İçeriğe geç

Kavram

Kinetikon ti (κινητικόν τι)

Yunanca
κινητικόν τι (kinētikon ti)
Latince
quiddam motivum, vis movens
Almanca
etwas Bewegendes
Fransızca
quelque chose de moteur
İngilizce
something that moves
Türkçe
devindirici bir şey

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde bu, herhangi bir şeyi harekete geçirebilen herhangi bir araç ya da gücü tanımlayan sıradan bir ifadedir. Aristoteles bunu, Thales'e atfettiği bir akıl yürütmenin merkezine yerleştirerek felsefi bir işlev yükler: bir şeyin "kinētikon" olması, yani başka bir şeyi hareket ettirebilmesi, o şeyin ruh (psychē) taşıdığının işareti sayılır.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 6. yy (Aristoteles aktarımıyla) Thales Mıknatışın demiri, kehribarın samanı çekmesinden hareketle bunlara "ruh" atfettiği söylenir — çünkü ruhun ayırt edici özelliği başka bir şeyi hareket ettirebilme gücüdür (kinētikon). Aristoteles - Ruh Üzerine A2, 405a19
MÖ 4. yy Aristoteles De Anima'da eski düşünürlerin ruhu genellikle iki ölçüte (hareket ettirme gücü + duyum/algı) göre tanımladığını genel bir çerçevede tartışır; Thales örneği bu çerçevenin bir örneği olarak sunulur. Aristoteles - Ruh Üzerine A2
MS 3. yy Diogenes Laertios Doksografi geleneğinde Thales'in "her şey tanrılarla doludur" sözüyle birlikte tekrarlanır, mıknatıs/kehribar örneği efsaneleşir. Diogenes Laertios I, 24

Dönüşüm: İfade, tekil bir gözlemsel örnekten (mıknatışın çekme gücü), Aristoteles'in genel ruh teorisinin bir kanıt-parçasına, oradan doksografik bir anekdota (Thales'in "her şey tanrılarla doludur" sözüyle birlikte anılan bir hikâye) dönüşür.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca κινητικόν τι (kinētikon ti) kinein (hareket ettirmek) kökünden sıfat + belirsiz zamir ti ("bir şey"). Sabit bir "terim" değil, Aristoteles'in Ruh Üzerine (De Anima) A2'de Thales'i özetlerken kullandığı betimleyici bir ifade.
Latince quiddam motivum, vis movens "Hareket verici bir güç" — Latince şarihler bunu genellikle bir isim tamlamasına (vis movens) dönüştürür, Yunancadaki belirsiz-zamirli, "adlandırılmamışlık" havasını kaybeder.
Almanca / Fransızca etwas Bewegendes / quelque chose de moteur Fransızca "moteur" (motor) çevirisi modern-mekanik bir çağrışım taşıdığından yanıltıcı olabilir; Thales'in bahsettiği şey bir makine değil, canlılığın (ruhun) bir belirtisidir.
İngilizce something that moves

Türkçe karşılığı

devindirici bir şey. hareket ettirici bir şey: birebir, ama "özne" çağrışımı fazla güçlü. devindirici bir şey: "devinim" kelimesinin soyutluğu sayesinde bir özneyi ima etmeden salt gücü/yetiyi vurgular. Ben **"devindirici bir şey"**i tercih ediyorum.

"Hareket ettirici" dersen bilinçli, amaçlı bir failliği ima edebilirsin; oysa Thales'in mıknatıs örneğinde asıl ilginç olan, bilinçli bir niyet olmaksızın da bir şeyin başka bir şeyi harekete geçirebilmesidir — bu da "ruh" ile "canlılık" arasındaki sınırı bulanıklaştırır.

Atıf ve kaynak notu

Bu, doğrudan Thales'ten kalma bir fragman değildir — tamamen Aristoteles'in dolaylı aktarımına dayanır. Thales'in gerçekten "ruh" kavramını bu şekilde temellendirip temellendirmediği bilinemez; büyük olasılıkla Aristoteles kendi ruh teorisinin (hareket + algı) kategorilerini geriye, Thales'e yansıtmaktadır. Bu tıpkı "arkhe" ve "hylē" notlarındaki sorunun bir başka örneğidir: Peripatetik kavramsal çerçevenin Presokratiklere geriye izdüşümü.

İlgili kavramlar

  • Ruh-Hareket Problemi
  • Canlılık Problemi (Hylozoizm)