ μεγέθη ἐκ τῆς ὕλης καὶ τοῦ ἀριθμοῦ, ἐκ μὲν τῆς δυάδος τὰ μήκη, ἐκ τριάδος δὲ ἴσως τὰ ἐπίπεδα, ἐκ δὲ τῆς τετράδος τὰ στερεὰ ἢ καὶ ἐξ ἄλλων ἀριθμῶν ... οὗτοι μὲν οὖν ταύτῃ προσγλιχόμενοι ταῖς ἰδέαις τὰ μαθηματικὰ διαμαρτάνουσιν.

39 Themistius paraphr. de anima I 2 (404 b 18) f. 66v Ald. II p. 20, 8 Sp. ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τοῖς περὶ φιλοσοφίας διώρισται αὐτὸ μὲν τὸ ζῷον ἐξ αὐτῆς τῆς τοῦ ἑνὸς ἰδέας εἶναι καὶ τοῦ πρώτου μήκους καὶ πλάτους καὶ βάθους,

s188Çünkü o adamlar, cisimsiz tabiatın hacim içinde var olmadığı için sürekli kemiyetten bütünüyle uzak olduğunu, ayrık kemiyete ise yakın olduğunu kabul ederlerdi. O tabiatın çokluğunun da gerçek birliklerden oluştuğunu düşünüyorlardı; bizim cisimlerde kullandığımız türden birimlerden değil, çünkü onların hiçbiri tam olarak bir değildir, birden çoktur, hatta sonsuzdur. Bu yüzden bu sayıya eidos'lardan oluştuğu için eidos sayısı derlerdi ve o sayıları var olanların eidos'ları sayarlardı: "her şey sayıya benzer." Canlının kendisinin, yani akılla kavranır evrenin ilk unsurları olarak eidos sayılarından bir'in idea'sını, ilk ikiliğin, ilk üçlüğün ve ilk dörtlüğün idea'sını koydular. Çünkü akılla kavranır evrende hissedilir evrenin ilkelerinin mutlaka görünmesi gerekir; hissedilir evren de artık uzunluk, genişlik ve derinlikten oluşur. Bu yüzden uzunluğun idea'sının ilk ikilik olduğunu ileri sürdüler, çünkü uzunluk birden bire, yani noktadan noktaya uzanır; uzunlukla birlikte genişliğinkinin ilk üçlük olduğunu, çünkü düzlem şekillerin ilki üçgendir; uzunluk, genişlik ve derinliğinkinin de ilk dörtlük olduğunu, çünkü katı cisimlerin ilki piramittir. Bütün bunları Ksenokrates'in Tabiat Üzerine'sinden öğrenmek mümkündür. (Themistios, Aristoteles'in Ruh Üzerine'sinin Açıklaması I 2)

Zaman

40. Ksenokrates (zamanın ousia'sının) oluşanların ölçüsü ve ezelî hareket olduğunu söyler. (Aetios I 22, 2)

Bölünmez Çizgiler

41. Söylenenlerden açıkça anlaşılıyor ki ne çizgi ne düzlem ne de genel olarak sürekli şeylerden herhangi biri bölünmez olacaktır. (Aristoteles, Fizik VI 2, 233 b 15) Ayrıca katı cisimlerin düzlemlerden, düzlemlerin çizgilerden, çizgilerin de noktalardan oluştuğunu söylemenin aynı logos'a ait olduğu açıktır; durum böyle olunca çizginin parçasının çizgi olması zorunlu değildir. Bunlar hakkında daha önce, hareket üzerine söylenenlerde, bölünmez uzunlukların bulunmadığı incelenmişti. (Gök Üzerine III 1, 299 a 6) Ayrıca büyüklükleri ve bu türden şeyleri neye kadar türetirler? Örneğin ilk çizgi bölünmezdir, sonra ikilik, sonra bunlar da onluğa kadar sürer. (Metafizik XIII 8, 1084 a 37) Bazıları her iki logos'a da boyun eğdi: var olan bir anlamına geliyorsa her şeyin bir olduğunu söyleyen logos'a, var olmayanın var olduğunu kabul ederek; ikiye bölmeden çıkan logos'a da bölünmez büyüklükler yaparak. *(Fizik I 3, 187 a 1)*

s188

τὰς δʼ ἄλλας ὁμοιοτρόπως· τὴν γὰρ ἀσώματον φύσιν τοῦ μὲν συνεχοῦς ποσοῦ πόρρωθεν εἶναι παντάπασιν ὑπελάμβανον οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι ἅτε ἐν ὄγκῳ μὴ ὑφεστῶσαν, τοῦ διωρισμένου δὲ οἰκείαν εἶναι· πλῆθος γὰρ καὶ ἐκείνης εἶναι τῆς φύσεως ἐξ ἑνάδων ἀληθινῶν συντεθειμένον ὑπενόουν, οὐχ οἵαις ἡμεῖς χρώμεθα ἐπὶ τῶν σωμάτων μονάσιν, ὧν οὐδέν ἐστιν ἓν ἀκριβῶς, ἀλλὰ πλείω, μᾶλλον δὲ ἄπειρα, διὸ καὶ εἰδητικὸν ἐκάλουν τοῦτον τὸν ἀριθμὸν ἅτε συγκείμενον ἐξ εἰδῶν, καὶ τοὺς ἀριθμοὺς ἐκείνους εἴδη τῶν ὄντων ἐτίθεντο, ʽἀριθμῷ δέ τε πάντʼ ἐπέοικε’. τοῦ μὲν οὖν αὐτοζῴου, τουτέστι τοῦ κόσμου τοῦ νοητοῦ, στοιχεῖα τὰ πρῶτα ἐποίουν τῶν εἰδητικῶν ἀριθμῶν τὴν τοῦ ἑνὸς ἰδέαν καὶ τὴν τῆς πρώτης δυάδος καὶ τὴν τῆς πρώτης τριάδος καὶ τὴν τῆς πρώτης τετράδος· ἐπειδὴ γὰρ ἐν τῷ νοητῷ κόσμῳ δεῖ πάντως τὰς ἀρχὰς παρεμφαίνεσθαι τοῦ αἰσθητοῦ, ὁ δὲ αἰσθητὸς ἐκ μήκους ἤδη καὶ πλάτους καὶ βάθους, τοῦ μὲν μήκους ἰδέαν εἶναι τὴν πρώτην ἀπεφήναντο δυάδα· ἀπὸ γὰρ ἑνὸς ἐφʼ ἓν τὸ μῆκος, τουτέστιν ἀπὸ σημείου ἐπὶ σημεῖον· τοῦ δὲ μήκους ἅμα καὶ πλάτους τὴν πρώτην τριάδα· πρῶτον γὰρ τῶν ἐπιπέδων σχημάτων ἐστὶ τὸ τρίγωνον· τοῦ δὲ μήκους καὶ πλάτους καὶ βάθους τὴν πρώτην τετράδα· πρῶτον γὰρ τῶν στερεῶν ἐστιν ἡ πυραμίς. ταῦτα δὲ ἅπαντα λαβεῖν ἔστιν ἐκ τῶν περὶ φύσεως Ξενοκράτους.

DIE ZEIT.

40 Aetius plac. I 22, 2 p. 318 b 13 D. (Stob. ecl. phys. I p. 102 W.) Ξενοκράτης μέτρον τῶν γεννητῶν καὶ κίνησιν ἀΐδιον (οὐσίαν εἶναι χρόνου).

DIE UNTEILBAREN LINIEN.

41 Aristoteles Phys. VI 2, 233 b 15 φανερὸν οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων, ὡς οὔτε γραμμὴ οὔτε ἐπίπεδον οὔτε ὅλως τῶν συνεχῶν οὐδὲν ἔσται ἄτομον. Ders. de coelo III 1, 299 a 6 ἔπειτα δῆλον ὅτι τοῦ αὐτοῦ λόγου ἐστὶ στερεὰ μὲν ἐξ ἐπιπέδων συγκεῖσθαι, ἐπίπεδα δʼ ἐκ γραμμῶν, ταύτας δʼ ἐκ στιγμῶν· οὕτω δʼ ἐχόντων οὐκ ἀνάγκη τὸ τῆς γραμμῆς μέρος γραμμὴν εἶναι· περὶ δὲ τούτων ἐπέσκεπται πρότερον ἐν τοῖς περὶ κινήσεως λόγοις, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀδιαίρετα μήκη. Ders. Metaphys. XIII 8, 1084 a 37 ἔτι τὰ μεγέθη καὶ ὅσα τοιαῦτα μέχρι πόσου (γεννῶσι), οἷον ἡ πρώτη γραμμὴ ἄτομος, εἶτα δυάς, εἶτα καὶ ταῦτα μέχρι δεκάδος. Ders. Phys. I 3, 187 a 1 ἔνιοι δʼ ἐνέδοσαν τοῖς λόγοις ἀμφοτέροις, τῷ μὲν ὅτι πάντα ἕν, εἰ τὸ ὂν ἓν σημαίνει, ὅτι ἔστι τὸ μὴ ὄν, τῷ δὲ ἐκ τῆς διχοτομίας, ἄτομα ποιήσαντες μεγέθη.

s18942. Acaba bazılarının dediği gibi bölünmez çizgiler var mıdır ve genel olarak bütün kemiyetlerde parçasız bir şey bulunur mu? Çok ile büyük ve bunların karşıtları olan az ile küçük aynı şekilde var olduğuna göre, neredeyse sonsuz bölünmesi olan şey de az değil çok olduğuna göre, azın ve küçüğün bölünmelerinin sınırlı olacağı açıktır. Bölünmeler sınırlıysa, parçasız bir büyüklüğün bulunması zorunludur; öyle ki her şeyde parçasız bir şey bulunacaktır, çünkü az ve küçük de her şeyde bulunur. Ayrıca çizginin bir idea'sı varsa, idea da adaşlarının ilki ise ve parçalar tabiatça bütünden önceyse, çizginin kendisi bölünmez olmalıdır; aynı şekilde karenin, üçgenin ve öteki şekillerin kendisi, genel olarak düzlemin kendisi ve cismin kendisi de bölünmez olmalıdır; yoksa bunlardan önce gelen birtakım şeyler bulunacaktır. Ayrıca cismin unsurları varsa, unsurlardan önce hiçbir şey yoksa ve parçalar bütünden önceyse, ateş ve genel olarak cismin unsurlarından her biri bölünmez olmalıdır; öyle ki yalnız akılla kavranırlarda değil, hissedilirlerde de parçasız bir şey vardır. Ayrıca Zenon'un logos'una göre de parçasız bir büyüklüğün bulunması zorunludur. Çünkü sınırlı bir zamanda sonsuz şeye tek tek dokunmak imkânsızdır; hareket eden de önce yarıya varmak zorundadır; parçasız olmayanın da mutlaka yarısı vardır. Çizgi üzerinde hareket eden şey sınırlı zamanda sonsuz şeye dokunuyorsa, daha hızlı olan eşit zamanda daha çok yol alıyorsa ve en hızlı hareket düşüncenin hareketiyse, düşünce de sınırlı zamanda sonsuz şeye tek tek dokunabilir; öyle ki düşüncenin tek tek dokunması saymak demekse, sınırlı zamanda sonsuz şeyi saymak mümkün olur. Bu imkânsızsa, bölünmez bir çizgi bulunmalıdır. Ayrıca matematikçilerin kendi söylediklerinden de, derler, bölünmez bir çizgi bulunmalıdır: aynı ölçüyle ölçülenler ölçüdeşse ve ölçülen bütün çizgiler ölçüdeşse, hepsinin kendisiyle ölçüleceği bir uzunluk bulunacaktır. Bunun bölünmez olması zorunludur. Çünkü bölünebilirse, parçaları da birer ölçü olacaktır, zira bütüne ölçüdeştirler; öyle ki yarım, bir parçanın iki katı olacaktır.

s189

42 [Aristoteles] de lin. insec. 968 a 1 (p. 141 ff. Apelt) ἆρά γʼ εἰσὶν ἄτομοι γραμμαί, καὶ ὅλως ἐν ἅπασι τοῖς ποσοῖς ἐστί τι ἀμερές, ὥσπερ ἔνιοί φασιν; εἰ γὰρ ὁμοίως ὑπάρχει τό τε πολὺ καὶ τὸ μέγα καὶ τὰ ἀντικείμενα τούτοις, τό τε ὀλίγον καὶ τὸ σμικρόν, τὸ δʼ ἀπείρους σχεδὸν διαιρέσεις ἔχον οὐκ ἔστιν ὀλίγον ἀλλὰ πολύ, φανερὸν ὅτι πεπερασμένας ἕξει τὰς διαιρέσεις τὸ ὀλίγον καὶ τὸ μικρόν· εἰ δὲ πεπερασμέναι αἱ διαιρέσεις, ἀνάγκη τι εἶναι ἀμερὲς μέγεθος, ὥστε ἐν ἅπασιν ἐνυπάρξει τι ἀμερές, ἐπείπερ καὶ τὸ ὀλίγον καὶ τὸ μικρόν. ἔτι εἰ ἔστιν ἰδέα γραμμῆς, ἡ δʼ ἰδέα πρώτη τῶν συνωνύμων, τὰ δὲ μέρη πρότερα τοῦ ὅλου τὴν φύσιν, ἀδιαίρετος ἂν εἴη αὐτὴ ἡ γραμμή, τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τὸ τετράγωνον καὶ τὸ τρίγωνον καὶ τὰ ἄλλα σχήματα, καὶ ὅλως ἐπίπεδον αὐτὸ καὶ σῶμα· συμβήσεται γὰρ πρότερʼ ἄττα εἶναι τούτων. ἔτι εἰ σώματός ἐστι στοιχεῖα, τῶν δὲ στοιχείων μηδὲν πρότερον, τὰ δὲ μέρη τοῦ ὅλου πρότερα, ἀδιαίρετον ἂν εἴη τὸ πῦρ καὶ ὅλως τῶν τοῦ σώματος στοιχείων ἕκαστον, ὥστʼ οὐ μόνον ἐν τοῖς νοητοῖς ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἐστί τι ἀμερές. ἔτι δὲ κατὰ τὸν τοῦ Ζήνωνος λόγον ἀνάγκη τι μέγεθος ἀμερὲς εἶναι, εἴπερ ἀδύνατον μὲν ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ ἀπείρων ἅψασθαι, καθʼ ἕκαστον ἁπτόμενον, ἀνάγκη δʼ ἐπὶ τὸ ἥμισυ πρότερον ἀφικνεῖσθαι τὸ κινούμενον, τοῦ δὲ μὴ ἀμεροῦς πάντως ἔστιν ἥμισυ· εἰ δὲ καὶ ἅπτεται τῶν ἀπείρων ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ τὸ ἐπὶ τῆς γραμμῆς φερόμενον, τὸ δὲ θᾶττον ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ πλεῖον διανύει, ταχίστη δʼ ἡ τῆς διανοίας κίνησις, κἂν ἡ διάνοια τῶν ἀπείρων ἐφάπτοιτο καθʼ ἕκαστον ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ, ὥστε εἰ τὸ καθʼ ἕκαστον ἅπτεσθαι τὴν διάνοιαν ἀριθμεῖν ἐστίν, ἐνδέχεται ἀριθμεῖν τὰ ἄπειρα ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ. εἰ δὲ τοῦτο ἀδύνατον, εἴη ἄν τις ἄτομος γραμμή. ἔτι καὶ ἐξ ὧν αὐτοὶ οἱ ἐν τοῖς μαθήμασι λέγουσιν, εἴη ἄν τις ἄτομος γραμμή, ὥς φασιν, εἰ σύμμετροί εἰσιν αἱ τῷ αὐτῷ μέτρῳ μετρούμεναι· ὅσαι δʼ εἰσὶ μετρούμεναι, πᾶσαί εἰσι σύμμετροι· εἴη γὰρ ἄν τι μῆκος ᾧ πᾶσαι μετρηθήσονται. τοῦτο δʼ ἀνάγκη ἀδιαίρετον εἶναι. εἰ γὰρ διαιρετόν, καὶ τὰ μέρη μέτρα τινὰ ἔσται· σύμμετρα γὰρ τῷ ὅλῳ· ὥστε μέρους τινὸς εἴη διπλασίαν τὴν ἡμίσειαν.

11 ἀδιαίρετος Hayduck: διαιρετή. 31 μετρούμεναι — σύμμετροι N: σύμμετροι, πᾶσαί εἰσι μετρούμεναι die übrigen Codd. 33 μέτρα τινὰ: μέτρου τινὸς Codd.

s190Bu imkânsız olduğuna göre ölçü bölünmez olmalıdır. Aynı şekilde ölçüyle bir kez ölçülen çizgiler de, ölçüden bileşik bütün çizgiler gibi, parçasızlardan oluşur. Aynı şey düzlemlerde de olacaktır: rasyonel çizgiler üzerine kurulan bütün kareler birbiriyle ölçüdeştir; öyle ki onların ölçüsü parçasız olacaktır. Ama belirlenmiş ve sınırlanmış herhangi bir çizgiyi bir ölçüye göre keserseniz, parça ne rasyonel ne irrasyonel olur, ne de kareleri rasyonel olan öteki çizgilerden biri, örneğin apotome ya da iki adlı çizgi olur; bu çizgilerin kendi başlarına hiçbir tabiatı olmaz, ancak birbirlerine göre rasyonel ve irrasyonel olurlar. ([Aristoteles], Bölünmez Çizgiler Üzerine 968 a 1 vd.)

43. (Aristoteles) yalnız Ksenokrates'in değil, Platon'un da bölünmez çizgiler kabul ettiğini aktarır. (Aphrodisiaslı Aleksandros, Metafizik Şerhi I 9) Ama bölünmez büyüklüklerden söz etmek yanlıştır; çünkü bölünmez büyüklükleri ortaya atan kanaat birçok kez hesap vermek zorunda kalmıştır. Ksenokrates'in bölünmez çizgileri ortaya atan görüşü de Aristoteles tarafından yeterince çürütülmüştür. ([Aleksandros], Metafizik Şerhi XIII 8) Bu problemle bölünmez çizgileri ortaya atan Ksenokratesçi logos da çürütülebilir. (Proklos, Eukleides Şerhi, verilen sınırlı doğruyu ikiye bölme problemi) Kenarı rasyonel olan karenin köşegeninin rasyonel olması imkânsız olduğu için (çünkü bir kare sayının iki katı olan kare sayı yoktur; buradan hem ölçüdeş olmayan büyüklüklerin bulunduğu, hem de Epikuros'un bölünmez olanı bütün cisimlerin, Ksenokrates'in de bölünmez çizgiyi bütün çizgilerin ölçüsü yapmakla yanıldığı açıktır) Pythagorasçılar ve Platon böyle konuşmayı akıl ettiler. (Proklos, Platon'un Devlet'i Şerhi) Ama Fizik Dersleri'nde, hareket üzerine söylenenlerde, bölünmez çizgilerden söz eden Ksenokrates'e karşı çıktığı yerde, bölünmez uzunlukların bulunmadığı gösterilmiştir. (Simplikios, Gök Üzerine Şerhi III 1) Demokritos'un çevresinin ve bölünmez çizgileri varsayan Ksenokrates'in dediği gibi bölünmez, etkilenmez ve keyfiyetsiz büyüklükler varsa, bunlar düpedüz matematik nesnelere benzerdi. *(Simplikios, Gök Üzerine Şerhi III 8)*

s190

ἐπεὶ δὲ τοῦτʼ ἀδύνατον, ⟨ἀδιαίρετον⟩ ἂν εἴη μέτρον. ὡσαύτως δὲ καὶ αἱ μετρούμεναι ἅπαξ ὑπʼ αὐτοῦ, ὥσπερ πᾶσαι αἱ ἐκ τοῦ μέτρου σύνθετοι γραμμαί, ἐξ ἀμερῶν σύγκεινται. τὸ δʼ αὐτὸ συμβήσεται κἀν τοῖς ἐπιπέδοις· πάντα γὰρ τὰ ἀπὸ τῶν ῥητῶν γραμμῶν σύμμετρα ἀλλήλοις, ὥστε ἔσται τὸ μέτρον αὐτῶν ἀμερές· ἀλλὰ μὴν εἴ τι τμηθήσεται μέτρον τινὰ τεταγμένην καὶ ὡρισμένην γραμμήν, οὐκ ἔσται οὔτε ῥητὴ οὔτʼ ἄλογος, οὔτε τῶν ἄλλων οὐδεμία ὧν δυνάμεις ῥηταί, οἷον ἀποτομὴ ἢ ἡ ἐκ δυοῖν ὀνομάτοιν· ἀλλὰ καθʼ αὑτὰς μὲν οὐδέ τινας ἕξουσι φύσεις, πρὸς ἀλλήλας δὲ ἔσονται ῥηταὶ καὶ ἄλογοι.

43 Alexander Aphrod. zu Aristot. Metaph. I 9 (992 a 19) p. 120, 6 Hayd. ἱστορεῖ δὲ (Ἀριστοτέλης) ὡς καὶ Πλάτωνος, οὐ μόνον Ξενοκράτους, ἀτόμους γραμμὰς τιθεμένου. [Alexander Aphrod.] zu Aristot. Metaph. XIII 8 (1083 b 13) p. 766, 31 Hayd. ἀλλὰ τὸ λέγειν ἄτομα μεγέθη ψεῦδος· πολλὰς γὰρ εὐθύνας δέδωκεν ἡ τὰ ἄτομα μεγέθη εἰσάγουσα δόξα. ἀλλὰ καὶ ἡ Ξενοκράτους ἀπόφασις ἡ τὰς ἀτόμους εἰσάγουσα γραμμὰς αὐτάρκως καὶ αὕτη τῷ Ἀριστοτέλει ἐλήλεγκται. Proclus zu Euclid. prop. X probl. 5 (τὴν δοθεῖσαν εὐθεῖαν πεπερασμένην δίχα τεμεῖν) p. 279 Friedl. ἐλέγχοιτο δʼ ἂν διὰ τοῦ προβλήματος τούτου καὶ ὁ Ξενοκράτειος λόγος ὁ τὰς ἀτόμους εἰσάγων γραμμάς. Proclus zu Platons Staat p. 160 Pitra ὅτι ἐπειδὴ ἀδύ⟨νατον ῥη⟩τὴν εἶναι τὴν διάμετρον τῆς πλευ⟨ρᾶς⟩ ῥητῆς· οὐ γάρ ἐστι τετράγωνος ἀρι⟨θμὸς⟩ τετραγώνου διπλάσιος, ᾧ καὶ δῆλον ὅτι ἀσύμμετρά ἐστι μεγέθη καὶ ὅτι Ἐπίκουρος ψευδῶς ποιεῖ μέτρον τὴν ἄτομον πάντων ⟨σω⟩μάτων καὶ ὁ Ξενοκράτης τὴν ἄτομον γραμμὴν πασῶν γραμμῶν, ἐπενόησαν οὕτω λέγειν οἱ Πυθαγόρειοι καὶ Πλάτων. Simplicius zu Aristot. de caelo III 1 (299 a 10) p. 252 a 41 K. ἀλλὰ μὴν δέδεικται ἐν τῇ φυσικῇ ἀκροάσει ἐν τοῖς περὶ κινήσεως λόγοις, ἐν οἷς ἀντέλεγε πρὸς Ξενοκράτην γραμμὰς ἀτόμους λέγοντα, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀδιαίρετα μήκη. Simplicius zu Aristot. de caelo III 8 (306 a 19) p. 294 a 22 K. εἰ δὲ καὶ ἔστιν ἄτομα μεγέθη καὶ ἀπαθῆ καὶ ἄποια, ὡς οἱ περὶ Δημόκριτον ἔλεγον καὶ Ξενοκράτης τὰς ἀτόμους γραμμὰς ὑποτιθέμενος, ἄντικρυς τοῖς μαθηματικοῖς ἂν ἦν ἐοικότα.

8 δυνάμεις ῥηταί Apelt: νῦν δὲ εἴρηται N. — ἀποτομὴ ἢ ἡ ἐκ Apelt: ἀποτομὴν ἐκ Codd.

s191(Aristoteles, Gök Üzerine III 8, 307 a 21: "Onların [matematik cisimlerin] içinde bölünmezler, küreler ve piramitler bulunur, hele bazılarının dediği gibi bölünmez büyüklükler varsa.") Aleksandros bunu henüz bölünmemiş ama bölünebilecek bölünmez şekillerin bulunduğu şeklinde anladı; ama bunun bölünmez çizgilerle ilgisi yoktur, çünkü onlar bölünemezdi bile. Filozof Ammonios bunu daha iyi anladı ve kanaate göre söylendiğini söyledi: Ksenokrates'e göre bölünmez çizgiler varsa, neden bölünmez şekiller de olmasın? (Gök Üzerine'ye scholion)

44. (Aristoteles) der ki ikiye bölmeye dair bu logos'a Khalkedonlu Ksenokrates boyun eğdi. Bölünebilir olan her şeyin çok olduğunu kabul etti, çünkü parça bütünden başkadır; aynı şeyin aynı anda hem bir hem çok olamayacağını da kabul etti, çünkü çelişik önermeler birlikte doğru olamaz. Ama artık her büyüklüğün bölünebilir olduğunu ve parçası olduğunu kabul etmedi; çünkü ona göre bazı bölünmez çizgiler vardır ve onlar hakkında çok oldukları artık doğru değildir. Böylece bir'in tabiatını bulduğunu ve çelişkiden kaçtığını sanıyordu: bölünebilir olan bir değil, çoktur; bölünmez çizgiler ise çok değil, yalnız birdir. (Aleksandros, Simplikios'un Fizik Şerhi I 3'te)

Bunları (Parmenides'in ve Zenon'un logoslarını) çözmeye çalışıyorlardı, ama onları sarsarak değil, daha da çıkmazlı başka şeyler ortaya atarak. Ksenokrates sonsuza kadar bölünmeye karşı, aynı şeye hem bir hem çok demekten kaçmak için bölünmez çizgileri ortaya attı; bu çelişkiyi yanlış anladığı için daha ağır bir çelişkiye düştü: aynı şeyi hem büyüklük hem büyüklük olmayan yaptı. (Themistios, Aristoteles'in Fizik'inin Açıklaması I 3)

Parmenides'in logoslarına karşı böyle. Zenon'unkine karşı ise Ksenokrates'in, büyüklüklerin bölünmesinin sonsuza kadar gitmediğini, kesilen çizginin bölünmez çizgilerde durduğunu varsayarak karşılık verdiğini söylerler. O da çelişkiden kaçtığını sanırken çelişkiye düştüğünü fark etmedi. Çünkü aynı şeyin bir ve çok olması imkânsız değildir, bu bir çelişki de değildir, biri kuvve hâlinde öteki fiil hâlinde ise. Ama aynı şeyi hem çizgi hem bölünmez yapmak, büyüklük sonsuza kadar bölünebiliyorsa, düpedüz çizgiyi çizgi olmayan, büyüklüğü de büyüklük olmayan yapmaktır. "Bazıları her iki logos'a da boyun eğdi" der; yani Parmenides'inkilere ve onun öğrencisi Zenon'unkilere: hocanınkilere hoca Platon, öğrenci Zenon'unkilere de Platon'un öğrencisi Ksenokrates. (Philoponos, Aristoteles'in Fizik'i Şerhi I 3)

Zenon'un, büyüklüklerin sonsuza kadar bölünmesinden hareketle var olanın bir ve hareketsiz olduğunu kurduğu aporia'ya da kötü bir biçimde boyun eğdiler; büyüklüklerin sonsuza kadar bölünebilir olmadığını yanlış olarak varsaydılar. Çünkü şunu kabul ettiler: büyüklükler sonsuza kadar bölünebilir olsaydı, ne hareket olurdu ne de asıl anlamda bir olan bir şey; bu yüzden çok da olmazdı, çünkü çokluk birçok birimden oluşur. Ksenokrates bu yüzden büyüklüklerin sonsuza kadar bölünmesini ortadan kaldırıyordu. *(Philoponos, aynı eser I 3)*

s191

Scholion cod. Coislin. 166 zu Aristot. de caelo III 8 (307 a 21 ἔνεισιν ἐν αὐτοῖς [τοῖς μαθηματικοῖς σώμασι] ἄτομοι καὶ σφαῖραι καὶ πυραμίδες, ἄλλως τε καὶ εἰ ἔστιν ἄτομα μεγέθη, καθάπερ φασίν) p. 516 b 9 Br. ὁ μὲν Ἀλέξανδρος ἐξέλαβεν ὅτι ἔνεισιν ἄτομα σχήματα μήπω διαιρεθέντα, δυνάμενα δὲ διαιρεθῆναι· ἀλλʼ οὐδὲν πρὸς τὰς ἀτόμους· αὗται γὰρ οὐδὲ διαιρεθῆναι ἐδύναντο. ἄμεινον οὖν ἐξέλαβεν αὐτὸ ὁ φιλόσοφος Ἀμμώνιος ἐν τῷ εἰπεῖν ὅτι κατὰ δόξαν λέγεται· εἰ γάρ εἰσι κατὰ Ξενοκράτην ἄτομα γράμματα, διὰ τί μὴ καὶ ἄτομα σχήματα;

44 Alexander Aphrod. bei Simplicius zu Aristot. Phys. I 3 (187 a 1) p. 138, 10 Diels τούτῳ δὲ τῷ λόγῳ, φησί (Ἀριστοτέλης), τῷ περὶ τῆς διχοτομίας ἐνδοῦναι Ξενοκράτη τὸν Καλχηδόνιον δεξάμενον μὲν τὸ πᾶν τὸ διαιρετὸν πολλὰ εἶναι — τὸ γὰρ μέρος ἕτερον εἶναι τοῦ ὅλου — καὶ τὸ μὴ δύνασθαι ταὐτὸν ἕν τε ἅμα καὶ πολλὰ εἶναι διὰ τὸ μὴ συναληθεύεσθαι τὴν ἀντίφασιν, μηκέτι δὲ συγχωρεῖν πᾶν μέγεθος διαιρετὸν εἶναι καὶ μέρος ἔχειν· εἶναι γάρ τινας ἀτόμους γραμμάς, ἐφʼ ὧν οὐκέτι ἀληθεύεσθαι τὸ πολλὰς ταύτας εἶναι. οὕτως γὰρ ᾤετο τὴν τοῦ ἑνὸς εὑρίσκειν φύσιν καὶ φεύγειν τὴν ἀντίφασιν διὰ τοῦ μήτε τὸ διαιρετὸν ἓν εἶναι ἀλλὰ πολλά, μήτε τὰς ἀτόμους γραμμὰς πολλὰ ἀλλʼ ἓν μόνον.

Themistius paraphr. phys. I 3 (187 a 1) f. 18v Ald., I p. 122, 19 Sp. λύειν γὰρ αὐτοὺς (τοὺς Παρμενίδου καὶ Ζήνωνος λόγους) ἐπεχείρουν οὐκ αὐτοὺς ἐκείνους κινοῦντες ἀλλʼ ἕτερα εἰσάγοντες ἀπορώτερα, Ξενοκράτης μὲν πρὸς τὴν ἐπʼ ἄπειρον τομὴν τὰς ἀτόμους γραμμάς, ἵνα φεύγῃ ταὐτὸν ἕν τε καὶ πολλὰ λέγειν, ἣν ἀντίφασιν κακῶς ὑπολαμβάνων ἑτέρᾳ περιέπεσεν ἀντιφάσει χαλεπωτέρᾳ, ταὐτὸν ἅμα ποιῶν μέγεθός τε καὶ οὐ μέγεθος.

Philoponus zu Aristot. Phys. I 3 (187 a 1) p. 83, 19 Vit. πρὸς μὲν οὖν τοὺς τοῦ Παρμενίδου λόγους οὕτως· πρὸς δὲ τὸν Ζήνωνος τὸν Ξενοκράτην φασὶν ἀπαντῆσαι ὑποθέμενον μὴ ἐπʼ ἄπειρον γίνεσθαι τὴν τῶν μεγεθῶν τομήν, καταλήγειν γὰρ εἰς ἀτόμους γραμμὰς τεμνομένην τὴν γραμμήν. ἠγνόησε δὲ καὶ οὗτος ἀντιφάσει περιπεσὼν διὰ τοῦ δοκεῖν φεύγειν τὴν ἀντίφασιν· τὸ αὐτὸ μὲν γὰρ ἓν καὶ πολλὰ εἶναι οὐκ ἀδύνατον, οὐδὲ ἀντίφασις τὸ τοιοῦτον, εἰ τὸ μὲν ᾖ δυνάμει, τὸ δὲ ἐνεργείᾳ· ταὐτὸν δὲ ποιεῖν γραμμήν τε καὶ ἀδιαίρετον, ἄντικρυς ποιεῖν ἐστὶ τὴν γραμμὴν οὐ γραμμὴν καὶ τὸ μέγεθος οὐ μέγεθος, εἴ γε ἐπʼ ἄπειρον διαιρετόν ἐστι τὸ μέγεθος. ʽἔνιοι δὲ ἐνέδοσαν τοῖς λόγοις ἀμφοτέροις’ φησὶ τοῖς τε τοῦ Παρμενίδου καὶ τοῖς τοῦ μαθητοῦ αὐτοῦ Ζήνωνος· τοῖς μὲν τοῦ διδασκάλου ὁ διδάσκαλος Πλάτων, τοῖς δὲ τοῦ μαθητοῦ Ζήνωνος ὁ μαθητὴς Πλάτωνος Ξενοκράτης.

Philoponus zu Aristot. Phys. I 3 (187 a 2) p. 84, 15 Vit. ὅτι καὶ τῇ Ζήνωνος ἀπορίᾳ διʼ ἧς κατεσκεύαζε καὶ ἓν εἶναι τὸ ὂν καὶ ἀκίνητον ἐκ τῆς ἐπʼ ἄπειρον τομῆς τῶν μεγεθῶν, κακῶς ἐνέδοσαν ψευδῶς ὑποθέμενοι μὴ εἶναι ἐπʼ ἄπειρον τὰ μεγέθη διαιρετά, ἐνδεδώκασι γὰρ ὅτι εἰ ἐπʼ ἄπειρον τὰ μεγέθη διαιρετὰ εἴη, μήτε κίνησιν εἶναι μήτε εἶναί τι κυρίως ἕν, καὶ διὰ τοῦτο μηδὲ πολλά, ἐπειδὴ τὸ πλῆθος ἐκ πολλῶν μονάδων. ἔνθεν ὁ Ξενοκράτης ἀνῄρει τὴν ἐπʼ ἄπειρον τῶν μεγεθῶν τομήν.

s192Platon'un ve Ksenokrates'in çevresi, der, her iki logos'a da boyun eğdi; hem var olanın dışındakinin var olmadığını söyleyen logos'a hem de ikiye bölmeye dair olana hak verdiler: birine var olmayanın var olduğunu söyleyerek, ötekine bölünmez büyüklükler yaparak. (Fizik'e scholion) Zenon, var olanın büyüklüğü varsa ve bölünürse var olanın bir değil çok olacağını söyleyip bu yolla var olanlardan hiçbirinin bir olmadığını gösterince, Khalkedonlu Ksenokrates bu logos'a boyun eğdi. (Fizik'e scholion) Örneğin Platon ve Ksenokrates, der, iki logos'u da doğru diye kabul ettiler: Platon Parmenides'inkini, Ksenokrates de Zenon'unkini. Platon var olanın dışında var olmayanın bulunduğunun doğru olduğunu söylüyordu… Ksenokrates ise asıl anlamda var olanın, büyüklüğü olsa bile, bölünmez olduğunu söyleyen Zenon logos'unu kabul ediyordu; çünkü küçüklükleri yüzünden bölünmez olan bazı büyüklükler de vardır. Ksenokrates'e göre her büyüklüğün bölünebilir olduğu kabul edilseydi, aynı şey hem bir hem çok olurdu. Oysa bölünmez bir büyüklük varsa böyle de bir çelişki doğar: büyüklüksüz bir büyüklük olacaktır. (Fizik'e scholion)

45. Ksenokrates'in çevresi ilk sonucun geçerli olduğunu kabul ediyordu, yani var olan birse bölünmez de olacağını; ama var olanın bölünmez olduğunu kabul etmiyordu. Bu yüzden var olan da yalnız bir değil, birden çoktur. Ama sonsuza kadar bölünebilir değildir, birtakım bölünmezlerde durur. Bunlar parçasız ve en küçük oldukları için bölünmez değildir; kemiyet ve madde bakımından kesilebilir ve parçalıdırlar, ama eidos bakımından bölünmez ve ilktirler. Ksenokrates bazı ilk bölünmez çizgiler ve bunlardan oluşan ilk düzlemler ve katı cisimler varsaydı. Böylece ikiye bölmeden ve genel olarak sonsuza kadar kesme ve bölmeden doğan aporia'yı, bölünmez çizgileri ortaya atıp genel olarak bölünmez büyüklükler yaparak çözdüğünü sanır. Var olan bölünebilirse var olmayana çözülüp tükeneceği sonucundan bu yolla kaçar, çünkü var olanları kuran bölünmez çizgiler kesilmeden ve bölünmeden kalır. (Porphyrios, Simplikios'un Fizik Şerhi I 3'te)

46. Bize Platon'un burada hangi çizgiyi aldığını soran Peripatoscuların ustalarından neden korkalım? Tabiat çizgisini mi? Ama bu saçmadır, çünkü o cisimlerin sınırıdır. Matematik çizgiyi mi? Ama o kendiliğinden hareket etmez ve ousia değildir; oysa biz psykhē'nin ousia olduğunu ve cisimlerden ayrı olduğunu söyleriz. Öyleyse onların bunları boşuna sorduğunu söyleyeceğiz. Biz çoktandır ousia'ya ait bir çizgiden söz etmeyi bırakmıyoruz; bizden önce Ksenokrates de böyle bir çizgiye bölünmez çizgi diyordu. Çünkü bir büyüklüğü bölünmez sanmak gülünçtür; ama açıktır ki o, çizginin ousia'ya ait logos'una çizgi denmesi gerektiğini düşünüyordu. (Proklos, Platon'un Timaios'u Şerhi, 36 b)

O ilâhî adamlardan bazıları bölünmez çizgileri ve kemiyetsiz bir ikiliği bu sebeple ortaya attıkları için suçlandılar: başka yerde imkânsız şeyler söylüyorlar diye, burada da matematik nesneler hakkında matematiksel olmayan biçimde öğretiyorlar diye. Oysa suçlayıcının kendi sözlerinden de Ksenokrates'in savunmasını çıkarabiliriz. O, çizginin kendisinin kesilmesine de psykhē'nin orta oranlarına göre görülen çizgilerin kesilmesine de razı olmuyordu; aynı sebeple sayıları da logoslarda ve eidos'larda gördüğü için bölünmez tutuyordu.

s192

Scholion cod. Vat. 1730 zu Aristot. Phys. I 3 (187 a 1) p. 323 b 41 Br. οἱ περὶ Πλάτωνα δέ, φησι, καὶ Ξενοκράτην ἐνεδίδοσαν τοῖς λόγοις ἀμφοτέροις καὶ συνεχώρουν τῷ τε λέγοντι τὸ παρὰ τὸ ὂν οὐκ ὂν ἔστι καὶ τῷ τῆς διχοτομίας, τῷ μὲν λέγοντες ὅτι ἔστι τὸ μὴ ὄν, τῷ δὲ ποιοῦντες ἄτομα μεγέθη. Scholion cod. Vat. 1026 zu Aristot. Phys. I 3 (187 a 2) p. 334 a 47 Br. τοῦ Ζήνωνος λέγοντος ὡς εἰ μέγεθος ἔχοι τὸ ὂν καὶ διαιροῖτο, πολλὰ τὸ ὂν καὶ οὐχ ἕν τι ἔσεσθαι, καὶ διὰ τοῦτο δεικνύντος ὅτι μηδὲν τῶν ὄντων ἐστὶ τὸ ἕν, ἐνέδωκε τῷ λόγῳ τούτῳ Ξενοκράτης ὁ Καλχηδόνιος. Scholion cod. Reg. 1947 zu Aristot. Phys. I 3 (187 a 1) p. 334 a 36 Br. οἷον ὁ Πλάτων καὶ ὁ Ξενοκράτης συνεχώρησαν, φησιν, ὡς ἀληθεῖς ἀμφοτέρους τοὺς λόγους, Πλάτων [καὶ] τὸν τοῦ Παρμενίδου, Ξενοκράτης καὶ τὸν τοῦ Ζήνωνος. Πλάτων μὲν γὰρ τὸ παρὰ τὸ ὂν οὐκ ὂν ἀληθὲς ἔλεγεν εἶναι ... Ξενοκράτης δὲ ⟨τὸν⟩ τοῦ Ζήνωνος λόγον ἀπεδέχετο τὸ κυρίως ὄν, εἰ καὶ μέγεθος ἔχει, ἀδιαίρετον εἶναι λέγοντα· εἶναι γὰρ καί τινα μεγέθη διὰ σμικρότητα ἀδιαίρετα. εἰ γὰρ καὶ δοθείη, φησὶ Ξενοκράτης, πᾶν μέγεθος διαιρετὸν εἶναι, τὸ αὐτὸ ἓν καὶ πολλὰ ἔσται. καίτοι καὶ οὕτως ἀντίφασις γίνεται, εἰ ἔστι μέγεθος ἀδιαίρετον· ἔσται γὰρ μέγεθος ἀμέγεθες.

45 Porphyrius bei Simplicius zu Aristot. Phys. I 3 (187 a 1) p. 140, 6 Diels οἱ δὲ περὶ τὸν Ξενοκράτην τὴν μὲν πρώτην ἀκολουθίαν ὑπεῖναι συνεχώρουν, τουτέστιν ὅτι εἰ ἕν ἐστι τὸ ὂν καὶ ἀδιαίρετον ἔσται, οὐ μὴν ἀδιαίρετον εἶναι τὸ ὄν. διὸ πάλιν μηδὲ ἓν μόνον ὑπάρχειν τὸ ὄν, ἀλλὰ πλείω. διαιρετὸν μέντοι μὴ ἐπʼ ἄπειρον εἶναι, ἀλλʼ εἰς ἄτομά τινα καταλήγειν. ταῦτα μέντοι μὴ ἄτομα εἶναι ὡς ἀμερῆ καὶ ἐλάχιστα, ἀλλὰ κατὰ μὲν τὸ ποσὸν καὶ τὴν ὕλην τμητὰ καὶ μέρη ἔχοντα, τῷ δὲ εἴδει ἄτομα καὶ πρῶτα, πρώτας τινὰς ὑποθέμενος εἶναι γραμμὰς ἀτόμους καὶ τὰ ἐκ τούτων ἐπίπεδα καὶ στερεὰ πρῶτα. τὴν οὖν ἐκ τῆς διχοτομίας καὶ ἁπλῶς τῆς ἐπʼ ἄπειρον τομῆς καὶ διαιρέσεως ὑπαντῶσαν ἀπορίαν ὁ Ξενοκράτης οἴεται διαλύεσθαι, τὰς ἀτόμους εἰσαγαγὼν γραμμὰς καὶ ἁπλῶς ἄτομα ποιήσας μεγέθη, φεύγων τὸ ⟨τὸ⟩ ὂν εἴπερ ἐστὶ διαιρετὸν εἰς τὸ μὴ ὂν διαλυθῆναι καὶ ἀναλωθῆναι, τῶν ἀτόμων γραμμῶν ἐξ ὧν ὑφίσταται τὰ ὄντα μενουσῶν ἀτμήτων καὶ ἀδιαιρέτων.

46 Proclus zu Plat. Tim. (36 b) p. 215 e τί οὖν ἔτι φοβησόμεθα τοὺς δεινοὺς τῶν Περιπατητικῶν, οἳ δὴ ἐρωτῶσιν ἡμᾶς, ποίαν ὁ Πλάτων παρείληφεν ἐνταῦθα γραμμήν; τὴν φυσικήν; ἀλλʼ ἄτοπον· πέρας γὰρ αὕτη τῶν σωμάτων. ἀλλὰ τὴν μαθηματικήν; ἀλλʼ οὐκ αὐτοκίνητος καὶ οὐκ οὐσία· τὴν δὲ ψυχὴν οὐσίαν τε εἶναι καὶ χωριστὴν σωμάτων φαμέν. μάτην οὖν ταῦτα φήσομεν αὐτοὺς ἐρωτᾶν. πάλαι γὰρ γραμμὴν ἡμεῖς οὐσιώδη λέγοντες οὐ παυόμεθα, καὶ πρὸ ἡμῶν ὁ Ξενοκράτης, ἄτομον γραμμὴν τὴν τοιαύτην ἀποκαλῶν. γελοῖον γάρ, εἴ τις ἀδιαίρετον νομίζει μέγεθος· ἀλλὰ δῆλον, ὅτι τὸν λόγον τῆς γραμμῆς τὸν οὐσιώδη γραμμὴν ᾤετο χρῆναι καλεῖν.

Syrian zu Aristot. Metaph. XIII 6 (1080 b 28) p. 902 b 18 Us. ἀμέλει τῶν θείων ἀνδρῶν ἐκείνων τινὲς ἀτόμους γραμμὰς διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν εἰσηγούμενοι καὶ ἄποσον δυάδα αἰτίαν ἔσχον ἀλλαχοῦ μὲν ὡς ἀδύνατα λέγοντες, ἐν τούτοις δὲ ὡς περὶ μαθηματικῶν οὐ μαθηματικῶς ἀναδιδάσκοντες. καὶ ἔχομεν καὶ ἐκ τῶν τοῦ κατηγόρου λόγων τὴν ὑπὲρ Ξενοκράτους ἀπολογίαν,

s193Çünkü matematik sayıları da birimlerin altta yatan dağınıklığına göre değil, daha çok eidos'a göre görüyordu. (Syrianos, Aristoteles'in Metafizik'i Şerhi XIII 6)

47. Öyleyse ikiye bölmeden çıkan logos'u ve ona hiç de iyi olmayan biçimde boyun eğenleri burada anmak yerindedir. Bunlar, kesilmez büyüklükler olmasaydı var olanların hem çokluk hem büyüklük bakımından sonsuz olacağını düşünerek, var olanlar hem çok olsun hem de çokluk ve büyüklük sonsuza gitmesin diye bölünmez çizgiler varsaydılar… Ama Ksenokrates bilge bir adam olduğuna göre bölünmez çizgileri nasıl varsaydı? Büyüklüğün tabiatını bilmiyor değildi; eidos bakımından bölünebilir olduğunu da söylemiyordu, çünkü bu yalnız en küçük çizgiler için değil, en büyük cisimler için de doğrudur. Belki de Ksenokrates sonsuza kadar kesmeye karşı çıkmadı (geometrici bir adam olarak bir geometri ilkesini ortadan kaldırmazdı); tersine, hep birtakım kesilmez büyüklükler bulunduğu için, sonsuz parçaya bölünmüş olmaya karşı çıktı. Bunlar küçüklükleri yüzünden tabiat tarafından bile kendi başlarına bölünemezler; ama başka cisimlerle yeniden birleşince, bütün bölündüğünde, yalnız başlarına katlanamayacakları bölünmeyi kendi içlerinde kabul ederler. Öyleyse Platon nasıl ilk ve en küçük cisimlerin düzlemler olduğunu söylediyse, Ksenokrates de çizgilerin öyle olduğunu söyledi; bunlar küçüklükleri yüzünden bölünmezdir, ama tabiatça kendileri de bölünebilir. (Simplikios, Aristoteles'in Fizik'i Şerhi I 3)

48. Çizginin bölünmez çizgilerden oluşmadığını göstermenin zor olmadığını söyler; Zenon'un aporia'sını çözmek isteyenler, birinci kitapta söylendiği gibi, kötü bir biçimde bunu varsaymışlardı. Çünkü onun bölünmez çizgiler üzerine, bölünmez büyüklüklerin olamayacağını gösteren koca bir kitabı vardır… Birinci kitapta da bazılarının Ksenokrates'in bölünmez çizgileri ortaya attığından şüphelendiğini söylemiş ve bu şüphenin yanlış olduğunu göstermiştik. (Philoponos, Aristoteles'in Fizik'i Şerhi III 6)

49. Bölünmezlerden söz edenlerden kimi bölünmez cisimler kabul eder, Leukippos ve Demokritos gibi; kimi bölünmez çizgiler, Ksenokrates gibi… Ve (Aristoteles) unsurların birbirinden oluştuğunu kabul edip bunun nasıl olduğunu araştırır: Platon'un, Demokritos'un ve Ksenokrates'in dediği gibi ayrışma ve birleşme yoluyla mı (biri bölünmez cisimlerin, öteki çizgilerin, öbürü düzlemlerin ayrışıp birleşmesiyle), yoksa Anaksagoras'ın ve Empedokles'in dediği gibi karışma ve ayrılma yoluyla mı? (Gök Üzerine I 1'e scholion)

Unsur Cisimcikleri ve Unsurlar

50. Empedokles ve Ksenokrates unsurları daha küçük kütlelerden bileştirir; bunlar en küçük şeylerdir, adeta unsurların unsurlarıdır. (Aetios I 17, 3)

51. Ksenokrates ve Diodoros en küçük şeyleri parçasız olarak belirlediler. *(Aetios I 13, 3)*

s193

ὃς τὴν αὐτογραμμὴν οὐκ ἠνείχετο τέμνεσθαι οὐδὲ τὰς κατὰ τοὺς μέσους λόγους τῆς ψυχῆς ὁρωμένας γραμμάς· ἀφʼ ἧς αἰτίας καὶ τοὺς ἀριθμοὺς ἐν λόγοις ὁρῶν καὶ εἴδεσιν ἀδιαιρέτους ἐφύλαττε. καὶ γὰρ τοὺς μαθηματικοὺς κατὰ τὸ εἶδος ἑώρα μᾶλλον, ἀλλʼ οὐχὶ κατὰ τὴν ὑποκειμένην τῶν μονάδων χύσιν.

47 Simplicius zu Aristot. Phys. I 3 (187 a 1) p. 141, 12; 142, 16 Diels ὥστε καὶ ἡ μνήμη νῦν εὔλογος τοῦ ἐκ τῆς διχοτομίας λόγου καὶ τῶν οὐ καλῶς ἐνδεδωκότων αὐτῷ, ὡς εἰ μὴ εἴη τινὰ ἄτμητα μεγέθη, ἀνάγκη ἄπειρα καὶ πλήθει καὶ μεγέθεσιν εἶναι τὰ ὄντα καὶ διὰ τοῦτο ἀτόμους γραμμὰς ὑποθεμένων, ἵνα καὶ πολλὰ εἴη τὰ ὄντα καὶ μὴ ἐπʼ ἄπειρον τὸ πλῆθος καὶ τὸ μέγεθος προχωροίη ..... ἐπειδὴ δὲ καὶ Ξενοκράτης σοφὸς ἦν ἀνήρ, πῶς ἄρα τὰς ἀτόμους γραμμὰς ὑπετίθετο; οὐ γὰρ δὴ τὴν φύσιν τοῦ μεγέθους ἠγνόει, ἀλλʼ οὐδὲ τῷ εἴδει διαιρετὸν ἔλεγε. τοῦτο γὰρ οὐ μόνον αἱ ἐλάχισται γραμμαὶ ἔχουσιν, ἀλλὰ καὶ τὰ μέγιστα σώματα. μήποτε οὖν οὐ πρὸς τὴν ἐπʼ ἄπειρον τομὴν ἐνέστη ὁ Ξενοκράτης — οὐ γὰρ ἂν γεωμετρικὴν ἀρχὴν ἀνεῖλε γεωμετρικὸς ὢν ἀνήρ — ἀλλὰ πρὸς τὸ εἰς ἄπειρα διῃρῆσθαι ὄντων ἀεί τινων ἀτμήτων μεγεθῶν· ἅτινα οὐδʼ ὑπὸ τῆς φύσεως ἰσχύει καθʼ αὑτὰ διαιρεῖσθαι διὰ σμικρότητα, ἀλλʼ ἑνωθέντα πάλιν ἄλλοις σώμασιν, οὕτω τοῦ ὅλου διαιρουμένου, ἐν ἑαυτοῖς ἐκεῖνα δέχεται τὴν διαίρεσιν, ἣν μόνα ὄντα οὐκ ἂν ὑπέμεινεν. ὡς οὖν ὁ Πλάτων ἐπίπεδα εἶπεν εἶναι τὰ πρῶτα καὶ ἐλάχιστα σώματα, οὕτως ὁ Ξενοκράτης τὰς γραμμάς, ἀδιαιρέτους μὲν διὰ σμικρότητα, διαιρετὰς δὲ καὶ αὐτὰς οὔσας τῇ φύσει.

48 Philoponus zu Aristot. Phys. III 6 (206 a 14) p. 466, 8 Vit. ὅτι γὰρ οὐ σύγκειται ἡ γραμμὴ ἐξ ἀτόμων γραμμῶν, ὅπερ οἱ λῦσαι θέλοντες τὴν Ζήνωνος ἀπορίαν κακῶς ὑπέθεντο, ὡς ἐν τῷ πρώτῳ εἴρηται, οὐ χαλεπόν φησι δεῖξαι· ὁλόκληρον γὰρ βιβλίον πρὸς Ἀναξαγόραν αὐτῷ γέγραπται περὶ ἀτόμων γραμμῶν, ὅτι ἀδύνατον ἄτομα εἶναι μεγέθη ..... εἴπομεν δὲ καὶ ἐν τῷ πρώτῳ λόγῳ, ὅτι τινὲς τὸν Ξενοκράτην ὑπώπτευσαν τὰς ἀτόμους εἰσηγεῖσθαι γραμμάς, καὶ ἐδείξαμεν ὡς ψευδὴς ἡ ὑπόνοια.

49 Scholion cod. Coislin. 166 zu Aristot. de caelo I 1 (268 a 1) p. 469 b 31 Br. τῶν ἄτομα φησάντων οἱ μὲν ἄτομα σώματα δοξάζουσιν, ὡς Λεύκιππος καὶ Δημόκριτος, οἱ δὲ ἀτόμους γραμμάς, ὡς Ξενοκράτης .... καὶ λαβὼν (Ἀριστοτέλης) ὅτι ἐξ ἀλλήλων (τὰ στοιχεῖα) ζητεῖ ἆρα κατὰ διάκρισιν καὶ σύγκρισιν, ὥς φησιν ὁ Πλάτων καὶ Δημόκριτος καὶ Ξενοκράτης, ἀλλʼ ὁ μὲν ἀτόμων σωμάτων, ὁ δὲ γραμμῶν, ὁ δὲ ἐπιπέδων, ἢ κατὰ μῖξιν καὶ ἔκκρισιν, ὡς ὁ Ἀναξαγόρας φησὶ καὶ Ἐμπεδοκλῆς.

ELEMENTARKOERPERCHEN UND ELEMENTE.

50 Aetius plac. I 17 (περὶ μίξεως καὶ κράσεως), 3 p. 315 b 23 D. (Stob. ecl. phys. I p. 152 W.) Ἐμπεδοκλῆς καὶ Ξενοκράτης ἐκ μικροτέρων ὄγκων τὰ στοιχεῖα συγκρίνει, ἅπερ ἐστὶν ἐλάχιστα καὶ οἱονεὶ στοιχεῖα στοιχείων.

51 Aetius plac. I 13, 3 p. 312 b 8 D. (Stob. ecl. phys. I p. 143 W.) Ξενοκράτης καὶ Διόδωρος ἀμερῆ τὰ ἐλάχιστα ὡρίζοντο.

s19452. Platon'un, Aristoteles'in ve Ksenokrates'in de altın olmayandan altını, taş olmayandan taşı ve öteki şeyleri, hepsinin ilki olan dört basit şeyden türetmek zorunda kalmadılar mı? (Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 9)

53. (Platon) canlıları da böylece yine idea'lara ve parçalara ayırdı; her yolla bölerek sonunda bütün canlıların unsurlarına vardı ve bunlara beş şekil ve beş cisim adını verdi: ether, ateş, su, toprak ve hava.

a. Platon'un öğrencilerinin en sahicisi Ksenokrates bunu Platon'un Hayatı Üzerine'de şunları yazarak daha da açık kılmıştır: "(Platon) canlıları da … ve hava." (Simplikios, Fizik Şerhi VIII 1) b. Platon'un da beş şekle göre beş basit cisim bulunduğunu düşündüğünü göstermek için, öğrencilerinin en sahicisi Ksenokrates'in Platon'un Hayatı Üzerine'de şunları yazmış olması yeter: "(Platon) canlıları da … ve hava." (Simplikios, Gök Üzerine Şerhi I 3) c. Ksenokrates'in bunlar hakkında Platon'un Hayatı Üzerine yazdıklarında aktardıklarından da; bunları şimdi hatırlatmanın hiçbir sakıncası yoktur: "(Platon) canlıları da … ve hava." (Aynı eser I 3)

Evrenin Yapısı

54. Evrenin yok olmaz olduğunu ama oluşmuş olduğunu söyleyenlerden bazılarının kendilerine yardım olsun diye getirmeye çalıştıkları savunma doğru değildir. Onlar oluş hakkında şekil çizenler gibi konuştuklarını söylerler: evren bir zaman oluşmuş olduğu için değil, öğretmek için, oluşan bir şekli seyredenler gibi daha iyi anlaşılsın diye. Ama söylediğimiz gibi bu aynı şey değildir… Çünkü bir zaman düzensiz olanlardan düzenli şeylerin oluştuğunu söylerler; oysa aynı şeyin aynı anda düzensiz ve düzenli olması imkânsızdır. (Aristoteles, Gök Üzerine I 10, 279 b 32)

Bu logos en çok Ksenokrates'e ve Platonculara yöneliyor görünür; çünkü onlar evrenin düzensiz ve ahenksiz olandan oluştuğunu söylerler. Platon da şöyle demişti: "Tanrı görülebilen her şeyi durgun değil de ahenksiz ve düzensiz hareket ederken alıp düzensizlikten düzene getirdi." Bunlar evrenin oluşmuş ve yok olmaz olduğunu söyleyerek oluşun zamana göre anlaşılmaması gerektiğini, bir varsayım olarak, evrendeki önce gelenlerin ve daha bileşik olanların düzenini öğretmek için söylendiğini ileri sürerler. Çünkü evrendeki şeylerin bir kısmı unsur, bir kısmı unsurlardan oluşan şeylerdir. Bileşikleri düşüncede basitlere ayırmayan ve basitler en baştan kendi başlarına var olsaydı bileşiklerin onlardan nasıl oluşacağını araştırmayan biri için bunların farkını ve bileşiklerin basitlerden nasıl oluştuğunu bilmek kolay değildi. Tıpkı matematikçilerin şekillerde onların tabiatını araştırırken bileşikleri basitlere ayırdıkları ve en baştan oluşmuş olsalardı onlardan nasıl oluşacaklarını inceledikleri gibi: örneğin üçgenin köşelerde birleşen üç doğrudan oluştuğunu, küpün ise yüzeyler bakımından değil, köşeler ve kenarlar bakımından birleşen karelerden oluştuğunu. *(Simplikios, Gök Üzerine Şerhi I 10)*

s194

52 Plutarch adv. Colot. 9 p. 1111 d οὐχὶ καὶ Πλάτωνι συνέβαινε καὶ Ἀριστοτέλει καὶ Ξενοκράτει χρυσὸν ἐκ μὴ χρυσοῦ καὶ λίθον ἐκ μὴ λίθου καὶ τἄλλα γεννᾶν ἐκ τεσσάρων ἁπλῶν καὶ πρώτων ἁπάντων;

53 τὰ μὲν οὖν ζῷα οὕτω πάλιν διῃρεῖτο (Πλάτων) εἰς ἰδέας τε καὶ μέρη, πάντα τρόπον διαιρῶν, ἕως εἰς τὰ πάντων στοιχεῖα ἀφίκετο τῶν ζῴων, ἃ δὴ πέντε σχήματα καὶ σώματα ὠνόμαζεν, εἰς αἰθέρα καὶ πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ γῆν καὶ ἀέρα.

a. Simplicius zu Aristot. Phys. VIII 1 (251 b 19) f. 265v Ald. p. 427 a 16 Br. ἔτι δὲ τοῦτο σαφέστερον πεποίηκε Ξενοκράτης ὁ γνησιώτατος τῶν Πλάτωνος ἀκροατῶν ἐν τῷ περὶ τοῦ Πλάτωνος βίου τάδε γεγραφώς· ʽτὰ μὲν οὖν ζῷα — καὶ ἀέρα’. b. Ders. zu Arist. de caelo I 3 (268 b 17) p. 8 b 16 K. ὅτι καὶ Πλάτων πέντε εἶναι τὰ ἁπλᾶ σώματα νομίζει κατὰ τὰ πέντε σχήματα, ἀρκεῖ Ξενοκράτης ὁ γνησιώτατος αὐτοῦ τῶν ἀκροατῶν ἐν τῷ περὶ Πλάτωνος βίου τάδε γεγραφώς· ʽτὰ μὲν οὖν ζῷα — καὶ ἀέρα’. c. Ders. zu Arist. de caelo I 3 (270 b 9) p. 41 b 4 K. καὶ μέντοι καὶ ἐκ τῶν ὑπὸ Ξενοκράτους περὶ τούτων ἱστορηθέντων, ὧν οὐδὲν ἂν χεῖρον καὶ νῦν ὑπομνῆσαι, ἐν τοῖς περὶ τοῦ Πλάτωνος βίου γεγραμμένοις ὧδε· ʽτὰ μὲν οὖν ζῷα — καὶ ἀέρα’.

DAS WELTGEBAEUDE.

54 Aristoteles de caelo I 10, 279 b 32 ἣν δέ τινες βοήθειαν ἐπιχειροῦσι φέρειν ἑαυτοῖς τῶν λεγόντων ἄφθαρτον μὲν εἶναι γενόμενον δὲ (τὸν κόσμον), οὐκ ἔστιν ἀληθής· ὁμοίως γάρ φασι τοῖς τὰ διαγράμματα γράφουσι καὶ σφᾶς εἰρηκέναι περὶ τῆς γενέσεως, οὐχ ὡς γενομένου ποτέ, ἀλλὰ διδασκαλίας χάριν ὡς μᾶλλον γνωριζόντων, ὥσπερ τὸ διάγραμμα γιγνόμενον θεασαμένους· τοῦτο δʼ ἐστίν, ὥσπερ λέγομεν, οὐ τὸ αὐτό ..... ἐξ ἀτάκτων γάρ ποτε τεταγμένα γενέσθαι φασίν, ἅμα δὲ τὸ αὐτὸ ἄτακτον εἶναι καὶ τεταγμένον ἀδύνατον.

Simplicius z. St. p. 136 b 33 K. δοκεῖ μὲν πρὸς Ξενοκράτην μάλιστα καὶ τοὺς Πλατωνικοὺς ὁ λόγος τείνειν, διότι ἐξ ἀτάκτου καὶ πλημμελοῦς γεγονέναι τὸν κόσμον φασί, τοῦ Πλάτωνος εἰπόντος· ʽπαραλαβὼν γὰρ ὁ θεὸς πᾶν ὅσον ἦν ὁρατὸν οὐχ ἡσυχίαν ἄγον ἀλλὰ κινούμενον πλημμελῶς καὶ ἀτάκτως εἰς τάξιν αὐτὸ ἤγαγεν ἐκ τῆς ἀταξίας’. οὗτοι οὖν γενητὸν καὶ ἄφθαρτον λέγοντες τὸν κόσμον, τὴν γένεσιν οὐχ ὡς ὑπὸ χρόνου φασὶ δεῖν ἀκούειν, ἀλλʼ ἐξ ὑποθέσεως εἰρημένην, διδασκαλίας χάριν τῆς τάξεως τῶν ἐν αὐτῷ προτέρων τε καὶ συνθετωτέρων. ἐπειδὴ γὰρ τῶν ἐν τῷ κόσμῳ τὰ μὲν στοιχεῖά ἐστι, τὰ δὲ ἐκ τῶν στοιχείων, οὐκ ἦν ῥᾴδιον γνῶναι τὴν τούτων διαφορὰν καὶ ὅπως ἐκ τῶν ἁπλουστέρων γίνεται τὰ σύνθετα τὸν μὴ ἐπινοίᾳ ἀναλύοντα τὰ σύνθετα εἰς τὰ ἁπλᾶ καὶ ζητοῦντα, πῶς, εἰ τὰ ἁπλᾶ καθʼ

s195Bunlar Platon'u savunan Ksenokrates'e karşı söylenmiştir. Ksenokrates, Platon'un evrene oluşmuş derken bunu kastetmediğini, matematikte olduğu gibi öğretim için evrenin önceden var olan maddeden ve eidos'tan oluştuğunu söylediğini ileri sürüyordu. (Gök Üzerine'ye scholion) Ksenokrates ve Speusippos Platon'a yardım etmeye çalışarak, Platon'un evreni oluşmuş değil oluşmamış saydığını, onu daha kesin biçimde tanıtmak ve göstermek için, öğretim amacıyla oluşmuş dediğini söylerlerdi. (Gök Üzerine'ye scholion) (Aristoteles, Gök Üzerine I 12, 283 a 7: "Önce var olmayıp sonra ezelî olmak imkânsızdır.") Bunlar Platon'u savunan Ksenokrates'e karşı söylenmiştir. Ona göre Platon evrenin oluşmuş ve yok olmaz olduğunu söylerken, onun tabiatça yok olmaya elverişli olmadığını değil, yok olabileceği hâlde tanrı tarafından bir arada tutulduğu için kaldığını göstermek istiyordu. (Gök Üzerine'ye scholion)

(Ksenokrates'in ve Krantor'un çevresi) Platon'un evren hakkında da aynı şeyi düşündüğünü sanırlar: Platon evrenin ezelî ve doğmamış olduğunu biliyordu; ama onun hangi yolla düzenlendiğini ve yönetildiğini kavramanın, en baştan ne onun doğuşunu ne de doğurucu unsurların bir araya gelişini varsaymayanlar için kolay olmadığını görünce bu yola başvurdu. (Plutarkhos, Ruhun Timaios'taki Doğuşu Üzerine 3)

55. (Homeros, İlyada XI 38 vd.: "Kalkanın gümüş bir kayışı vardı; üstünde de lacivert bir yılan kıvrılmıştı; tek bir boyundan çıkmış, iki yana dönen üç başı vardı.") Ksenokrates bunun evrenin bir taklidi olduğunu söyler. (İlyada XI 40'a scholion)

Gök Cisimleri

56. (Yukarı çıkan psykhē'ler) önce ayın kendisinin büyüklüğünü ve güzelliğini seyrederler; tabiatının da basit ve karışmamış değil, yıldızla toprağın bir karışımı gibi olduğunu görürler. Toprak havayla karışıp nemle yumuşadığı, kan da ete karışarak ona his verdiği gibi, ayın da derinliğine kadar etherle karışmış olduğu için hem psykhē'li ve doğurgan olduğunu, hem de hafifliğinin ağırlığa karşı dengeli bir orantısı bulunduğunu söylerler. Çünkü evrenin kendisi de tabiatça yukarı ve aşağı hareket eden şeylerden böyle ahenkle bir araya getirildiği için yer değiştirme hareketinden bütünüyle kurtulmuştur. Ksenokrates de ilkesini Platon'dan alarak bunları ilâhî bir akıl yürütmeyle düşünmüş görünür.

s195

αὑτὰ ἦν ἐξ ἀρχῆς, ἀπʼ αὐτῶν ἂν ἐγεγόνει τὰ σύνθετα, ὥσπερ ἐπὶ τῶν διαγραμμάτων οἱ μαθηματικοὶ τὴν φύσιν αὐτῶν ζητοῦντες τὰ σύνθετα εἰς τὰ ἁπλᾶ ἀναλύουσι, καὶ ὅπως ἐξ ἐκείνων ἐγένετο ἄν, εἴπερ ἐξ ἀρχῆς ἐγένετο, σκοποῦσιν, οἷον ὅτι τὸ τρίγωνον ἐκ τριῶν εὐθειῶν κατὰ γωνίας συντιθεμένων, ὁ δὲ κύβος ἐκ τετραγώνων τε κατὰ γωνίας καὶ γραμμάς, ἀλλʼ οὐχὶ κατὰ τὰ ἐπίπεδα συντιθεμένων.

Scholion cod. Coisl. 166 z. St. p. 489 a 4 Br. ταῦτα πρὸς Ξενοκράτη εἴρηται ἀπολογούμενον ὑπὲρ Πλάτωνος καὶ λέγοντα ὅτι γενόμενον εἶπε τὸν κόσμον ὁ Πλάτων οὐ τοῦτο βουλόμενος, ἀλλὰ διδασκαλίας χάριν ἔφησεν ἐκ τῆς ὕλης τῆς προηγουμένης καὶ τοῦ εἴδους γεγονέναι τὸν κόσμον, ὡς ἔχει ἐπὶ τῶν μαθημάτων. Scholion cod. Reg. 1853 z. St. p. 489 a 9 Br. ὁ Ξενοκράτης καὶ ὁ Σπεύσιππος ἐπιχειροῦντες βοηθῆσαι τῷ Πλάτωνι ἔλεγον ὅτι οὐ γενητὸν τὸν κόσμον ὁ Πλάτων ἐδόξαζεν ἀλλὰ ἀγένητον, χάριν δὲ διδασκαλίας καὶ τοῦ γνωρίσαι καὶ παραστῆσαι αὐτὸ ἀκριβέστερον ἔλεγε τοῦτον γενητόν. Scholion cod. Reg. 1853 zu Aristot. de caelo I 12 (283 a 7 ἀδύνατον ἄρα μὴ ὄν ποτε ὕστερον ἀΐδιον εἶναι) p. 491 a 25 Br. ταῦτα πρὸς τὸν Ξενοκράτην λέγοντα ὑπὲρ τοῦ Πλάτωνος ὅτι λέγων ὁ Πλάτων τὸν κόσμον γενητὸν καὶ ἄφθαρτον, οὐ τοῦτο δηλοῖ, ὅτι οὐχὶ πεφυκώς ἐστι φθαρῆναι, ἀλλʼ ὅτι φθαρῆναι δυνάμενος συγκρατούμενος παρὰ τοῦ θεοῦ μένει.

Plutarch de an. procr. 3 p. 1013 a τὰ δʼ αὐτὰ καὶ περὶ τοῦ κόσμου διανοούμενον (Πλάτωνα οἴονται οἱ περὶ τὸν Ξενοκράτην καὶ τὸν Κράντορα) ἐπίστασθαι μὲν ἀΐδιον ὄντα καὶ ἀγέννητον· τὸ δὲ ᾧ τρόπῳ συντέτακται καὶ διοικεῖται καταμαθεῖν οὐ ῥᾴδιον ὁρῶντα τοῖς μήτε γένεσιν αὐτοῦ μήτε τῶν γεννητικῶν σύνοδον ἐξ ἀρχῆς προϋποθεμένοις, ταύτην τὴν ὁδὸν τραπέσθαι.

55 Scholion zu Hom. Il. Λ 40 (v. 38 τῆς δʼ [ἀσπίδος] ἐξ ἀργύρεος τελαμὼν ἦν· αὐτὰρ ἐπʼ αὐτοῦ | κυάνεος ἐλέλικτο δράκων, κεφαλαὶ δέ οἱ ἦσαν | τρεῖς ἀμφιστρεφέες, ἑνὸς αὐχένος ἐκπεφυυῖαι) vol. V p. 381 Dind. ταύτην δὲ Ξενοκράτης μίμημα τοῦ κόσμου φησὶν εἶναι.

HIMMELSKOERPER.

56 Plutarch de fac. lun. 29 p. 943 e ἐφορῶσι δὲ (αἱ ψυχαὶ ἄνω γενόμεναι) πρῶτον μὲν αὐτῆς σελήνης τὸ μέγεθος καὶ τὸ κάλλος, καὶ τὴν φύσιν οὐχ ἁπλῆν οὐδʼ ἄμικτον, ἀλλʼ οἷον ἄστρου σύγκραμα καὶ γῆς οὖσαν· ὡς γὰρ ἡ γῆ πνεύματι μεμιγμένη καὶ ὑγρῷ μαλακὴ γέγονε, καὶ τὸ αἷμα τῇ σαρκὶ παρέχει τὴν αἴσθησιν ἐγκεκραμένον· οὕτω τῷ αἰθέρι λέγουσι τὴν σελήνην ἀνακεκραμένην διὰ βάθους ἅμα μὲν ἔμψυχον εἶναι καὶ γόνιμον, ἅμα δʼ ἰσόρροπον ἔχειν τὴν πρὸς τὸ βαρὺ συμμετρίαν τῆς κουφότητος. καὶ γὰρ αὐτὸν οὕτω τὸν κόσμον ἐκ τῶν ἄνω καὶ τῶν κάτω φύσει φερομένων συνηρμοσμένον ἀπηλλάχθαι παντάπασι τῆς κατὰ τόπον κινήσεως. ταῦτα δὲ καὶ Ξενοκράτης ἔοικεν ἐννοῆσαι θείῳ τινὶ

s196Çünkü yıldızların her birinin topraktan ve ateşten, aradaki tabiatlar aracılığıyla orantıya göre bir araya getirildiğini ileri süren Platon'dur; ona göre içine biraz toprak ve ışık karışmamış hiçbir şey hisse ulaşmaz. Ksenokrates ise yıldızların ve güneşin ateşten ve ilk yoğundan, ayın ikinci yoğundan ve kendine özgü havadan, toprağın da sudan, ateşten ve yoğunların üçüncüsünden oluştuğunu söyler; genel olarak da ne yoğunun kendi başına ne de seyreğin psykhē kabul edebileceğini. (Plutarkhos, Ayın Yüzü Üzerine 29)

57. Ksenokrates yıldızların tek bir yüzey üzerinde durduğunu düşünür. (Aetios II 15, 1)

58. Nonae'den idus'a kadar, ikisi de dahil, yalnız dokuz ara gün gözettiler, çünkü dokuz sayısı aya en yakın ve en uygun sayıdır. Ksenokrates'e göre bu sayı kendi kendini doğurur; çünkü dokuzluğa kadar ilerleyiş belirsizdir ve çoklukla bir arada yaşar. (Laurentius Lydus, Aylar Üzerine)

İnsan Soyunun Yaşı

59. (Censorinus, Doğum Günü Üzerine 4, 3; Latince tanıklık, çevrilmedi.)

Ruhun Tanımı

60. Psykhē hem hareket ettirici hem bilici göründüğü için, bazıları ikisini birbirine örerek psykhē'nin kendi kendini hareket ettiren bir sayı olduğunu ileri sürdüler. (Aristoteles, Ruh Üzerine I 2, 404 b 27) Krş. Örneğin biri psykhē'nin kendi kendisinin yaşama sebebi olduğunu, bunun da kendi kendini hareket ettiren sayı olduğunu kabul ederse. (İkinci Analitikler II 4, 91 a 37) Çürütmesi için krş. Söylenenlerin içinde en akıl dışı olanı, psykhē'nin kendi kendini hareket ettiren bir sayı olduğunu söylemektir… *(Ruh Üzerine I 4, 408 b 32)*

s196

λογισμῷ, τὴν ἀρχὴν λαβὼν παρὰ Πλάτωνος. Πλάτων γάρ ἐστιν ὁ καὶ τῶν ἀστέρων ἕκαστον ἐκ γῆς καὶ πυρὸς συνηρμόσθαι διὰ τῶν μεταξὺ φύσεων ἀναλογίᾳ δοθεισῶν ἀποφηνάμενος· οὐδὲν γὰρ εἰς αἴσθησιν ἐξικνεῖσθαι, ᾧ μή τι γῆς ἐμμέμικται καὶ φωτός. ὁ δὲ Ξενοκράτης τὰ μὲν ἄστρα καὶ τὸν ἥλιον ἐκ πυρός φησι καὶ τοῦ πρώτου πυκνοῦ συγκεῖσθαι, τὴν δὲ σελήνην ἐκ τοῦ δευτέρου πυκνοῦ καὶ τοῦ ἰδίου ἀέρος, τὴν δὲ γῆν ἐξ ὕδατος καὶ πυρὸς καὶ τοῦ τρίτου τῶν πυκνῶν· ὅλως δὲ μήτε τὸ πυκνὸν αὐτὸ καθʼ αὑτὸ μήτε τὸ μανὸν εἶναι ψυχῆς δεκτικόν.

57 Aetius plac. II 15, 1 p. 344 a 10 D. ([Plut.] de plac. phil. II 15 Stob. ecl. phys. I p. 205 W.) Ξενοκράτης κατὰ μιᾶς ἐπιφανείας οἴεται κεῖσθαι τοὺς ἀστέρας.

58 Laurentius Lydus de mensibus p. 36 Schow ἀπὸ δὲ τῶν νόννων καὶ αὐτῶν ἕως τῶν εἰδῶν καὶ αὐτῶν μόνας ἐννέα μέσας παρετηρήσαντο, ὅτι οἰκειότατος καὶ προσφυὴς ὁ ἐννέα ἀριθμὸς τῇ σελήνῃ. οὗτος γὰρ ἑαυτὸν γεννᾷ κατὰ Ξενοκράτην, ἀόριστος γὰρ ἡ ἄχρι ἐννεάδος πρόβασις καὶ πλήθει σύνοικος.

ALTER DES MENSCHENGESCHLECHTES.

59 Censorinus de die nat. 4, 3 (lateinisch).

DEFINITION DER SEELE.

60 Aristoteles de an. I 2, 404 b 27 ἐπεὶ δὲ καὶ κινητικὸν ἐδόκει ἡ ψυχὴ εἶναι καὶ γνωριστικόν, οὕτως ἔνιοι συνέπλεξαν ἐξ ἀμφοῖν, ἀποφηνάμενοι τὴν ψυχὴν ἀριθμὸν κινοῦνθʼ ἑαυτόν. Vgl. Aristot. analyt. post. II 4, 91 a 37 οἷον εἴ τις ἀξιώσειε ψυχὴν εἶναι τὸ αὐτὸ αὑτῷ αἴτιον τοῦ ζῆν, τοῦτο δʼ ἀριθμὸν αὐτὸν αὑτὸν κινοῦντα.

12 κεῖσθαι Stob. κινεῖσθαι Plut. Vgl. Galen. hist. phil. 57 Dox. p. 624 Ξενοφάνης κατʼ ἐπιφάνειαν οἴεται κινεῖσθαι τοὺς ἀστέρας. 30 Vgl. die Widerlegung ebda. 4, 408 b 32 πολὺ δὲ τῶν εἰρημένων ἀλογώτατον τὸ λέγειν ἀριθμὸν εἶναι τὴν ψυχὴν κινοῦνθʼ ἑαυτόν u. s. f.

s197Aynı şekilde psykhē'nin sayı olmadığı da incelenmelidir. (Aristoteles, Topika III 6, 120 b 3) Psykhē'nin tarifi de, kendi kendini hareket ettiren sayı ise, bu türdendir. (Topika VI 3, 140 b 2)

Pythagoras psykhē'nin kendi kendini hareket ettiren bir sayı olduğunu ileri sürdü; sayıyı nous yerine alır. Ksenokrates de aynı şekilde. (Aetios IV 2, 1) Pythagoras ise kendi kendini hareket ettiren sayı dedi; Ksenokrates de bu söze katıldı. (Theodoretos, Hellen Hastalıklarının Tedavisi V 17) Çünkü eskilere göre psykhē'nin ousia'sı da kendi kendini hareket ettiren sayıydı. (Plutarkhos, Platonik Sorular VIII 4)

Ksenokrates'e göre psykhē kendi kendini hareket ettiren sayı ise… (Aphrodisiaslı Aleksandros, Topika Şerhi II 4) Örneğin biri psykhē'nin tarifi olarak onun kendi kendini hareket ettiren sayı olduğunu verirse… Bu Ksenokrates'indir… Canlıya hareketin başlangıçlarını, onun hareket ettiği biçimde veren (psykhē'nin) kendisidir; "kendi kendini hareket ettiren" demesi bu yüzdendir. (Aynı eser VI 14) Tıpkı psykhē'nin tarifi olan "kendi kendini hareket ettiren sayı" gibi… sanki biri itiraz edip şöyle diyor: "Sayı çıkarılınca tarifin bozulmadığını nasıl söylersin? Ksenokrates'e ve Platon'a göre sayı psykhē'nin cinsidir…" (Aynı eser VI 3)

(Macrobius, Scipio'nun Rüyası Şerhi I 14, 19; I 6, 5; Latince tanıklık, çevrilmedi.)

Ama bazı Pythagorasçılar bunu (sayıyı) psykhē'ye düpedüz böyle uydururlar; Ksenokrates ise kendiliğinden hareket eden sayı olarak. (Iamblikhos, Ruh Üzerine, Stobaios'ta) Psykhē, Ksenokrates'in düşündüğü gibi, kendi kendini hareket ettiren bir sayı mıdır? (Themistios, İkinci Analitikler'in Açıklaması II 2) Ksenokrates ise onu (psykhē'yi) sayı kabul ederek kemiyete koymuş görünür. (Simplikios, Ruh Üzerine Şerhi I 1)

Kimileri de (psykhē'yi) kemiyete bağlar; Ksenokrates de bunlardandır, çünkü psykhē'nin kendi kendini hareket ettiren sayı olduğunu söyler, sayı da kemiyetin altına girer. Tabiî o bunu söylüyorduysa ve bununla başka bir şeyi ima etmiyorduysa. (Philoponos, Ruh Üzerine Şerhi I 1) (Ruh Üzerine I 1, 402 b 26: "arazları bilmemize yardım etmeyen tariflere göre") Ksenokrates'in psykhē için verdiği tarif de böyledir; çünkü "kendi kendini hareket ettiren sayıdır" der. (Aynı eser) (I 2, 404 a 20: "psykhē'nin kendi kendini hareket ettiren şey olduğunu söyleyenler") Platon'u, Ksenokrates'i ve Alkmaion'u ima eder. Bunlar da, der, psykhē'ye en özgü olanın hareket ettirmek olduğunu kabul ettiler; ama hareket etmeden hareket ettiremeyeceğini düşündükleri için psykhē'ye kendiliğinden hareket eden dediler… Ksenokrates de psykhē'ye kendi kendini hareket ettiren sayı derken onun kendiliğinden hareket eden olduğunu söylüyordu. (Aynı eser) Onun (Platon'un) halefi Ksenokrates psykhē'yi ikisinden birden yola çıkarak tarif eder ve ona kendi kendini hareket ettiren sayı der: var olanları bildiği için ona Pythagoras gibi sayı der, çünkü onlara göre her şeyin ilkesi sayıdır; hareket ettirici olduğu için de ona kendiliğinden hareket etmeyi verir, çünkü onlara göre her hareketin ilkesi ve kaynağı kendiliğinden hareket edendir. *(Aynı eser I 2, 404 b 27)*

s197

Ders. top. III 6, 120 b 3 ὁμοίως δὲ καὶ ὅτι ἡ ψυχὴ οὐκ ἀριθμός (σκεπτέον).

Ebenda VI 3, 140 b 2 τοιοῦτος δὲ καὶ ὁ τῆς ψυχῆς ὅρος, εἰ ἀριθμὸς αὐτὸς αὑτὸν κινῶν ἐστιν.

Aetius plac. IV 2, 1 p. 386 b 8 D. (Stob. ecl. phys. I p. 311 W.) Πυθαγόρας ἀριθμὸν αὑτὸν κινοῦντα (ἀπεφήνατο τὴν ψυχήν), τὸν δὲ ἀριθμὸν ἀντὶ τοῦ νοῦ παραλαμβάνει. ὁμοίως δὲ καὶ Ξενοκράτης.

Theodoretus gr. aff. cur. V 17 p. 195 Gaisf. ὁ δέ γε Πυθαγόρας ἀριθμὸν ἑαυτὸν κινοῦντα· ξυνεφώνησε δὲ τῷ λόγῳ καὶ Ξενοκράτης.

Plutarch quaestt. Platon. VIII 4 p. 1001 c καὶ γὰρ ἡ ψυχῆς οὐσία κατὰ τοὺς παλαιοὺς ἀριθμὸς ἦν αὐτὸς ἑαυτὸν κινῶν.

Alexander Aphrod. zu Aristot. Top. II 4 (111 b 4) p. 162, 17 Wall. εἰ δὴ κατὰ Ξενοκράτην ψυχή ἐστιν ἀριθμὸς αὑτὸν κινῶν.

Ders. zu Top. VI 14 (151 b 3) p. 498, 21 οἷον εἰ ἀποδοίη τις ὁρισμὸν τῆς ψυχῆς ὅτι ἀριθμός ἐστιν αὐτὸς ἑαυτὸν κινῶν ... ἔστι δὲ Ξενοκράτους ... (ἡ ψυχὴ) αὐτή ἐστιν ἡ διδοῦσα τῷ ζῴῳ τὰς ἀφορμὰς τῆς κινήσεως, καθʼ ὃν τρόπον κινεῖται. τούτου χάριν γὰρ εἶπε „κινῶν αὐτὸς ἑαυτόν.“

Ders. zu Top. VI 3 (140 a 37) p. 429, 11 ὥσπερ ψυχῆς ὁρισμὸς τὸ ἀριθμὸς αὐτὸς ἑαυτὸν κινῶν ... ὥσπερ δή τινος ἐνισταμένου καὶ λέγοντος „πῶς φὴς ὅτι ἀφαιρεθέντος τοῦ ἀριθμοῦ οὐ λυμαίνεται ὁ ὁρισμός; γένος γάρ ἐστι τῆς ψυχῆς ὁ ἀριθμὸς κατὰ Ξενοκράτην καὶ Πλάτωνα ...“

Macrobius comm. in somn. Scip. I 14, 19; I 6, 5 (lateinisch).

Iamblichus de anima bei Stob. ecl. phys. I p. 364 W. ἀλλὰ καὶ τοῦτον (τὸν ἀριθμὸν) ἁπλῶς μὲν οὕτως ἔνιοι τῶν Πυθαγορείων τῇ ψυχῇ συναρμόζουσιν· ὡς δʼ αὐτοκίνητον Ξενοκράτης.

Themistius paraphr. anal. post. II 2 (89 b 34) p. 68, 12 Sp. ἆρʼ ἐστὶν ἡ ψυχὴ ἀριθμὸς ἑαυτὸν κινῶν, ὡς ἐνόμιζε Ξενοκράτης.

Simplicius zu Aristot. de an. I 1 (402 a 22) p. 10, 34 Hayd. Ξενοκράτης δὲ ἀριθμὸν αὐτὴν (τὴν ψυχὴν) θέμενος ἐν ποσῷ δοκεῖ.

Philoponus z. St. qu. A f. 1b οἱ δὲ ὑπὸ τὸ ποσόν (ἀνάγουσι τὴν ψυχήν)· ὧν ἐστι καὶ Ξενοκράτης· ἀριθμὸς γάρ φησι κινῶν ἑαυτόν ἐστιν ἡ ψυχή· ὁ δὲ ἀριθμὸς ὑπὸ τὸ ποσόν. εἰ δὴ τοῦτο ἔλεγεν ἐκεῖνος, καὶ μὴ ἄλλο τι διὰ τούτου ἠνίττετο.

Ders. zu Aristot. de an. I 1 (402 b 26 καθʼ ὅσους τῶν ὁρισμῶν μὴ συμβαίνει τὰ συμβεβηκότα γνωρίζειν) qu. B f. 4 τοιοῦτός ἐστι καὶ ὁ ὑπὸ Ξενοκράτους τῆς ψυχῆς ἀποδοθεὶς ὁρισμός· ἀριθμὸς γάρ φησίν ἐστι κινῶν ἑαυτόν.

Ders. zu Aristot. de an. I 2 (404 a 20 ὅσοι λέγουσι τὴν ψυχὴν τὸ αὑτὸ κινοῦν) qu. B f. 16 αἰνίττεται εἰς Πλάτωνα καὶ Ξενοκράτην καὶ Ἀλκμαίωνα. καὶ οὗτοι οὖν φησιν οἰκειότατον ὑπειλήφασι τῇ ψυχῇ εἶναι τὸ κινοῦν· ἀλλʼ ἐπειδὴ ἐνόμισαν μὴ δύνασθαι κινεῖν μὴ κινουμένην, αὐτοκίνητον εἰρήκασι τὴν ψυχήν ... καὶ Ξενοκράτης δὲ λέγων τὴν ψυχὴν ἀριθμὸν ἑαυτὸν κινοῦντα αὐτοκίνητον αὐτὴν ἔλεγεν.

Ders. zu Aristot. de an. I 2 (404 b 27) qu. C f. 5 Ξενοκράτης ὁ τούτου (Πλάτωνος) διάδοχος ἀπʼ ἀμφοτέρων ὁρίζεται τὴν ψυχήν, εἰπὼν αὐτὴν ἀριθμὸν κινοῦντα ἑαυτόν, διὰ μὲν τὸ γνωστικὴν εἶναι αὐτὴν τῶν ὄντων ἀριθμὸν εἰπὼν ὡς Πυθαγόρας, ἀρχὴ γὰρ πάντων ἀριθμὸς κατʼ αὐτούς· διὰ δὲ τὸ

s198Ksenokrates "kendi kendini hareket ettiren sayı"nın psykhē'nin tarifi olduğunu göstermek isteyerek orta terim olarak "kendi kendisinin yaşama sebebi olan"ı aldı. (Philoponos, İkinci Analitikler Şerhi II 4) Filozofların daha titiz olanları idea'lara sayılar demişlerdir; filozoflardan bir başkası da psykhē'yi kendi kendini hareket ettiren sayı diye tarif etmiştir. (Mikhael Psellos, Geometri Üzerine) Ksenokrates'in tarif ederken dediği gibi: psykhē kendi kendini hareket ettiren sayıdır. (Dionysios Thraks'a scholion)

61. Bundan sonra Ksenokrates'in psykhē tarifini çürütür. Andronikos'un ve Porphyrios'un dediği gibi sayı adına karşı savaşarak değil, Ksenokrates'in düşüncesini çok iyi araştırarak yapar bunu; bu, Ksenokrates'in Tabiat Üzerine yazdıklarından açıktır, orada psykhē'yi birimlerden oluşan bir sayı yapıyor görünebilir. Çünkü bu sözün söylenenlerin en akıl dışısı olduğunu söyler… (Themistios, Aristoteles'in Ruh Üzerine'sinin Açıklaması I 4) Aristoteles'in Ksenokrates'in psykhē tarifine karşı ileri sürdüğü güçlükler bunlardır. Aristoteles'in düşüncelerine "akla sığmaz" diyen, başkalarının güzelce ve yerinde söylediklerini de ne güzel ne yerinde biçimde aktaran adamın söylediklerini incelemek başka bir dersin işidir. Ama Andronikos'un söylediklerini onunkilerle karşılaştırmak gerekir; Ksenokrates'in sözünü desteklemek için ne kadar daha açık ve inandırıcıdırlar! Andronikos der ki psykhē'ye sayı diyorlardı, çünkü hiçbir canlı basit bir cisimden değil, ilk unsurların belli oranlara ve sayılara göre karışmasından oluşur. Neredeyse psykhē'yi ahenk sayanlarla aynı şeyi söylüyorlardı; yalnız bunlar, ekledikleri şeyle sözlerini daha açık kıldılar: psykhē'yi her sayı diye değil, kendi kendini hareket ettiren sayı diye belirlediler; tıpkı ötekilerin de her ahenk değil, kendi kendini ahenge sokan ahenk demeleri gibi. Çünkü bu karışımın, oranın ve ilk unsurların karışmasının sebebi psykhē'nin kendisidir. Ama dediğim gibi, Ksenokrates'in psykhē'nin kendi kendini hareket ettiren sayı olduğunu nasıl söylediğini onun eserlerinden, özellikle Tabiat Üzerine'nin beşinci kitabından öğrenmek gerekir. (Aynı eser I 5)

62. Genel olarak, (psykhē'de) yalnız bölünebilir olan değil, onunla birlikte bölünmez olan da varsa, ikisinin de bir biçimde kalıcı olması gerekir: biri psykhē'deki tek biçimliliğe göre, öteki çoğalan yanına göre; ne bölünme bir'i ne de birleşme parçalanmayı yok etmelidir. Görünüşe göre Ksenokrates'in hocasından duyup psykhē'nin sayıya göre bir ousia olduğunu söylerken ima ettiği de buydu. Böylece psykhē'nin birçok ousia'dan oluşan tek bir ousia olduğunu gösteriyordu: ousia bakımından sayıdır, bütünüyle kendi içinde kalır, aynı anda hem birdir hem de ousia'ya ait birçok parçaya bölünmüştür. (Proklos, Platon'un Timaios'u Şerhi, 35 b)

63. Pythagoras, tanrıyı ve her şeyi hep sayılara benzetmeye alışkın olduğundan, sembolik olarak psykhē'yi de kendi kendini hareket ettiren sayı diye tarif etti; Ksenokrates de onu izledi. Bunu psykhē sayı olduğu için değil, sayılabilenlerde ve çoğaltılmış olanlarda bulunduğu için söyledi; bir de şeyleri, her birine biçimler ve izler vurarak ayırt eden psykhē olduğu için. Çünkü eidos'ları eidos'lardan ayıran ve onları hem eidos'ların başkalığıyla hem sayının çokluğuyla farklı kılan, bu yüzden de şeyleri sayılabilir yapan odur.

s198

κινητικὴν εἶναι τὸ αὐτοκίνητον ἀναθεὶς αὐτῇ· ἀρχὴ γὰρ καὶ πηγὴ πάσης κινήσεως κατʼ αὐτοὺς τὸ αὐτοκίνητον.

Ders. zu Aristot. analyt. post. II 4 (91 a 36) f. 78b p. 242 b 38 Br. ὡς ὁ Ξενοκράτης βουλόμενος δεῖξαι τὸ ἀριθμὸς ἑαυτὸν κινῶν ὁρισμὸν εἶναι τῆς ψυχῆς ἔλαβε μέσον ὅρον τὸ αἴτιον αὐτὸ ἑαυτῷ τοῦ ζῆν.

Michael Psellus de geometria p. 163 Boiss. καὶ τὰς ἰδέας οἱ τῶν φιλοσόφων ἀκριβέστεροι ἀριθμοὺς ὠνομάκασι· καὶ τὴν ψυχὴν ἀριθμὸν ἑαυτὸν κινοῦντα ἕτερός τις τῶν φιλοσόφων ὡρίσατο.

Scholion zu Dionys. Thrax, Bekk. anecd. Gr. p. 664, 1 ὥσπερ ὁ Ξενοκράτης ὁριζόμενος εἶπε· ψυχή ἐστιν ἀριθμὸς αὐτὸς ἑαυτὸν κινῶν.

61 Themistius paraphr. Arist. de an. I 4 (408 b 32) f. 71 Ald. II p. 56, 11 Sp. μετὰ δὲ ταῦτα διελέγχει τὸν Ξενοκράτους ὁρισμὸν τῆς ψυχῆς, οὐ πρὸς τοὔνομα τοῦ ἀριθμοῦ μαχόμενος, ὥς φησιν Ἀνδρόνικος καὶ Πορφύριος, ἀλλὰ καὶ πάνυ τὴν διάνοιαν ἐπιζητῶν τὴν Ξενοκράτους, ὡς δῆλόν ἐστιν ἐκ τῶν περὶ φύσεως αὐτῷ γεγραμμένων, ἐν οἷς ἂν δόξειε μοναδικὸν ποιεῖν ἀριθμὸν τὴν ψυχὴν ὁ Ξενοκράτης· τοῦτον γὰρ τὸν λόγον φησὶ πολὺ τῶν εἰρημένων ἀλογώτατον εἶναι ...

Ders. ebda. 5 (409 b 18) f. 72a Ald. II p. 59, 1 Sp. ἃ μὲν οὖν Ἀριστοτέλης ἀπορεῖ πρὸς τὸν Ξενοκράτους ὁρισμὸν τῆς ψυχῆς, ταῦτʼ ἔστιν· ἃ δὲ ὁ τὰ Ἀριστοτέλους ἀδιανόητα ὀνομάζων, καὶ τὰ καλῶς ἄλλοις εἰρημένα καὶ ἐν καιρῷ οὔτε καλῶς οὔτε ἐν καιρῷ μεταφέρων αὐτός, ἄλλης ἂν εἴη σχολῆς ἐξετάζειν, ἀλλὰ χρὴ παραβάλλειν τὰ Ἀνδρονίκου πρὸς τὰ ἐκείνου, ὅσῳ καὶ σαφέστερα καὶ πιθανώτερα πρὸς σύστασιν τοῦ λόγου τοῦ Ξενοκράτους· ἀριθμὸν γὰρ ἐκάλουν φησὶ τὴν ψυχήν, ὅτι μηδὲν ζῷον ἐξ ἁπλοῦ σώματος, ἀλλὰ κατά τινας λόγους καὶ ἀριθμοὺς κραθέντων τῶν πρώτων στοιχείων. σχεδὸν οὖν ταὐτὸν ἀπεφαίνοντο τοῖς ἁρμονίαν αὐτὴν τιθεμένοις, πλὴν ὅσῳ σαφέστερον οὗτοι τῇ προσθήκῃ τὸν λόγον ἐποίουν, οὐ πάντα ἀριθμόν, ἀλλὰ τὸν κινοῦντα ἑαυτὸν τὴν ψυχὴν ἀφοριζόμενοι, ὥσπερ ἂν εἰ καὶ ἐκεῖνοι μὴ πᾶσαν ἁρμονίαν ἀλλὰ τὴν ἁρμόζουσαν ἑαυτήν· αὐτὴ γάρ ἐστιν ἡ ψυχὴ τῆς κράσεως ταύτης αἰτία καὶ τοῦ λόγου καὶ τῆς μίξεως τῶν πρώτων στοιχείων. ἀλλʼ ὅπερ εἶπον, ὅπως μὲν ἔλεγε τὴν ψυχὴν ἀριθμὸν εἶναι κινοῦντα ἑαυτὸν Ξενοκράτης, ἐκ τῶν ἐκείνου ληπτέον καὶ μάλιστα ἐκ τοῦ πέμπτου τῶν περὶ φύσεως τἀνδρὶ γεγραμμένων.

62 Proclus zu Plat. Tim. (p. 35 b) III p. 190 d ὅλως γὰρ εἰ ἔστιν ἐν αὐτῇ (τῇ ψυχῇ) μὴ μόνον τὸ μεριστόν, ἀλλʼ ὁμοῦ καὶ τὸ ἀμέριστον, δεῖ δήπουθεν ἑκάτερον εἶναί πως μένον, τὸ μὲν κατὰ τὸ ἐν αὐτῇ ἑνοειδές, τὸ δὲ κατὰ τὸ πληθυνόμενον, καὶ μήτε τὴν διαίρεσιν ἀφανίζειν τὸ ἓν μήτε τὴν ἕνωσιν τὸν μερισμόν· καὶ τοῦτʼ ἦν, ὡς ἔοικεν, ὃ καὶ Ξενοκράτης ἀκούσας τοῦ καθηγεμόνος ᾐνίξατο λέγων κατʼ ἀριθμὸν εἶναι τὴν ψυχὴν οὐσίαν, ἐξ οὐσιῶν μίαν πολλῶν αὐτὴν ὑπάρχειν δηλῶν, κατʼ οὐσίαν οὖσαν ἀριθμόν, ὅλην διʼ ὅλης ἑαυτῆς μένουσαν, ἅμα μίαν καὶ διαιρουμένην εἰς πλῆθος μερῶν οὐσιωδῶν.

63 Nemesius de nat. hom. 2 p. 44 Matth. Πυθαγόρας δὲ συμβολικῶς ὡς εἰκάζειν ἀεὶ καὶ τὸν θεὸν καὶ πάντα τοῖς ἀριθμοῖς εἰωθώς, ὡρίσατο καὶ τὴν ψυχὴν ἀριθμὸν ἑαυτὸν κινοῦντα· ᾧ καὶ Ξενοκράτης ἠκολούθησεν· οὐχ ὅτι

40 δηλῶν Schneid.: δῆλον.

s199Bu yüzden psykhē sayılarla ortaklıktan bütünüyle uzak değildir; kendiliğinden hareket etmeyi ise Ksenokrates da ona tanıdı. (Nemesios, İnsanın Tabiatı Üzerine 2) Pythagoras psykhē'nin kendi kendini hareket ettiren sayı olduğunu söyler; Ksenokrates ise hem sürekli sayı hem de bütünün buğusu olduğunu. (Meletios, İnsanın Tabiatı Üzerine)

64. Psykhē'nin bu tarifi, psykhē'nin hem eidos'larla eidos verilen şeyler arasındaki ortalığını hem de kendine özgü olanı göstermek isteyen Ksenokrates'indir. Çünkü sayı eidos'tur, hareket edebilir olmak da eidos verilen şeylere uygundur. Yalnız uçlardan hareketle psykhē'nin ne düpedüz sayı ne düpedüz hareket edebilir olacağını gösterir: birinden aşağıdadır, çünkü bölünmezden düşmüştür; ötekinden üstündür, çünkü bölünebiliri aşar. Öyleyse ikisine birden ortak olduğu için bir biçimde ikisinin birleşimi olabilir: hareket edebilir sayı. Ortalığının kendine özgü yanına göre de kendi kendisi tarafından hareket edebilir denir. Çünkü psykhē, tabiat logos'u ve bu adamlara göre ondan önce matematik ousia gibi, yayılmış bir orta değildir; nous'tan çıkan ışığa benzeyen ousia gibi de değildir; o ousia hâlâ nous'a ait kalır, ama nous'un aydınlattıklarına görünür ve orantılı olana doğru ilerleyerek nous'a ait tabiatın kalıcı ve gizli yanını haber verir. Psykhē ise bütün hayatı gösteren hayatî özelliğin kendisine göre bir uyanış ve bir kaynamadır: kendi içinde kalan nous'a ait ousia gibi bölünmezdir, bedenlerin çevresinde bölünen ve bir yerden ötekine çöken cismanî ousia gibi de bölünür; psykhē'ye özgü olan ise kendinden kendine açılmak ve yayılmadan aynı anda toplanmaktır. Bu yüzden Ksenokrates psykhē'nin kendi kendini hareket ettiren sayı olduğunu ileri sürdü. Aristoteles ise sayının hem bilinenleri hem bilenleri belirleyici olduğunu önceden söylediği için, sayının psykhē hakkında haklı olarak bilici anlamında söylendiğini anlar; bu yüzden psykhē'nin kendi kendini hareket ettiren sayı olduğunu söyleyenlerin hareket ettiriciyle biliciyi birbirine ördüğünü söyledi. (Simplikios, Aristoteles'in Ruh Üzerine'si Şerhi I 2)

Ksenokrates'in psykhē tarifini, onu adların alışılmış kullanımına göre anlamayalım diye ayıkladığı açıktır… Ksenokrates de eidos'lara sayılar diyordu ve her eidos'un bölünmez, hareket edenin ise bölünebilir ve mutlaka eidos'lardan sonra olduğunu biliyordu. Bu yüzden psykhē'nin ortalığını iki ucu birden kullanarak gösterir ve ona hareket eden sayı der. Çünkü psykhē düpedüz eidos değildir, bu bütün parçalanmaya inmiştir; ama ne tamamen parçalanmış ne de eidos olarak kalmıştır, bölünmez birliği bir biçimde gevşetip çözerek ara bir şey olmuştur. Bu yüzden onu düpedüz hareket eden değil, kendi kendini hareket ettiren diye söyledi; böylece ortalığın kendine özgü yanını da gösterdi: o gevşemiştir, hareketin anlattığı da budur, ama kendisinden kopacak kadar değil. *(Aynı eser I 4)*

s199

ἀριθμός ἐστιν ἡ ψυχή, ἀλλʼ ὅτι ἐν τοῖς ἀριθμητοῖς ἐστι καὶ ἐν τοῖς πεπληθυσμένοις, καὶ ὅτι ἡ ψυχή ἐστιν ἡ διακρίνουσα τὰ πράγματα, τῷ μορφὰς καὶ τύπους ἑκάστοις ἐπιβάλλειν· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ τὰ εἴδη ἀπὸ τῶν εἰδῶν χωρίζουσα καὶ διάφορα αὐτὰ ἀποφαίνουσα, τῇ τε ἑτερότητι τῶν εἰδῶν καὶ τῷ πλήθει τοῦ ἀριθμοῦ, καὶ διὰ τοῦτο ἀριθμητὰ ποιοῦσα τὰ πράγματα. ὅθεν οὐ παντάπασιν ἀπήλλακται τῆς κατὰ τοὺς ἀριθμοὺς κοινωνίας· τὸ δὲ αὐτοκίνητον καὶ αὐτὸς αὐτῇ προσεμαρτύρησεν.

Meletius de nat. hom. Cramer Anecd. Oxon. III p. 146, 30 Πυθαγόρας ἀριθμὸν ἑαυτὸν κινοῦντα (λέγει τὴν ψυχήν)· Ξενοκράτης δὲ καὶ ἀριθμὸν συνεχῆ καὶ ἀναθυμίασιν τοῦ παντός.

64 Simplicius zu Aristot. de an. I 2 (404 b 27) p. 30, 4 Hayd. Ξενοκράτους ὁ τῆς ψυχῆς οὗτος λόγος βουλομένου τὴν μεσότητα αὐτῆς τῶν τε εἰδῶν καὶ τῶν εἰδοποιουμένων ἅμα καὶ τὸ ἴδιον αὐτῆς ἐνδείξασθαι· ὁ γὰρ ἀριθμὸς τὸ εἶδος, τὸ δὲ κινητὸν τοῖς εἰδοποιουμένοις προσήκει. ἐκ μὲν οὖν τῶν ἄκρων μόνον δηλοῖ ὅτι οὔτε ἀριθμὸς ἁπλῶς ἔσται οὔτε κινητόν· τοῦ μὲν γὰρ ὑφεῖται, ᾗ τοῦ ἀμερίστου ἐκβέβληται, τοῦ δέ ἐστι κρείττων, ᾗ τοῦ μεριστοῦ ὑπερέχει· τὸ συναμφότερον οὖν ἄν πως εἴη ὡς ἀμφοτέροις κοινωνοῦσα, ἀριθμὸς κινητός· κατὰ δὲ τὸ οἰκεῖον τῆς μεσότητος ὑφʼ ἑαυτοῦ κινητὸς λέγεται, ὅτι οὐχ ὡς διαστατική ἐστι μέση ἡ ψυχή, οἷος ὁ φυσικὸς λόγος καὶ πρὸ τούτου κατὰ τοὺς ἄνδρας ἡ μαθηματικὴ οὐσία, οὐδὲ οἷα κατὰ τὸ προϊὸν ἀπὸ νοῦ φῶς οὐσία νοερὰ μὲν ἔτι μένουσα, τῷ δὲ εἰς τὸ φανὸν καὶ σύμμετρον τοῖς ὑπὸ νοῦ καταλαμπομένοις προέρχεσθαι ἐξαγγέλλουσα τὸ μόνιμον καὶ κρύφιον τῆς νοερᾶς φύσεως, ἀλλὰ κατʼ αὐτὴν τὴν ζωτικὴν ἰδιότητα ἔγερσιν καὶ ζέσιν τινὰ πάσης δηλούσης ζωῆς, ἀμέριστον μὲν καὶ ἐν ἑαυτῇ μένουσαν τῆς νοερᾶς, περὶ δὲ τὰ σώματα μεριζομένην καὶ ἑτέρωθεν εἰς ἕτερα ὑφιζάνουσαν τῆς σωματοειδοῦς, τῆς δὲ ψυχῆς τὴν ἀφʼ ἑαυτῆς εἰς † ἀνέλιξιν καὶ εἰς διάστασιν ἅμα συναγωγήν· διὰ ταῦτα μὲν οὖν ὁ Ξενοκράτης ἀριθμὸν αὐτὸν ἑαυτὸν κινοῦντα τὴν ψυχὴν ἀπεφήνατο. ὁ δὲ Ἀριστοτέλης τὸν ἀριθμὸν ὁριστικὸν προειπὼν καὶ τῶν γνωστῶν καὶ τῶν γνωστικῶν, ἐπὶ τῆς ψυχῆς εὐλόγως ὡς γνωστικὸν εἰρῆσθαι ἀκούει, καὶ διὰ τοῦτο τοὺς εἰπόντας τὴν ψυχὴν ἀριθμὸν αὐτὸν ἑαυτὸν κινοῦντα συμπλέξαι ἔφη τὸ κινητικὸν καὶ τὸ γνωστικόν.

Ders. zu Aristot. de an. I 4 (408 b 32) p. 61, 23; 62, 2 Hayd. ὅτι μὲν οὖν τὸν Ξενοκράτους τῆς ψυχῆς ὁρισμὸν διακαθαίρει, ἵνα μὴ κατὰ τὴν συνήθη τῶν ὀνομάτων χρῆσιν ἀκούωμεν, φανερόν ... ὁ μὲν οὖν Ξενοκράτης ἀριθμοὺς τὰ εἴδη καὶ αὐτὸς προσαγορεύων καὶ πᾶν εἶδος ἀμέριστον εἰδώς, τὸ δὲ κινούμενον μεριστὸν καὶ πάντως μετὰ τὰ εἴδη, τὴν μεσότητα τῆς ψυχῆς διὰ τῶν ἄκρων ἀμφοτέρων δηλοῖ, ἀριθμὸν κινούμενον αὐτὴν εἰπών, ὡς οὐχ ἁπλῶς οὖσαν εἶδος ἀλλὰ τὸ ὅλον τοῦτο εἰς μερισμὸν ὑποβάν, οὐ μερισθὲν τελέως ἀλλʼ οὐδὲ μεῖναν εἶδος, τῷ χαλάσαι καὶ ἐκλῦσαί πως τὴν ἀμέριστον ἕνωσιν μεταξὺ γενόμενον, καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲ κινούμενον ἁπλῶς, ἀλλʼ ἑαυτὸν ἔφη κινοῦντα, ἵνα καὶ τὸ ἴδιον ἐμφήνῃ τῆς μεσότητος κεχαλασμένης μέν, ὅπερ ἡ κίνησις σημαίνει, οὐχ οὕτω δὲ ὡς τοῦ αὐτοῦ ἀποσπασθείσης.

8 Vgl. Nemes. de nat. hom. p. 28 u. 44 (oben S. 66, 1). 15 μόνον — ὅτι: μονονοὺ δηλοῖ τό Codd. 20 οἷα Hayduck: οἵα. 26 τὴν — συναγωγήν: τὴν ἀφʼ ἑαυτῆς εἰς ἑαυτὴν ἀνέλιξιν καὶ ἐκ διαστάσεως ἅμα συναγωγήν Torstr.

s200Çünkü akıl yürütmelere, öteki işlere ya da hâllere hangi sayı herhangi bir biçimde uydurulabilir? Ahenk hakkında da dediği gibi uydurmak zordur; sayıyı birimlerden oluşuyor diye düşünürsek tabiî. Çünkü bu hâller, Ksenokrates'in kendi kendini hareket ettiren sayı yoluyla göstermek istediği ortalığın, oluşa doğru ilerlemiş olan psykhē'ye kendiliklerinden aittir. (Simplikios, Ruh Üzerine Şerhi I 5)

Şimdi psykhē'yi birimlerden oluşan bir sayı yapanlara yöneltilen saçmalık, birimlerin bir kısmını hareket ettirici, bir kısmını hareket eden saymanın zorunlu olmasıdır… Saçmalığı Demokritos'un kanaatine de yayarken, çünkü o kanaatten de çıkar, önce Demokritos'un ve Ksenokrates'in kanaatlerinin psykhē'nin bir çokluk olduğunu söylemekte farksız olduğunu hatırlatır; böylece, söylendiği gibi, buradan çıkan saçmalık ikisine ortak olarak çıksın… Öyleyse ikisine göre de psykhē bölünmez ve farksız şeylerden oluşan bir sayıdır. Çünkü sayı olmak bakımından cisimciklerin bir hacmi bulunması (Aristoteles buna büyüklük dedi), birimlerin ise parçasız olması (bu yüzden onlara küçük dedi) hiç fark etmez. İkisinin de çokluk bakımından kemiyet olduğunu söylemek, aralarından bazılarının hareket ettirici, bazılarının hareket eden olduğunu zorunlu olarak kabul etmeye yeter. (Aynı eser I 4)

65. Amaç, Platon'un halefi Ksenokrates'in psykhē hakkındaki kanaatini çürütmektir; o psykhē'nin kendi kendini hareket ettiren sayı olduğunu söylüyordu. Bunu görünen anlamıyla söylüyorduysa sözün kolayca çürütüleceği açıktır. Ama daha önce de dediğim gibi, matematiği parmağının ucuyla bile tatmış biri böyle şeyler söylemez. Psykhē'ye sayı diyordu, çünkü psykhē eidos'ların ve logos'un doluluğudur; söylediğimiz gibi bütün logosları kendinde taşır. Eidos'lara da, söylendiği gibi, sayılar derlerdi; nitekim Aristoteles de ileride "psykhē'nin eidos'ların yeri olduğunu söyleyenler iyi ederler" der. İşte bu yüzden sayı; kendi kendini hareket ettiren de, kendiliğinden yaşadığı için: hayatını başkasından almaz, hayatın kendisidir. Aristoteles ise âdeti olduğu üzere sözün görünen anlamını çürütür. (Philoponos, Ruh Üzerine Şerhi I 4)

Ksenokrates'in kanaatini Demokritos'unkine indirgemek ister. Demokritos psykhē'nin küre biçimli atomlardan oluştuğunu söylüyordu. Atomların büyüklüğü kaldırılırsa, der, noktalar kalır; öyle ki aynı saçmalıklar ikisinden de çıkacaktır. Ama atomlardan sürekliliği kaldırmak Demokritos'un varsayımını bozmaz; çünkü onların sürekli cisimler oldukları için değil, çoklukları yüzünden birbirini iterek hareket ettiğini söylüyordu. Ksenokrates de aynı şekilde, psykhē'yi oluşturan şeyleri, yani birimleri parçasız varsaydığı için onların hareket ettiğini söylemiyordu, onlardan oluşan sayı bir kemiyet olduğu için söylüyordu. Demek ki birinin atomların, ötekinin sayının hareket ettiğini söylemesi bakımından uyuşurlar. İkisinden de zorunlu olarak atomların ya da sayıların bir kısmının hareket ettiğini, bir kısmının hareket ettirdiğini söylemek çıkar. Çünkü Fizik'in altıncı ve sekizinci kitaplarında aynı şeyin aynı bakımdan hem hareket ettirmesinin hem hareket etmesinin, ne sürekli ne de ayrık kemiyette mümkün olmadığını göstermiştir. Bundan da şu çıkar: ikisi de psykhē'yi kendiliğinden hareket eden ayrık bir kemiyet yapar.

s200

Ders. zu Aristot. de an. I 5 (409 a 31) p. 65, 37 Hayd. ποῖον γὰρ ἄν τις ἀριθμὸν τοῖς λογισμοῖς ἢ τοῖς ἄλλοις (ἔργοις) ἢ τοῖς πάθεσιν ὁπωσοῦν ἀποδοίη; χαλεπὸν γὰρ ἐφαρμόζειν ὡς καὶ ἐπὶ τῆς ἁρμονίας ἔφη, εἰ ἐκ μονάδων δηλαδὴ νοοῖμεν τὸν ἀριθμόν, ἐπεὶ τῇ μεσότητι τῆς ψυχῆς, ἣν διὰ τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ ἑαυτὸν κινοῦντος δηλοῦν ὁ Ξενοκράτης ἐβούλετο, καθʼ αὑτὰ τῇ εἰς γένεσιν προελθούσῃ ὑπάρχει ταῦτα τὰ πάθη.

Ders. zu Aristot. de an. I 4 (409 a 10) p. 63, 30 Hayd. τὸ μὲν νῦν ἐπαγόμενον ἄτοπον τοῖς ὡς ἐκ μονάδων ἀριθμὸν ποιοῦσι τὴν ψυχήν ἐστι τὸ ἐξ ἀνάγκης τὰς μὲν τῶν μονάδων κινητικὰς λέγειν, τὰς δὲ κινουμένας ... κοινοποιῶν δὲ τὸ ἄτοπον καὶ πρὸς τὴν τοῦ Δημοκρίτου δόξαν ὡς κἀκείνῃ ἑπόμενον, πρότερον τὸ ἀδιάφορον τῶν δοξῶν τῆς τε Δημοκρίτου καὶ τῆς Ξενοκράτους κατὰ τὸ πλῆθός τι λέγειν αὐτὴν ὑπομιμνήσκει, ἵνα, ὡς εἴρηται, καὶ ἀμφοτέροις κοινῇ τὸ ἐντεῦθεν ἕπηται ἄτοπον ... ἀριθμὸς οὖν κατʼ ἀμφοτέρους ἡ ψυχὴ ἐξ ἀδιαιρέτων καὶ ἀδιαφόρων· οὐδὲν γὰρ διοίσει πρὸς τὸ ἀριθμὸν εἶναι τὸ τὰ μὲν σωμάτια ὄγκον ἔχειν, ὃ δὴ μέγεθος ἔφη, τὰς δὲ μονάδας εἶναι ἀμερεῖς, ἃς μικρὰς διὰ τοῦτο εἶπεν· ἀρκεῖ γὰρ τὸ ποσὸν κατὰ πλῆθος λέγειν ἑκάτερον πρὸς τὸ ἔνια μὲν κινητικὰ ἔνια δὲ κινούμενα ἐξ αὐτῶν ἐξ ἀνάγκης ὁμολογεῖν.

65 Philoponus zu Aristot. de an. I 4 (408 b 32) qu. E f. 11 τὸ προκείμενον ἐλέγξαι τὴν Ξενοκράτους τοῦ Πλάτωνος διαδόχου περὶ ψυχῆς δόξαν ὃς ἔλεγε τὴν ψυχὴν ἀριθμὸν εἶναι κινοῦντα ἑαυτόν. καὶ δῆλον ὅτι εἰ οὕτως ἔλεγε κατὰ τὸ φαινόμενον εὐέλεγκτος ὁ λόγος· ἀλλʼ, ὅπερ καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν εἶπον, οὐκ ἄν τις οὐδʼ ἄκρῳ δακτύλῳ τῶν μαθημάτων γευσάμενος τοιαῦτα ἂν εἴποι· ἔλεγεν οὖν ἀριθμὸν μὲν τὴν ψυχὴν διὰ τὸ πλήρωμα εἰδῶν εἶναι τὴν ψυχὴν καὶ λόγου· πάντας γὰρ ἐν ἑαυτῇ τοὺς λόγους ἔχει ὡς εἴπομεν· ἀριθμοὺς δὲ τὰ εἴδη ἐκάλουν ὡς εἴρηται, καὶ αὐτὸς γοῦν ἐν τοῖς ἑξῆς φησίν „καὶ εὖ δὴ οἱ λέγοντες τὴν ψυχὴν τόπον εἰδῶν“. ἀριθμὸν μὲν οὖν διὰ τοῦτο· κινοῦντα δὲ αὑτὸν διὰ τὸ αὐτόζωον αὐτῆς· οὐ γὰρ ὑφʼ ἑτέρου αὐτῇ τὸ ζῆν, αὐτοζωὴ γάρ ἐστιν. ὁ δὲ Ἀριστοτέλης ὡς εἴωθεν ἐλέγχει τὸ φαινόμενον τοῦ λόγου.

Ders. zu Aristot. de an. I 4 (409 a 10) qu. E f. 12 συνελάσαι βούλεται τὴν Ξενοκράτους δόξαν εἰς τὴν Δημοκρίτου· ἔλεγε δὲ ἐκεῖνος ἐκ σφαιρικῶν ἀτόμων τὴν ψυχὴν συνίστασθαι. ἐὰν οὖν, φησι, τὸ μέγεθος τῶν ἀτόμων ἀφέλῃ τις, ἔσονται στιγμαί, ὥστε τὰ αὐτὰ ἀμφοτέροις ἀκολουθήσει ἄτοπα. οὐδὲν δὲ τὴν ὑπόθεσιν Δημοκρίτου λυμαίνεται τὸ ἀφελεῖν τῶν ἀτόμων τὸ συνεχές, οὐδὲ γὰρ διὰ τὸ συνεχῆ σώματα εἶναι ἔλεγεν αὐτὰ κινεῖσθαι ἀλλὰ διὰ τὸ πλῆθος αὐτῶν τῇ ἀντωθήσει τῇ πρὸς ἄλληλα· οὕτω δὲ καὶ Ξενοκράτης οὐκ ἐπειδὴ ἀμερῆ ὑπετίθετο τὰ ἐξ ὧν ἡ ψυχή, τὰς μονάδας λέγω, διὰ τοῦτο ἔλεγεν αὐτὰς κινεῖσθαι· ἀλλὰ διότι ποσὸν εἶναι τὸ ἐξ αὐτῶν ὁ ἀριθμός· κατὰ ταῦτα ἄρα συμφωνοῦσι καθὸ καὶ κινεῖσθαι ἔλεγον ὁ μὲν τὰς ἀτόμους ὁ δὲ τὸν ἀριθμόν· ἀκολουθεῖ δὲ ἐξ ἀνάγκης ἀμφοτέροις τὸ τὰ μὲν ἢ τῶν ἀτόμων ἢ τῶν ἀριθμῶν λέγειν κινεῖσθαι, τὰ δὲ κινεῖν· δέδεικται γὰρ αὐτῷ ἐν τῷ ς΄ καὶ η΄ τῆς φυσικῆς, ὅτι τὸ αὐτὸ κατὰ τὸ αὐτὸ ἀδύνατον καὶ κινεῖν καὶ κινεῖσθαι, οὔτε ἐπὶ τοῦ συνεχοῦς ποσοῦ οὔτε ἐπὶ τοῦ διωρισμένου. ἀκο-

2 (ἔργοις) Hayduck. 19 vgl. auch Frgm. 73 S. 188, 12. 27 Aristot. de an. III 4, 429 a 27. 28 αὐτόζωον: αὐτοζῶν.

s201Öyleyse atomlardan ve sayılardan kimi hareket ettiriyor kimi hareket ediyorsa, bütün sistem kendiliğinden hareket eden olacaktır; tıpkı bütün canlıya da, bir kısmı hareket ettiren bir kısmı hareket eden olduğu hâlde, kendiliğinden hareket eden denmesi gibi. Ama canlıda hareket ettiren psykhē olup hareket eden olmadığı gibi, psykhē'nin sayısında da sayının tamamı psykhē olmayacak, yalnız hareket ettiren birimler psykhē olacaktır; küre biçimli atomlarda da aynı şekilde psykhē'ler hareket ettiren atomlardır. Bu bakımdan Demokritos ile Ksenokrates aynı kanaate varırlar… Ama Demokritos'un kanaatiyle Ksenokrates'in kanaatinin her bakımdan aynı yere vardığı doğru değildir, denebilir; çünkü Demokritos psykhē'yi Ksenokrates gibi düpedüz ayrık bir kemiyet yapmıyordu. (Philoponos, Ruh Üzerine Şerhi I 4)

(Ruh Üzerine I 5, 409 b 7: "Demokritos'un hareket ettirdiğini söylediğimiz gibi, canlının da sayı tarafından hareket ettirilmesi sonucu çıkar.") Bununla Demokritos'un ve Ksenokrates'in kanaatini karşılaştırır: ikisinden de aynı saçmalıklar çıkacaktır, der, çünkü ikisi de bedenin atomların ya da birimlerin hareket etmesiyle hareket ettiğini söylüyordu. (Aynı eser) (I 4, 409 a 21: "Bedendeki birimler ile noktalar başka şeylerse, birimler aynı yerde olacaktır.") Söz yine Ksenokrates'e karşı, psykhē'yi oluşturan birimlerin noktalar olduğunu gösterdi. (Aynı eser)

Ruhun Cisimsizliği

66. Ayrıca psykhē besleniyorsa cisimsiz bir şeyle beslenir, çünkü onu bilgiler besler; hiçbir cisim de cisimsiz bir şeyle beslenmez; öyleyse psykhē cisim değildir. Ksenokrates böyle sonuç çıkarıyordu. Beslenmiyorsa, canlının her cismi beslendiğine göre, yine psykhē cisim değildir. (Nemesios, İnsanın Tabiatı Üzerine 2) (Tertullianus, Ruh Üzerine 6; Latince tanıklık, çevrilmedi.)

67. *(Cicero, Tusculum Sohbetleri I 10, 20; Akademika I 11, 39; II 39, 124; Tertullianus, Ruh Üzerine 5; Latince tanıklıklar, çevrilmedi.)*

s201

λουθεῖ δὲ τούτοις τοῦτο ὅτι ἑκάτερος αὐτῶν διωρισμένον ποσὸν ποιεῖ τὴν ψυχὴν αὐτοκίνητον· ὥστε εἰ τῶν ἀτόμων καὶ τῶν ἀριθμῶν οἱ μὲν κινοῦσιν οἱ δὲ κινοῦνται, ἔσται μὲν τὸ ὅλον σύστημα αὐτοκίνητον· ὥσπερ καὶ τὸ ὅλον ζῷον λέγεται αὐτοκίνητον καίτοι τοῦ μὲν κινοῦντος τοῦ δὲ κινουμένου. ἀλλʼ ὥσπερ ἐν ζῴῳ τὸ κινοῦν ἡ ψυχὴ καὶ οὐ τὸ κινούμενον, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ τῆς ψυχῆς ἀριθμοῦ· οὐ πᾶς ἔσται ψυχή, ἀλλʼ αἱ κινοῦσαι μονάδες· ὁμοίως καὶ ἐπὶ τῶν σφαιρικῶν ἀτόμων αἱ κινοῦσαι ψυχαί. ταύτῃ μὲν οὖν εἰς τὴν αὐτὴν δόξαν συμφέρεται Δημόκριτός τε καὶ Ξενοκράτης ... εἴποι δʼ ἄν τις μὴ ἀληθὲς εἶναι τὸ εἰς ταὐτὸ κατὰ πάντα συμφέρεσθαι τήν τε Δημοκρίτου δόξαν καὶ τὴν Ξενοκράτους· οὐ μὲν γὰρ ἁπλῶς ποσὸν ἐποίει τὴν ψυχὴν ὁ Δημόκριτος διωρισμένον, ὥσπερ Ξενοκράτης.

Ders. zu Aristot. de an. I 5 (409 b 7 συμβαίνει τε κινεῖσθαι τὸ ζῷον ὑπὸ τοῦ ἀριθμοῦ, καθάπερ καὶ Δημόκριτον ἔφαμεν αὐτὸ κινεῖν) qu. E f. 16 τὴν Δημοκρίτου καὶ Ξενοκράτους διὰ τούτων παραβάλλει δόξαν· τὰ αὐτά φησι συμβήσεται ἄτοπα καὶ τούτοις ἐπεὶ ἀμφότεροι τῷ κινεῖσθαι τὰς ἀτόμους ἢ τὰς μονάδας τὸ σῶμα κινεῖσθαι ἔλεγον.

Ders. zu Aristot. de an. I 4 (409 a 21 εἰ μὲν οὖν εἰσιν ἕτεραι αἱ ἐν τῷ σώματι μονάδες καὶ αἱ στιγμαί, ἐν τῷ αὐτῷ ἔσονται αἱ μονάδες) qu. E f. 13 ἔτι πρὸς Ξενοκράτην ὁ λόγος ἔδειξεν ὅτι αἱ μονάδες ἐξ ὧν ἡ ψυχή, στιγμαί εἰσιν.

UNKOERPERLICHKEIT DER SEELE.

66 Nemesius de nat. hom. 2 p. 72 Matth. ἔτι ἡ ψυχή, εἰ μὲν τρέφεται, ὑπὸ ἀσωμάτου τρέφεται· τὰ γὰρ μαθήματα τρέφει αὐτήν· οὐδὲν δὲ σῶμα ὑπὸ ἀσωμάτου τρέφεται· οὐκ ἄρα σῶμα ἡ ψυχή· Ξενοκράτης οὕτω συνῆγεν. εἰ δὲ μὴ τρέφεται, πᾶν δὲ σῶμα ζῴου τρέφεται, οὐ σῶμα ἡ ψυχή.

Tertullian de an. c. 6 p. 306 Wiss. (lateinisch).

67 Cicero Tuscul. disput. I 10, 20; Academ. post. I 11, 39; Academ. prior. II 39, 124; Tertullian de anima 5 p. 304 Wiss. (lateinisch).

s202Ruhun Yaratılışı

68. En saygın adamlardan bazılarını Ksenokrates kendi tarafına çekti; o psykhē'nin ousia'sının kendi kendisi tarafından hareket ettirilen bir sayı olduğunu ileri sürdü. Bazıları da Soloili Krantor'a katıldı… Bunların açığa çıkarılmasıyla elde edilecek açıklığın bize bir başlangıç notası gibi bir şey vereceğini düşünüyorum. İkisi hakkında da söz kısadır. Birinciler, bölünmez ve bölünebilir ousia'nın karışmasıyla sayının oluşumundan başka bir şeyin gösterilmediğini düşünürler. Bölünmez olan bir'dir, bölünebilir olan çokluktur; sayı bunlardan, bir'in çokluğu sınırlaması ve sonsuzluğa sınır koymasıyla oluşur; bu sonsuzluğa belirsiz ikilik de derler. Pythagoras'ın hocası Zaratas da buna sayının anası, bir'e ise babası derdi; bu yüzden birliğe benzeyen sayılar daha iyidir. Bu sayı henüz psykhē değildir, çünkü hareket ettirici olan da hareket edebilir olan da ondan eksiktir. Aynı ile başka karışınca, ki biri hareketin ve değişmenin, öteki durağanlığın ilkesidir, psykhē oluşmuştur; o da hareket etmenin ve hareket ettirmenin olduğu kadar durdurmanın ve durmanın da gücüdür. Krantor'un çevresi ise… 3. Bunların hepsi aynı şekilde psykhē'nin zaman içinde oluşmadığını ve doğmuş olmadığını, ama birden çok gücü olduğunu düşünür; Platon da teori uğruna onun ousia'sını bu güçlere ayırarak logos'ta onun oluştuğunu ve karıştırıldığını varsayar. (Plutarkhos, Ruhun Timaios'taki Doğuşu Üzerine 1)

Aklın Kaynağı

69. Pythagoras, Anaksagoras, Platon, Ksenokrates ve Kleanthes nous'un dışarıdan girdiğini söyler. (Aetios IV 5, 11)

Ruhun Kısımları ve Yeri

70. Ksenokrates psykhē'nin bir kısmının hisseden, bir kısmının logos sahibi olduğunu söyledi. (Theodoretos, Hellen Hastalıklarının Tedavisi V 19)

71. *(Lactantius, Tanrının Eseri Üzerine 16; Latince tanıklık, çevrilmedi.)*

s202

SEELENSCHOEPFUNG.

68 Plutarch de an. procr. 1 p. 1012 d ἐπεὶ δὲ τῶν δοκιμωτάτων ἀνδρῶν τοὺς μὲν Ξενοκράτης προσηγάγετο, τῆς ψυχῆς τὴν οὐσίαν ἀριθμὸν αὐτὸν ὑφʼ ἑαυτοῦ κινούμενον ἀποφηνάμενος· οἱ δὲ Κράντορι τῷ Σολεῖ προσέθεντο ... οἶμαί τι τὴν τούτων ἀνακαλυφθέντων σαφήνειαν ὥσπερ ἐνδόσιμον ἡμῖν παρέξειν. ἔστι δὲ βραχὺς ὑπὲρ ἀμφοῖν ὁ λόγος· οἱ μὲν γὰρ οὐδὲν ἢ γένεσιν ἀριθμοῦ δηλοῦσθαι νομίζουσι τῇ μίξει τῆς ἀμερίστου καὶ μεριστῆς οὐσίας· ἀμέριστον μὲν γὰρ εἶναι τὸ ἕν, μεριστὸν δὲ τὸ πλῆθος, ἐκ δὲ τούτων γενέσθαι τὸν ἀριθμὸν τοῦ ἑνὸς ὁρίζοντος τὸ πλῆθος, καὶ τῇ ἀπειρίᾳ πέρας ἐντιθέντος, ἣν καὶ δυάδα καλοῦσιν ἀόριστον. καὶ Ζαράτας, ὁ Πυθαγόρου διδάσκαλος, ταύτην μὲν ἐκάλει τοῦ ἀριθμοῦ μητέρα, τὸ δὲ ἓν πατέρα· διὸ καὶ βελτίονας εἶναι τῶν ἀριθμῶν, ὅσοι τῇ μονάδι προσεοίκασι. τοῦτον δὲ μήπω ψυχὴν τὸν ἀριθμὸν εἶναι· τὸ γὰρ κινητικὸν καὶ τὸ κινητὸν ἐνδεῖν αὐτῷ· τοῦ δὲ ταὐτοῦ καὶ τοῦ ἑτέρου συμμιγέντων, ὧν τὸ μέν ἐστι κινήσεως ἀρχὴ καὶ μεταβολῆς, τὸ δὲ μονῆς, ψυχὴν γεγονέναι, μηδὲν ἧττον τοῦ ἱστάναι καὶ ἵστασθαι δύναμιν ἢ τοῦ κινεῖσθαι καὶ κινεῖν οὖσαν. οἱ δὲ περὶ τὸν Κράντορα ... 3. ὁμαλῶς δὲ πάντες οὗτοι χρόνῳ μὲν οἴονται τὴν ψυχὴν μὴ γεγονέναι, μηδʼ εἶναι γεννητήν, πλείονας δὲ δυνάμεις ἔχειν, εἰς ἃς ἀναλύοντα θεωρίας ἕνεκα τὴν οὐσίαν αὐτῆς λόγῳ τὸν Πλάτωνα γινομένην ὑποτίθεσθαι καὶ συγκεραννυμένην.

HERKUNFT DES NUS.

69 Aetius plac. IV 5, 11 p. 392 b 2 D. (Stob. ecl. phys. I p. 317 W.) Πυθαγόρας, Ἀναξαγόρας, Πλάτων, Ξενοκράτης, Κλεάνθης θύραθεν εἰσκρίνεσθαι τὸν νοῦν.

TEILE UND SITZ DER SEELE.

70 Theodoretus cur. gr. aff. V 19 p. 196 Gaisf. ὁ δὲ Ξενοκράτης τὸ μὲν αἰσθητικὸν τῆς ψυχῆς ἔφη, τὸ δὲ λογικόν.

71 Lactantius de opif. dei 16 (lateinisch).

27 anschließend Fr. 54 S. 180, 21.

s20372. (Tertullianus, Ruh Üzerine 15; Latince tanıklık, çevrilmedi.)

Ruhun Ölümsüzlüğü

73. (Ksenokrates'e karşı:) Ayrıca çizgiler noktalara bölünmüyorsa, psykhē'ler nasıl ayrılıp bedenlerden çözülebilir? (Aristoteles, Ruh Üzerine I 4, 409 a 23) Ksenokrates Platon'un öğrencisi olduğu için psykhē'nin bedenden ayrılabilir olduğunu söylüyordu. Bundan, ona bilinen anlamda bir sayı demediği (çünkü sayı nasıl kendi başına var olabilir?), bir benzetmeyle dediği açıktır. (Philoponos, aynı yerin şerhi)

74. Demosthenes, Ksenokrates'in ve Platon'un ölümsüzlük lehine söylediklerini unutup onurlu bir ölüme onursuz bir hayatı mı yeğleyecek? (Lukianos, Demosthenes'e Övgü 47) Pythagoras, Anaksagoras, Diogenes, Platon, Empedokles ve Ksenokrates psykhē'nin yok olmaz olduğunu ileri sürdüler. (Theodoretos, Hellen Hastalıklarının Tedavisi V 23)

75. Kimileri ölümsüzlüğü logos sahibi psykhē'den psykhē'li melekeye kadar uzatır, Numenios gibi; kimileri tabiata kadar, Plotinos'un bazı yerlerde yaptığı gibi; kimileri de akılsız kısma kadar, eskilerden Ksenokrates ve Speusippos, yenilerden Iamblikhos ve Plutarkhos gibi… (Olympiodoros, Platon'un Phaidon'u Şerhi, 69 e)

İyiler Öğretisi. Bilge

76. Unsurları usulüne uygun ortaya koyar görünen filozofların hepsi, hepsinden de belirgin biçimde Eski Akademia'dan, Peripatos'tan ve ayrıca Stoa'dan gelenler, bölme yaparak var olanların bir kısmının iyi, bir kısmının kötü, bir kısmının da bunların arasında olduğunu söylemeye alışkındır; bu sonunculara farksız da derler. Ksenokrates ise ötekilerden daha özel bir biçimde, tekil halleri kullanarak şöyle derdi: "Var olan her şey ya iyidir ya kötüdür ya da ne iyidir ne kötüdür." Öteki filozoflar bu bölmeyi ispatsız kabul ederken, o buna bir ispat da ekliyor görünürdü.

s203

quem et Critolaum et Xenocratem ... Lactantius-Fortsetzung (lateinisch).

72 Tertullian de anima 15 p. 321 Wiss. (lateinisch).

UNSTERBLICHKEIT DER SEELE.

73 Aristoteles de an. I 4, 409 a 23 (gegen Xenokrates) ἔτι δὲ πῶς οἷόν τε χωρίζεσθαι τὰς ψυχὰς καὶ ἀπολύεσθαι τῶν σωμάτων, εἴ γε μὴ διαιροῦνται αἱ γραμμαὶ εἰς στιγμάς;

Philoponus z. St. qu. E f. 14 ὁ Ξενοκράτης ἅτε δὴ Πλάτωνος ὢν μαθητὴς χωριστὴν ἔλεγεν εἶναι τὴν ψυχὴν τοῦ σώματος· ᾧ δῆλον ὅτι οὐκ ἀριθμὸν τὸν συνεγνωσμένον αὐτὴν ἔλεγε — πῶς γὰρ ἐγχωρεῖ ἀριθμὸν καθʼ αὑτὸν εἶναι; — ἀλλὰ κατʼ ἀναλογίαν.

74 Lucian encom. Demosth. 47 Δημοσθένης δὲ εὐσχήμονος θανάτου βίον προκρινεῖ ἀσχήμονα, τῶν Ξενοκράτους καὶ Πλάτωνος ὑπὲρ ἀθανασίας λόγων ἐκλαθόμενος;

Theodoretus cur. gr. aff. V 23 p. 198 Gaisf. καὶ Πυθαγόρας μὲν καὶ Ἀναξαγόρας καὶ Διογένης καὶ Πλάτων καὶ Ἐμπεδοκλῆς καὶ Ξενοκράτης ἄφθαρτον εἶναι τὴν ψυχὴν ἀπεφήναντο.

75 Olympiodor zu Plat. Phaedon (69 e) p. 98 Finckh ὅτι οἱ μὲν ἀπὸ τῆς λογικῆς ψυχῆς ἄχρι τῆς ἐμψύχου ἕξεως ἀπαθανατίζουσιν, ὡς Νουμήνιος· οἱ δὲ μέχρι τῆς φύσεως, ὡς Πλωτῖνος ἔνι ὅπου· οἱ δὲ μέχρι τῆς ἀλογίας, ὡς τῶν μὲν παλαιῶν Ξενοκράτης καὶ Σπεύσιππος, τῶν δὲ νεωτέρων Ἰάμβλιχος καὶ Πλούταρχος ...

GUETERLEHRE. DER WEISE.

76 Sextus empir. adv. dogmat. V (mathem. XI) 3 πάντες μὲν οἱ κατὰ τρόπον στοιχειοῦν δοκοῦντες τῶν φιλοσόφων, καὶ ἐπιφανέστατα παρὰ πάντας οἵ τε ἀπὸ τῆς ἀρχαίας Ἀκαδημίας καὶ οἱ ἀπὸ τοῦ περιπάτου ἔτι δὲ τῆς στοᾶς, εἰώθασι διαιρούμενοι λέγειν τῶν ὄντων τὰ μὲν εἶναι ἀγαθὰ τὰ δὲ κακὰ τὰ δὲ μεταξὺ τούτων, ἅπερ καὶ ἀδιάφορα λέγουσιν· ἰδιαίτερον δὲ παρὰ τοὺς ἄλλους ὁ Ξενοκράτης καὶ ταῖς ἑνικαῖς πτώσεσι χρώμενος ἔφασκε· πᾶν τὸ ὂν ἢ ἀγαθόν ἐστιν ἢ κακόν ἐστιν ἢ οὔτε ἀγαθόν ἐστιν οὔτε κακόν ἐστιν. καὶ τῶν λοιπῶν φιλοσόφων χωρὶς ἀποδείξεως τὴν τοιαύτην διαίρεσιν προσιεμένων αὐτὸς ἐδόκει καὶ ἀπόδειξιν συμ-

s204Eğer iyilerden, kötülerden ve ne iyi ne kötü olanlardan ayrı bir şey varsa, o ya iyidir ya iyi değildir. İyiyse üçünden biri olacaktır. İyi değilse, ya kötüdür ya da ne kötü ne iyidir. Kötüyse üçünden biri olacak; ne iyi ne kötüyse, yine üçünden biri olacaktır. Öyleyse var olan her şey ya iyidir ya kötüdür ya da ne iyidir ne kötüdür. (Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı XI 3 vd.)

77. Khalkedonlu Ksenokrates saadeti, kendine özgü aretē'ye ve ona hizmet eden güce sahip olmak diye tanımlar. Sonra, saadetin içinde meydana geldiği şey olarak psykhē'yi, onu meydana getirenler olarak aretē'leri, kendilerinden oluştuğu parçalar olarak güzel eylemleri, erdemli melekeleri, yatkınlıkları, hareketleri ve durumları, onlarsız olmadığı şeyler olarak da bedene ait ve dış şeyleri söylediği görülür. Ksenokrates'in öğrencisi Polemon da saadeti bütün iyiliklerde ya da en çok ve en büyük iyiliklerde kendine yeterlilik saymak istemiş görünür. (Clemens, Stromateis II 22)

78. "Peki," der, "nereden başlayacağım? Tabiatı ve tabiata uygun olanı bırakırsam, uygun davranışın başlangıcı ve aretē'nin malzemesi olarak neyi alacağım?" Ya Aristoteles ile Theophrastos nereden başlar, ey mübarek adam? Ksenokrates ve Polemon hangi ilkeleri alır? Zenon da saadetin unsurları olarak tabiatı ve tabiata uygun olanı varsayan bu adamları izlemedi mi? Ama onlar bunlarda, seçilmeye değer, iyi ve faydalı şeyler olarak kaldılar; aretē'yi de bunların her birini kendine özgü biçimde kullanarak iş gören bir şey olarak ekleyip bunlardan tam ve eksiksiz bir hayatı tamamladıklarını ve sonuçlandırdıklarını düşündüler; böylece tabiata gerçekten yararlı ve onunla ahenkli olan uyumu ona verdiler. (Plutarkhos, Stoacılara Karşı Ortak Kavramlar Üzerine 23)

79. *(Cicero, İyilerin ve Kötülerin Sınırları Üzerine IV 6, 15; Latince tanıklık, çevrilmedi.)*

s204

παραλαμβάνειν· εἰ γὰρ ἔστι τι κεχωρισμένον πρᾶγμα τῶν ἀγαθῶν καὶ κακῶν καὶ τῶν μήτε ἀγαθῶν μήτε κακῶν, ἐκεῖνο ἤτοι ἀγαθόν ἐστιν ἢ οὐκ ἔστιν ἀγαθόν. καὶ εἰ μὲν ἀγαθόν ἐστιν, ἓν τῶν τριῶν γενήσεται· εἰ δʼ οὐκ ἔστιν ἀγαθόν, ἤτοι κακόν ἐστιν ἢ οὔτε κακόν ἐστιν οὔτε ἀγαθόν ἐστιν· εἴτε δὲ κακόν ἐστιν, ἓν τῶν τριῶν ὑπάρξει, εἴτε οὔτε ἀγαθόν ἐστιν οὔτε κακόν ἐστι, πάλιν ἓν τῶν τριῶν καταστήσεται· πᾶν ἄρα τὸ ὂν ἤτοι ἀγαθόν ἐστιν ἢ κακόν ἐστιν ἢ οὔτε ἀγαθόν ἐστιν οὔτε κακόν ἐστιν.

77 Clemens Alex. Strom. II 22 p. 500, 18 P. Ξενοκράτης τε ὁ Καλχηδόνιος τὴν εὐδαιμονίαν ἀποδίδωσι κτῆσιν τῆς οἰκείας ἀρετῆς καὶ τῆς ὑπηρετικῆς αὐτῇ δυνάμεως· εἶτα ὡς μὲν ἐν ᾧ γίνεται, φαίνεται λέγων τὴν ψυχήν· ὡς δʼ ὑφʼ ὧν, τὰς ἀρετάς· ὡς δʼ ἐξ ὧν, ὡς μερῶν, τὰς καλὰς πράξεις καὶ τὰς σπουδαίας ἕξεις τε καὶ διαθέσεις καὶ κινήσεις καὶ σχέσεις· ὡς δʼ ὧν οὐκ ἄνευ, τὰ σωματικὰ καὶ τὰ ἐκτός. ὁ γὰρ Ξενοκράτους γνώριμος Πολέμων φαίνεται τὴν εὐδαιμονίαν αὐτάρκειαν εἶναι βουλόμενος ἀγαθῶν πάντων, ἢ τῶν πλείστων καὶ μεγίστων.

78 Plutarch adv. Stoicos 23 p. 1069 e πόθεν οὖν, φησιν, ἄρξομαι; καὶ τίνα λάβω τοῦ καθήκοντος ἀρχήν, καὶ ὕλην τῆς ἀρετῆς, ἀφεὶς τὴν φύσιν καὶ τὸ κατὰ φύσιν; πόθεν δʼ Ἀριστοτέλης, ὦ μακάριε, καὶ Θεόφραστος ἄρχονται; τίνας δὲ Ξενοκράτης καὶ Πολέμων λαμβάνουσιν ἀρχάς; οὐχὶ καὶ Ζήνων τούτοις ἠκολούθησεν ὑποτιθεμένοις στοιχεῖα τῆς εὐδαιμονίας τὴν φύσιν καὶ τὸ κατὰ φύσιν; ἀλλʼ ἐκεῖνοι μὲν ἐπὶ τούτων ἔμειναν, ὡς αἱρετῶν καὶ ἀγαθῶν καὶ ὠφελίμων, καὶ τὴν ἀρετὴν προσλαβόντες αὐτοῖς ἐνεργοῦσαν οἰκείως χρωμένην ἑκάστῳ τέλειον ἐκ τούτων καὶ ὁλόκληρον ᾤοντο συμπληροῦν βίον καὶ συμπεραίνειν, τὴν ἀληθῶς τῇ φύσει πρόσφορον καὶ συνῳδὸν ὁμολογίαν ἀποδιδόντες.

79 Cicero de finib. bon. et mal. IV 6, 15 (lateinisch).

1 πρᾶγμα τῶν Bekker: πραγμάτων. 6 εἴτε Bekker: εἰ. 10 Καλχηδόνιος: Χαλκηδόνιος. 14 ὡς δʼ ὧν Zeller: ὡς τούτων.

s205(Cicero, İyilerin ve Kötülerin Sınırları Üzerine IV 6, 16–18, Fr. 79'un devamı.) 80. *(Cicero, aynı eser IV 2, 3; Latince tanıklık, çevrilmedi.)*

s205

Cicero de finib. IV 6, 16–18 (Fortsetzung von Fr. 79); 80 Cicero de finib. IV 2, 3 (lateinisch).

s20681. Ayrıca adı logos'a aktararak, adın konduğu anlamdan çok, en uygun düşen anlamda almaya çalışmak gerekir: örneğin eupsykhos'u şimdi kullanıldığı gibi cesur diye değil, psykhē'si iyi durumda olan diye, euelpis'i de iyi şeyler uman diye almak gibi. Aynı şekilde mesut (eudaimōn) olanı da daimōn'u iyi olan diye almak; tıpkı Ksenokrates'in psykhē'si iyi olanın mesut olduğunu söylemesi gibi, çünkü ona göre herkesin daimōn'u psykhē'sidir. (Aristoteles, Topika II 6, 112 a 32) Ksenokrates'in kanaatine göre herkesin daimōn'u psykhē'si ise, psykhē'si iyi olan mesut olur; psykhē'si iyi olan da erdemli insandır; öyleyse erdemli insan mesuttur. (Aphrodisiaslı Aleksandros, aynı yerin şerhi) (Apuleius, Sokrates'in Tanrısı Üzerine 15; Latince tanıklık, çevrilmedi.)

82. İki şeyden biri herhangi bir şeyin en çok söylendiği şeyse, ötekinin de aynı şeyler arasında aynı bakımdan en çok söylenen şey olup olmadığına bakmak gerekir; tıpkı Ksenokrates'in mesut hayatla erdemli hayatın aynı olduğunu göstermesi gibi: bütün hayatlar içinde en çok seçilmeye değer olan erdemli ve mesut hayattır, en çok seçilmeye değer ve en büyük olan da birdir… Öyleyse aynılık gösterilecekse, en iyi ve en büyük denen şeyin sayıca bir olması gerektiği açıktır. Bu yüzden Ksenokrates göstermiş olmaz; çünkü mesut hayat da erdemli hayat da sayıca bir değildir. Dolayısıyla ikisi de en çok seçilmeye değer diye aynı olmaları zorunlu değildir; biri ötekinin altında olabilir. (Aristoteles, Topika VII 1, 152 a 5; 25)

83. Ksenokrates derdi ki yüzün çirkinliği yüzünden birine çirkin yüzlü, biçimin bir bozukluğu yüzünden birine biçimsiz dediğimiz gibi, daimōn'un kötülüğü yüzünden de kötülere bedbaht (kakodaimōn) deriz. (Stobaios, Florilegium 104, 24)

84. *(Cicero, Tusculum Sohbetleri V 31, 87; Latince tanıklık, çevrilmedi.)*

s206

partes diviserunt ... (Fortsetzung von Fr. 80, lateinisch).

81 Aristoteles Top. II 6, 112 a 32 ἔτι τὸ ἐπιχειρεῖν μεταφέροντα τοὔνομα ἐπὶ τὸν λόγον, ὡς μάλιστα προσῆκον ἐκλαμβάνειν ἢ ὡς κεῖται τοὔνομα, οἷον εὔψυχον μὴ τὸν ἀνδρεῖον, καθάπερ νῦν κεῖται, ἀλλὰ τὸν εὖ τὴν ψυχὴν ἔχοντα, καθάπερ καὶ εὔελπιν τὸν ἀγαθὰ ἐλπίζοντα· ὁμοίως δὲ καὶ εὐδαίμονα, οὗ ἂν ὁ δαίμων ᾖ σπουδαῖος, καθάπερ Ξενοκράτης φησὶν εὐδαίμονα εἶναι τὸν τὴν ψυχὴν ἔχοντα σπουδαίαν· ταύτην γὰρ ἑκάστου εἶναι δαίμονα.

Alexander Aphrod. z. St. p. 116, 18 Wall. εἰ δὴ δαίμων ἑκάστου ἡ ψυχή, καθʼ ἃ Ξενοκράτει δοκεῖ, εἴη ἂν εὐδαίμων ὁ εὖ τὴν ψυχὴν ἔχων· εὖ δὲ τὴν ψυχὴν ἔχει ὁ σπουδαῖος· ὁ σπουδαῖος ἄρα εὐδαίμων.

Apuleius de deo Socr. 15 (lateinisch).

82 Aristoteles Top. VII 1, 152 a 5; 25 σκοπεῖν δὲ καὶ εἰ ὧν θάτερον μάλιστα λέγεται ὁτιοῦν, εἰ καὶ θάτερον τῶν αὐτῶν τούτων κατὰ τὸ αὐτὸ μάλιστα λέγεται, καθάπερ Ξενοκράτης τὸν εὐδαίμονα βίον καὶ τὸν σπουδαῖον ἀποδείκνυσι τὸν αὐτόν, ἐπειδὴ πάντων τῶν βίων αἱρετώτατος ὁ σπουδαῖος καὶ ὁ εὐδαίμων· ἓν γὰρ τὸ αἱρετώτατον καὶ μέγιστον ... δῆλον οὖν ὅτι ἓν ἀριθμῷ δεῖ εἶναι τὸ βέλτιστον καὶ μέγιστον λεγόμενον, εἰ μέλλει ὅτι ταὐτὸν ἀποδείκνυσθαι. διὸ καὶ Ξενοκράτης οὐκ ἀποδείκνυσιν· οὐ γὰρ εἷς ἀριθμῷ ὁ εὐδαίμων οὐδʼ ὁ σπουδαῖος βίος, ὥστʼ οὐκ ἀναγκαῖον τὸν αὐτὸν εἶναι, διότι ἄμφω αἱρετώτατοι, ἀλλὰ τὸν ἕτερον ὑπὸ τὸν ἕτερον.

83 Iohannes Stobäus floril. 104, 24 (IV p. 17 Mein.) Ξενοκράτης ἔλεγεν, ὥσπερ τὸ κακοπρόσωπον αἴσχει προσώπου, καὶ μοχθηρίᾳ τινὶ μορφῆς τὸ δύσμορφον, οὕτω δαίμονος κακίᾳ τοὺς πονηροὺς κακοδαίμονας ὀνομάζομεν.

84 Cicero Tuscul. disput. V 31, 87 (lateinisch).

10 = Suidas s. v. εὐδαιμονία καὶ εὐδαίμων I 2 p. 587, 17 Bernh. 32 horum Victorius: bonorum. 36 minis aut Bentley: minimis.

s20785–89. *(Cicero, Tusculum Sohbetleri V 13, 39; V 18, 51; V 10, 30; Kanunlar Üzerine I 13, 37; I 21, 55; Latince tanıklıklar, çevrilmedi.)*

s207

85 Cicero Tuscul. disput. V 13, 39; 86 ebd. V 18, 51; 87 ebd. V 10, 30; 88 Cicero de legibus I 13, 37; 89 ebd. I 21, 55 (lateinisch).

38 probentur Turnebus: probantur.

s20890–91. (Cicero, İyilerin ve Kötülerin Sınırları Üzerine IV 18, 49; Seneca, Mektuplar 85, 18; Latince tanıklıklar, çevrilmedi.)

92. Bu öğretiyi onun (Khrysippos'un) kendi sözleriyle ele almaya değer; böylece sağlığı farksız, zenginliği de faydasız saymadıkları için Ksenokrates'i ve Speusippos'u suçlayanların kötülüğü kendilerinin nereye koyduğunu ve onun hakkında hangi sözleri ettiklerini öğrenirsin. (Plutarkhos, Stoacılara Karşı Ortak Kavramlar Üzerine 13)

93. (Cicero, Akademika II 44, 136; Latince tanıklık, çevrilmedi.)

94. "Bir bilge herhangi bir yerde parmağını phronēsis ile uzatsa, dünyanın her yerindeki bütün bilgeler fayda görür." Onların dostluğunun işi budur; bilgelerin aretē'leri bu ortak faydalarda son bulur. Aristoteles de Ksenokrates de saçmalıyormuş meğer; insanların tanrılardan, ana babalarından ve hocalarından fayda gördüğünü ileri sürüyor, ama bilgelerin, bir arada olmasalar, hatta birbirini tanımasalar bile, aretē'ye göre hareket ettiklerinde birbirinden gördükleri o şaşılası faydayı bilmiyorlarmış! *(Plutarkhos, Stoacılara Karşı Ortak Kavramlar Üzerine 22)*

s208

90 Cicero de finib. IV 18, 49; 91 Seneca epist. 85, 18 (lateinisch).

92 Plutarch adv. Stoicos 13 p. 1065 a ἄξιον δʼ ἀναλαβεῖν τὸ δόγμα ταῖς ἐκείνου (Χρυσίππου) λέξεσιν, ἵνα καὶ μάθῃς πῶς οἱ τοῦ Ξενοκράτους καὶ Σπευσίππου κατηγοροῦντες ἐπὶ τῷ μὴ τὴν ὑγείαν ἀδιάφορον ἡγεῖσθαι μηδὲ τὸν πλοῦτον ἀνωφελές, ἐν τίνι τόπῳ τὴν κακίαν αὐτοὶ τίθενται καὶ τίνας λόγους περὶ αὐτῆς διεξίασιν.

93 Cicero Academ. prior. II 44, 136 (lateinisch).

94 Plutarch adv. Stoicos 22 p. 1068 f „ἂν εἷς σοφὸς ὁπουδήποτε προτείνῃ τὸν δάκτυλον φρονίμως, οἱ κατὰ τὴν οἰκουμένην σοφοὶ πάντες ὠφελοῦνται.“ τοῦτο τῆς φιλίας ἔργον αὐτῶν· εἰς τοῦτο τοῖς κοινοῖς ὠφελήμασι τῶν σοφῶν αἱ ἀρεταὶ τελευτῶσιν. ἐλήρει δʼ Ἀριστοτέλης, ἐλήρει δὲ Ξενοκράτης, ὠφελεῖσθαι μὲν

s209Ahlaki ve Pratik Öğütler

95. Platon'un arkadaşı Ksenokrates, ayakları ya da gözleri başkasının evine sokmanın hiçbir farkı olmadığını söylerdi; çünkü bakmaması gereken yerlere bakan da girmemesi gereken yerlere giren de aynı suçu işler. (Ailianos, Çeşitli Hikâyeler XIV 42)

96. Beden kötülüğe pek çok yer ve parça sunar; kötülük onlardan sızarak psykhē'ye dokunur. Aretē'nin ise gençlerde tek bir tutamağı vardır: kulaklar; tabiî baştan temiz, dalkavuklukla yumuşamamış ve kötü sözlere dokunulmamış olarak korunurlarsa. Bu yüzden Ksenokrates kulaklıkları atletlerden çok çocuklara takmayı öğütlerdi; çünkü atletlerin kulakları darbelerle, çocukların ise karakterleri sözlerle bozulur. Bununla kulak tıkamayı ya da sağırlığı öğütlemiyor, kötü sözlerden sakınmalarını tavsiye ediyordu; ta ki felsefenin karaktere bekçi gibi yerleştirdiği başka, iyi sözler, karakterin en kolay hareket eden ve ikna olan yerini ele geçirene kadar. (Plutarkhos, Dinlemek Üzerine 2) Bize Ksenokrates'in kulaklıklarını takacak değilsin ya. (Plutarkhos, Sofra Sohbetleri VII 5, 4)

97. Bu dize tuhaf, babasının tek çocuğu olmadığına kızan birinin dizesi gibi görünebilir. Plutarkhos der ki, belki Platon da Hesiodos'u izliyor, Ksenokrates de, onlardan önce de Lykurgos; hepsi tek bir mirasçı bırakmak gerektiğini düşünürlerdi, Hesiodos'un söylediği de buydu. (Proklos, Hesiodos'un İşler ve Günler'i Şerhi 376)

98. Atina'nın kanun koyucularından en eskisi olarak Triptolemos'u biliyoruz. Hermippos Kanun Koyucular Üzerine'nin ikinci kitabında onun hakkında şunları yazar: "Triptolemos'un da Atinalılara kanun koyduğunu söylerler. Filozof Ksenokrates onun kanunlarından şu üçünün Eleusis'te hâlâ yürürlükte olduğunu söyler: ana babaya saygı göstermek, tanrıları ürünlerle şenlendirmek, hayvanlara zarar vermemek. İlk ikisi güzel bir biçimde aktarılmıştır: ana babamıza, bize iyilik etmiş oldukları için, elden geldiğince iyilikle karşılık vermeliyiz; tanrılara da bize hayat için verdikleri faydalı şeylerden ilk ürünleri sunmalıyız.

s209

ἀνθρώπους ὑπὸ θεῶν, ὠφελεῖσθαι δὲ ὑπὸ γονέων, ὠφελεῖσθαι δὲ ὑπὸ καθηγητῶν ἀποφαινόμενοι, τὴν δὲ θαυμαστὴν ἀγνοοῦντες ὠφέλειαν, ἣν οἱ σοφοὶ κινουμένων κατʼ ἀρετὴν ἀλλήλων ὠφελοῦνται, κἂν μὴ συνῶσι, μηδὲ γινώσκοντες τυγχάνωσι.

MORALISCHE UND PRAKTISCHE SAETZE.

95 Aelian var. hist. XIV 42 Ξενοκράτης ὁ Πλάτωνος ἑταῖρος ἔλεγε μηδὲν διαφέρειν ἢ τοὺς πόδας ἢ τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς ἀλλοτρίαν οἰκίαν τιθέναι. ἐν ταὐτῷ γὰρ ἁμαρτάνειν τόν τε ἐς ἃ μὴ δεῖ χωρία βλέποντα, καὶ ἐς οὓς μὴ δεῖ τόπους παριόντα.

96 Plutarch de recta rat. aud. 2 p. 38 a τῇ μὲν γὰρ κακίᾳ πολλὰ χωρία καὶ μέρη τοῦ σώματος παρέχει διʼ αὐτῶν ἐνδῦσαν ἅψασθαι τῆς ψυχῆς, τῇ δʼ ἀρετῇ μία λαβὴ τὰ ὦτα τῶν νέων ἐστίν, ἂν ᾖ καθαρὰ καὶ ἄθρυπτα κολακείᾳ καὶ λόγοις ἄθικτα φαύλοις ἀπʼ ἀρχῆς φυλάττηται. διὸ καὶ Ξενοκράτης τοῖς παισὶ μᾶλλον ἢ τοῖς ἀθληταῖς ἐκέλευε περιάπτειν ἀμφωτίδας, ὡς ἐκείνων μὲν τὰ ὦτα ταῖς πληγαῖς, τούτων δὲ τοῖς λόγοις τὰ ἤθη διαστρεφομένων, οὐκ ἀνηκοΐαν οὐδὲ κωφότητα προμνώμενος, ἀλλὰ τῶν λόγων τοὺς φαύλους φυλάττεσθαι παραινῶν, πρὶν ἑτέρους χρηστοὺς ὥσπερ φύλακας ἐντραφέντας ὑπὸ φιλοσοφίας τῷ ἤθει, τὴν μάλιστα κινουμένην αὐτοῦ καὶ ἀναπειθομένην χώραν κατασχεῖν.

Ders. quaest. conviv. VII 5, 4 p. 706 d οὐ γὰρ ἀμφωτίδας γε περιθήσεις τὰς Ξενοκράτους ἡμῖν.

97 Proclus zu Hesiod op. et di. v. 376 p. 198 Gaisf. δόξειεν ἂν ἄτοπος ὁ στίχος εἶναι καὶ ἀγανακτοῦντος, ὅτι γέγονεν οὐ μόνος τῷ πατρί. μήποτε, φησὶν ὁ Πλούταρχος, καὶ Πλάτων ἕπεται τῷ Ἡσιόδῳ, καὶ Ξενοκράτης, καὶ Λυκοῦργος πρὸ τούτων· οἳ πάντες ᾤοντο δεῖν ἕνα κληρονόμον καταλιπεῖν· καὶ τοῦτο ἦν τὸ ὑπὸ Ἡσιόδου λεγόμενον.

98 Porphyrius de abstinentia IV 22 τῶν τοίνυν Ἀθήνησι νομοθετῶν Τριπτόλεμον παλαιότατον παρειλήφαμεν· περὶ οὗ Ἕρμιππος ἐν δευτέρῳ περὶ τῶν νομοθετῶν γράφει ταυτί· „φασὶ δὲ καὶ Τριπτόλεμον Ἀθηναίοις νομοθετῆσαι, καὶ τῶν νόμων αὐτοῦ τρεῖς ἔτι Ξενοκράτης ὁ φιλόσοφος λέγει διαμένειν Ἐλευσῖνι τούσδε· γονεῖς τιμᾶν, θεοὺς καρποῖς ἀγάλλειν, ζῷα μὴ σίνεσθαι. τοὺς μὲν οὖν δύο καλῶς παραδοθῆναι· δεῖ γὰρ τοὺς μὲν γονεῖς

31 Ἕρμιππος Fr. H. Gr. III p. 36. 36 Vgl. Fr. 99 S. 195, 15.

s210Üçüncüsü hakkında ise Triptolemos'un hayvanlardan uzak durmayı ne düşünerek buyurduğunu tereddütle sorar. Acaba, der, aynı soydan olanı öldürmeyi genel olarak korkunç saydığı için mi, yoksa hayvanların en faydalılarının insanlar tarafından yiyecek için öldürüldüğünü gördüğü için mi? Hayatı yumuşatmak isteyerek insanlarla birlikte yaşayan ve hayvanların en evcili olanları korumaya çalışmış olmalı. Meğerki tanrıları ürünlerle şenlendirmeyi buyurduğu için, tanrılara hayvanlarla kurban sunulmazsa bu saygının daha uzun süreceğini düşünmüş olsun. Ksenokrates bize başka, pek de kesin olmayan birçok sebep de veriyor; ama söylenenlerden şu kadarı yeter: bu kanun Triptolemos'tan gelmektedir." (Porphyrios, Perhiz Üzerine IV 22)

99. Dün değil önceki gün Ksenokrates'in sözünü ve Atinalıların bir koçu canlı canlı yüzen adamı cezalandırdığını anlatıyordum. Bence bir canlıya işkence eden, onun hayatını alıp öldürenden daha iyi değildir. (Plutarkhos, Et Yemek Üzerine I 7)

100. Hayvanlardan elde edilen besin üzerine ayrıca bir inceleme yazan Ksenokrates de, Polemon da Tabiata Uygun Hayat Üzerine adlı eserlerinde etle beslenmenin faydasız olduğunu açıkça söylüyor görünürler; çünkü et işlenmiş bir besindir ve insanı akılsız hayvanların psykhē'lerine benzetir. (Clemens, Stromateis VII 6)

Vecizeler ve Hikâyeler

101. Bir gün bir atmacanın kovaladığı bir serçe kucağına atlayınca onu okşayıp saldı ve sığınanı teslim etmemek gerektiğini söyledi. (Diogenes Laertios IV 2, 10) Platon'un arkadaşı Khalkedonlu Ksenokrates başka bakımlardan da merhametliydi; yalnız insanları sevmekle kalmaz, akılsız hayvanların da çoğuna acırdı. Bir gün açık havada otururken bir atmacanın amansızca kovaladığı bir serçe kucağına sığındı. O kuşu sevinçle kabul etti ve kovalayan gidene kadar saklayıp korudu. Onu korkusundan kurtarınca kucağını açıp kuşu saldı ve sığınanı teslim etmediğini söyledi. *(Ailianos, Çeşitli Hikâyeler XIII 31)*

s210

εὐεργέτας ἡμῶν γεγενημένους ἀντευποιεῖν ἐφʼ ὅσον ἐνδέχεται, τοῖς θεοῖς δὲ ἀφʼ ὧν ἔδωκαν ἡμῖν ὠφελίμων εἰς τὸν βίον ἀπαρχὰς ποιεῖσθαι· περὶ δὲ τοῦ τρίτου διαπορεῖ, τί ποτε διανοηθεὶς ὁ Τριπτόλεμος παρήγγειλεν ἀπέχεσθαι τῶν ζῴων. πότερον γάρ, φησιν, ὅλως οἰόμενος εἶναι δεινὸν τὸ ὁμογενὲς κτείνειν, ἢ συνιδὼν ὅτι συνέβαινεν ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων τὰ χρησιμώτατα τῶν ζῴων εἰς τροφὴν ἀναιρεῖσθαι; βουλόμενον οὖν ἥμερον ποιῆσαι τὸν βίον πειραθῆναι καὶ τὰ συνανθρωπεύοντα καὶ μάλιστα τῶν ζῴων ἥμερα διασῴζειν. εἰ μὴ ἄρα διὰ τὸ προστάξαι τοῖς καρποῖς τοὺς θεοὺς τιμᾶν ὑπολαβὼν μᾶλλον ἂν διαμεῖναι τὴν τιμὴν ταύτην, εἰ μὴ γίγνοιντο τοῖς θεοῖς διὰ τῶν ζῴων θυσίαι. πολλὰς δὲ αἰτίας τοῦ Ξενοκράτους καὶ ἄλλας οὐ πάνυ ἀκριβεῖς ἀποδιδόντος ἡμῖν, αὔταρκες τοσοῦτον ἐκ τῶν εἰρημένων, ὅτι τοῦτο νενομοθέτητο ἐκ τοῦ Τριπτολέμου.“

99 Plutarch de esu carnium I 7 p. 996 a ἐχθὲς δὲ τρίτην ἡμέραν διαλεγόμενος τὸ τοῦ Ξενοκράτους, καὶ ὅτι Ἀθηναῖοι τῷ ζῶντα τὸν κριὸν ἐκδείραντι δίκην ἐπέθηκαν· οὐκ ἔστι δὲ οἶμαι χείρων ὁ ζῶντα βασανίζων τοῦ παραιρουμένου τὸ ζῆν καὶ φονεύοντος.

100 Clemens Alex. Strom. VII 6 p. 849, 15 Pott. δοκεῖ δὲ Ξενοκράτης ἰδίᾳ πραγματευόμενος περὶ τῆς ἀπὸ τῶν ζῴων τροφῆς, καὶ Πολέμων ἐν τοῖς περὶ τοῦ κατὰ φύσιν βίου συντάγμασι σαφῶς λέγειν, ὡς ἀσύμφορόν ἐστιν ἡ διὰ τῶν σαρκῶν τροφή, εἰργασμένη ἤδη καὶ ἐξομοιοῦσα ταῖς τῶν ἀλόγων ψυχαῖς.

APOPHTHEGMATA.

101 Laertius Diogenes IV 2, 10 στρουθίου δέ ποτε διωκομένου ὑπὸ ἱέρακος καὶ εἰσπηδήσαντος εἰς τοὺς κόλπους αὐτοῦ, καταψήσας μεθῆκεν εἰπὼν τὸν ἱκέτην δεῖν μὴ ἐκδιδόναι.

Aelian var. hist. XIII 31 Ξενοκράτης ὁ Καλχηδόνιος ὁ ἑταῖρος Πλάτωνος τά τε ἄλλα ἦν φιλοικτίρμων καὶ οὐ μόνον φιλάνθρωπος ἀλλὰ καὶ πολλὰ τῶν ἀλόγων ζῴων ἠλέει· καὶ οὖν ποτε καθημένου ἐν ὑπαίθρῳ διωκόμενος βιαίως στρουθὸς ὑπὸ ἱέρακος ἐς τοὺς κόλπους αὐτοῦ κατέπτη· ὁ δὲ ἀσμένως ἐδέξατο τὸν ὄρνιν καὶ διεφύλαξεν ἀποκρύψας, ἔστε ὁ διώκων ἀπῆλθεν. ἐπεὶ δὲ ἠλευθέρωσεν αὐτὸν τοῦ φόβου, ἁπλώσας τὸν κόλπον ἀφῆκε τὸν ὄρνιν ἐπειπὼν ὅτι μὴ ἐξέδωκε τὸν ἱκέτην.

5 τὸ ὁμογενές: vgl. auch Fr. 21. 26 Vgl. auch Fr. 2. 3. 29 Καλχηδόνιος: Καρχηδόνιος. 33 ἔστε Hercher: ἔστʼ ἄν.

s211102. (Valerius Maximus VII 2 ext. 6; Latince tanıklık, çevrilmedi.)

103. Khalkedonlu Ksenokrates'in Platon'un kırıcı alaylarına hiç kızmadığını söylerler. Platon'a bir karşılık vermesi için onu kışkırtan birini de pek akıllıca susturup, "Ama bu benim işime yarıyor," demiş. (Ailianos, Çeşitli Hikâyeler XIV 9)

104. Bion onunla alay edince ona cevap vermeyeceğini söyledi; çünkü tragedya da komedya tarafından alaya alındığında ona cevap vermeye tenezzül etmez. (Diogenes Laertios IV 2, 10)

105. Çoğunluk arasında görünüşün de gücü vardır ve görünüşten doğan sıkıntıların hiç de az olmadığı gösterilir. Öyleyse daha çok Ksenokrates'in dediği gibi: "İskender'i dost edinmek için parmağımı bile kımıldatmam, ama düşman olmasın diye her şeyi yaparım." Hesiodos da çoğunluğun hakkımızdaki iyi kanaatini hiç umursamamayı, ama kötü tanınmamak için her şeye dikkat etmeyi öğütler. (Proklos, Hesiodos'un İşler ve Günler'i Şerhi 763)

106. Makedonyalı İskender ona otuz talant altın gönderince geri gönderdi ve paraya kralın ihtiyacı olduğunu, filozofun olmadığını söyledi. (Miletoslu Hesykhios = Suidas, Ksenokrates maddesi) Ksenokrates'ten: İskender'den kendisine para getirildiğinde, getirenleri kendi usulünce ağırladıktan sonra, "İskender'e haber verin," dedi, "böyle yaşadıkça elli talanta ihtiyacım yok"; çünkü gönderilen o kadardı. (Stobaios, Florilegium V 118)

107. Dionysios Platon'a boynunu vuracağını söyleyince, orada bulunan Ksenokrates kendi boynunu gösterip, "Bundan önce kimse onunkini vuramaz," dedi. (Diogenes Laertios IV 2, 11)

108. Bir gün bir vergi tahsildarı filozof Ksenokrates'i yakalayıp yabancılar vergisi için götürürken (Lykurgos) karşılarına çıktı. Filozofu serbest bıraktı; tahsildarın başına da, haddini aşıp küstahlık ettiği için değnekle vurup onu hapse teslim etti ve bu işi yüzünden çok övgü aldı. Bu yüzden birkaç gün sonra Lykurgos'un çocuklarıyla karşılaşan Ksenokrates şöyle dedi: "Babanızın iyiliğine çabucak karşılık verdim, çocuklar; çünkü hakarete uğradığımda bana yardım ettiği için çoğu kişi onu övüyor." *(Photios, Bibliotheke 268)*

s211

102 Valerius Maximus VII 2 ext. 6 (lateinisch).

103 Aelian var. hist. XIV 9 Ξενοκράτης ὁ Καλχηδόνιος ὑπὸ τοῦ Πλάτωνος ἐς τὸ ἄχαρι σκωπτόμενος οὐδέποτε ἠγανάκτει φασίν, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸν παροξύναντα αὐτὸν ὑπὲρ τούτου, ἵνα τι ἀποκρίνηται τῷ Πλάτωνι, ὁ δὲ καὶ πάνυ ἐμφρόνως κατασιγάζων τὸν ἄνδρα ἔφατο· „ἀλλὰ τοῦτο ἐμοὶ συμφέρει.“

104 Laertius Diogenes IV 2, 10 σκωπτόμενος ὑπὸ Βίωνος οὐκ ἔφη αὐτῷ ἀποκρινεῖσθαι· μηδὲ γὰρ τὴν τραγῳδίαν ὑπὸ τῆς κωμῳδίας σκωπτομένην ἀποκρίσεως ἀξιοῦν.

105 Proclus zu Hesiod op. et di. v. 763 p. 340 Gaisf. παρὰ γὰρ τοῖς πολλοῖς καὶ τὸ δοκεῖν ἰσχὺν ἔχει, καὶ τὰ ἐκ τοῦ δοκεῖν ἀποβαίνοντα δυσχερῆ δείκνυται οὐκ ὄντα ὀλίγα. μᾶλλον οὖν ὡς ὁ Ξενοκράτης ἔλεγε, „τοῦ μὲν φίλον Ἀλέξανδρον ἔχειν ἕνεκα μηδʼ ἂν τὸν δάκτυλον κινῆσαι, τοῦ δὲ μὴ ἐχθρὸν πάντα ἂν πρᾶξαι“· οὕτω καὶ Ἡσίοδος τῆς μὲν παρὰ τοῖς πολλοῖς δόξης ἀξιοῖ ποιεῖσθαι λόγον μηδένα, τῆς δὲ ἀδοξίας, ἵνα μὴ συμβῇ, πάντα ποιεῖσθαι λόγον.

106 Hesychius Miles. Fr. Hist. Gr. IV p. 171 n. 48 (= Suidas s. v. Ξενοκράτης II 1 p. 1033, 11 Bernh.) καὶ πέμψαντος αὐτῷ τοῦ Μακεδόνος Ἀλεξάνδρου χρυσοῦ τάλαντα λ΄ αὐτὸς ἀπέπεμψεν, εἰπὼν βασιλέα δεῖσθαι χρημάτων, οὐ φιλόσοφον.

Iohannes Stobäus floril. V 118 (I p. 138 Mein.) Ξενοκράτους· χρημάτων αὐτῷ κομισθέντων ἀπʼ Ἀλεξάνδρου ἑστιάσας τοὺς κομίζοντας τὸν αὑτοῦ τρόπον „ἀπαγγείλατε“, ἔφη, „Ἀλεξάνδρῳ, ὅτι ἔστʼ ἂν οὕτω ζῶ οὐ δέομαι ταλάντων πεντήκοντα“· τοσαῦτα γὰρ ἦν τὰ πεμφθέντα.

107 Laertius Diogenes IV 2, 11 εἰπόντος δὲ Διονυσίου πρὸς Πλάτωνα ὡς ἀφαιρήσεται αὐτοῦ τὸν τράχηλον, παρὼν οὗτος καὶ δείξας τὸν ἴδιον· „οὐκ ἄν γε“, ἔφη, „τις πρότερον τούτου.“

108 Photius bibl. 268 p. 497 a 34 Bekk. Ξενοκράτει δέ ποτε τῷ φιλοσόφῳ τὰς χεῖρας ἐπιβαλόντος τελώνου καὶ πρὸς τὸ μετοίκιον αὐτὸν ἄγοντος, συναντήσας (Λυκοῦργος) τὸν μὲν φιλόσοφον ἀπέλυσε, τὴν δὲ κεφαλὴν τοῦ τελώνου ῥάβδῳ παίσας ἅτε δὴ κατὰ τοῦ πρέποντος ἀποθρασυνομένου δεσμωτήριον οἰκεῖν παραδέδωκε καὶ πολλῶν ἐπαίνων ἐπὶ ταύτῃ τῇ πράξει τετύχηκε. διὸ καὶ μεθʼ ἡμέρας τινὰς τοῖς παισὶ τοῦ Λυκούργου Ξενοκράτης συντυχών·

1 Vgl. Plutarch de tu. san. 7 p. 125 d, de garrul. 23 p. 514 d u. a.: Simonides. 5 Καλχηδόνιος: Χαλκηδόνιος. 6 φασίν Perizonius: φησίν. 19 Gleich oder ähnlich Parallela Florent. I 20 p. 177 Mein., Gnomol. Mon. 221, Gnomol. Vat. Sternb. n. 419 W. St. XI p. 194, Cicero Tusc. V 32, 91, Valer. Max. IV 3 ext. 3. Vgl. weiter Sternbach z. St. 27 Ähnlich Gnomol. Vat. ed. Sternb. n. 418 W. St. XI p. 194.

s212109. Lamia Savaşı sırasında Atinalı tutsaklar için Antipatros'a elçi olarak gidip onun yemeğine çağrıldığında şu dizeleri okudu:

Ey Kirke, hangi insan, eğer aklı yerindeyse, yiyeceğe ve içeceğe el sürmeye katlanır, yoldaşlarını kurtarıp kendi gözleriyle görmeden önce?

*(Diogenes Laertios IV 2, 9; dizeler: Homeros, Odysseia X 383–385)*

s212

„ταχύ γε“, ἔφη, „τῷ πατρὶ ὑμῶν, ὦ παῖδες, ἀποδέδωκα τὴν χάριν· ἐπαινεῖται γὰρ ὑπὸ τῶν πλειόνων, ὅτι μοι γέγονε βοηθὸς προπηλακιζομένῳ.“

109 Laertius Diogenes IV 2, 9 ἀλλὰ καὶ πρεσβεύων πρὸς Ἀντίπατρον περὶ αἰχμαλώτων Ἀθηναίων κατὰ τὸν Λαμιακὸν πόλεμον καὶ κληθεὶς ἐπὶ δεῖπνον πρὸς αὐτὸν προηνέγκατο ταυτί·

ὦ Κίρκη, τίς γάρ κεν ἀνὴρ ὃς ἐναίσιμος εἴη, πρὶν τλαίη πάσσασθαι ἐδητύος ἠδὲ ποτῆτος, πρὶν λύσασθʼ ἑτάρους καὶ ἐν ὀφθαλμοῖσιν ἰδέσθαι;

καὶ τὸν ἀποδεξάμενον τὴν εὐστοχίαν εὐθὺς ἀφεῖναι.

6–8 Od. κ 383 ff.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…