Iamblikhos
Ortak Matematik Bilimi Üzerine
Περὶ τῆς κοινῆς μαθηματικῆς ἐπιστήμης
0-1Okuma notu: Iamblikhos'un Pythagorasçı öğretiler dizisinin üçüncü kitabıdır. Tek tek matematik ilimlere (aritmetik, geometri, müzik, astronomi) geçmeden önce, hepsinde ortak olanı inceler: matematik nesnelerin akılla kavranan varlıklarla duyulur şeyler arasındaki orta yeri, bunların psykhēyle ilişkisi, matematik epistēmēsinin ilkeleri, yöntemi ve felsefeye katkısı. Kitap büyük ölçüde Platon'a, Aristoteles'in kayıp Protreptikos'una, Speusippos'a ve Pythagorasçı kaynaklara dayanır.
ÜÇÜNCÜ KİTABIN BÖLÜM BAŞLIKLARI
- Bu kitabın bütün olarak amacı nedir; onun altındaki kısmî hedefler nelerdir, kaç türlüdür, neye göre bölünür; kendi incelemelerinin ilk sebeplerini nereden ve hangi ousiadan alırlar.
- Bütün matematik ilimlere ve matematik epistēmēsine dair ortak nazar nedir; onun tarifini nereden ve neyden almalı; ne kadar geniş bir alanı kaplar ve kaç ortak cinse yayılır.
- Bütün matematik ilimlerin ilkeleri nelerdir; başka ousiaların ilkeleri olan öteki ilkelerden ne bakımdan ayrılırlar; bu tür ilkeler bütün matematik ilimlere ortak sebebi nasıl sağlar.
- Matematik ilimlerin her birinin kendine özgü ilkeleri nelerdir; bu ilkelerin kendilerine özgü niteliği, birbirlerinden farkı ve var olan her şeyin öteki bütün ilkelerinden farkı nedir.
- Bütün matematik ilimlerin ortak konusu olan, öğrenmeyi sevenlerin üzerinde çalıştığı şeyler nelerdir; bunlar hakkında küllî olarak nasıl nazarda bulunulabilir.
- Matematik ilimlerle uğraşmanın en iyi kullanımı nedir; bunlarla ilgili en iyi çalışmayı hangi gayeye bağlamak gerekir.
- Her matematik epistēmēsinin konusu olan kendine özgü bilinebilir şey nedir; bölme yoluyla onları ortak bir ayrıma nasıl tabi tutmak mümkündür; öyle ki matematik ilimlerdeki birin ve çokluğun ne türden olduğunu ve nasıl tarif edilmesi gerektiğini bilelim.
- Bütün matematik ilimlerin ortak ölçütü nedir; Pythagorasçıların aktardığı çizgi bölmesinden nasıl bulunur.
- Matematik ilimlere belirli bir ousia tanıyanlar üzerine: Bunlardan ilk olarak onları psykhēye bağlayanların kanaati ele alınır; böyle bir varsayımın birçok sebebi ve onlara dair bütün nazar için çıkış noktaları söylenir.
- Psykhēnin ousiası bütün matematik ilimlerden nasıl oluşmuştur; bunların onun içindeki karışımı hangi ayrıma göre belirlenebilir; psykhē matematik ilimlerin bütün varlığını kendinde mi kapsar, yoksa onların başka bir ilkesi de mi görülür.
- Matematik nazarın işi nedir ve nasıl meydana gelir; matematiğin adını buna uygun olarak aldığı.
- Matematik epistēmēsinin güçleri nelerdir; kendi içlerinde hangi sıralara sahiptirler, kaç farka göre bölünürler ve kaç anlamda düşünülürler.
- Matematik epistēmēsinin unsurları ve cinsleri nelerdir; aynı şeyler nasıl bir bakımdan unsur, bir bakımdan cins olur; bunlar öteki epistēmēlerdekilerden, hem akılla kavranan hem oluş içindeki ousialardakilerden ne bakımdan ayrılır.
- Matematik benzerlik ve benzemezlik üzerine: Bunlar nelerdir, nereye kadar uzanır, matematik ousiada nasıl bulunur; akılla kavranan ve duyulur şeyler hakkında aynı adla söylenen cinslerden ne bakımdan ayrılır.
- Matematik epistēmēsi bütünüyle, kendisi, cinsleri, unsurları ve ilkeleriyle bütün felsefeye ve felsefenin kısımlarına nasıl yayılır; onlarla nasıl ilişki kurar, onlara hangi katkıyı yapar.
- Tekhnēlere, hem hepsine küllî olarak hem cinslere ayrılmış olanlara, yani nazarî, yapıcı ve pratik tekhnēlere ne kadar iyilik sağlar; bunlar hakkında özet bir öğretim.
- Matematikte eğitimin sırası nedir; bu sıra tabiata göre mi, öğrenmeye göre mi; iki sıra birbiriyle uyuşur mu.0-1
ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΤΡΙΤΟΥ ΛΟΓΟΥ. α′. Τίς ἡ πρόθεσις τοῦ παρόντος βιβλίου ἡ ὅλη, καὶ τίνες οἱ ὑπ’ αὐτὴν μερικοὶ σκοποὶ καὶ ποσαχῶς καὶ εἰς τίνα διαιρούμενοι, πόθεν τε ἔχοντες τὰς πρώτας αἰτίας τῆς οἰκείας ἐπισκέψεως καὶ ἀπὸ ποίας οὐσίας. β′. Τίς ἡ κοινὴ θεωρία περὶ τῶν μαθημάτων ὅλων καὶ περὶ τῆς μαθηματικῆς ἐπιστήμης, ὁπόθεν τε αὐτὴν καὶ ἀπὸ τίνων τὸν ὅρον αὐτῆς ληπτέον, πόσην τε ἔχει τὴν διάστασιν καὶ ἐπὶ πόσα γένη κοινὰ διήκουσαν. γ′. Τίνες ἀρχαὶ τῶν ὅλων μαθημάτων καὶ τίνι διαφέρουσι τῶν ἄλλων ἀρχῶν, ὅσαι ἑτέρων οὐσιῶν εἰσιν ἀρχαί, πῶς τε κοινὴν τὴν αἰτίαν παρέχονται αἱ τοιαῦται εἰς ὅλα τὰ μαθήματα. δ′. Τίνες αἱ ἴδιαι ἀρχαὶ ἑκάστου τῶν μαθημάτων καὶ τίνα ἔχουσαι τὴν καθ’ αὑτὰς ἰδιότητα καὶ τὴν πρὸς ἀλλήλας διαφορὰν καὶ τὴν πρὸς πάσας τὰς ἄλλας ἀρχὰς πάντων τῶν ὄντων. ε′. Τίνα κοινῶς ὑπόκειται πᾶσι τοῖς μαθήμασι, περὶ ἃ ποιοῦνται τὴν πραγματείαν οἱ φιλομαθεῖς, καὶ πῶς ἔνεστι περὶ αὐτὰ καθόλου τὴν θεωρίαν ποιεῖσθαι. ϛ′. Τίς ἀρίστη χρῆσις τῆς περὶ τὰ μαθήματα σπουδῆς, καὶ πρὸς τί τέλος ἀναφέρειν δεῖ τὴν ἀρίστην περὶ αὐτὰ πραγματείαν. ζ′. Τί ἑκάστῃ μαθηματικῇ ἐπιστήμῃ ὑπόκειται οἰκεῖον ἐπιστητόν, καὶ πῶς ἔνεστιν ἐκ διαιρέσεως τὴν κοινὴν αὐτῶν διάκρισιν ποιήσασθαι, ὡς εἰδέναι τὸ ἐν τοῖς μαθήμασιν ἓν καὶ πλῆθος ποῖόν τί ἐστι καὶ πῶς αὐτὸ δεῖ ὁρίζειν. η′. Τί κοινὸν κριτήριον τῶν μαθημάτων πάντων, καὶ πῶς ἀπὸ τῆς τομῆς εὑρίσκεται τῆς γραμμῆς, ἣν οἱ Πυθαγόρειοι παραδιδόασι. θ′. Περὶ τῶν ὡρισμένην ἀπονεμόντων οὐσίαν τοῖς μαθήμασιν, ὧν πρώτη δόξα παράκειται τῶν εἰς ψυχὴν ἀναγόντων αὐτήν, αἰτίαι τε πλείονες τῆς τοιαύτης ὑποθέσεως λέγονται καὶ πρὸς τὴν ὅλην θεωρίαν περὶ αὐτῶν ἀφορμαί. ι′. Πῶς ἐκ πάντων τῶν μαθημάτων συνέστηκεν ἡ τῆς ψυχῆς οὐσία, καὶ κατὰ τίνα διορισμὸν ἀφορισθείη ἂν αὐτῶν ἡ σύγκρασις ἐν αὐτῇ, καὶ εἰ πᾶσαν περιέχει τῶν μαθημάτων τὴν ὑπόστασιν ἐν ἑαυτῇ ἢ καὶ ἄλλη τις ἀρχὴ αὐτῶν θεωρεῖται. ια′. Τί τὸ ἔργον τῆς μαθηματικῆς θεωρίας καὶ πῶς παραγίγνεται, καὶ ὅτι συμφώνως τούτοις μαθηματικὴ ἐπονομάζεται. ιβ′. Τίνες αἱ δυνάμεις τῆς μαθηματικῆς ἐπιστήμης, καὶ τίνας ἔχουσι τάξεις ἐν αὑταῖς καὶ κατὰ πόσας διαφορὰς διαιροῦνται καὶ ποσαχῶς νοοῦνται. ιγ′. Τίνα στοιχεῖα καὶ γένη τῆς μαθηματικῆς ἐστιν ἐπιστήμης, καὶ πῶς μὲν στοιχεῖα πῶς δὲ γένη τὰ αὐτὰ ὑπάρχει, τίνι τε διέστηκε ταῦτα τῶν ἐν ταῖς ἄλλαις ἐπιστήμαις καὶ οὐσίαις ταῖς τε νοηταῖς καὶ ὅσαι εἰσὶν ἐν γενέσει. ιδ′. Περὶ ὁμοιότητος καὶ ἀνομοιότητος τῆς μαθηματικῆς, τίνες τέ εἰσι καὶ ἐπὶ πόσον διατείνουσι καὶ πῶς ὑπάρχουσιν ἐπὶ τῆς μαθηματικῆς οὐσίας, κατὰ τί τε διενηνόχασι τῶν ὁμωνύμων γενῶν, ὅσα ἐπὶ τῶν νοητῶν λέγεται καὶ ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν. ιε′. Πῶς διήκει ἡ ὅλη μαθηματικὴ ἐπιστήμη, αὐτή τε καὶ τὰ γένη αὐτῆς καὶ τὰ στοιχεῖα καὶ ἀρχαί, εἰς ὅλην φιλοσοφίαν καὶ τὰ τῆς φιλοσοφίας μέρη, πῶς τε πρὸς αὐτὰ ἐπικοινωνεῖ καὶ κατὰ τίνα συντέλειαν. ιϛ′. Πόσα ταῖς τέχναις συμβάλλεται ἀγαθά, ταῖς τε ὅλαις καθολικῶς καὶ ταῖς κατὰ γένη διωρισμέναις, ὥσπερ ταῖς θεωρητικαῖς καὶ ποιητικαῖς καὶ πρακτικαῖς, ἐν κεφαλαίῳ τε περὶ αὐτῶν διδασκαλία. ιζ′. Τίς ἡ τάξις τῆς ἐν τῇ μαθηματικῇ ἀγωγῆς, καὶ εἰ κατὰ φύσιν ἔχει τάξιν καὶ πρὸς μάθησιν, καὶ εἰ συμφωνεῖ ἑκατέρα τάξις πρὸς ἑκατέραν καὶ αἱ δύο πρὸς ἀλλήλας.
- Pythagorasçıların matematik ilimleri aktarmada kendilerine özgü yolları nelerdi; bunları nasıl ve kimlere karşı kullanırlardı; her zaman hem konulara hem öğrencilere uygun olanı sunduklarını.
- Pythagorasçılara göre bütün matematik epistēmēsinin en asıl cinslere ve türlere bölünmesi; bunlar hakkında ortak bir nazar.
- Matematiğin tarif yöntemi nedir ve nasıl işler; epistēmēye ne fayda sağlar; matematiğin bir gayesi olduğu ve bu gayenin ne türden olduğu.
- Pythagoras'ın yolundaki matematiğe kimler önderlik etmiştir; ona göre bu epistēmēnin seçkin özellikleri nelerdir; onu izleyerek matematik ilimlerin düzenini nasıl kurmak gerekir: genel bir değerlendirme.
- Pythagoras'a göre matematik epistēmēsiyle uğraşmanın kendine özgü yolu neydi; psykhē ve insanlar için kaç yarara bakıyordu; Pythagorasçılar onu bütün hayatları boyunca nasıl işlediler.
- Pythagorasçıların matematik ilimleri gelişigüzel değil, hayatta zorunlu olan kullanıma yönelik olarak ilerlettikleri; bunun sebepleri üzerine ayrıntılı bir hatırlatma.
- Pythagorasçıların matematik ilimlerle uğraşma alışkanlığı neydi; epistēmēlerde nasıl alıştırma yapıp onları nasıl işlerlerdi.
- Pythagorasçılardan matematikçiler kimlerdi ve akusmatiklerden ne bakımdan ayrılırlardı; işleri neydi, akıl yürütmelerinin ve ispatlarının biçimi ne türdendi.
- Matematik ilimlerin hiçbir değeri olmadığı yönündeki itirazlar; bunlara karşı cevaplar ve ayrıntılı karşı görüşler.
- Gerçekten terbiye görmüş kişi matematikçiden ne istemeli; onun nazarı nasıl değerlendirilmeli, doğruluğu hangi ölçülerle kavranmalı.
- Bir problemin ya da ispat yolunun ne zaman matematiğe, ne zaman başka bir epistēmēye ait olduğu: bilimsel bir ayırt etme.
- Matematik kıyaslar, matematik bölmeler ve tarifler üzerine: Matematik epistēmēsi bunları nasıl kullanır; kendine özgü yoluyla mı, yoksa ilkeleri diyalektikten alarak mı.
- Matematiğin bütün felsefeye ve onun bütün kısımlarına her konuda hizmet ederek büyük katkı yaptığı; en çok da Pythagorasçıların matematiği, ki o öteki matematikten çok farklıdır.
- Pythagorasçıların aynı matematik ilimleri birbirinden farklı pek çok şey için kullandıkları, aynı şeyi gösteren birden çok matematik ilim kurdukları ve bunun sebepleri.
- Bazen duyulur şeyler hakkında da matematik yoluyla nasıl akıl yürüttüğümüz ve bunun kaç türlü olduğu; matematik ilimlerde birçok şeyin başka şeylere nasıl indirgendiği ve bunun sebepleri.
- Bütün matematik epistēmēsinde ortak olan nedir, birçok türde görülen farklara göre ona özgü olan nedir; bunu bölme epistēmēsine göre birden ikiye, sonra daha çok türe nasıl bölmek gerekir.
- Matematik ilimlerin epistēmēsi adını nereden almıştır, onun karakteri nedir; matematik ilimlerin türünü değerlendirirken nelere dikkat etmek gerekir.
- Bütün matematik ilimlere dair ortak sözün özeti; bölümlerin sırasının gösterilmesi ve bunların bütün olarak doğru bölündüğüne dair bir hatırlatma.0-2
ιη′. Τίνες οἱ ἴδιοι τρόποι τῆς Πυθαγορικῆς παραδόσεως τῶν μαθημάτων καὶ πῶς αὐτοῖς ἐχρῶντο καὶ πρὸς τίνας, καὶ ὅτι τὸ οἰκεῖον προσέφερον ἀεὶ τοῖς τε πράγμασι καὶ τοῖς μανθάνουσι. ιθ′. Διαίρεσις κατὰ τοὺς Πυθαγορείους τῆς ὅλης μαθηματικῆς ἐπιστήμης εἰς γένη τε καὶ εἴδη τὰ κυριώτατα, κοινὴν περὶ αὐτῶν ποιουμένη τὴν θεωρίαν. κ′. Τίς ἡ ὁριστικὴ τῆς μαθηματικῆς μέθοδος καὶ πῶς γιγνομένη, τί τε ὄφελος εἰς ἐπιστήμην συμβάλλεται, καὶ ὅτι τέλος ἔχει ἡ μαθηματική, καὶ ποῖόν τι αὐτῆς ἐστι τέλος. κα′. Τίνες ἀρχηγέται τῆς κατὰ Πυθαγόραν μαθηματικῆς προηγήσαντο καὶ τίνα ἐξαίρετα κατ’ αὐτόν ἐστι τῆς τοιαύτης ἐπιστήμης, πῶς τε δεῖ ἑπομένως αὐτῷ τὰς περὶ τῶν μαθημάτων διατάξεις ποιεῖσθαι, κοινὴ διάληψις. κβ′. Τίς ἡ ἰδιάζουσα κατὰ Πυθαγόραν ἦν μελέτη τῆς μαθηματικῆς ἐπιστήμης, καὶ πρὸς πόσα ἀπέβλεπε χρήσιμα τῇ ψυχῇ καὶ τοῖς ἀνθρώποις, πῶς τε αὐτὴν μετεχειρίζοντο παρ’ ὅλην τὴν οἰκείαν ἑαυτῶν ζωήν. κγ′. Ὅτι οὐκ εἰκῇ οἱ Πυθαγόρειοι τὰ μαθήματα ἐπὶ πλεῖον προῆγον, ἀλλὰ πρὸς τὸν βίον τῆς ἀναγκαίας χρήσεως, τίνες τε αἱ τούτου αἰτίαι διὰ πλειόνων ὑπόμνησις. κδ′. Τίς ἦν ἡ συνήθεια ἐν τοῖς μαθήμασι τῆς διατριβῆς τῶν Πυθαγορείων, καὶ τίς ἡ ἐν ταῖς ἐπιστήμαις γυμνασία αὐτῶν καὶ ἐξεργασία. κε′. Τίνες ἦσαν οἱ μαθηματικοὶ τῶν Πυθαγορείων καὶ κατὰ τί διέφερον τῶν ἀκουσματικῶν, τί τε ἦν αὐτῶν τὸ ἔργον καὶ ποῖόν τι τὸ εἶδος τῶν λόγων καὶ τῶν ἀποδείξεων. κϛ′. Ἀντιλήψεις τῶν μαθημάτων ὡς οὐδενὸς ἀξίων ὄντων, καὶ ἀντιλογίαι πρὸς αὐτὰς ἀντιδιατάξεις τε διὰ πλειόνων. κζ′. Τί ἀπαιτεῖν δεῖ παρὰ τοῦ μαθηματικοῦ τὸν ὄντως πεπαιδευμένον, καὶ πῶς δεῖ κρίνεσθαι αὐτοῦ τὴν θεωρίαν, καὶ ἐκ τίνων ὅρων τὴν ὀρθότητα περιλαμβάνεσθαι. κη′. Πότε μαθηματικῆς ἐστὶν ἢ ἄλλης ἐπιστήμης τὸ πρόβλημα ἢ ὁ τρόπος τῶν ἀποδείξεων, διάκρισις ἐπιστημονική. κθ′. Περὶ τῶν μαθηματικῶν συλλογισμῶν καὶ τῶν μαθηματικῶν διαιρέσεων τε καὶ ὁρισμῶν πῶς χρῆται αὐτοῖς ἡ μαθηματικὴ ἐπιστήμη, πότερον κατὰ τὸν οἰκεῖον τρόπον ἢ παρὰ διαλεκτικῆς λαμβάνουσα τὰς ἀρχάς. λ′. Ὅτι φιλοσοφίᾳ πάσῃ καὶ τοῖς μέρεσιν αὐτῆς ὅλοις μεγάλα συμβάλλεται ἡ μαθηματικὴ ὑπουργοῦσα πρὸς πάντα αὐτῇ, καὶ μάλιστα ἡ κατὰ τοὺς Πυθαγορείους, ἥτις πολὺ διαφέρει τῆς ἄλλης μαθηματικῆς. λα′. Ὅτι τοῖς αὐτοῖς μαθήμασιν ἐπὶ πολλὰ πράγματα διάφορα ἐχρῶντο οἱ Πυθαγόρειοι, καὶ πλείονα μαθήματα τοῦ αὐτοῦ πράγματος ἐποιοῦντο δηλωτικά, καὶ διὰ τίνας αἰτίας. λβ′. Πῶς ἐνίοτε καὶ περὶ αἰσθητῶν μαθηματικῶς ἐπιχειροῦμεν καὶ ποσαχῶς τοῦτο γίγνεται, καὶ πῶς ἐν τοῖς μαθήμασι πολλὰ εἰς ἄλλα ἀνάγεται καὶ διὰ τίνας αἰτίας. λγ′. Τί τὸ κοινὸν ἐν ὅλῃ τῇ μαθηματικῇ ἐπιστήμῃ καὶ τὸ ἴδιον αὐτῆς ἐστι κατὰ τὰς ἐν πολλοῖς εἴδεσι θεωρουμένας διαφοράς, ὅπως τε δεῖ τέμνειν αὐτὸ κατὰ τὴν διαιρετικὴν ἐπιστήμην ἀφ’ ἑνὸς ἐπὶ δύο, εἶτα ἐπὶ πλείονα εἴδη. λδ′. Πόθεν ὠνόμασται ἡ τῶν μαθημάτων ἐπιστήμη καὶ τίς αὐτῆς ὁ χαρακτήρ, τίσι τε δεῖ προσέχειν ἐν τῷ τὸ εἶδος τῶν μαθημάτων ἐπικρίνειν. λε′. Ἀνακεφαλαίωσις τοῦ κοινοῦ λόγου περὶ πάντων τῶν μαθημάτων, τῆς τε τάξεως τῶν κεφαλαίων παράδειξις, καὶ ὑπόμνησις ἅμα καὶ περὶ τοῦ ὀρθῶς διῃρῆσθαι τὴν ὅλην αὐτῶν σύνοψιν.
1. Bölüm
Bu incelemenin amacı, matematik ilimlere dair ortak nazarı göstermektir: Bütün olarak nedir, önde gelen en eski tek sebebi ve ousiası nedir. Birden sonra, bir şekilde varsa, onun iki ilkesini inceleyeceğiz; bu ikiye bölmeden sonra da içlerindeki cinslerin belirli bir sayısı olup olmadığını bilimsel bir bölmeyle hesaplamaya çalışacağız. Ardından, tek tek teoremlere henüz dokunmadan, bütün matematik ilimlerin ortak türlerini ortak bir bakışla ele alacağız. Sayılan her birinde, matematiğin her cinsinin ve türünün bulunduğu ousiayı göstereceğiz. Bunların bütüne katkısını ve birbirleriyle düzenini söylemeden geçmeyeceğiz: aralarındaki akrabalığın ne olduğunu ve nereden geldiğini, hangi ilkelerle birbirine bağlandığını, kendisinden daha eski hangi sebeplere çıktığını, onlara nasıl ulaşılabileceğini, bu çalışmanın ne işe yaradığını ve kaç iyiliğe götürdüğünü; onun hem kendi başına hem de kendisinden doğan epistēmēler yüzünden seçilmeye değer olduğunu, zihni bütün felsefeye, var olanlara ve akılla kavranan şeylere dair bütün epistēmēye yönelttiğini anlatacağız. Bu kitapta ele almayı önümüze koyduğumuz konular bunlardır; işe en baştan, ilkinden başlayalım.
Bütün matematik ilimler için ortak olarak şu aksiyomları koyalım: Bunlar cisimsizdir ve kendi başlarına var olurlar. Bölünmez ousialarla cisimlerde bölünen ousialar arasında, eidoslarla logoslar arasında bir orta yerdedirler; bölünmezle bölünebilir arasındaki sırayı almışlardır. Cisimlerdeki ousialardan daha saf, bölünmez olanlardan ise daha çeşitlidirler. Birleştirme ve bölme kullanırlar, ama birleştirilen ve bölünen şeyi oluşa tabi olmayan, ezelî bir şey olarak incelerler. Akılla kavranan ousialardan aşağıdadırlar, tabiattakilerden ise öncedirler; güzellik, düzen ve kesinlik bakımından görünen şeyleri geçer, akılla kavrananların gerisinde kalırlar; aynı şekilde orantıda ve uyumda da orta bir yerdedirler. Bölünmez eidoslara geçirme ve taşıma gücüne sahiptirler, çünkü onlarla akrabadırlar; kendilerine alışanları cisimlerden uzaklaştırır, yükseğe çıkaran bir merdivenle olur gibi ilahî ousialara yöneltirler. Cisimsiz ousianın bunlara inen ikinci dereceden bağışının, var olanların yalnız bir cinsinden değil, gerçekten var olanda ve nous'ta bulunan bütün cinslerden geldiğini görmek gerekir. Çünkü sebeplerle onların meydana getirdikleri arasındaki ortalık, bütün bunlardan matematik ilimlerin ara tabiatlarına iner; oluşan şeyleri var olanlara bağlar ve onları birbiriyle ortaklık içine sokar. Matematik ilimlere dair nazar bu kadar geniş olup her şeye bu biçimde uzandığına göre, matematik epistēmēsi orta bir bilgidir. Bileşiklik bakımından nous'u aşar; düşünmeye (dianoia) ait bir bilgidir, birçok şeyi aynı anda bir arada kavrar. Daha çok adım adım ilerleyişler ve açılımlar kullanır; ara konumda olan, büsbütün sınırlanmış olmayan, sınırsızın çevresinde sınırı belirleyen eidoslar ve logoslarla çalışır ve pek de iyi bilinmeyen şeylerde açıklık sağlar.
Ἡ μὲν πρόθεσις τῆς παρούσης ἐπισκέψεως τὴν κοινὴν βούλεται τῶν μαθημάτων θεωρίαν παραδεῖξαι, τίς ἐστιν ἡ ὅλη καὶ τίνα ἔχει μίαν αἰτίαν καὶ οὐσίαν πρεσβυτάτην προηγουμένην, μετὰ μίαν δὲ δύο εἴ πως εἰσὶν ἀρχαὶ ταύτης ἐπισκεψόμεθα, καὶ μετὰ ταύτην τὴν διχοτομίαν εἴ τις ἐστὶν ἀριθμὸς ὡρισμένος τῶν ἐν αὐτοῖς γενῶν πειρασόμεθα ἀπολογίζεσθαι μετ’ ἐπιστημονικῆς τινος διαιρέσεως· καὶ τότε δὴ τὰ κοινὰ εἴδη τῶν μαθημάτων πάντων ἐπισκεψόμεθα κατὰ κοινήν τινα ἐπιβολήν, μηδέπω τῶν καθ’ ἕκαστον θεωρημάτων ἐφαπτόμενοι. καθ’ ἕκαστον δὲ τῶν εἰρημένων παραδείξομεν τὴν οὐσίαν περὶ ἣν ἕκαστον γένος καὶ εἶδος τῶν μαθηματικῶν ἐνυπάρχει, τίς τέ ἐστιν ἡ τούτων συντέλεια πρὸς τὸ πᾶν καὶ ἡ πρὸς ἄλληλα σύνταξις οὐ παρήσομεν εἰπεῖν, τίς τε αὐτοῖς καὶ πόθεν ἡ συγγένεια ἐφήκει, καὶ ἀπὸ τίνων συνδεῖται ἀρχῶν, εἰς τίνας τε ἀνάγεται τὰς πρεσβυτέρας ἑαυτῆς αἰτίας, καὶ πῶς ἄν τις αὐτῶν ἐπιτυχεῖν δυνηθείη, τί τε χρήσιμός ἐστιν ἡ πραγματεία καὶ πρὸς πόσα ἀγαθὰ ὁδηγεῖ, καὶ ὅτι καθ’ αὑτήν τέ ἐστιν αἱρετὴ καὶ διὰ τὰς παραγινομένας ἀπ’ αὐτῆς ἐπιστήμας, καὶ ὅτι πρὸς πᾶσαν φιλοσοφίαν περιάγει τὴν διάνοιαν καὶ πρὸς πᾶσαν τὴν περὶ τῶν ὄντων καὶ νοητῶν ἐπιστήμην. | τὰ μὲν οὖν προκείμενα ἡμῖν ἐστι τοσαῦτα ἐν τούτῳ τῷ βιβλίῳ 5 διελθεῖν, ἀρξώμεθα δὲ ἀπὸ τοῦ πρώτου ἄνωθεν ἀναλαβόντες. Κοινῇ δὴ περὶ πάντων τῶν μαθημάτων ἀξιώματα ἡμῖν προσκείσθω ταῦτα· ὡς ἔστιν ἀσώματα καὶ καθ’ ἑαυτὰ ὑφεστηκότα, τῶν τε ἀμερίστων οὐσιῶν καὶ τῶν περὶ τὰ σώματα μεριστῶν μέσα, εἰδῶν τε καὶ λόγων, τὴν μεταξὺ τοῦ τε ἀμεροῦς καὶ τοῦ μεριστοῦ τάξιν εἰληχότα, καὶ τῶν μὲν ὄντα καθαρώτερα τῶν δὲ ποικιλώτερα, συνθέσει μὲν καὶ διαιρέσει χρώμενα, ἀγενήτως δὲ καὶ ἀιδίως τὸ συντιθέμενον καὶ διαιρούμενον ἐπισκοπούμενα, τῶν μὲν νοητῶν οὐσιῶν καταδεέστερα ὄντα, τῶν δὲ ἐν τῇ φύσει πρότερα, κάλλει τε καὶ τάξει καὶ ἀκριβείᾳ προέχοντα τῶν ὁρατῶν, ἀπολειπόμενα δὲ τῶν νοητῶν, συμμετρίᾳ τε ὡσαύτως καὶ ὁμολογίᾳ μέσῃ χρώμενα, δύναμίν τε ἔχοντα διαπορθμεύειν καὶ διαβιβάζειν ἐπὶ τὰ ἀμέριστα εἴδη, ἅτε συγγενῆ πρὸς αὐτὰ ὑπάρχοντα, καὶ τῶν μὲν σωμάτων ἀπάγοντα τοὺς συνήθεις πρὸς αὐτὰ γιγνομένους, περιάγοντα δὲ ἐπὶ τὰς θείας οὐσίας ὥσπερ διά τινος κλίμακος ἀναγούσης ἐπὶ τὸ ὕψος. δεῖ δὴ θεωρεῖν οὐκ ἀφ’ ἑνὸς μόνου γένους τῶν ὄντων καθήκουσαν εἰς ταῦτα δευτέραν τῆς ἀσωμάτων οὐσίας δόσιν, ἀλλ’ ἀπὸ πάντων ὅσα ποτέ ἐστιν ἐν τῷ ὄντως ὄντι καὶ τῷ νῷ γένη· κάτεισι γὰρ ἀπὸ πάντων τούτων εἰς τὰς μεταξὺ φύσεις τῶν μαθημάτων ἡ μεσότης τῶν τε αἰτίων καὶ τῶν ἀποτελουμένων ὑπ’ αὐτῶν, συνάπτει τε τὰ γιγνόμενα πρὸς τὰ ὄντα καὶ κοινωνίαν αὐτῶν πρὸς ἄλληλα ἀπεργάζεται. τοσαύτης δὴ οὖν οὔσης 〈τῆς〉 τῶν μαθημάτων θεωρίας καὶ οὕτως ἐπὶ πάντα διατεινούσης, ἡ μαθηματικὴ ἐπιστήμη γνῶσίς ἐστι μέση, πλεονάζουσα τοῦ νοῦ τῇ συνθέσει, διανοητική τις οὖσα, πολλὰ ἐν ταὐτῷ συλλαμβάνουσα, διεξόδοις τισὶ χρωμένη μᾶλλον καὶ ἀνελίξεσιν, εἴδεσί τε καὶ λόγοις μέσοις καὶ οὐ πάντῃ πεπερασμένοις, ἀλλὰ περὶ τὸ ἄπειρον ἀφορίζουσι τὸ πέρας, σαφήνειάν τε ἐν τοῖς μὴ πάνυ γνωρίμοις παρεχομένοις.
22. Bölüm
Bu epistēmē böyle olduğuna göre, onu cisimlerden ve oluştan uzaklaşarak, hayallerden ve hislerden arınarak, kendi başına var olan cisimsiz şeylere alışarak ve logosları sürekli çalışarak kavramak gerekir. Bunlara tarifi ise var olanların epistēmēsinden, saf düşünmeden, saf logoslardan, maddesiz eidoslardan ve akılla kavranan şeylerin sınırlı hakikatinden yola çıkarak koymak yerinde olur; çünkü matematik ilimlerdeki bilginin yetkinliği ve saflığı ancak bunlardan alınabilir. Bu epistēmē var olanların orta konumdaki bütün cinslerine ve türlerine uzanır: belirli sayılarla kuşatılmış olanlara da, belirli bir biçimde bazı türsel farklara göre ilerleyenlere de. Bunlardan bazıları ileri gider ve yükseğe çıkar, bazıları daha aşağıdakilere ve alttakilere yaklaşır, ikisinin ortasındakiler ise uçları birbirine bağlar. Bunların cinslerini ve türlerini bütün bu bakımlardan belirlemek, ayrıca bir kısmını kendi başlarına, bir kısmını başka şeylere göre bölmek gerekir. Aralarındaki ayrımı hem kemiyet farklarına göre hem de ortadaki logosların ve eidosların bölümlerine göre kavramak gerekir; tabiatlar birbirine göre nasıl sıralanmışsa, bunların bir kısmını önce, bir kısmını sonra koymalıyız. Psykhēnin bilmeye yarayan güçlerinden orta konumda olan ve düşünmeye ait olanlara göre de onların farklılığını çıkarmak mümkündür; Arkhytas'ın bilgi çizgisini bölerken yaptığı görülen de budur. Matematik ilimlere dair ortak nazarın ilk çerçevesi, ana hatlarıyla çizilecek olursa, böyle olsun. Buradan itibaren yeniden en baştan başlayarak önceden sıralanmış problemleri tek tek ele almaya çalışalım.
Τοιαύτης δὴ οὖν οὔσης τῆς ἐπιστήμης, ληπτέον αὐτὴν σωμάτων ἀφισταμένους καὶ γενέσεως, φαντασιῶν τε καὶ αἰσθήσεων καθαρεύοντας, συνεθιζομένους τε τοῖς καθ’ αὑτὰ ἀσωμάτοις καὶ τῇ μελέτῃ τῶν λόγων συνεχεῖ χρωμένους. τὸν δὲ ὅρον αὐτοῖς ἐπιτιθέναι ἄξιον ἀπὸ τῆς τῶν ὄντων ἐπιστήμης καὶ τῆς καθαρᾶς νοήσεως τῶν τε καθαρῶν λόγων καὶ τῶν ἀύλων εἰδῶν καὶ τῆς πεπερασμένης τῶν νοητῶν ἀληθείας· ἀπὸ γὰρ τούτων ἄν τις τὸ τέλειον καὶ εἰλικρινὲς προσλάβοι τῆς ἐν αὐτοῖς εἰδήσεως. διατείνει δὲ ἐπὶ πάντα ὅσα μέσα ἐστὶ γένη τε καὶ εἴδη τῶν ὄντων, ὅσα τε ἐν ἀριθμοῖς ὡρισμένοις περιείληπται, καὶ ὅσα πρόεισιν ὡρισμένως κατά τινας εἰδητικὰς διαφοράς. καὶ τὰ μὲν ἐπὶ τὸ πρόσω προχωρεῖ εἰς ὕψος τε ἄνεισι, τὰ δὲ τοῖς ὑποδεεστέροις καὶ κατωτέρω πελάζει, τὰ δ’ ἐν μέσῳ τούτων ὄντα συνάπτει τὰ ἄκρα. γένη δὲ αὐτῶν καὶ εἴδη κατὰ πάντα ταῦτα διοριστέον, καὶ ἔτι τὰ μὲν ὡς καθ’ αὑτά, τὰ δὲ ὡς πρὸς ἕτερα διαιρετέον· καὶ κατὰ τὰς τοῦ ποσοῦ δὲ διαφορὰς ὑποληπτέον αὐτῶν τὴν διάκρισιν, καὶ κατὰ τὰς τῶν λόγων τῶν μέσων καὶ εἰδῶν διαιρέσεις· καὶ τὰ μὲν πρότερα αὐτῶν, τὰ δὲ ὕστερα ὑποθετέον, ὅπως ἂν αἱ φύσεις ἔχωσι τὸ πρὸς ἀλλήλας τεταγμένον. δύναται δέ τις καὶ κατὰ τὰς δυνάμεις τῆς ψυχῆς τὰς γνωριστικάς, ὅσαι μέσαι εἰσὶ καὶ διανοητικαί, συλλογίζεσθαι αὐτῶν τὴν ἑτερότητα, ὥσπερ καὶ Ἀρχύτας φαίνεται ποιῶν ἐν τῇ τῆς γνωριστικῆς γραμμῆς τομῇ. τοιαύτη τις ἔστω ὡς ἐν τύποις ὑπογράψαι ἡ πρώτη περίληψις τῆς κοι|νῆς περὶ μαθημάτων θεωρίας, τὰ δὲ ἐντεῦθεν ἄνωθεν ἀναλαβόντες πειραθῶμεν καθ’ ἕκαστον ἐπελθεῖν τὰ ἤδη προειρημένα προβλήματα.
33. Bölüm
Şimdi bütün matematik ilimler için ortak olarak, matematik ousianın ilkelerinin neler olduğunu belirleyelim. Her epistēmē kendine özgü ilkeler yoluyla oluştuğuna göre, matematik ousiaya dair en iyi bilgi de buradan yola çıkan bilgi olacaktır. Sınırlı ile sınırsızın bütün matematik ilimlerin ve bütün matematik ousianın ilkeleri olduğu, Pythagorasçıların kabul ettiği gibi, herkesçe açıktır. Ama bunların her biri tek bir anlamda söylenmez, her ousiada da aynı anlama gelmez. Akılla kavranan eidoslarda ve maddesiz logoslarda bu tür ilkeler başkadır: Bunlar her bakımdan akılla kavranır, maddesizdir ve kendi başlarına bölünmezdir. Matematik ilimlerde ise bu ilkeler çokluğun ve büyüklüğün, bölünmenin ve boyutlanmanın sebepleri olacak, bölünebilir tabiattan pay alacak ve bütün matematik ilimlere uygun düşen kendi cinslerini edineceklerdir; bileşiklikten de pay alacak ve basit, bölünmez ve nous'a ait ousiaları yargılayan güçten başka bir düşünme gücüyle yargılanacaklardır. Matematik ilimlerin bu ilkelerine bazıları belki hareket de verecektir; bu ilkeleri psykhēye, psykhēnin hayat biçimlerine ve güçlerine yerleştirenler bunu yapar. Ama psykhēyi ousianın başka bir cinsine koymak, matematik ilkeleri ve matematik ousiayı ise hareketsiz saymak daha iyidir; çünkü bunların eidosları her zaman sabittir ve biz onları hep aynı ve aynı biçimde seyrederiz. Demek ki bu ilkeler sınırsızla sınır arasında bir ortadadır; sınırın ideası sınırsıza her zaman hâkim olur ve onu kendi içinde sınırlar. Bu yüzden sınırsız hep sınırsıza doğru ilerler, ama sınır koyan tarafından belirlenir. Bu ilkeler nous'ta bulunanlardan, bölünmenin, çokluğun, büyüklüğün ve bileşikliğin sebebini kendilerinden vermeleriyle ayrılır; tabiatın ve psykhēnin logoslarından ise hem hareketsiz olmaları hem de, aralarda yer alan orta konumdaki cisimsiz şeylerden olarak kendi başlarına maddeden ayrı bulunmaları bakımından ayrılır; çünkü o logoslar maddeye de dokunur. Bu ilkelerin öteki sebeplerden farklı olduğuna bunlardan hareketle inanılabilir. Onların her şeye uzanan ortaklığını ise, düz anlamıyla düşünülen ortalıktan, yani bölünmez ve akılla kavranan eidoslardan daha aşağıda, cisimlerde bölünen şeylerden ise daha eski olan tabiatlarından yola çıkarak anlamak gerekir. Biri logosları ele alırsa, onların bu ortaklığını logoslarda da görmek gerekir. Belirsizliği de aynı şekilde ortak olarak her şeye uzanan bir şey saymak gerekir. Matematik eidosların bazı alıcıları düşünülüyorsa, bunları da matematik ilimlerde görülen çok biçimli bütün yapı için ortak bırakmak yerinde olur. Çünkü onların ortaklığı ancak böyle kavranabilir; çok ve birbirinden farklı şeylerde bulunduğu için onu tek bir akıl yürütmeyle kuşatacak biçimde düşünmek zordur, ancak bu şekilde ve güç bela düşünülebilir. Ortak ilkeler hakkında bu kadar belirleme yeter.
Κοινῶς δὴ περὶ πάντων τῶν μαθημάτων ἀφορισώμεθα τίνες τῆς μαθηματικῆς οὐσίας εἰσὶν ἀρχαί· ἐπειδὴ γὰρ πᾶσα ἐπιστήμη παραγίνεται διὰ τῶν οἰκείων ἀρχῶν, καὶ τῆς μαθηματικῆς οὐσίας ἀρίστη ἂν γένοιτο ἡ ἐντεῦθεν ὁρμωμένη εἴδησις. ὅτι μὲν οὖν τὸ πεπερασμένον καὶ ἄπειρον ἀρχαί εἰσι πάντων τῶν μαθημάτων καὶ πάσης μαθηματικῆς οὐσίας, παντὶ δῆλον, ὡς δοκεῖ τοῖς Πυθαγορείοις· ἀλλὰ τούτων ἑκάτερον οὐχ ἕνα λόγον οὐδ’ ἐπὶ πάσης οὐσίας τὸν αὐτόν, ἀλλ’ ἐπὶ μὲν τῶν νοητῶν εἰδῶν καὶ τῶν ἀύλων λόγων ἄλλαι εἰσὶν αἱ τοιαῦται ἀρχαί, νοηταί τε πάντῃ καὶ ἄυλοι καὶ καθ’ ἑαυτὰς οὖσαι ἀμέριστοι, ἐπὶ δὲ τῶν μαθημάτων πλήθους καὶ μεγέθους, διαιρέσεώς τε καὶ διαστάσεως ἔσονται αἰτίαι, μεριστῆς τε φύσεως μεθέξουσι καὶ οἰκεῖα γένη λήψονται τὰ προσήκοντα τοῖς ὅλοις μαθήμασι, συνθέσεώς τε μεταλήψονται καὶ κριθήσονται διανοήσει ἑτέρᾳ οὔσῃ παρὰ τὴν κρίνουσαν δύναμιν τὰς ἁπλᾶς καὶ ἀμερίστους καὶ νοερὰς οὐσίας. κίνησιν δὲ ταῖς ἀρχαῖς ταύταις τῶν μαθημάτων ἔνιοι μὲν ἴσως δώσουσιν, ὅσοι ἐν τῇ ψυχῇ καὶ ταῖς τῆς ψυχῆς ζωαῖς καὶ δυνάμεσι τὰς ἀρχὰς ταύτας ὑποτίθενται, βέλτιον δὲ τὴν μὲν ψυχὴν ἐν ἑτέρῳ γένει τῆς οὐσίας τιθέναι, τὰς δὲ μαθηματικὰς ἀρχὰς καὶ τὴν μαθηματικὴν οὐσίαν ἀκινήτους ὑπολαμβάνειν· ἕστηκέ τε γὰρ αὐτῶν ἀεὶ τὰ εἴδη καὶ ὡσαύτως αὐτὰ θεωροῦμεν καὶ κατὰ τὰ αὐτά. μέσαι δή τινες οὖν εἰσιν αὗται αἱ ἀρχαὶ τοῦ τε ἀπείρου καὶ τοῦ πέρατος, κρατούσης ἀεὶ τῆς τοῦ πέρατος ἰδέας τοῦ ἀπείρου καὶ περιοριζούσης αὐτὴν ἐν ἑαυτῇ· διὸ καὶ πρόεισι μὲν ἐπὶ τὸ ἄπειρον ἀεί, ὁρίζεται δὲ ὑπὸ τοῦ περαίνοντος. τῶν μὲν οὖν ἐν τῷ νῷ ὑπαρχόντων διαφέρουσιν αἵδε αἱ ἀρχαὶ τῷ διαιρέσεως καὶ πλήθους καὶ μεγέθους καὶ συνθέσεως ἐνδιδόναι τὴν αἰτίαν ἀφ’ ἑαυτῶν, τῶν δὲ τῆς φύσεως καὶ τῶν τῆς ψυχῆς λόγων χωρίζονται τῷ τε ἀκίνητοι εἶναι καὶ διότι τῶν μεταξὺ τεταγμένων μέσων ἀσωμάτων καθ’ ἑαυτὰς ὑπάρχουσι κεχωρισμέναι τῆς ὕλης, αἱ δὲ καὶ τῆς ὕλης ἐφάπτονται. ὅτι μὲν οὖν διαφέρουσι τῶν ἄλλων αἰτίων, ἐκ τούτων ἄν τις πεισθείη. τὴν δὲ κοινότητα αὐτῶν τὴν ἐπὶ πάντα διατείνουσαν ἀπό τε τῆς μεσότητος τῆς ἁπλῶς οὕτω νοουμένης ὑποληπτέον, καὶ ἀπὸ τῆς ὑποδεεστέρας φύσεως τῶν ἀμερίστων καὶ νοητῶν εἰδῶν, πρεσβυτέρας δὲ τῶν περὶ τὰ σώματα μεριστῶν. καὶ εἰ λόγους δέ τις λαμβάνοι, κατὰ ταύτην τὴν κοινότητα αὐτῶν ἐν τοῖς λόγοις θεωρητέον. καὶ τὴν ἀοριστίαν δὲ ὡσαύτως κοινῶς ἐπὶ πάντα διατείνουσαν ὑποθετέον. εἴ τέ τινες ὑποδοχαὶ νοοῦνται τῶν μαθηματικῶν εἰδῶν, κοινὰς ταύτας ἀπολιπεῖν ἄξιον πάσης τῆς ἐν τοῖς μαθήμασι θεωρουμένης πολυειδοῦς συστάσεως· οὕτω γὰρ ἄν τις τὴν κοινότητα αὐτῶν κατανοήσειε, δύσληπτον μὲν οὖσαν νοῆσαι ὥστε αὐτὴν ἑνὶ λογισμῷ περιλαβεῖν, διὰ τὸ ἐν πολλοῖς καὶ διαφέρουσιν ἐνυπάρχειν, μόλις δ’ ἂν οὕτως ἐπινοηθῆναι δυναμένην. τοσαῦτα μὲν οὖν καὶ περὶ τῶν κοινῶν ἡμῖν διωρίσθω.
44. Bölüm
Matematik ilimlerin her birinin kendine özgü ilkelerini de belirlemek gerekiyorsa —bunların ne olduklarını, ne türden olduklarını, kendilerine özgü niteliklerinin, birbirlerinden ve var olan her şeyin öteki bütün ilkelerinden farklarının ne olduğunu— artık bunlar hakkında da konuşmanın zamanıdır. En iyisi şudur: Bunlarda bir sıra vardır. Bir kısmı öncekiler olarak yalnız sırada değil tabiatta da önde gelir (çünkü ortadan kalktıklarında ötekileri de ortadan kaldırır ama onlarla birlikte ortadan kalkmaz; ötekileri beraberinde getirir ama onlarla birlikte gelmez); öbür kısmı ise bu iki bakımdan da eskilik ve basitlikte geride kalır. Bu yüzden biz de onların tabiî sırasını izlemeli, önce ilkler hakkında, sonra ötekiler hakkında konuşmalıyız.
Matematik sayılar için en ilk ve en yüce iki ilke koymak gerekir. Biri birdir; ona henüz varlık bile dememek gerekir, çünkü basittir ve var olanların ilkesidir, ilke ise henüz ilkesi olduğu şeyler gibi değildir. Öbürü ise çokluğun ilkesidir; o kendi başına bölünmeyi de sağlayabilir. Bu yüzden onu, uygun bir benzetmeyle gücünü göstermek istersek, tümüyle akışkan ve kolayca biçim alan bir maddeye benzetebiliriz. Bu ikisinden, yani birden ve çokluğun ilkesinden ilk cins, sayılar cinsi meydana gelir; sayılar bu ikisinden inandırıcı bir zorunlulukla birleşerek oluşur. Sayıları tek tek ele alırken şunu söylemek gerekir: Her sayıya bütün bölünmeyi ve büyüklüğü —küllî olarak söylersek, bu tabiatı— sağlayan çokluk ilkesidir; her birinin belli bir keyfiyette, ayrıca belirli ve bir olmasını ise, farksız ve kesilmez ilke ona mührünü basarak biçimlendirir. Büyüklüğün, bölünmenin, üstelik artışın kendi başına sebebi olan böyle bir şeyi kötü ya da çirkin saymak belki de yerinde değildir. Çünkü başka alanlarda da bu türden bir cinsi kötü bir paya ayırmayı alışkanlık edinmeyiz; hatta bazen büyüklüğün, belli bir keyfiyetle birleştiğinde, görkemli ve özgür olanın sebebi olduğunu söylersek belki doğruyu söylemiş oluruz. Dolayısıyla ona kötü demek çok uzak düşer. Biri birin tabiatını kendine yeterliği ve sayılarda bazı güzel şeylerin sebebi olması yüzünden övüyorsa, kötü ya da çirkin olanın tabiatça böyle bir şeyi alabileceğini söylemek nasıl akıl dışı olmaz? Övgüye değer bir şeyi alabilen şeye de övgüye değer demek gerekiyorsa, kötü ve çirkin olan artık hiçbir şekilde kınanacak bir şey olmazdı. Bu ilkeyi böyle anlayalım. Bire ise ne güzel ne iyi demek yerinde olur, çünkü o hem güzelin hem iyinin üstündedir. Tabiat başlangıçtakilerden daha ileriye doğru ilerledikçe önce güzel ortaya çıkmıştır, ikinci olarak da, unsurlar daha uzak bir mesafeye vardığında, iyi.
Demek ki ilk alıcı ve büyüklük ya da ona ne ad vermek gerekiyorsa o, sayıların eidosunu biçimlendirmiştir; çoklukça doğal olarak belirsizdir, ama eidosça bir bakıma belirlidir, çünkü bunu birin payından almıştır. Biri bütün şeylere tek bir sınırsız madde ve alıcı koyarsa, muhtemelen akıl dışı bir sonuç çıkacaktır: Birin ideası onun içinde oluştuğuna ve o her yerde aynı olduğuna göre, yine aynı cinslerin meydana gelmemesi mümkün olmaz. Böylece bütün cinslerin tamamen sayı olması sonucu çıkar. Çünkü birbirine benzer ve aynı biçimde birleşen unsurlardan, neden burada sayıların tabiatının, ondan sonra çizgilerin, düzlemlerin ve şekillerin doğduğunu, neden hep aynı cinsin doğmadığını açıklayacak uygun bir fark gösteremeyiz. Öte yandan biri bütün çokluğun ve büyüklüğün ilk sebebini bir sayar, ama bu sebebin kendinde birçok fark taşıdığını, bu yüzden bütün tabiat boyunca birbirinden farklı cinsler doğurabildiğini söylerse —bir her yerde aynı biçimde içinde oluşsa bile, maddenin kabalığı yüzünden kendi tabiatını her zaman kesin olarak göstermediğini, tıpkı rastgele odun parçalarında bir şeklin tam görünmemesi gibi— bunlar belki akıl dışı olmaz. Ama ilk unsurun bu kadar çok farka ve bölünmeye sahip olması, haklı olarak belki rahatsız edici bulunabilir; hele bu örneklere göre her şeye büsbütün yayılıyorsa. Çünkü unsur her yerde en basit olandır. Geriye kalan, büyüklüğün başka bir sebebini varsaymaktır: Sayılarda bire karşılık birim neyse, çizgilerde de onu nokta olarak koymak; ilk kez çizgilerde, yüzeylerde ve cisimlerde konum ve yerlerin boyutunu koymak. Yer de aynı şekilde burada ortaya çıkar, çünkü alıcıdaki fark, ondan doğan cinse kendine özgü bir şey verir. Ayrıca süreklilik ile sayılardakinden daha karışık ve daha kaba olan şeyin de buradan doğduğunu söyleyen biri belki yanılmış olmaz. İşte bunlarla ikinci cins tamamlanmış olur; çünkü çizgileri, cisimleri ve yüzeylerin genişliklerini aynı yere koyuyorum. Demek ki birinci madde sayıların maddesidir, ikincisi ise çizgilerin, düzlemlerin ve cisim şekillerinin. Öteki matematik ilimler için de, logos onların sayısını ve niteliğini ne kadar bulursa, kendilerine özgü alıcıları önceden varsaymak gerekir.
Bu konuda bu kadar yeter. Sayıların oluştuğu unsurlar henüz ne güzel ne iyidir. Birle, çokluğun sebebi olan maddenin birleşmesinden sayı var olur; varlık ve güzellik ilk olarak bunlarda görünür. Ardından çizgilerin unsurlarından geometrik ousia ortaya çıkar; onda da aynı şekilde varlık ve güzel vardır ve bunlarda ne çirkin ne kötü hiçbir şey yoktur. En sonda, son unsurlardan birleşen dördüncü ve beşinci cinslerde kötülük ortaya çıkar; ama bu öncelikli olarak değil, bazı şeylerin tabiata uygun olandan düşmesinden ve ona hâkim olamamasından olur.
Bunlardan, matematik ilkelerin ötekilerden ne bakımdan ayrıldığı da açıktır. Sonuncu ilkelerden üstündürler, çünkü onlar bir bakıma bedenseldir, bunlar ise cisimsizdir. Hayatta görülen ilkelerden de üstündürler, çünkü onlar hareketle belirlenir, bunlar ise hareketsizdir. Akılla kavranan ilkelerden ise şu bakımdan ayrılırlar: Onlar bölünmez olarak önceden var olur, bunlar ise birleşmenin ve bölünmenin ilkesini sağlar. Matematik ilkelere dair ortak söz ve her birine dair özel söz böyle belirlenmiş olsun; onların öteki ilkelerden ne bakımdan ayrıldığı da böylece ayırt edilmiş olsun.
Εἰ δὲ δεῖ καὶ τὰς ἰδίας ἀρχὰς καθ’ ἕκαστον τῶν μαθημάτων ἀφορίσασθαι, τίνες τέ εἰσι καὶ ὁποῖαι καὶ τίνα ἔχουσαι τὴν καθ’ αὑτὰς ἰδιότητα καὶ τὴν πρὸς ἀλλήλας διαφορὰν καὶ τὴν πρὸς ἁπάσας τὰς ἄλλας ἀρχὰς πάντων τῶν ὄντων, καιρός ἐστιν ἤδη καὶ περὶ τούτων διελθεῖν. πάντων δὲ ἄριστον, ἐπεὶ τάξις τίς ἐστιν ἐν αὐτοῖς, καὶ τὰ μὲν ὡς πρότερα προηγεῖται οὐ τῇ τάξει μόνον ἀλ|λὰ καὶ τῇ φύσει (συναναιρεῖ μὲν γὰρ οὐ συναναιρεῖται δέ, καὶ συνεπιφέρει μὲν οὐ συνεπιφέρεται δέ), τὰ δὲ ἐν ἀμφοτέροις τούτοις ἀπολείπεται πρεσβείᾳ καὶ ἁπλότητι, τούτων δὴ ἕνεκα καὶ ἡμῖν προσήκει τῇ κατὰ φύσιν αὐτῶν τάξει συνακολουθῆσαι, καὶ πρῶτον μὲν εἰπεῖν περὶ τῶν πρώτων, ἔπειθ’ οὕτω περὶ τῶν ἄλλων. Τῶν δὴ ἀριθμῶν τῶν μαθηματικῶν δύο τὰς πρωτίστας καὶ ἀνωτάτω ὑποθετέον ἀρχάς, τὸ ἕν (ὅπερ δὴ οὐδὲ ὄν πω δεῖ καλεῖν, διὰ τὸ ἁπλοῦν εἶναι καὶ διὰ τὸ ἀρχὴν μὲν ὑπάρχειν τῶν ὄντων, τὴν δὲ ἀρχὴν μηδέπω εἶναι τοιαύτην οἶα ἐκεῖνα ὧν ἐστιν ἀρχή), καὶ ἄλλην πάλιν ἀρχὴν τὴν τοῦ πλήθους, ἣν καὶ διαίρεσιν οἷόν τ’ εἶναι καθ’ αὑτὸ παρέχεσθαι, καὶ διὰ τοῦτο ὑγρᾷ τινι παντάπασι καὶ εὐπλαδεῖ ὕλῃ, προσηκόντως εἰς δύναμιν παραδεικνύντες, ἀποφαίνοιμεν ἂν ὁμοίαν εἶναι· ἐξ ὧν ἀποτελεῖσθαι, τοῦ τε ἑνὸς καὶ τῆς τοῦ πλήθους ἀρχῆς, τὸ πρῶτον γένος, ἀριθμῶν ἐξ ἀμφοτέρων τούτων μετά τινος πιθανῆς ἀνάγκης συντιθεμένων. καὶ χρὴ καθ’ ἕκαστον ἐπεξιόντα τῶν ἀριθμῶν διαίρεσιν μὲν ἅπασαν λέγειν ἅπαντι ἀριθμῷ καὶ μέγεθος ὡς καθόλου εἰρῆσθαι ταύτην τὴν φύσιν παρέχεσθαι, τὸ δὲ ποιὸν εἶναι ἕκαστον αὐτῶν, ἔτι δὲ ὡρισμένον καὶ ἕν, τὴν ἀδιάφορον καὶ ἄτμητον ἀρχὴν ἐπισφραγιζομένην ἀποτυποῦν. κακὸν δὲ ἢ αἰσχρὸν τὸ τοιοῦτον οὐ προσῆκον ἴσως ἐστὶ τιθέναι, ᾧ συμβαίνει μεγέθους τε καὶ διαιρέσεως, ἔτι δὲ αὔξης, καθ’ ἑαυτὸ αἰτίῳ εἶναι· οὔτε γὰρ ἐν τοῖς ἄλλοις τὸ τοιοῦτο γένος εἰς κακὴν μοῖραν εἰώθαμεν τιθέναι, ἔστιν ὅτε δὲ τοῦ μεγαλοπρεποῦς καὶ ἐλευθερίου μετὰ ποιότητος συμπλεκόμενόν τινος τὸ μέγα αἴτιον λέγοιμεν ἂν ἴσως ἀληθεύοντες· ὥστε πολλοῦ δέον ἂν εἴη κακὸν προσαγορεύεσθαι αὐτό. εἰ γὰρ δὴ καὶ τὴν τοῦ ἑνός τις φύσιν ἐπαινῶν τυγχάνοι δι’ αὐτάρκειάν τε καὶ τὸ καλῶν τινων ἐν τοῖς ἀριθμοῖς αἴτιον εἶναι, πῶς οὐκ ἄλογον ἂν εἴη λέγειν τὸ κακὸν ἢ τὸ αἰσχρὸν δεκτικὸν κατὰ φύσιν τοῦ τοιούτου πράγματος εἶναι; οὐ γὰρ ἂν ἔτι πάντῃ συμβαίνοι ψεκτὸν εἶναι τὸ κακὸν καὶ τὸ αἰσχρόν, εἴπερ τὸ δεκτικόν τινος ἐπαινετοῦ καὶ αὐτὸ δεῖ ἐπαινετὸν προσαγορεύειν. αὕτη μὲν οὖν οὕτως ἡμῖν νοείσθω ἀρχή. τὸ δὲ ἓν οὔτε καλὸν οὔτε ἀγαθὸν ἄξιον καλεῖν, διὰ τὸ καὶ τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ ἀγαθοῦ ὑπεράνω εἶναι· προϊούσης γὰρ πορρωτέρω ἀπὸ τῶν ἐν ἀρχῇ τῆς φύσεως πρῶτον μὲν τὸ καλὸν ἐφάνη, δεύτερον δὲ καὶ μακροτέραν ἀπόστασιν ἐχόντων τῶν στοιχείων τἀγαθόν. ἡ τοίνυν πρώτη ὑποδοχή τε καὶ μέγεθος, ἢ ὅ τι δήποτε δεῖ προσαγορεύειν αὐτήν, τὸ τῶν ἀριθμῶν εἶδος ἀπετύπωσε, πλήθει μὲν ἀόριστον εἰκότως, εἴδει δέ πως ὡρισμένον ἐκ τῆς τοῦ ἑνὸς παραλαβοῦσα μοίρας. εἰ μὲν οὖν μίαν ἄπειρον ἅπασιν ὑποθήσει τις ὕλην τε καὶ ὑποδοχήν, ἄλογον ὡς τὸ εἰκὸς συμβήσεται τό, τῆς ἑνὸς ἰδέας ἐγγιγνομένης ἐν αὐτῇ, εἴπερ ὁμοία διὰ παντός, μὴ οὐ τὰ αὐτὰ καὶ γένη πάλιν ἀποτελεῖσθαι. ὥστε πάντα ἀριθμοὺς τὰ γένη παντελῶς συμβήσεται εἶναι· διαφορὰν γὰρ οὐχ ἕξομεν ἁρμόττουσαν προσάψαι, διὰ τί δήποτε ἐνθάδε μὲν ἀριθμῶν ἐγεννήθη φύσις, μετὰ δὲ τοῦτο γραμμῶν καὶ ἐπιπέδων καὶ σχημάτων, καὶ οὐκ ἀεὶ τὸ αὐτὸ γένος, ἀπό γε τῶν ὁμοίων καὶ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἀλλήλοις συμπλεκομένων στοιχείων. εἰ δέ τις μίαν μὲν ὑποθήσεται τὴν ἅπαντος πλήθους τε καὶ μεγέθους αἰτίαν πρώτην, διαφορὰς δὲ πολλὰς ἐν αὑτῇ παρεχομένην, δι’ ὅπερ ἄλλα καὶ ἄλλα γένη κατὰ πᾶσαν τὴν φύσιν ἀποτίκτειν πεφυκέναι, καίπερ τοῦ ἑνὸς ὁμοίου ἐγγιγνομένου διὰ παντός, οὐδὲ μὴν οὐδὲ τούτου διὰ τὴν παχύτητα τῆς ὕλης ἀκριβῆ τὴν ἑαυτοῦ φύσιν ἐμφαίνοντος | ἀεί, καθάπερ ἔν τισιν εἰκαίοις ξύλοις σχῆμα, ταῦτα μὲν οὖν οὐκ ἀλόγως ἂν ἴσως συμβαίνοι αὐτῷ, τὸ δὲ πρῶτον στοιχεῖον εἰς τοσαύτας διαφορὰς διαιρέσεις ἔχειν δυσχεραίνοι ἄν τις προσηκόντως ἴσως, ἄλλως τε καὶ εἰ παντάπασιν εἴη διήκων κατὰ ταῦτα τὰ παραδείγματα· τὸ γὰρ ἁπλούστατον πανταχοῦ στοιχεῖον εἶναι. λοιπὸν οὖν τινα ἑτέραν μεγέθους αἰτίαν ὑποθεμένους, ὡς ἐν ἀριθμοῖς μονάδα κατὰ τὸ ἕν, οὕτως στιγμὴν ἐν γραμμαῖς τιθέναι, θέσιν δὲ καὶ διάστασιν τόπων περί τε γραμμὰς καὶ χωρία καὶ στερεὰ πρῶτον, κατὰ τὰ αὐτὰ δὲ καὶ τόπον ἐνταῦθα φανῆναι παρὰ τὸ τὴν τῆς ὑποδοχῆς διαφορὰν ἴδιόν τι παραδιδόναι τῷ ἀπ’ αὐτῆς γένει. ἔτι δὲ καὶ τὸ συνεχὲς καὶ τὸ συμμεμολυσμένον μᾶλλον τῶν ἀριθμῶν καὶ παχύτερον ἐκ ταύτης ἄν τις αἰτιώμενος καὶ λέγων, ἴσως οὐ διαμαρτάνοι. καὶ μέχρι μὲν δὴ τούτων γένος ἂν εἴη ἀποτετελεσμένον δεύτερον· εἰς ταὐτὸ γὰρ τίθημι γραμμάς τε καὶ στερεὰ καὶ πλάτη χωρίων. πρώτη μὲν οὖν ἡ τῶν ἀριθμῶν ἐστιν ὕλη, δευτέρα δὲ ἡ τῶν γραμμῶν τε καὶ τῶν ἐπιπέδων καὶ στερεῶν σχημάτων. καὶ τῶν ἄλλων δὲ ὡσαύτως μαθημάτων, ὅσα ἂν καὶ ὁποῖα ἂν εὕρῃ ὁ λόγος, τὰς οἰκείας ὑποδοχὰς προυποθετέον. Καὶ τοῦτο μὲν οὖν οὕτως ἡμῖν ἐχέτω. τὰ δὲ στοιχεῖα, ἐξ ὧν οἱ ἀριθμοί, οὐδέπω ὑπάρχει οὔτε καλὰ οὔτε ἀγαθά· ἐκ δὲ τῆς συνθέσεως τοῦ ἑνὸς καὶ τῆς τοῦ πλήθους αἰτίας ὕλης ὑφίσταται μὲν ὁ ἀριθμός, πρώτοις δὲ ἐν τούτοις τὸ ὂν φαίνεται καὶ κάλλος, ἐφεξῆς ἐκ τῶν στοιχείων τῶν γραμμῶν τῆς γεωμετρικῆς οὐσίας φανείσης, ἐν ᾗ ὡσαύτως τὸ ὃν καὶ τὸ καλόν, ἐν οἷς [οὔτε] οὐδὲν οὔτε αἰσχρόν ἐστιν οὔτε κακόν· ἐπ’ ἐσχάτῳ δὲ ἐν τοῖς τετάρτοις καὶ πέμπτοις τοῖς συντιθεμένοις ἀπὸ τῶν στοιχείων τῶν τελευταίων κακίαν γενέσθαι οὐ προηγουμένως, ἐκ δὲ τοῦ ἐκπίπτειν καὶ μὴ κατακρατεῖν τινα τοῦ κατὰ φύσιν. Ἐκ δὴ τούτων φανερόν ἐστι καὶ τίνα ἔχουσι τὴν διαφορὰν αἱ μαθηματικαὶ ἀρχαὶ πρὸς τὰς ἄλλας· τῶν μὲν γὰρ τελευταίων προέχουσι, διότι σωματικῶν πως ἐκείνων οὐσῶν αὗταί εἰσιν ἀσώματοι, τῶν δὲ κατὰ τὴν ζωὴν θεωρουμένων, διότι κατὰ κίνησιν ἐκείνων χαρακτηριζομένων αὗταί εἰσιν ἀκίνητοι, τῶν δὲ νοητῶν, διότι ἀμερίστων ἐκείνων προϋπαρχουσῶν αὗται συνθέσεως καὶ διαιρέσεως ἀρχὴν παρέχονται. οὕτως ἡμῖν ὁ κοινὸς λόγος περὶ τῶν μαθηματικῶν ἀρχῶν καὶ ὁ ἴδιος περὶ ἑκάστων ἐχέτω διορισμόν· πῇ τε διαφέρει τῶν ἄλλων ἀρχῶν, οὑτωσὶ διακεκρίσθω.
55. Bölüm
Matematik nazarın konusu olan ve ortak olarak bu epistēmēnin bütününe uzanan şeyler, ortak teoremlerdir; bunlar hem sayılara hem büyüklüklere, ayrıca armonilere, astronomiye ve bütün öteki alanlara uygulanabilir. Orantılara dair teoremler, genel olarak birleştirmelere ve bölmelere dair olanlar böyledir; eşit ve eşitsiz üzerine, ister herhangi bir biçimde ister herhangi bir nitelikte olsun, incelenenler de; katı ya da kesri, fazla olanı ve eksik olanı, belirli olanı ve belirsiz olanı ortak bir bakışla ele alanlar da; kendi başına olanı ve bir şeye göre olanı, ya da düz anlamıyla kemiyeti, kemiyetin şu ya da bu türünü hiç hesaba katmadan inceleyenler de. Matematik eidoslardaki düzeni ve güzelliği de, bilimsel oldukları ölçüde, bu ortak nazar seyreder; ama şu ya da bu güzelliği ayrıca belirlemez, çünkü böyle bir şey artık tek tek epistēmēlerin alanına girer. Matematik epistēmēsinin sağlam ve kararlı yanını da, yani bir zaman bir türlü bir zaman başka türlü değişmeyen, kendi ousiasından çıkmayan, şimdi böyle sonra başka türlü düşünülmeyen yanını da inceler; matematik epistēmēsinin bu ortak konularını da akıl yürütmeyle kavrar. Ancak bu ortak şeyleri sonradan eklenen şeyler olarak değil, tek tek olanlardan önce var olan şeyler olarak anlamak gerekir. Ousialarını cüzî olanların içinde ve onlarla birlikte taşıyan şeyler olarak da değil; onlardan daha eski ve daha ilk olan bir ousiayı önceden edinmiş şeyler olarak anlamak gerekir; bu ousia o tek tek olanların içinden geçip yayılmaz, her epistēmēnin kendine özgü matematik konularının önünde yer alır. Bu yüzden bunların bilgisi de ortaktır ve öncedir, tek tek olanların bilgisinden daha yetkindir. Bu bilgi her şeyin ortak bir genel görünümünü verir; bütün matematik teoremleri birden yola çıkarak bire doğru düzenler; onların birbiriyle akrabalığını ve benzerliğini gözetir, aralarındaki benzemezliği ve farklılığı da yanı sıra görür. Bunların ilk cinslerini ve türlerini bir araya toplar ve birbirinden ayırır. Matematik olarak var olan şeylerin hangi cinsi olursa olsun, ortak ilk kabulleri, ilk varsayımları, tarifleri, konumları, bölmeleri ve toplamaları, birleştirmeleri ve parçalamaları, fazlalıkları, eksiklikleri ve uygulamaları kısaca söylersek düz anlamıyla, tek tek her biri için ayrı ayrı belirlemeden seyreder. Bunlardaki mümkünü ve imkânsızı, zorunluyu ve zorunlu olmayanı, doğruyu ve yanlışı ayırt eder; aralarındaki farkları, kaç tane ve ne türden olduklarını kesinlikle araştırır.
Matematik epistēmēsinin ortak konuları ve ona göre yapılan nazarın ortak yolu hakkında şimdilik bu kadar belirleme yeter.
Τά γε μὴν ὑποκείμενα τῇ μαθηματικῇ θεωρίᾳ, τὰ κοινῇ ἐπὶ πᾶσαν διατείνοντα τὴν ἐπιστήμην ταύτην, ἐκεῖνά ἐστιν ὅσα κοινά ἐστι θεωρήματα, δυνάμενα μὲν ἐπὶ ἀριθμῶν, δυνάμενα δὲ καὶ ἐπὶ μεγεθῶν ἐφαρμόζειν, ἔτι δὲ καὶ ἁρμονιῶν καὶ ἀστρονομίας καὶ πάντων τῶν ἄλλων. ἔστι δὲ τοιαῦτα 〈τὰ〉 τῶν ἀναλογιῶν καὶ τὰ περὶ τὰς κοινῶς συνθέσεις καὶ διαιρέσεις, καὶ ὅσα περὶ τὸ ἴσον καὶ ἄνισον θεωρεῖται τὸ ὁπωσοῦν ἔχον ἢ τὸ ὁποιονοῦν, καὶ ὅσα τὸ πολλαπλάσιον ἢ τὸ μεριστὸν ἐπισκοπεῖται, ἢ τὸ ὑπερέχον καὶ ἐλλεῖπον, ἢ τὸ διωρισμένον καὶ ἀδιόριστον κατὰ κοινὴν ἐπιβολήν, ἢ τὸ καθ’ αὑτὸ καὶ τὸ πρός τι, ἢ τὸ ποσὸν ἁπλῶς, μηδὲν προσλαμβάνον τὸ τοιόνδε εἶδος τοῦ ποσοῦ ποσὸν τὴν τάξιν καὶ τὸ καλὸν τὸ ἐν τοῖς μαθηματικοῖς εἴδεσιν ᾗ ἐστιν ἐπιστημονικὰ θεωρεῖ, μηδὲν προσδιορίζον τὸ τοιόνδε κάλλος (ἤδη γὰρ τὸ τοιοῦτον τῶν ἐν μέρει ἐπιστημῶν ἐφάπτεται)· καὶ ὅσον δὲ αὖ τὸ ἀραρὸς καὶ βέβαιον τῆς ἐπιστήμης τῆς μαθηματικῆς σκοπεῖ, μήτε μεταβαλλόμενον ἄλλοτε ἄλλως, μήτε ἐξι‐ στάμενον τῆς οἰκείας οὐσίας, μήτε νῦν μὲν οὕτως αὖθις δὲ ἑτέρως νοούμενον, | καὶ τοῦτο τὰ κοινὰ ὑποκείμενα τῇ μαθηματικῇ ἐπιστήμῃ τῷ λογισμῷ περιλαμβάνει. οὐ μέντοι δεῖ ταῦτα ὑπολαβεῖν ὡς ἐπιγιγνόμενα τὰ κοινά, ἀλλ’ ὡς προϋπάρχοντα τῶν καθ’ ἕκαστα· οὐδ’ ὡς ἐν τοῖς κατὰ μέρος καὶ μετ’ αὐτῶν ἔχοντα τὴν οὐσίαν, ἀλλ’ ὡς πρεσβυτέραν αὐτῶν καὶ ἀρχικωτέραν προειληφότα, οὐ μὴν διήκουσαν δι’ αὐτῶν, ἀλλὰ προτεταγμένην πρὸ τῶν ἰδίων ἑκάστης ἐπιστήμης μαθημάτων. διόπερ δὴ καὶ ἡ γνῶσις αὐτῶν κοινή ἐστι καὶ προηγουμένη, τελειοτέρα τε τῶν καθ’ ἕκαστα, σύνοψίν τε κοινὴν ποιουμένη πάντων, ἀφ’ ἑνός τε καὶ εἰς ἓν τὰ θεωρήματα πάντα τὰ μαθηματικὰ συντάττουσα, τήν τε συγγένειαν καὶ τὴν ὁμοιότητα αὐτῶν πρὸς ἄλληλα ἐπιβλέπουσα, καὶ τὸ ἀνόμοιον ἐν αὐτοῖς καὶ ἕτερον παραθεωροῦσα, γένη τε ὅσα αὐτῶν ἐστι πρῶτα καὶ εἴδη συνάγουσα εἰς ταὐτὸ καὶ διακρίνουσα, κοινά τε ὁμολογήματα καὶ ὑποθέσεις πρώτας καὶ ὁρισμοὺς καὶ θέσεις καὶ διαιρέσεις καὶ συναγωγὰς συνθέσεις τε καὶ μερισμοὺς καὶ ὑπερβολὰς καὶ ἐλλείψεις καὶ παραβολὰς καθ’ ὁποιαοῦν γένη τῶν μαθηματικῶς ὄντων θεωροῦσα, ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν, καὶ οὐ διωρισμένως καθ’ ἕκαστον, τό τε δυνατὸν τὸ ἐν τούτοις καὶ τὸ ἀδύνατον, καὶ τὸ ἀναγκαῖον καὶ τὸ οὐκ ἀναγκαῖον, τό τε ἀληθὲς καὶ ψεῦδος διακρίνουσα, τάς τε ἐν αὐτοῖς διαφοράς, ὅσαι τέ εἰσι καὶ ὁποῖαι, διερευνωμένη δι’ ἀκριβείας. Τοσαῦτα ἡμῖν καὶ περὶ τῶν κοινῶς ὑποκειμένων τῇ μαθηματικῇ ἐπιστήμῃ καὶ περὶ τοῦ κοινοῦ τρόπου τῆς κατ’ αὐτὴν θεωρίας διωρίσθω ἐν τῷ παρόντι.
6-16. Bölüm
Bütün bu matematik ilimler hakkında şunu akılda tutmak gerekir: Biri bunların her birini doğru biçimde kavrarsa, onları gereği gibi öğrenen için büyük bir fayda doğar; yoksa her zaman tanrıyı yardıma çağırmak daha iyidir. Yol da şudur; çünkü en azından bu kadarını söylemek zorunludur: Her geometrik şekil, her sayı dizisi, her armoni yapısı ve yıldızların dönüşündeki orantı, gereği gibi öğrenene, hepsinde bir ve aynı orantı olarak görünmelidir. Söylediğimize doğru bakarak öğrenen için de öyle görünecektir; çünkü bunların hepsini tabiatça birbirine bağlayan tek bir bağ, düşünenlere apaçık görünecektir. Biri bunlarla başka türlü uğraşacak olursa, dediğimiz gibi, talihi yardıma çağırması gerekir. Çünkü bunlar olmadan şehirlerde hiçbir tabiat mesut olamaz; yol budur, beslenme budur, matematik ilimler bunlardır; ister zor ister kolay olsun, bu yoldan gitmek gerekir. Gereği gibi söylenen bütün bu sözlerin uğurlu müjdesi açıkça ortaya çıktıktan sonra, tanrıları ihmal etmek de caiz değildir. Bütün bunları böyle kavramış olana ben gerçekten en bilge kişi derim. Çünkü tanrının insanlara görmeyi bağışladığı kadarıyla her şeyin en güzel ve en ilahî tabiatını, biri şimdi söylenenleri görmeden kolayca elde edeceğini asla umamaz. Bunlara ek olarak, matematik ilimlerin her birinin bilgisinde tek tek olanı türlere göre olana yaklaştırmak gerekir; ta ki her şeyin en ilahisi olan logosun görünür kıldığı bütün evreni bulana dek. Mesut kişi önce ona hayran kalmış, sonra ölümlü bir tabiatın öğrenebileceği her şeyi öğrenmeye karşı bir aşk duymuştur; hayatını böylece en iyi ve en talihli biçimde geçireceğine, öldükten sonra da aretēye yaraşan yerlere varacağına inanır. Gerçekten ve hakikaten erginlenmiş, birlik kazanıp tek bir phronēsisten pay almış olarak, kalan zamanını görülebilen en güzel şeylerin seyircisi olarak geçirir. Terbiye sırasında dağınık biçimde edinilen matematik ilimleri de, hem birbirleriyle akrabalıklarını hem var olanın tabiatını gösteren bir genel görünümde toplamak gerekir; çünkü yalnız böyle bir öğrenme, kimde oluşursa onda kalıcı olur. İnsanlar gözleri ve öteki hisleri bırakıp hakikatle birlikte varlığın kendisine yönelebilecek güçte olmalıdır. Matematik ilimlerde sebatlı ve keskin olmalı, en iyi tabiata yaraşan öteki özelliklere de sahip olmalıdırlar. Çünkü bu kadar büyük bir öğrenmeye ve bu kadar büyük bir çalışmaya bedence ve akılca sağlam kişileri getirip eğitirsek, adaletin kendisi bizi suçlamaz, şehri ve devleti de kurtarırız. Bu işe başka türlü kişileri getirirsek, her şeyin tersini yapar, felsefe sevgisinin üzerine daha da çok alay yağdırırız. Hakikati olduğu gibi bütünüyle söylemek gerekirse, bu matematik ilimlerde herkesin psykhēsindeki bir organ arınır ve yeniden alevlenir; o organ öteki uğraşlarla yitip körleşmektedir, oysa onun kurtarılması on bin gözün kurtarılmasından daha değerlidir, çünkü hakikat yalnız onunla görülür. Bu görüşü paylaşanlara şimdi söylenenler tarif edilemeyecek kadar doğru görünür. Bunu hiç sezmemiş olanlar ise haklı olarak bizim boş konuştuğumuzu düşünecektir; çünkü bunlardan söze değer başka bir fayda görmezler. Görünüşe göre bu iş bir çömlek kırığının çevrilmesi değil, psykhēnin döndürülmesidir: gece gibi bir gündüzden gerçek bir güne, var olana doğru bir yükseliş. Gerçek felsefe sevgisi dediğimiz de budur.
Öyleyse matematik ilimlerden hangisinin böyle bir gücü olduğunu, hangi ilmin psykhēyi oluştan varlığa doğru çektiğini incelemek gerekir. Diyorum ki hislerdeki şeylerin bir kısmı düşünmeyi incelemeye çağırmaz, çünkü his onları yeterince yargılar; bir kısmı ise, his sağlam hiçbir şey ortaya koymadığından, düşünmeye onları incelemesini kesinlikle emreder. Aynı anda zıt bir his doğurmayanları çağırmayanlar, doğuranları ise çağıranlar olarak koyuyorum; yani his, ister yakından ister uzaktan gelsin, bir şeyi zıddından daha fazla göstermiyorsa. Ne demek istediğimi şöyle daha açık anlarız. Şunlar, diyelim, üç parmak olsun: serçe parmak, ondan sonraki ve orta parmak. Bunların yakından görüldüğünü düşünerek beni dinle. Ama bunlar hakkında şuna bak: Her biri aynı ölçüde parmak olarak görünür; ister ortada ister uçta görülsün, ister beyaz ister siyah, ister kalın ister ince olsun, bu bakımdan hiçbir farkı yoktur; bu türden her şeyde böyledir. Çünkü bütün bunlarda çoğunluğun psykhēsi, parmağın ne olduğunu düşünmeye sormak zorunda kalmaz; çünkü görme hiçbir yerde parmağı aynı anda hem parmak hem de parmağın zıddı olarak göstermemiştir. Öyleyse böyle bir şeyin düşünmeyi çağırmaması doğaldır. Peki ya şu? Görme onların büyüklüğünü ve küçüklüğünü yeterince görür mü, birinin ortada ya da uçta durması onun için hiç fark etmez mi? Dokunma da kalınlığı ve inceliği, sertliği ve yumuşaklığı aynı şekilde yeterince algılar mı? Öteki hisler de bu türden şeyleri eksiksiz gösterir mi? Yoksa her biri şöyle mi yapar: Önce, sert olanla görevli his, yumuşak olanla da görevli olmak zorunda kalır ve psykhēye aynı şeyi hem sert hem yumuşak olarak hissettiğini bildirir? Öyleyse böyle durumlarda psykhēnin, his aynı şeyi yumuşak olarak da söylüyorsa onun sert derken ne kastettiği konusunda; hafiflik ve ağırlık hissi ağırı hafif, hafifi ağır olarak gösteriyorsa hafif ve ağırın ne olduğu konusunda aporiaya düşmesi zorunludur. Çünkü bu bildirimler psykhēye tuhaf gelir ve incelenmeyi gerektirir. Dolayısıyla psykhē böyle durumlarda doğal olarak önce akıl yürütmeyi ve düşünmeyi çağırarak, kendisine bildirilen şeylerin her birinin bir mi yoksa iki mi olduğunu incelemeye çalışır. İki görünüyorsa, her biri ayrı ve bir görünür. Her biri birse ve ikisi birlikte ikiyse, iki şeyi ayrı ayrı düşünecektir; çünkü ayrı olmasalardı onları iki değil bir olarak düşünürdü. Görme de büyüğü ve küçüğü görüyordu, dediğimiz gibi, ama ayrı ayrı değil, karışık bir şey olarak. Bunu açıklığa kavuşturmak için düşünme de büyüğü ve küçüğü, görmenin tersine, karışık olarak değil ayrılmış olarak görmek zorunda kaldı. İşte bize ilk olarak buradan bir yerden, büyük ve küçük nedir diye sorma isteği gelir; ve böylece birine akılla kavranan, öbürüne görünen dedik. Biraz önce söylemeye çalıştığım da buydu: Bazı şeyler düşünceyi çağırır, bazıları çağırmaz; hisse zıtlarıyla birlikte düşenleri çağıranlar olarak tarif ediyorum, öyle olmayanları ise düşünmeyi uyandırmayanlar olarak. Peki ne olacak? Sayı, bir ve öteki matematik konular bunlardan hangi gruba giriyor gibi görünüyor? Bunu önceki söylenenlerden çıkarmak kolaydır. Bir ya da matematik konulardan başka biri kendi başına yeterince görülüyor ya da başka bir hisle kavranıyorsa, parmak için söylediğimiz gibi, ousiaya doğru çekmez. Ama onunla birlikte her zaman zıt bir şey de görülüyorsa, öyle ki bir zıddından daha fazla bir görünmüyorsa, artık karar verecek bir şeye ihtiyaç duyulur; psykhē de bu durumda aporiaya düşmek, kendi içinde kavramı harekete geçirerek araştırmak ve birin kendisinin ne olduğunu sormak zorunda kalır. Böylece bire dair öğrenme, varlığın seyrine götüren ve oraya çeviren öğrenmelerden olur. Hiç de azımsanmayacak ölçüde, görme de bir hakkında bu durumdadır; çünkü aynı şeyi hem bir olarak hem de çoklukça sınırsız olarak aynı anda görürüz. Bir için bu böyleyse, bütün sayı için de aynı şey geçerlidir. Hesap ve aritmetik ise bütünüyle sayıyla ilgilidir; bunlar da hakikate götürür gibi görünüyor. Demek ki bu, görünüşe göre, aradığımız matematik ilimlerden biri olmaya son derece uygundur. Ötekiler de aynı şekilde epistēmē için faydalı olabilir; çünkü ousiaya dokunur ve oluştan kurtulur, düşünmeyi çağırır ve hislerden uzaklaştırır, var olanların tabiatını seyretmeye çağırır ve psykhēnin kendisinin oluştan hakikate ve ousiaya dönüşünü kolaylaştırır. Matematik ilimlerle bilmek için de uğraşmak gerekir; çünkü psykhē böylece çok yukarılara çıkar ve insanı var olanların kendileri hakkında konuşmaya zorlar. Biri onlarla görünür ya da dokunulur cisimler göstererek konuşursa bunu asla kabul etmezler; çünkü yalnız düşünülebilen, başka hiçbir şekilde ele alınamayan şeyler hakkında konuşurlar. Demek ki matematik ilimler zorunlu gibi görünüyor, çünkü psykhēyi hakikatin kendisine ulaşmak için düşünmenin kendisini kullanmaya zorladıkları açıktır. Üstelik insanları kendilerinden daha keskin kılar ve onları öğrenen ve çalışan kişiye çok emek de verdirir.
Νοητέον δέ ἐστι περὶ πάντα τὰ τοιαῦτα μαθήματα τόδε, ὡς ἐὰν μέν τις τούτων ἕκαστα ὀρθῶς λαμβάνῃ, μέγα ὄφελος γίνεται τῷ παραλαμβάνοντι κατὰ τρόπον, εἰ δὲ μή, θεὸν ἄμεινον ἀεὶ καλεῖν. ὁ δὲ τρόπος ὅδε· ἀνάγκη γὰρ τό γε τοσοῦτον φράζειν. πᾶν διάγραμμα ἀριθμοῦ τε σύστημα καὶ ἁρμονίας σύστασιν ἅπασαν τῆς τε τῶν ἄστρων περιφορᾶς τὴν ἀναλογίαν οὖσαν μίαν ἁπάντων ἀναφανῆναι δεῖ τῷ κατὰ τρόπον μανθάνοντι. φανήσεται δέ, ἐὰν ὃ λέγομεν ὀρθῶς τις ἐμβλέπων μανθάνῃ· δεσμὸς γὰρ πεφυκὼς πάντων τούτων εἷς ἀναφανήσεται διανοουμένοις. εἰ δ’ ἄλλως πως μεταχειριεῖταί τις, τύχην δεῖ καλεῖν, ὥσπερ καὶ λέγομεν· οὐ γὰρ ἄνευ γε τούτων μήποτέ τις ἐν πόλεσιν εὐδαίμων γένηται φύσις, ἀλλ’ οὗτος ὁ τρόπος, αὕτη τροφή, ταῦτα μαθήματα, εἴτε χαλεπὰ εἴτε ῥᾴδια, ταύτῃ πορευτέον. ἀμελῆσαι δὲ οὐ θεμιτόν ἐστι θεῶν, καταφανοῦς γενομένης τῆς πάντων αὐτῶν κατὰ τρόπον λεγομένης φήμης εὐτυχοῦς. τὸν δὲ ξύμπαντα ταῦτα οὕτως εἰληφότα, τοῦτον λέγω τὸν ἀληθέστατα σοφώτατον· τὴν γὰρ πάντων καλλίστην καὶ θειοτάτην φύσιν, ὅσην ἀνθρώποις θεὸς ἔδωκε κατιδεῖν, οὔποτε ἄνευ τῶν νῦν δὴ εἰρημένων μὴ κατιδὼν ἐπεύξηταί τις ῥαστώνῃ παραλαβεῖν. πρὸς τούτοις τε τὸ καθ’ ἕν τε καὶ κατ’ εἴδη προσακτέον ἐν ἑκάσταις ταῖς τῶν μαθημάτων εἰδήσεσιν, ἕως ἂν ἐξεύρωμεν τὸν ὅλον κόσμον, ὃν ἔταξε λόγος ὁ πάντων θειότατος ὁρατόν· ὃν ὁ εὐδαίμων πρῶτον μὲν ἐθαύμασεν, ἔπειτα δὲ ἔρωτα ἔσχε τοῦ καταμαθεῖν ὁπόσα θνητῇ φύσει δυνατά, ἡγούμενος ἄριστα οὕτως εὐτυχέστατά 〈τε〉 διάξειν τὸν βίον, τελευτήσας τε εἰς τόπους ἥξειν προσήκοντας ἀρετῇ, καὶ μεμυημένος ἀληθῶς τε καὶ ὄντως, μεταλαβὼν φρονήσεως εἷς ὢν μιᾶς, τὸν ἐπίλοιπον χρόνον θεωρὸς τῶν καλλίστων γενόμενος, ὅσα κατ’ ὄψιν, διατελεῖν. δεῖ δὲ καὶ τὰ χύδην μαθήματα ἐν τῇ παιδείᾳ γενόμενα συνάγειν εἰς σύνοψιν οἰκειότητός τε ἀλλήλων τῶν μαθημάτων καὶ τῆς τοῦ ὄντος φύσεως· μόνη γὰρ ἡ τοιαύτη μάθησις βέβαιος ἐν οἷς ἂν γένηται. δεῖ | δὲ καὶ ὀμμάτων καὶ τῆς ἄλλης αἰσθήσεως δυνατοὺς γίγνεσθαι μεθιεμένους ἐπ’ αὐτὸ τὸ ὂν μετ’ ἀληθείας ἰέναι. δεῖ δὲ καὶ μονίμους εἶναι ἐν τοῖς μαθήμασι καὶ ὀξεῖς καὶ τὰ ἄλλα ἔχοντας ὅσα τῇ φύσει τῇ ἀρίστῃ προσήκει· ὡς, ἐὰν μὲν ἀρτιμελεῖς τε καὶ ἀρτίφρονας ἐπὶ τοσαύτην μάθησιν καὶ τοσαύτην ἄσκησιν κομίσαντες παιδεύωμεν, ἥ τε δίκη ἡμῖν οὐ μέμψεται αὐτή, τήν τε πόλιν καὶ πολιτείαν σώσομεν, ἀλλοίους δὲ ἄγοντες ἐπὶ ταῦτα, τἀναντία πάντα πράξομεν καὶ φιλομαθείας ἔτι πλείω γέλωτα καταντλήσομεν. εἰ δὲ δεῖ τὸ ἀληθὲς εἰπεῖν ὅλον ὡς ἔχει, ἐν τούτοις τοῖς μαθήμασιν ἑκάστου ὄργανόν τι ψυχῆς ἐκκαθαίρεταί τε καὶ ἀναζωπυρεῖται ἀπολλύμενον καὶ τυφλούμενον ὑπὸ τῶν ἄλλων ἐπιτηδευμάτων, κρεῖττον ὂν σωθῆναι μυρίων ὀμμάτων· μόνῳ γὰρ αὐτῷ ἀλήθεια ὁρᾶται. οἷς μὲν οὖν ταῦτα ξυνδοκεῖ, ἀμηχάνως ὡς εὖ δοκεῖ λέγεσθαι τὰ παρόντα· ὅσοι δὲ τούτου μηδαμῇ ᾐσθημένοι, εἰκότως ἡγήσονται ἡμᾶς λέγειν οὐδέν· ἄλλην γὰρ ἀπ’ αὐτῶν οὐχ ὁρῶσιν ἀξίαν λόγου ὠφέλειαν. τὸ δ’, ὡς ἔοικεν, οὐκ ὀστράκου ἂν εἴη περιστροφή, ἀλλὰ ψυχῆς περιαγωγή, ἐκ νυκτερινῆς τινος ἡμέρας εἰς ἀληθινὴν τοῦ ὄντος οὖσαν ἐπάνοδον, ἣν δὴ φιλομάθειαν ἀληθινὴν φήσομεν εἶναι. οὐκοῦν δεῖ σκοπεῖσθαι τί τῶν μαθημάτων ἔχει τοιαύτην δύναμιν, καὶ τί μάθημα ψυχῆς ὁλκόν ἐστιν ἀπὸ τοῦ γιγνομένου ἐπὶ τὸ ὄν. λέγω τοίνυν ὡς τὰ μὲν ἐν ταῖς αἰσθήσεσιν οὐ παρακαλοῦντα τὴν νόησιν εἰς ἐπίσκεψιν, ὡς ἱκανῶς ὑπὸ τῆς αἰσθήσεως κρινόμενα, τὰ δὲ παντάπασι διακελευόμενα ἐκείνην ἐπισκέψασθαι, ὡς τῆς αἰσθήσεως οὐδὲν ὑγιὲς ποιούσης· καὶ τὰ μὲν οὐ παρακαλοῦντα, ὅσα μὴ ἐκβαίνει εἰς ἐναντίαν αἴσθησιν ἅμα, τὰ δ’ ἐκβαίνοντα ὡς παρακαλοῦντα τίθημι, ἐπειδὰν ἡ αἴσθησις μηδὲν μᾶλλον τοῦτο ἢ τὸ ἐναντίον δηλοῖ, εἴτε ἐγγύθεν προσπίπτουσα εἴτε πόρρωθεν. ὧδε δὲ ἃ λέγω σαφέστερον εἰσόμεθα. οὗτοι, φαμέν, τρεῖς ἂν εἶεν δάκτυλοι, ὅ τε σμικρότατος καὶ ὁ δεύτερος καὶ ὁ μέσος· ὡς ἐγγύθεν τοίνυν ὁρωμένους λέγοντός μου διανοοῦ. ἀλλά μοι περὶ αὐτῶν τόδε σκόπει· δάκτυλος μέν που αὐτῶν φαίνεται ὁμοίως ἕκαστος, καὶ ταύτῃ γε οὐδὲν διαφέρει, ἐάν τε ἐν μέσῳ ὁρᾶται ἐάν τ’ ἐπ’ ἐσχάτῳ, ἐάν τε λευκὸς ἑάν τε μέλας, ἐάν τε παχὺς ἐάν τε λεπτός, καὶ πᾶν ὅ τι τοιοῦτον· ἐν πᾶσι γὰρ τούτοις οὐκ ἀναγκάζεται τῶν πολλῶν ἡ ψυχὴ τὴν νόησιν ἐπερέσθαι, τί ποτ’ ἐστὶ δάκτυλος· οὐδαμοῦ γὰρ ἡ ὄψις αὐτὴ ἅμα ἐσήμαινε τὸν δάκτυλον τοὐναντίον ἢ δάκτυλον εἶναι. οὐκοῦν εἰκότως τό γε τοιοῦτον νοήσεως οὐκ ἂν παρακλητικὸν εἴη. τί δὲ δή; τὸ μέγεθος αὐτῶν καὶ τὴν μικρότητα ἡ ὄψις ἆρα ἱκανῶς ὁρᾷ, καὶ οὐδὲν αὐτῇ διαφέρει ἐν μέσῳ αὐτῶν τινα κεῖσθαι ἢ ἐπ’ ἐσχάτῳ; καὶ ὡσαύτως πάχος καὶ λεπτότητα καὶ σκληρότητα ἡ ἁφή; καὶ αἱ ἄλλαι αἰσθήσεις ἆρα οὐκ ἐνδεῶς τὰ τοιαῦτα δηλώσουσιν; ἢ ὧδε ποιεῖ ἑκάστῃ αὐτῶν· πρῶτον ἡ ἐπὶ τῷ σκληρῷ τεταγμένη αἴσθησις ἠνάγκασται καὶ ἐπὶ τῷ μαλακῷ τετάχθαι, καὶ παραγγέλλει τῇ ψυχῇ ὡς ταὐτὸν σκληρόν τε καὶ μαλακὸν αἰσθανομένη; οὐκοῦν ἀναγκαῖον ἐν τοῖς τοιούτοις αὖ τὴν ψυχὴν ἀπορεῖν, τί ποτε σημαίνει αὐτὴ ἡ αἴσθησις τὸ σκληρόν, εἴπερ τὸ αὐτὸ καὶ μαλακὸν λέγει, καὶ ἡ τοῦ κούφου καὶ ἡ τοῦ βαρέος, τί τὸ κοῦφον καὶ βαρύ, εἰ τό τε βαρὺ κοῦφον καὶ τὸ κοῦφον βαρὺ σημαίνει· αὗται γὰρ ἄτοποι τῇ ψυχῇ αἱ ἑρμηνεῖαι καὶ ἐπισκέψεως δεόμεναι. εἰκότως οὖν ἐν τοῖς τοιούτοις πρῶτον μὲν πειρᾶται λογισμόν τε καὶ νόησιν ψυχὴ παρακαλοῦσα ἐπισκοπεῖν, εἴτε ἓν εἴη εἴτε δύο ἐστὶν ἕκαστα τῶν εἰσαγγελλομένων. οὐκοῦν ἐὰν δύο φαίνηται, ἕτερόν τε καὶ ἓν ἑκάτερον φαίνεται· εἰ ἄρα ἓν ἑκάτερον, ἀμφότερα δὲ δύο, τά γε δύο κεχωρισμένα νοήσει· οὐ γὰρ ἂν χωριστά γε δύο ἐνόει, ἀλλ’ ἕν. μέγα μὴν καὶ ἡ ὄψις καὶ σμικρὸν ἑώρα, ὥς φαμεν, ἀλλ’ οὐ κεχωρισμένον, ἀλλὰ συγκεχυμένον τι· διὰ δὲ τὴν τούτου σαφήνειαν μέγα αὖ καὶ σμικρὸν ἡ νόησις ἠναγκάσθη ἰδεῖν, οὐ συγκεχυμένα ἀλλὰ διωρισμένα, τοὐναντίον ἢ κείνη. οὐκοῦν ἐντεῦθέν ποθεν πρῶτον ἐπέρχεται ἐρέσθαι ἡμῖν· τί οὖν ποτ’ ἔσται τὸ μέγα αὖ καὶ τὸ σμικρόν; καὶ οὕτω δὴ τὸ μὲν νοητόν, τὸ δ’ ὁρατὸν ἐκαλέσαμεν. ταῦτα τοίνυν καὶ ἄρτι ἐπεχείρουν λέγειν, ὡς τὰ μὲν παρακλητικὰ τῆς διανοίας ἐστί, τὰ δ’ οὔ, ἃ μὲν εἰς τὴν αἴσθησιν ἅμα τοῖς ἐναντίοις ἑαυτοῖς ἐμπίπτει, παρακλητικὰ ὁριζόμενος, ὅσα δὲ μή, οὐκ ἐγερτικὰ τῆς νοήσεως. τί οὖν; ἀριθμός τε καὶ τὸ ἓν καὶ τὰ ἄλλα μαθήματα ποτέρων δοκεῖ εἶναι, ἐκ τῶν προειρημένων ἀναλογίζεσθαι ῥᾴδιον. εἰ μὲν γὰρ ἱκανῶς αὐτὸ ὁρᾶται ἢ ἄλλῃ τινὶ αἰσθήσει λαμβάνεται τὸ ἓν ἢ ἄλλο τι τῶν μαθημάτων, οὐκ ἂν ὁλκὸν εἴη ἐπὶ τὴν οὐσίαν, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ δακτύλου ἐλέγομεν· εἰ δ’ ἀεί τι αὐτῷ ἅμα ὁρᾶται ἐναντίωμα, ὥστε μηδὲν μᾶλλον ἓν ἢ καὶ τοὐναντίον φαίνεσθαι, τοῦ ἐπικρινοῦντος δὴ δέοι ἂν ἤδη, καὶ ἀναγκάζοιτ’ ἂν ἐν αὐτῷ ψυχὴ ἀπορεῖν καὶ ζητεῖν κινοῦσα ἐν ἑαυτῇ τὴν ἔννοιαν, καὶ ἀνερωτᾶν τί ποτ’ ἐστὶν αὐτὸ τὸ ἕν, καὶ οὕτω τῶν ἀγωγῶν ἂν εἴη καὶ μεταστρεπτικῶν ἐπὶ τὴν τοῦ ὄντος θέαν ἡ περὶ τὸ ἓν μάθησις. ἀλλὰ μέντοι τοῦτό γε ἔχει οὐχ ἥκιστα ἡ περὶ αὐτὸ ὄψις· ἅμα γὰρ ταὐτὸν ὡς ἕν τε ὁρῶμεν καὶ ὡς ἄπειρα τὸ πλῆθος. οὐκοῦν, εἴπερ τὸ ἕν, καὶ ξύμπας ἀριθμὸς ταὐτὸν πέπονθε τούτῳ. ἀλλὰ μὴν λογιστική τε καὶ ἀριθμητικὴ περὶ ἀριθμὸν πᾶσα· ταῦτα δὲ φαίνεται ἀγωγὰ πρὸς ἀλήθειαν· ὑπερφυῶς ἄρα ὧν ζητοῦμεν, ὡς ἔοικε, μαθημάτων εἴη ἂν τοῦτο. καὶ τἆλλα δὲ ὡσαύτως χρήσιμα ἂν εἴη πρὸς ἐπιστήμην διὰ τὸ τῆς οὐσίας ἅπτεσθαι γενέσεως δὲ ἀπολύεσθαι, καὶ τὴν μὲν νόησιν παρακαλεῖν τῶν δὲ αἰσθήσεων ἀφιστάναι, καὶ ἐπὶ θέαν τῆς τῶν ὄντων φύσεως παρακαλεῖν, αὐτῆς δὲ τῆς ψυχῆς ῥᾳστώνην παρασκευάζειν τῆς μεταστροφῆς ἀπὸ γενέσεως ἐπ’ ἀλήθειάν τε καὶ οὐσίαν. δεῖ δὲ καὶ τοῦ γνωρίζειν ἕνεκα ἐπιτηδεύειν τὰ μαθήματα· οὕτω γὰρ σφόδρα ἄνω ποι ἀνάγεται ἡ ψυχή, καὶ περὶ αὐτῶν τῶν ὄντων ἀναγκάζει διαλέγεσθαι, οὐδαμῇ ἀποδεχομένους, ἐάν τις αὐτοῖς ὁρατὰ ἢ ἁπτὰ σώματα προτεινόμενος διαλέγηται· περὶ γὰρ τούτων λέγουσιν ὧν διανοηθῆναι μόνον ἐγχωρεῖ, ἄλλως δὲ οὐδαμῶς μεταχειρίσασθαι δυνατόν. ἀναγκαῖα οὖν κινδυνεύει εἶναι τὰ μαθήματα, ἐπειδὴ φαίνεται προσαναγκάζειν αὐτῇ τῇ νοήσει χρῆσθαι τὴν ψυχὴν ἐπ’ αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν· καὶ μὴν καὶ ὀξυτέρους ποιεῖ αὐτοὺς ἑαυτῶν γίγνεσθαι, καὶ ἔτι πολὺν πόνον παρέχει μανθάνοντί τε καὶ μελετῶντι.
6-2Bir şeyin şuna, yani iyinin ideasını daha kolay görmemizi sağlamaya yönelip yönelmediğini de incelemek gerekir. Diyoruz ki psykhēyi, varlığın en mutlu yanının bulunduğu ve psykhēnin her ne pahasına olursa olsun görmesi gereken o yere dönmeye zorlayan her şey oraya yönelir. Öyleyse bir ilim ousiayı seyretmeye zorluyorsa yerindedir, oluşu seyretmeye zorluyorsa yerinde değildir. Bilmek için uğraşılan şeylerden, gelip geçen, doğup yok olan şeyin değil, her zaman var olanın bilgisine tutunanları matematik ilimler olarak değerli saymak gerekir. Demek ki bunlar psykhēyi hakikate doğru çeker ve şimdi gereksiz yere aşağıya çevirdiğimiz şeyi yukarıya çevirsin diye filozofça bir düşünce meydana getirir; çünkü hakikat yalnız bunlarla görülür. Öyleyse onları, durumlarının nasıl olduğu açıkça ortaya çıksın diye, sürekli ve gayretle araştırmak gerekir. Çünkü başka özelliklerinin yanında olağanüstü bir çekicilikleri de vardır ve psykhēyi yukarı baktırırlar. Varlıkla ve görünmeyenle ilgili olan, logosla ve düşünceyle kavranıp görmeyle kavranmayan ilimler böyledir. Görünen şeyleri örnek olarak kullanmak gerekir; ama onları eşitlerin, iki katların ya da başka bir orantının hakikatini onlarda bulacakmış gibi ciddiyetle incelememelidir. Çünkü cisimleri olan ve görülen şeylerin hep aynı biçimde oluştuğunu, hiçbir şekilde hiç değişmediğini sanmak ve onların hakikatini her yolla kavramaya çalışmak tuhaf olur. Her şeyden önce şuna dikkat etmek gerekir: Eğiteceğimiz kişiler bunlardan eksik kalan, her şeyin varması gereken yere her zaman ulaşmayan bir şeyi öğrenmeye kalkışmasın. Çünkü böyle olursa güzel ve iyi olanın araştırılmasında faydalı olurlar, başka türlü peşlerine düşülürse faydasızdırlar. Sanırım bütün bu matematik ilimlerin yöntemi de, birbirleriyle ortaklıklarına ve akrabalıklarına varırsa ve onların birbirine hangi bakımdan yakın olduğu çıkarılırsa, onlarla uğraşmayı istediğimiz yere taşır ve boşuna emek harcanmış olmaz; yoksa boşunadır. Çünkü zincirlerden kurtulmak, gölgelerden suretlere ve ışığa dönmek, yeraltından ve duyulur olandan güneşe ve iyiye doğru yükselmek; orada henüz canlılara, bitkilere ve güneşin ışığına, yani saf eidoslara ve cinslere bakamayıp sularda yansıyan ilahî hayallere ve var olanların gölgelerine bakabilmek —güneşe göre başka bir öyle ışığın düşürdüğü suret gölgelerine değil— işte anlattığımız tekhnēlerle uğraşmanın bütünü bu güce sahiptir: Psykhēdeki en iyi olanı, var olanlardaki en üstün olanın seyrine yükseltir; tıpkı bedendeki en açık görenin, cisim gibi olan görünür yerdeki en parlak olanın seyrine yükseltilmesi gibi. Matematik ilimlerin en iyi kullanımı böyledir ve onların en asıl gayesi de budur.
Σκοπεῖσθαι δὲ δεῖ καὶ εἴ τι πρὸς ἐκεῖνο τείνει, πρὸς τὸ ποιεῖν κατιδεῖν ῥᾷον τὴν τοῦ ἀγαθοῦ ἰδέαν. τείνει δέ, φαμέν, πάντα αὐτόσ’, ὅσα ἀναγκάζει ψυχὴν εἰς ἐκεῖνον τὸν τόπον μεταστρέφεσθαι, ἐν ᾧ ἐστι τὸ εὐδαιμονέστατον τοῦ ὄντος, ὃ δεῖ αὐτὴν παντὶ τρόπῳ ἰδεῖν. οὐκοῦν εἰ μὲν οὐσίαν ἀναγκάζει θεάσασθαι, προσήκει· εἰ δὲ γένεσιν, οὐ προσήκει. καὶ τὰ μὲν γνώσεως ἕνεκα ἐπιτηδευόμενα, ὡς μαθήματα ὄντα τιμητέον, ὅσα τοῦ ἀεὶ ὄντος γνώσεως, ἀλλ’ οὐ τοῦ ποτὲ γιγνομένου καὶ ἀπολλυμένου ἀντιλαμβάνεται. ὁλκὰ ἄρα ψυχῆς πρὸς ἀλήθειαν εἴη ἂν ταῦτα, καὶ ἀπεργαστικὰ φιλοσόφου διανοίας πρὸς τὸ ἄνω σχεῖν ἃ νῦν κάτω οὐ δέον ἔχομεν· μόνοις γὰρ αὐτοῖς ἀλήθεια ὁρᾶται. δεῖ τοίνυν συνεχῶς καὶ ἐντόνως ζητεῖσθαι αὐτά, ἵνα ἐκφανῆ γένηται ὅπῃ ἔχει. πρὸς γὰρ τοῖς ἄλλοις καὶ τὸ ἐπίχαρι διαφερόντως ἔχει, καὶ ἄνω ποιεῖ τὴν ψυχὴν βλέπειν. τοιαῦτα | δέ ἐστι μαθήματα ἐκεῖνα ὅσα ἂν περὶ τὸ ὂν ᾖ καὶ τὸ ἀόρατον, καὶ ὅσα λόγῳ καὶ διανοίᾳ ληπτά, ὄψει δὲ οὔ. καὶ παραδείγμασι μὲν χρηστέον τοῖς φαινομένοις· οὐ μέντοι ἐπισκοπεῖν αὐτὰ χρὴ σπουδῇ ὡς τὴν ἀλήθειαν ἐν αὐτοῖς ληψόμενον ἴσων ἢ διπλασίων ἢ ἄλλης τινὸς ξυμμετρίας. καὶ γὰρ ἄτοπον, εἰ νομίζοι τίς γίγνεσθαί τε ταῦτα ἀεὶ ὡσαύτως, καὶ οὐδαμῇ οὐδὲν παραλλάττειν σώματα ἔχοντα καὶ δρώμενα, καὶ ζητεῖν παντὶ τρόπῳ τὴν ἀλήθειαν αὐτῶν λαβεῖν. παρὰ πάντα δὲ ἐκεῖνο δεῖ φυλάττειν, μήποτέ τι αὐτῶν ἀτελὲς ἐπιχειρῶσιν ἡμῖν μανθάνειν οὓς παιδεύσομεν, καὶ οὐκ ἐξῆκον ἐκεῖσε ἀεί, οἷ πάντα δεῖ ἀφήκειν· χρήσιμα γὰρ οὕτως ἔσται πρὸς τὴν τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ ζήτησιν, ἄλλως δὲ μεταδιωκόμενα ἄχρηστα. οἶμαι δέ γε, καὶ ἡ τούτων πάντων τῶν μαθημάτων μέθοδος, ἐὰν μὲν ἐπὶ τὴν ἀλλήλων κοινωνίαν ἀφίκηται καὶ ξυγγένειαν, καὶ συλλογισθῇ ταῦτα ᾖ ἐστιν ἀλλήλοις οἰκεῖα, φέρειν αὐτῶν εἰς ἃ βουλόμεθα τὴν πραγματείαν καὶ οὐκ ἀνόνητα πονεῖσθαι· εἰ δὲ μή, ἀνόνητα. ἡ γὰρ λύσις ἀπὸ τῶν δεσμῶν καὶ μεταστροφὴ ἀπὸ τῶν σκιῶν ἐπὶ τὰ εἴδωλα καὶ τὸ φῶς, καὶ ἐκ τοῦ καταγείου καὶ αἰσθητοῦ εἰς τὸν ἥλιον ἐπάνοδος καὶ τἀγαθόν, καὶ ἐκεῖ πρὸς μὲν τὰ ζῷά τε καὶ τὰ φυτὰ καὶ τὸ τοῦ ἡλίου φῶς ἔτι ἀδυναμία βλέπειν, τουτέστι πρὸς τὰ καθαρὰ εἴδη καὶ γένη, πρὸς δὲ τὰ ἐν ὕδασι φαντάσματα θεῖα καὶ σκιὰς τῶν ὄντων, ἀλλ’ οὐκ εἰδώλων σκιὰς δι’ ἑτέρου τοιούτου φωτὸς ὡς πρὸς ἥλιον κρίνειν ἀποσκιαζομένας, πᾶσα αὕτη ἡ πραγματεία τῶν τεχνῶν, ἃς διήλθομεν, ταύτην ἔχει τὴν δύναμιν καὶ ἐπαναγωγὴν τοῦ βελτίστου ἐν ψυχῇ πρὸς τὴν τοῦ ἀρίστου ἐν τοῖς οὖσι θέαν, ὥσπερ τό〈τε〉 τοῦ σαφεστάτου ἐν σώματι πρὸς τὴν τοῦ φανοτάτου ἐν τῷ σωματοειδεῖ τε καὶ ἀοράτῳ τόπῳ. τοιαύτη τίς ἐστιν ἡ ἀρίστη χρῆσις τῶν μαθημάτων, καὶ τὸ κυριώτατον αὐτῶν τέλος τοιόνδε ὑπάρχει.
77. Bölüm
Her matematik epistēmēsi için de onun konusu olan kendine özgü bilinebilir şeyi belirlemek gerektiğinden, haydi bölmeyle başlayarak matematik ilimlerin uğraştığı türleri birbirinden ayıralım. Çünkü matematik epistēmēsindeki birin ve çokluğun ne türden olduğunu ve hangi farklara göre ayırt edildiğini en kolay böyle öğreniriz. Şuradan başlayalım.
Var olanlarda, yani bütün evrenin yapısında, sürekli olanın ve ayrık olanın tabiatı iki türlü birlikte düşünülür: ayrık olan yan yana konma ve yığılma bakımından, sürekli olan ise birleşme ve birbirine tutunma bakımından. Asıl anlamıyla sürekli ve birleşik olana büyüklük, yan yana konmuş ve ayrık olana ise çokluk denir. Büyüklüğün ousiasına göre evren bir olarak düşünülür; cisim hâlinde, küre biçiminde, kendisiyle kaynaşmış, gerilmiş ve kendi içinde birbirine tutunmuş olarak anılır. Çokluğun ideasına ve kavramına göre ise bütünün düzeni, tertibi ve uyumu düşünülür; bu düzen, diyelim, şu kadar unsurdan, küreden, yıldızdan, cinsten, canlıdan ve bitkiden, zıtlıklardan ve benzerliklerden kurulmuştur. Ama birleşik olanın bölünmesi her bakımdan sonsuza dek gider, artışı ise belirli bir yere kadardır; çokluğunsa, tam tersine, artışı sonsuza dek gider, bölünmesi ise belirli bir yere kadardır. Böylece ikisi de tabiatça ve düşüncede sınırsızdır ve bu yüzden epistēmēlerle sınırlanamaz. Philolaos'un dediği gibi: "Her şey sınırsız olsaydı, bilecek olan bile hiç olmazdı." İlahî inayetle böylesine kesin olarak düzenlenmiş var olanlarda bir epistēmē tabiatının görülmesi zorunlu olduğundan, bazı epistēmēler bu ikisinin her birinden bir parça kesip aldılar ve kavradıkları şeyi sınırladılar: Çokluktan alınana kemiyet dediler, ki bu artık bilinebilirdir; büyüklükten alınana da aynı şekilde boyut dediler. Bu iki cinsi de kendi bilgilerinin konusu olan epistēmēlere bağladılar: kemiyeti aritmetiğe, boyutu geometriye. Ama bunlar tek biçimli değildi, her biri daha ayrıntılı bir alt bölmeyi de kabul ediyordu. Kemiyetin bir kısmı kendi başınadır, başka bir şeye göre ilişkiden kurtulmuştur; örneğin çift, tek, mükemmel, eksik ve benzerleri. Bir kısmı ise başka bir şeye göre bir ilişki içindedir ve asıl anlamıyla göreli kemiyet denen budur; örneğin eşit, eşitsiz, katlı, bir parça fazlalı, birkaç parça fazlalı ve benzerleri. Boyutun da bir kısmı duran olarak var olur ve öyle düşünülür, bir kısmı ise hareket eden ve yer değiştirendir. Bu yüzden, getirilen bu iki epistēmēye haklı olarak başka iki epistēmē de katılmış ve her bir bilinebilir alan üzerindeki nazara ortak olmuştur. Kendi başına kemiyeti incelemeyi özel olarak payına almış olan aritmetiğe, göreli kemiyetin sistemli incelemesinde müzik ortak olmuştur; çünkü müziğin armoni ve uyumlu sesler üzerine olan kısmının vaat ettiği şey, seslerin birbirine olan ilişkilerini ve oranlarını, fazlalıklarının ve eksikliklerinin kemiyetini çözümlemekten başka bir şey değildir. Duran ve sabit boyutun incelenmesiyle uğraşan geometriye ise hareket eden boyutun bilgisini üstlenen küreler ilmi yardımcı olmuştur; tabii en yetkin, düzenli ve tekdüze hareketi kabul eden boyutun. Bu yüzden, kardeş konularla uğraştıkları için bu epistēmēleri de kardeş saymak yerindedir; Arkhytas'ın sözü terbiyesiz kalmasın: "Bu matematik ilimler kardeş gibi görünüyor." Onları bir zincirin halkaları gibi birbirine tutunmuş saymak ve en ilahî Platon'un dediği gibi tek bir bağa vardıklarını düşünmek gerekir; gereği gibi öğrenen kişiye bu matematik ilimlerin tek bir akrabalığı görünmelidir. Bütün bunları kendisinin öngördüğü biçimde kavramış olan kişiye Platon "gerçekten en bilge kişi" der; şakayla karışık bir kesinlikle de bu matematik ilimlerin, ister zor ister kolay olsun, peşine düşülmesi ve her ne pahasına olursa olsun seçilmesi gereken şeyler olduğunu felsefe yapmaya istekli olanlara öğütler. Bu da pek yerindedir; çünkü sürekli olanın ve ayrık olanın kavranması yalnız bunlarla olur, evren de içindeki her şey de sürekli olandan ve ayrık olandan oluşur. Bunların kesin kavranması bilgeliktir, bilgeliğe yönelen istek felsefedir; felsefe ise bütün tekhnēler ve epistēmēler arasında insan için kendine özgü ve tabiata uygun gayeyi sağlayan yegâne şeydir; onu, öteki canlılardan farklı olarak yalnız insana yaraşan ve tabiatı gereği en çok hedef aldığı gaye olarak peşinden koştuğu saadete götürür.
Ἐπεὶ δὲ δεῖ καὶ καθ’ ἑκάστην μαθηματικὴν ἐπιστήμην διορίσαι τὸ ὑποκείμενον ἑκάστῃ οἰκεῖον ἐπιστητόν, φέρε ἐκ διαιρέσεως ἀρχόμενοι διακρίνωμεν τὰ εἴδη τῶν μαθημάτων περὶ ἃ πραγματεύονται. οὕτω γὰρ ἂν ῥᾷστα μάθοιμεν τὸ ἓν καὶ τὸ πλῆθος τῆς μαθηματικῆς ἐπιστήμης, ποταπόν ἐστι καὶ κατὰ ποίας διαφορὰς κρίνεται. ἀρξώμεθα δὲ ἐντεῦθεν. Ἡ τοῦ συνεχοῦς καὶ ἡ τοῦ διῃρημένου φύσις πᾶσα τοῖς οὖσιν, ὅπερ ἐστὶ τῇ τοῦ παντὸς κόσμου συστάσει, διττῶς συνεπινοεῖται· τοῦ μὲν διῃρημένου κατὰ παράθεσίν τε καὶ σωρείαν, τοῦ δὲ συνεχοῦς κατὰ ἕνωσίν τε καὶ ἀλληλουχίαν. κυρίως δὲ τὸ μὲν συνεχὲς καὶ ἡνωμένον καλοῖτ’ ἂν μέγεθος, τὸ δὲ παρακείμενον καὶ διῃρημένον πλῆθος. 〈καὶ〉 κατὰ μὲν τὴν τοῦ μεγέθους οὐσίαν εἷς τε ὁ κόσμος ἐπινοοῖτ’ ἂν καὶ λέγοιτο στερεὸς καὶ σφαιρικός τε καὶ συμπεφυκὼς ἑαυτῷ διατεταμένος τε καὶ ἀλληλουχούμενος, κατὰ δὲ τὴν τοῦ πλήθους πάλιν ἰδέαν καὶ ἔννοιαν ἥ τε σύνταξις καὶ διακόσμησις καὶ ἁρμονία τοῦ παντὸς ἐπινοοῖτ’ ἂν ἐκ τοσῶνδε φέρε εἰπεῖν στοιχείων καὶ σφαιρῶν καὶ ἀστέρων γενῶν τε καὶ ζῴων καὶ φυτῶν ἐναντιοτήτων τε καὶ ὁμοιοτήτων τὴν σύστασιν ἔχουσα. ἀλλὰ τοῦ μὲν ἡνωμένου ἐπ’ ἄπειρον μὲν ἐκ παντός ἐστιν ἡ τομή, ἡ δ’ αὔξησις ἐπὶ ὡρισμένον· τοῦ δὲ πλήθους κατὰ ἀντιπεπόνθησιν ἐπ’ ἄπειρον μὲν ἡ αὔξησις, ἔμπαλιν δὲ ἡ τομὴ ἐπὶ ὡρισμένον, φύσει δὴ καὶ ἐπινοίᾳ ἀμφοτέρων ἀπείρων ὄντων, καὶ διὰ τοῦτο ἐπιστήμαις ἀπεριορίστων· ἀρχὰν γὰρ οὐδὲ τὸ γνωσούμενον ἐσσεῖται πάντων ἀπείρων ἐόντων’ κατὰ τὸν Φιλόλαον. ἀναγκαίου δὲ ὄντος ἐπιστήμης φύσιν ἐνορᾶσθαι τοῖς οὖσιν οὕτως ὑπὸ θείας ἠκριβωμένοις προνοίας, ἀποτεμόμεναι ἑκατέρου καὶ περατώσασαί τινες | ἐπιστῆμαι τὸ περιληφθὲν αὐταῖς, ἀπὸ μὲν τοῦ πλήθους ποσὸν ἐκάλεσαν, ὅπερ ἤδη γνώριμον, ἀπὸ δὲ τοῦ μεγέθους κατὰ τὰ αὐτὰ πηλίκον. καὶ τὰ ἀμφότερα αὐτῶν γένη ἐπιστήμαις ὑπήγαγον ταῖς ἑαυτῶν εἰδήσεσιν· ἀριθμητικῇ μὲν τὸ ποσόν, γεωμετρίᾳ δὲ τὸ πηλίκον. ἀλλ’ ἐπεὶ μὴ μονοειδῆ ταῦτα ἦν, ἔτι δὲ μερικωτέραν ὑποδιαίρεσιν ἑκάτερον αὐτῶν ἐπεδέχετο (τοῦ μὲν γὰρ ποσοῦ τὸ μὲν ἦν καθ’ ἑαυτὸ τῆς πρὸς ἄλλο πως ἀπηλλαγμένον σχέσεως, οἷον φέρ’ εἰπεῖν ἄρτιον περιττὸν τέλειον ἐλλιπὲς καὶ τὰ ὅμοια, τὸ δὲ πρὸς ἕτερόν πως ἔχον, ὃ δὴ πρός τι ποσὸν ἰδίως λέγεται, οἷον ἴσον ἄνισον πολυπλάσιον ἐπιμόριον ἐπιμερὲς καὶ τὰ παραπλήσια· καὶ πάλιν τοῦ πηλίκου τὸ μὲν ὑπάρχει τε καὶ ἐπινοεῖται μένον, τὸ δὲ κινούμενον καὶ φερόμενον), διὰ τοῦτ’ εἰκότως ταῖς προσαχθείσαις δυσὶν ἐπιστήμαις ἕτεραί τινες δύο συμμετέσχον καὶ συνεφήψαντο τῆς καθ’ ἑκάτερον ἐπιστητὸν θεωρίας. τῇ μὲν γὰρ ἀριθμητικῇ, ἰδίως λαχούσῃ τὴν περὶ τοῦ καθ’ ἑαυτὸ ποσοῦ σκέψιν, συμμετέσχεν ἡ μουσικὴ τῆς περὶ τὸ πρός τι ποσὸν τεχνολογίας (οὐδὲν γὰρ ἄλλο τὸ ἁρμονικὸν αὐτῆς καὶ τὸ περὶ συμφωνιῶν ἐπαγγέλλεται, ὅτι μὴ σχέσεις καὶ λόγους διαρθροῦν τῶν φθόγγων πρὸς ἀλλήλους καὶ ποσότητα ὑπεροχῶν τε καὶ ἐλλείψεων), τῇ δὲ γεωμετρίᾳ περὶ τὴν τοῦ μένοντος καὶ ἑστῶτος πηλίκου ἐξέτασιν καταγινομένῃ συλλήπτρια ὑπῆρξεν ἡ σφαιρικὴ κινουμένου πηλίκου ἐπιγνώμων καταστᾶσα, τοῦ τελειοτάτου δηλονότι καὶ τεταγμένην καὶ ὁμαλὴν κίνησιν ἐπιδεδεγμένου. διόπερ περὶ ἀδελφὰ τὰ ὑποκείμενα καὶ αὐτὰς γενομένας, εὔλογον ἀδελφὰς καὶ τὰς ἐπιστήμας ταύτας νομίζειν, ἵνα μὴ ἀπαιδευτῇ τὸ Ἀρχύτειον· ταῦτα γὰρ τὰ μαθήματα δοκοῦντι εἶμεν ἀδελφά’, ἀλλήλων τε ἐχόμενα τρόπον ἁλύσεως κρίκων ἡγεῖσθαι, καὶ ἐφ’ ἕνα σύνδεσμον καταλήγουσα, ὥς φησιν ὁ θειότατος Πλάτων, καὶ μίαν ἀναφαίνεσθαι προσήκειν τούτων τῶν μαθημάτων τὴν συγγένειαν τῷ κατὰ τρόπον μανθάνοντι, τὸν δὲ σύμπαντα ταῦτα οὕτως εἰληφότα, ὡς αὐτὸς ὑποτίθεται, τοῦτον δὴ καλεῖ τὸν ἀληθέστατα σοφώτατον καὶ διισχυρίζεται παίζων, μεταδιωκτά τε καὶ ἐκ παντὸς αἱρετὰ ταῦτα τὰ μαθήματα, εἴτε χαλεπὰ εἴτε ῥᾴδια εἴη, παρεγγυᾷ τοῖς φιλοσοφεῖν προθυμουμένοις· καὶ μάλα εὐλόγως, εἴπερ συνεχοῦς καὶ διῃρημένου καταλήψεις διὰ τούτων μόνων γίνονται, ἐκ δὲ συνεχοῦς καὶ διῃρημένου ὅ τε κόσμος καὶ τὰ ἐν αὐτῷ πάντα. τούτων δὴ ἀκριβὴς κατάληψις σοφία, σοφίας δὲ ἔφεσις φιλοσοφία, φιλοσοφία δὲ ἐκ πασῶν μονωτάτη τεχνῶν τε καὶ ἐπιστημῶν τὸ οἰκεῖον 〈καὶ〉 κατὰ φύσιν ἀνθρώπῳ τέλος περιποιεῖ καὶ ἐπὶ τὴν εὐδαιμονίαν ἄγει τὴν παρὰ τὰ ἄλλα ζῷα τούτῳ μόνῳ προσήκουσαν καὶ κατὰ φύσιν σπουδαζομένην ὡς σκοπιμώτατον αὐτῷ τέλος.
8-18. Bölüm
Bundan sonra bütün matematik ilimlerin ölçütü hakkında da konuşmak gerekir: Ne türden bir şeydir ve kendi içinde faaliyetlerinin hangi farklarını taşır. Öyleyse en baştan alıp bölmeyle başlayarak bu konudaki bütün öğretimi yapalım.
Akılla kavranan şeylerin hepsi ikiye bölünmüştür: asıl anlamıyla akılla kavranan ve bilinebilir denen şeylere ve düşünceyle kavranan şeylere. Akılla kavrananlar birinci, düşünceyle kavrananlar ise ikinci ve daha aşağı sıradadır. Bunlardan sonra başka bir ousia gelir: duyulur şeylerin ousiası. Bunların da bir kısmı asıl anlamıyla duyulurdur, ki bunlar kanaat konusudur; bir kısmı ise benzetmeyle tahmin edilen şeylerdir. Kanaat konusu olan ve asıl anlamıyla duyulur olanlar tek tek cisimlerdir: taşlar, odunlar, dört unsur gibi. Bunlar duyulur şeyler arasında birincidir. Onlardan sonra, onlara benzemeyen ama ilklerin peşinden gelen başka, zayıf şeyler vardır. Bunlar gölgelerdir; çünkü gölgeler cisimlere eşlik eden şeylerdir ve altta başka bir cisim olmasa görünmezler. Demek ki gölgeler ve sularda, aynalarda görünenler birer surettir; başka şeylerde bulunurlar, kendi başlarına var olmazlar, başka şeyler olmadan da görünmezler; başka cisimlerin üzerine düşmüşlerdir ve o cisimler çekilip alınınca görünmez olurlar. Bu yüzden bunlar, hisse konu oldukları için cinsçe duyulurdur, ama gerçekten var olan şeyler olmaktan çok benzetmeyle tahmin edilen ve inanılan şeylerdir. "İnanma" burada ispatlanamayan, ancak öne sürenlere duyulan güvenle kabul edilen şeyler hakkındaki inanma anlamında söylenir. Çünkü gölgelerin kavranabilir olması kendilerinden değil, üzerine düştükleri ve üzerinde durur göründükleri cisimlerdendir. Dolayısıyla böyle bir inanma sağlam değildir; çünkü bunlar aynadan, sudan ya da yerden ayrılsalar hiç var olmazlar. Böylece cisimler kanaat konusu olup varlıklarını kanaatte edinmiş olduklarına göre, gölgeler daha da aşağıya düşer; çünkü sağlamlıklarını kendilerinden almazlar, başka bir şeye dayanırlar.
Düşünceyle kavranan şeyler de bunlara benzer: Benzetmeyle tahmin edilen şeylerin duyulur ve kanaat konusu şeylere oranı neyse, onların da bilinebilir ve akılla kavranan şeylere oranı odur. Çünkü nous, gerçekten var olan şeyler olan ideaları adeta dokunarak kavrar. Düşünceyle kavranan şeyler ise, ki bunlar geometrik şeylerdir, düşünce tarafından görülür; ama düşünce onlara artık doğrudan ve bir anlık kavrayışla değil, daha çok logos aracılığıyla yaklaşır; bu yaklaşım ideaların, onların benzerlerine ve akılla kavranan suretlerine doğru inmesi gibidir. Benzetmeyle tahmin edilen şeyler ve gölgelerde görünenler de duyulur şeylerin altında kalır; çünkü duyulur şeyler kendi başlarına ve doğrudan hisse konu olur, ötekiler ise başka bir şeyde, başka bir şeyin üzerinde ve başka bir şey aracılığıyla görülür. Gölge kendi başına var olmaz; ya kendi başına duyulur olan yerde, ya aynada ya da sularda bulunur, ki bunlar kendi başlarına duyulurdur. İşte matematik şeyler de böyle ideaların içinde hayal ediliyor ve onlara dayanıyor gibidir. Onları duyulur şeylerden soyutlama yoluyla düşünmemeli; tersine, ideaların altına inerek suret niteliklerini onlardan aldıklarını, çünkü büyüklüğü de üstlendiklerini ve boyutlar içinde hayal edildiklerini düşünmelidir. Duyulur şeylerin suretlerinde cılız olan ve kendi başına bir dayanağı bulunmayan yan neyse, akılla kavranan alanda da hacimli ve boyutlu olan yan odur. Ama bu da hacimsiz ve bölünmez olana doğru can attığı için, gölgelerin duyulur şeylerin direncinde durması gibi, ideaların bölünmezliğinde dinleniyor gibidir. Düşünceyle kavranan şeyler akılla kavranan şeylerden nasıl ayrılmışsa, düşünme (dianoia) de akılla kavramadan (noēsis) öyle ayrılmıştır. Bu yüzden Brotinos da Nous ve Düşünce Üzerine adlı eserinde bunları birbirinden ayırarak şöyle der: "Düşünce nous'tan, düşünceyle kavranan da akılla kavranandan büyüktür. Çünkü nous basit olan, bileşik olmayan, ilk olarak düşünen ve düşünülendir (eidos da böyledir; çünkü o bölünmezdir, bileşik değildir ve ötekilerin ilkidir). Düşünce ise çok katlı ve bölünebilir olan, ikinci olarak düşünendir; çünkü epistēmēyi ve logosu üstlenmiştir. Düşünceyle kavrananlar da buna yakındır: Bunlar bilinebilir, ispatlanabilir ve küllî olan, nous'un logos aracılığıyla kavradığı şeylerdir." Burada düşünceyi ve düşünceyle kavranılanı güç bakımından değil çokluk bakımından daha büyük sayar; bu ikisi birbirine zıt durumdadır. Onları nous'tan ve akılla kavranan şeylerden yalnız bununla değil, başka bakımlardan da ayırır: Birincileri basit ve bileşik değildir, ötekiler çok biçimli ve bileşiktir; birinciler ilk olarak düşünür ve düşünülür, ötekiler ikinci olarak düşünür ve düşünülür ve faaliyetlerini onlardan alır; birinciler eidoslarda durur, ötekiler logoslarda çok katlı bir faaliyette bulunur; birinciler bölünmez, ötekiler bölünebilirdir; birinciler ispat edici kıyastan üstündür, ötekiler var olanlar hakkında kıyas yürütür; birinciler var olanların kendisidir, ötekiler küllî olanlarda cüzî olanları kuşatıp onları birlikte gösterir; birinciler maddesiz ve saf faaliyetler kullanır, ötekilerin düşünmesi karışıktır, çünkü kendine özgü bilinebilir şeyleri logos aracılığıyla nous'la ya da logosla birlikte nous'la kavrar. Bunlardan şu sonuç çıkar: Yargılanan şeyler de onların ölçütleri de birbirinden ayrılır; düşünceyle kavrananlar akılla kavrananlardan, düşünce de nous'tan farklıdır.
Δεῖ δὴ τὸ μετὰ τοῦτο καὶ περὶ τοῦ κριτηρίου πάντων τῶν μαθημάτων εἰπεῖν, ποῖόν γέ τί ἐστι καὶ τίνας ἔχει τὰς ἐν αὑτῷ διαφορὰς τῶν ἐνεργειῶν. ἄνωθεν οὖν ἀναλαβόντες ἀπὸ διαιρέσεως ποιησώμεθα τὴν ὅλην περὶ αὐτοῦ διδασκαλίαν. Τὰ δὴ νοητὰ πάντα εἰς δύο διῄρηται, εἴς τε τὰ ἰδίως νοητὰ καλούμενα καὶ ἐπιστητά, καὶ εἰς τὰ διανοητά· καὶ πρῶτα μέν ἐστι τὰ νοητά, δεύτερα δὲ καὶ ὑποδεέστερα τὰ διανοητά. πάλιν δὲ ἀπὸ τούτων ἑτέρα οὐσία ἐστὶν ἡ τῶν αἰσθητῶν, τούτων δὲ τὰ μὲν ἰδίως ἐστὶν αἰσθητά, ἃ καὶ δοξαστά, τὰ δὲ εἰκαστά. δοξαστὰ μὲν καὶ ἰδίως αἰσθητὰ τὰ κατὰ μέρος σώματα, οἷον λίθοι ξύλα τὰ τέτταρα στοιχεῖα, ταῦτα δέ ἐστιν ἐν αἰσθητοῖς πρῶτα· μεθ’ ἃ ἀσθενῆ ἄλλα καὶ οὐχ ὅμοια, ἐπηκολουθηκότα δὲ τοῖς πρώτοις ἐστίν. ἔστι δὲ ταῦτα αἱ σκιαί· καὶ γὰρ αἱ σκιαὶ παρακολουθήματα τῶν σωμάτων, καὶ εἰ μὴ ἔχοιεν ἄλλο τι ὑποβεβλημένον | σῶμα, οὐκ ἂν φανεῖεν. εἴδωλα οὖν αἱ σκιαὶ καὶ τὰ ἐν ὕδασι καὶ κατόπτροις, ἐν ἄλλοις καὶ οὐ καθ’ αὑτὰ ὄντα, οὐδὲ ἄλλων δίχα φαινόμενα, ἀλλὰ εἰς ἄλλα σώματα πεπτωκότα, ὧν ὑποσπασθέντων οὐ φαίνεται. διὸ αἰσθητὰ μέν ἐστι τῷ γένει, ὅτι ὑπὸ αἴσθησιν πίπτει, εἰκαστὰ δὲ μᾶλλον καὶ πιστευτὰ ἢ ὑποστατά, κατὰ πίστιν λεγόμενα τὴν ἐπὶ τῶν μὴ ἀποδεικτικῶν, ἄλλως δὲ εἰς παραδοχὴν παραλαμβανομένων ἀπὸ τῆς τῶν προφερόντων πίστεως. καὶ γὰρ τὰ τῶν σκιῶν οὐκ ἀφ’ αὑτῶν ἔχει τὸ ἀντιληπτικόν, ἀπὸ δὲ τῶν σωμάτων εἰς ἃ πέπτωκε καὶ ἐν οἷς ἀναπαυόμενα φαίνεται. ἔχει οὖν τὸ ἀβέβαιον ἡ τοιαύτη πίστις· καὶ γὰρ ταῦτα εἰ ἀποσταίη τοῦ κατόπτρου ἢ ὕδατος ἢ ἐδάφους, οὐδὲν ἂν εἴη τὸ σύνολον. ὥστε καὶ τῶν σωμάτων δοξαστῶν ὄντων καὶ τὸ εἶναι ἐν τῷ δοκεῖν κεκτημένων, αἱ σκιαὶ ἔτι μᾶλλον ὑποβεβήκασι τῷ μὴ ἔχειν ἐξ ἑαυτῶν τὸ στερέμνιον, ἀλλ’ ἐπερείδεσθαι ἐπ’ ἄλλου. τούτοις δὴ ἔοικε καὶ τὰ διανοητά, λόγον ἔχοντα πρὸς τὰ ἐπιστητὰ καὶ νοητά, ὃν τὰ εἰκαστὰ πρὸς τὰ αἰσθητά τε καὶ δοξαστά. τάς τε γὰρ ἰδέας οἱονεὶ κατ’ ἐπαφὴν ἔχει ὁ νοῦς τὰ ὄντως ὄντα οὔσας, τὰ δὲ διανοητά, ἅπερ ἐστὶ τὰ γεωμετρικά, ὑπὸ τῆς διανοίας βλέπεται, οὐκέτι τῆς διανοίας αὐτοῖς κατ’ εὐθὺ καὶ οἷον κατ’ ἐπιβολὴν πελαζούσης, ἀλλὰ διὰ λόγου μᾶλλον τῆς ἐπ’ αὐτὰ γιγνομένης πελάσεως, καὶ οἷον ἀπὸ τῶν ἰδεῶν κατιόντων ὡς ἐπὶ εἰκάσματα [τὰ] ἐκείνων καὶ εἴδωλα νοητά· τά τε εἰκαστὰ καὶ ἐν ταῖς σκιαῖς ὑποβέβηκε παρὰ τὰ αἰσθητά, τῷ ἐκεῖνα μὲν καθ’ αὑτὰ ὑποπίπτειν τῇ αἰσθήσει κατ’ εὐθυωρίαν, τὰ δὲ ἐν ἄλλῳ καὶ ἐπ’ ἄλλῳ καὶ δι’ ἄλλο θεωρεῖσθαι. οὐ γὰρ δὴ καθ’ ἑαυτὴν ἡ σκιά, ἀλλ’ ἢ ἐν τῷ ἐδάφει αἰσθητῷ ὄντι καθ’ ἑαυτὸ ἢ ἐν τῷ κατόπτρῳ ἢ ἐν τοῖς ὕδασιν, ἅπερ ἦν καθ’ ἑαυτὰ αἰσθητά. οὕτως οὖν καὶ τὰ μαθηματικά, ὥσπερ ἐν ταῖς ἰδέαις ἔοικε φαντάζεσθαι, καὶ ἐπ’ ἐκείναις ἔχειν τὸ ἐπέρεισμα· οὐ γὰρ δεῖ ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν κατὰ ἀφαίρεσιν ἐπινοεῖσθαι αὐτά, ἀλλ’ ὑποβάντα ἀπὸ τῶν ἰδεῶν τὸ εἰδωλικὸν ἔχειν ἀπ’ ἐκείνων, τῷ προσειληφέναι καὶ μέγεθος καὶ ἐν διαστάσει φαντάζεσθαι. ὅπερ γὰρ ἐν τοῖς τῶν αἰσθητῶν εἰδώλοις τὸ ἀμενηνὸν καὶ καθ’ ἑαυτὸ ἀνεπέρειστον, τοῦτο ἐν τοῖς νοητοῖς τὸ ἔνογκον καὶ διαστατόν· ἀλλ’ ἐπεὶ καὶ τοῦτο σπεύδει πρὸς τὸ ἄογκον καὶ ἀμερές, ἐπαναπαύεσθαι ἔοικεν ἐν τῇ τῶν ἰδεῶν ἀμερείᾳ, ὡς αἱ σκιαὶ ἐν τῇ τῶν αἰσθητῶν ἀντιτυπίᾳ. ὥσπερ τοίνυν τὰ διανοητὰ τῶν νοητῶν κεχώρισται, οὕτω καὶ ἡ διάνοια τῆς νοήσεως. διόπερ καὶ Βροτῖνος ἐν τῷ Περὶ νοῦ καὶ διανοίας χωρίζων αὐτὰ ἀπ’ ἀλλήλων τάδε λέγει· ‛ἁ δὲ διάνοια τῶ νῶ μεῖζόν ἐστι, καὶ τὸ διανοατὸν τῶ νοατῶ· ὁ μὲν γὰρ νόος ἐστὶ τό τε ἁπλόον καὶ τὸ ἀσύνθετον καὶ τὸ πρᾶτον νοέον καὶ τὸ νοεόμενον (τοιοῦτον δ’ ἐστὶ τὸ εἶδος· καὶ γὰρ ἀμερὲς καὶ ἀσύνθετον καὶ πρᾶτόν ἐστι τῶν ἄλλων), ἁ δὲ διάνοια τό τε πολλαπλόον καὶ μεριστὸν καὶ τὸ δεύτερον νοέον (ἐπιστάμαν γὰρ καὶ λόγον τὸν προσείληφε), παραπλησίως δὲ καὶ τὰ διανοατά, ταῦτα δ’ ἐντὶ τὰ ἐπιστατὰ καὶ τὰ ἀποδεικτὰ καὶ τὰ καθόλω τὰ ὑπὸ τῶ νόω διὰ τῶ λόγω καταλαμβανόμενα.’ ἐν δὴ τούτοις μεῖζον μὲν λέγει τὴν διάνοιαν καὶ τὸ διανοητόν, οὐ τῇ δυνάμει ἀλλὰ τῷ πλήθει (ἐναντίως δ’ ἔχει ταῦτα πρὸς ἄλληλα), ἀφορίζεται δὲ αὐτὰ ἀπὸ τοῦ νοῦ καὶ τῶν νοητῶν οὐ τούτοις μόνον, ἀλλὰ καὶ τῷ τὰ μὲν ἁπλᾶ εἶναι καὶ ἀσύνθετα τὰ δὲ πολυειδῆ καὶ σύνθετα, καὶ διότι τὰ μὲν πρώτως νοεῖ καὶ νοεῖται τὰ δὲ δευτέρως καὶ παρ’ ἐκείνων λαμβάνοντα τὴν τούτων ἐνέργειαν, καὶ τὰ μὲν ἐν εἴδεσιν ἐνέστηκε τὰ δὲ ἐν λόγοις πολλαπλῆν ποιεῖται τὴν ἐνέργειαν, καὶ τὰ μέν ἐστιν ἀμέριστα τὰ δὲ μεριστά, καὶ τὰ μὲν κρείττον᾿ ἀποδεικτικοῦ συλλογισμοῦ τὰ δὲ συλλογίζεταί τι περὶ τῶν ὄντων, καὶ τὰ μὲν αὐτά ἐστι τὰ ὄντα τὰ δὲ ἐν τοῖς κα|θόλου περιείληφε καὶ συνεμφαίνει τὰ καθ’ ἕκαστον, καὶ τὰ μὲν ἀύλοις καὶ καθαραῖς ἐνεργείαις χρῆται τὰ δὲ συμμεμιγμένην ἔχει τὴν νόησιν· τῷ γὰρ νῷ διὰ τοῦ λόγου καταλαμβάνει τὰ οἰκεῖα γνωστά, ἢ τῷ νῷ μετὰ τοῦ λόγου. συμβαίνει δὴ οὖν ἐκ τούτων τά τε κρινόμενα πράγματα καὶ τὰ κριτήρια αὐτῶν διεστηκέναι ἀπ’ ἀλλήλων, ὡς τὰ μὲν διανοητὰ τῶν νοητῶν διαφέρειν, τὴν δὲ διάνοιαν τοῦ νοῦ.
8-2Arkhytas da Nous ve His Üzerine adlı eserinde var olanların ölçütlerini daha da açık biçimde ayırt eder ve matematik şeylere en uygun ölçütü şu sözlerle ortaya koyar: "Kendimizde, psykhēmizde dört bilgi vardır: nous, epistēmē, kanaat ve his. Bunlardan ikisi, yani nous ve his, logosun ilkeleridir; ikisi, yani epistēmē ve kanaat, onun ulaştığı sonlardır. Benzer olan her zaman benzerini bilir. Öyleyse açıktır ki içimizdeki nous akılla kavranan şeyleri, epistēmē bilinebilir şeyleri, kanaat kanaat konusu şeyleri, his de duyulur şeyleri bilir. Bu yüzden düşünceyi duyulur şeylerden kanaat konusu şeylere, kanaat konusu şeylerden bilinebilir şeylere, bunlardan da akılla kavranan şeylere geçirmek gerekir. Bunlar uyumlu kılınır ve kendi başlarına seyredildiklerinde doğrudur. Bunlar belirlendikten sonra, ardından gelenleri düşünmek gerekir. İkiye kesilmiş, sonra her iki parçası da aynı orana göre yeniden kesilmiş bir çizgi gibi, akılla kavranan görünene göre bu şekilde bölünmüş olsun; her biri de yine böyle bölünsün ve birbirlerinden açıklık ve belirsizlik bakımından ayrılsın. Aynı şekilde duyulurun bir parçası sulardaki ve aynalardaki suretlerdir, öbür parçası ise bunların kendilerinin benzeri olduğu şeyler, yani bitkiler ve canlılar. Akılla kavrananın, suretlerin durumuna orantılı olan parçası ise matematik ilimlerle ilgili cinslerdir. Çünkü geometriyle uğraşanlar teki ve çifti, şekilleri ve açıların üç türünü varsayıp geri kalanları bunlardan hareketle işlerler; bu şeyleri biliyormuş gibi bir yana bırakırlar, ne kendilerine ne başkalarına bunların hesabını verebilirler. Duyulur şeyleri, beklendiği gibi, kullanırlar ama aradıkları bunlar değildir; akıl yürütmelerini de bunlar için değil, köşegenin kendisi ve karenin kendisi için yaparlar. Akılla kavrananın öbür parçası ise diyalektiğin uğraştığı parçadır. Diyalektik varsayımları gerçekten varsayım olarak alır, ilke olarak değil, basamak ve hareket noktası olarak kullanır; ta ki her şeyin varsayımsız ilkesine varsın ve sonra yine ona tutunarak, hiçbir duyulur şeyden yararlanmadan, yalnız eidosların kendisini kendileri aracılığıyla kullanarak sona insin. Bu dört parçaya psykhēnin hâllerini de dağıtmak yerinde olur: En yukarıdakine akılla kavrama (noēsis), ikinciye düşünme (dianoia), üçüncüye inanma (pistis), dördüncüye de benzetmeyle tahmin (eikasia) demek."
Sanırım bu sözlerle de şu açıkça ortaya çıkmıştır: Var olanların dört farkı ve yargılamanın dört ilkesi vardır. Logos orta yerde durarak iki uca, akılla kavranan şeylere ve duyulur şeylere dokunur; nous'a ve hisse göre, onlar kendi ilkeleri olduğu ve kendisi onlar tarafından meydana getirildiği için, son durak yerine konur. Bütün bilme gücü hakkında ortak bir aksiyom da şudur: Benzerler benzerle bilinir. Dolayısıyla her ikisinden her ikisini, birinden de ötekini öğrenmek; onlar üzerinde hem ortak hem özel olarak eşit bölmeler yapmak mümkündür. Arkhytas birinden ötekine, yani daha aşağıdakilerden daha yukarıdakilere geçişin sırasını da, her şeyin nous'a doğru nasıl yükseltilip düzenlenmesi gerektiğini de belirlemiştir. Bundan sonra çizgiyi keser. Çizgi tektir, ki bilme gücünü de bir olarak anlayalım; ama onu var olanların ilk farklarına ve bunlara göre ikiye bölünmüş yargılara göre ikiye böler. Parçaları eşit koyar; çünkü logoslardan ve eidoslardan pay almaları bakımından eşittirler, pay alanlar pay alınanlara benzer ve orantı da her ikisinde bir bakıma aynıdır. Sonra iki parçanın her birini yine aynı orana göre böler; çünkü bilme gücü baştan sona kendisiyle aynı türdendir. Onun farklarını açıklık ve belirsizlikle, tam ya da eksik biçimde belirlenmiş olmakla ortaya koyar; bunların birbirinden ayrımını, yani sonrakilerin öncekilerden hangi bakımdan farklı ve aşağı olduğunu gösterir. Önce, daha iyi bilindiği için duyuluru böler ve onun duyulur şeylerden suret yoluyla görünen varlığını, yani sulardaki ve aynalardaki suretleri, tek bir tabiat olarak keser alır. Öbür parçayı ise bunların kendilerinin benzeri olduğu gerçek şeyler olarak, yani bitkiler ve canlılar olarak belirler. Çünkü suretlere dair tahmin, his bunlardan yansıyarak suretlere döndüğünde oluşur; böylece his suretleri, var oluşları da ikinci dereceden olduğu gibi, ikinci dereceden bilir. Duyulur şeylere ise doğrudan yönelir, çünkü onlar ilk olarak var olur ve maddeye bağlı varlıklarını kendilerinde taşır. Bunların orantısından öbür parçayı da öğrenmek mümkündür. Matematik ilimlerle ilgili cinsler suretlere orantılıdır ve onlara dair bilgiler suretlere dair tahminlere bir ölçüde benzer. Çünkü faaliyetlerini akılla kavramalardan alırlar ve akılla kavranan şeylerden suretlere geçer gibi matematik şeylere geçerler; varsayımlar kullanırlar ve sebebi bilmezler. İşte matematik şeylerin ölçütü budur: Akılla kavranan şeyi değil başka bir şeyi önceden bilir ve düşünceyle kavrananı akılla kavramayla değil başka bir bilgiyle kavrar. Çünkü akılla kavrama diyalektikçinin ölçütüdür; o bununla var olanları, eidosları ve bütün varsayımsız şeyleri seyreder, her şeyin hesabını verebilir, hiçbir duyulur şeyden değil, akılla kavranan eidoslardan yararlanır. Böylece yargılayan güçler dört olduğundan, onların bir sırası görülür ve faaliyetleri birbirinden ayrılmış olur: En yukarıdakinde akılla kavrama, ikincide düşünme, üçüncüde inanma, dördüncüde benzetmeyle tahmin.
Ἔτι δὲ σαφέστερον Ἀρχύτας ἐν τῷ Περὶ νοῦ καὶ αἰσθήσεως διακρίνει τὰ κριτήρια τῶν ὄντων, καὶ τὸ τῶν μαθηματικῶν οἰκειότατον κριτήριον παρίστησι διὰ τούτων· ‛ἐν ἁμῖν’ γὰρ ‛αὐτοῖς’, φησί, ‛κατὰ ψυχὰν γνώσιές εἰσι τέσσαρες, νόος ἐπιστάμα δόξα αἴσθησις, ὧν αἱ μὲν δύο τοῦ λόγου ἀρχαί ἐντι, οἷον νόος αἴσθασις, τὰ δὲ δύο τέλη, οἷον ἐπιστάμα καὶ δόξα· τὸ δ’ ὅμοιον ἀεὶ τοῦ ὁμοίου γνωστικόν. φανερὸν ὦν ὅτι ὁ μὲν νόος ἐν ἁμῖν τῶν νοατῶν γνωστικόν, ἁ δὲ ἐπιστήμη τῶν ἐπιστατῶν, ἁ δὲ δόξα τῶν δοξαστῶν, ἁ δὲ αἴσθασις τῶν αἰσθατῶν· διόπερ ὦν δεῖ μεταβαίνεν ἀπὸ μὲν τῶν αἰσθατῶν ἐπὶ τὰ δοξαστὰ τὰν διάνοιαν, ἀπὸ δὲ τῶν δοξαστῶν ἐπὶ τὰ ἐπιστατά, καὶ ἀπὸ τούτων ἐπὶ τὰ νοατά· ταῦτα δὲ σύμφωνα ποιητά, θεωρούμενα δι’ αὐτῶν ἀλάθεα. διωρισμένων δὲ τούτων τὰ μετὰ ταῦτα δεῖ νοῆσαι. καθάπερ γὰρ γραμμὰν δίχα τετμαμένην καὶ ἴσα πάλιν ἑκατέρων τμήματα τετμαμένα ἀνὰ τὸν αὐτὸν λόγον, καὶ οὕτω διῃρήσθω καὶ τὸ νοατὸν ποττὸ ὁρατόν, καὶ πάλιν ἑκάτερον οὕτως διωρίσθω, καὶ διαφέρεν σαφηνείᾳ τε καὶ ἀσαφείᾳ ποττἆλλα· τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον τῶ μὲν δὴ αἰσθατῶ τὸ μὲν ἅτερον τμῆμά ἐστι τά τε εἴδωλα τὰ ἐν τοῖς ὕδασι καὶ ἐν τοῖς κατόπτροις, τὸ δ’ ἕτερον μέρος, ὧν ταῦτα εἰκόνες, φυτὰ καὶ ζῷα· τῶ δὲ νοατῶ τὸ μὲν ἀνάλογον ἔχον ὡς αἱ εἰκόνες τὰ περὶ τὰ μαθήματα γένη ἐντί· οἱ γὰρ περὶ τὰν γαμετρίαν ὑποθέμενοι τό τε περισσὸν καὶ τὸ ἄρτιον καὶ σχάματα καὶ γωνιᾶν τρισσὰ εἴδεα, ἐκ τούτων πραγματεύονται τὰ λοιπά, τὰ δὲ πράγματα ἐῶντι ὡς εἰδότες, λόγον τε οὐκ ἔχοντι διδόμεν οὔτ’ αὐτ〈αύτ〉οις οὔτ’ ἄλλοις· ἀλλὰ τοῖς μὲν αἰσθατοῖς, ὡς εἰκός, χρῶνται, ζατοῦντι δὲ οὐ ταῦτα, οὐδὲ τούτων ἕνεκα ποιεῦνται τὼς λόγως, ἀλλὰ τᾶς διαμέτρω χάριν καὶ αὐτῶ τετραγώνω. τὸ δ’ ἅτερον τμᾶμά ἐντι τῶ νοατῶ, περὶ ὃ διαλεκτικὰ κατασχόληται· αὐτὰ γὰρ τῷ ὄντι τὰς ὑποθέσιας [ἀλλ’] ὑποθέσιας, ἀλλ’ ἀρχάς τε καὶ ἐπιβάσιας ποιεῖται 〈, ἵνα〉 μέχρι τῶ ἀνυποθέτω ἐπὶ παντὸς ἀρχὰν ἔλθῃ, καὶ πάλιν ἐχομένα καταβᾷ ἐπὶ τὰν τελευτὰν οὐδενὶ προσχρωμένα αἰσθατῷ, ἀλλ’ εἰδέεσσιν αὐτοῖς δι’ αὑτῶν. ἐπὶ δὲ τέτταρσι τούτοις τμάμασι καλῶς ἔχει διανέμεν καὶ τὰ πάθεα τᾶς ψυχᾶς· καὶ καλέσαι νόασιν μὲν ἐπὶ τῷ ἀκροτάτῳ, διάνοιαν δὲ ἐπὶ τῷ δευτέρῳ, ἐπὶ δὲ τῷ τρίτῳ πίστιν, εἰκασίαν δὲ ἐπὶ τῷ τετάρτῳ.’ Οἶμαι τοίνυν καὶ διὰ τούτων κατάδηλον γεγονέναι, ὡς τέσσαρες μέν εἰσι διαφοραὶ τῶν ὄντων, τέτταρες δὲ τῆς κρίσεως ἀρχαί, καὶ ὡς ὁ λόγος μέσην ἔχων ἐφάπτεται τῶν δύο ἄκρων, νοητῶν τε καὶ αἰσθητῶν, ἐν τέλους τάξει πρὸς τὸν νοῦν καὶ τὴν αἴσθησιν καθιστάμενος ὡς ἀρχὰς οὔσας ἑαυτοῦ καὶ ὑπ’ αὐτῶν ἀποτελούμενος. ἔστι δὲ καὶ τοῦτο ἀξίωμα κοινὸν περὶ πάσης γνωριστικῆς δυνάμεως, ὡς τῷ ὁμοίῳ τὰ ὅμοια γιγνώσκεται. ἔνεστιν οὖν καὶ ἀπ’ ἀμφοτέρων ἀμφότερα καὶ ἀπὸ τῶν ἑτέρων τὰ ἕτερα τούτων καταμανθάνειν, τάς τε ἴσας διαιρέσεις κοινῶς τε καὶ ἰδίως οἷόν τε ἐπ’ αὐτῶν ποιεῖσθαι, τάξιν τε μεταβάσεως ἀπὸ τῶν ἑτέρων ἐπὶ τὰ ἕτερα, τουτέστιν ἀπὸ τῶν καταδεεστέρων ἐπὶ τὰ ἀνωτέρω· καὶ ἀναγωγὴν πάντων καὶ σύνταξιν ἐπὶ τὸν νοῦν ὅπως δεῖ ποιεῖσθαι | διώρικε. τὸ δὴ μετὰ τοῦτο τὴν γραμμὴν κατατέμνει, μίαν μὲν οὖσαν, ἵνα ὡς ἓν τὸ γνωριστικὸν ὑπολάβωμεν, δίχα δὲ ταύτην διαιρεῖ κατὰ τὰς πρώτας διαφορὰς τῶν ὄντων καὶ τὰς ἐπ’ αὐτοῖς διχῇ διῃρημένας κρίσεις. ἴσας δὲ αὐτὰς τίθεται κατὰ τὴν τῶν λόγων μετουσίαν καὶ τῶν εἰδῶν καὶ διὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν μετεχόντων πρὸς τὰ μετεχόμενα, καὶ διότι ἡ ἀναλογία ἡ αὐτή πώς ἐστιν ἐπ’ ἀμφοτέρων. πάλιν δ’ ἑκάτερον τῶν τμημάτων ἀνὰ τὸν αὐτὸν λόγον διαιρεῖ, ἐπειδὴ δι ὅλου ἡ γνωστικὴ δύναμις ὁμοειδής ἐστι πρὸς ἑαυτήν, τάς τε διαφορὰς αὐτῆς ποιεῖται σαφηνείᾳ τε καὶ ἀσαφείᾳ καὶ τῷ τελέως ὡρίσθαι ἢ τῷ ἐνδεῶς, πρὸς ἄλληλά τε αὐτῶν τὴν διάκρισιν ἐπιδείκνυσι, κατὰ τί παραλλάττει καὶ ὑποδεέστερά ἐστι τὰ δεύτερα τῶν προτέρων. πρῶτον δὲ διαιρεῖ τὸ αἰσθητὸν ὡς γνωριμώτερον, καὶ λαμβάνει αὐτοῦ τὴν κατ’ εἰκόνα ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν φαινομένην ὑπόστασιν, τὰ εἴδωλα τὰ ἐν τοῖς ὕδασι καὶ ἐν τοῖς κατόπτροις, ὡς μίαν τινὰ φύσιν ἀποτεμών. τὸ δ’ ἕτερον μέρος ἀφορίζει τὸ ἀληθινόν, ὧν ταῦτά εἰσιν εἰκόνες, οἷον φυτὰ καὶ ζῷα. ἀπὸ γὰρ τούτων εἰκασία γίγνεται τῶν εἰδώλων κατὰ ἀνάκλασιν εἰς ταῦτα τῆς αἰσθήσεως [κατὰ δεύτερον τρόπον] ἐπιστρεφομένης, καὶ οὕτως αὐτὰ γιγνωσκούσης δευτέρως ὥσπερ καὶ ὑφίσταται κατὰ δεύτερον τρόπον, τοῖς δὲ αἰσθητοῖς αὐτόθεν ἐπιβαλλούσης ὥσπερ καὶ ὑφίσταται πρώτως καὶ ἐν αὑτοῖς ἔχει τὴν ἔνυλον ὑπόστασιν. ἀπὸ δὴ τῆς τούτων ἀναλογίας καὶ τὸ ἕτερον τμῆμα δυνατόν ἐστι καταμαθεῖν. ταῖς μὲν γὰρ εἰκόσι τὰ περὶ τὰ μαθήματα γένη ἐστὶν ἀνάλογον, καὶ αἱ γνώσεις αὐτῶν ταῖς εἰκασίαις τῶν εἰδώλων ἔχουσί τινα ὁμοιότητα· ἀπό τε γὰρ τῶν νοήσεων λαμβάνουσι τὴν ἐνέργειαν καὶ ἀπὸ τῶν νοητῶν ἐπὶ τὰ μαθηματικὰ ὡς εἰκόνας μεταβαίνουσιν, ὑποθέσεσί τε χρῶνται καὶ τὴν αἰτίαν οὐκ ἐπίστανται. καὶ τοῦτό ἐστι τὸ κριτήριον τῶν μαθηματικῶν, ἑτέρου τε πράγματος ὑπάρχον προγνωστικόν, ἀλλ’ οὐχὶ τοῦ νοητοῦ, καὶ ἑτέρᾳ γνώσει ἀντιλαμβανόμενον τοῦ διανοητοῦ, ἀλλ’ οὐχὶ τῇ νοήσει· αὕτη γὰρ τοῦ διαλεκτικοῦ ἐστι κριτήριον, καὶ δι’ αὐτῆς τὰ ὄντα καὶ τὰ εἴδη καὶ τὰ ἀνυπόθετα πάντα θεωρεῖ καὶ λόγον ἔχει περὶ πάντων δοῦναι, αἰσθητῷ τε οὐδενὶ προσχρῆται, ἀλλὰ τοῖς νοητοῖς εἴδεσι. τεττάρων δὴ οὐσῶν τῶν κρινουσῶν δυνάμεων τάξις τις αὐτῶν θεωρεῖται καὶ ἐνέργειαι διῃρημέναι τυγχάνουσιν, ἐπὶ μὲν τῷ ἀκροτάτῳ νόησις, ἐπὶ δὲ τῷ δευτέρῳ διάνοια, ἐπὶ δὲ τῷ τρίτῳ πίστις, εἰκασία δὲ ἐπὶ τῷ τετάρτῳ.
8-3Böylece matematik ilimlerin ölçütünün ne olduğu bölme yoluyla yeterince ortaya çıkmıştır.
Ἐκ δὴ τούτων ἐκ διαιρέσεως πέφηνεν ἱκανῶς ὅ τι ποτ’ ἐστὶ τὸ τῶν μαθημάτων κριτήριον.
99. Bölüm
Bundan sonra matematiğin eidosunu, ne olduğunu ve nasıl var olduğunu belirli bir biçimde kavramak gerekiyorsa, ilk olarak onu psykhēye bağlayanların kanaatine bakalım; çünkü zihin belirli bir dayanağı en çok burada bulabilir.
Böyle bir nazar yaklaşımına göre, psykhēyi matematik ilimlerde var olan şeylerin tek bir cinsi saymak yerinde olmaz; çünkü o zaman matematik ousiaya dair bilgi parçalanmış olur. Bu yüzden onu ne her yöne boyutlanmış olanın ideası, ne kendi kendini hareket ettiren sayı, ne oranlarda var olan armoni, ne de bunun gibi başka bir şey olarak tek başına tarif etmeli; bunların hepsini ortaklaşa birbirine bağlamak yerinde olur. Çünkü psykhē hem sayısal bir ideadır hem de sayılara göre armoni içeren oranlarda var olur. Matematiğin kapsamına giren bütün orantılılıkları ortak olarak psykhēnin altına koymak, bütün orantıları da onun altına yerleştirmek gerekir. Bu yüzden psykhē geometrik, aritmetik ve armonik orantıyla birlikte var olur; buradan da orantıya göre kurulan oranlarla aynıdır, var olanların ilkeleriyle bir akrabalığı vardır, var olan her şeye dokunur ve her şeye benzeyebilir.
Böyle bir kanının sebepleri bunlardır. Hem matematiğe hem psykhēye dair nazar için şunu görürsek çıkış noktaları elde ederiz: Sınırlı ve belirli olan her şey psykhēye sayılardan gelir; tek ve birleştirici logos birin tabiatından gelir; büyüklüğe ve artışa doğru ilerleyen ve ölçülü olan her şeye kendini verebilecek kadar bolluğa sahip olan güç geometrik ousiadan gelir; uyumlu hareketin gücü, düzen, oransız olanların orantılılığı ve uyumlu olan ya da uyum içeren sayılardaki ölçülülük ise ousiaya ait armoniden gelir. Bu yüzden psykhē armonileri işitir ve uyumlu olandan hoşlanır; çünkü kendisi de bir armonidir ve ousiasını sayılardan ve bu türden başka matematik ölçülerden alır. Bu ölçüler hem akılla kavranan eidoslarla hem duyulur ousialarla ve maddeye bağlı eidoslarla bir akrabalık edinmiştir. Çünkü bu kanaat bütün bunlar için nazara çıkış noktası verir; böyle varsayılan matematik kanaati bütün bu düşünceleri sağlamaya yeterlidir. Bütün kanaati özetlersek: Psykhēyi bütün matematik ilimlerin ortak logoslarında var olan bir şey olarak düşünürüz; o bunları yargılayan gücü taşır, ama aynı zamanda bu cisimsiz ölçüleri doğuran ve yapan gücü de taşır. Maddeye bağlı eidosların oluşumunu ve suretler aracılığıyla, görünmeyenden görünene doğru ilerleyen ve dışarıdakini içeridekine bağlayan yapımı da bunlara uydurmak mümkündür. Çünkü kısaca söylersek, bütün bunlarda psykhēnin logosu matematik ilimlerin bütün tamamlanışını kendinden kapsar.
Εἰ δὲ δεῖ καὶ ὡρισμένως τὸ λοιπὸν περιλαβεῖν τὸ εἶδος τῆς μαθηματικῆς τί τέ ἐστι καὶ πῶς ὑφέστηκεν, ἴδωμεν πρώτην δόξαν τῶν εἰς ψυχὴν αὐτὴν ἀναφερόντων· εἰς γὰρ τοῦτο ὡρισμένως δυνηθείη ἄν τις ἐπερεῖσαι τὴν διάνοιαν. Ἓν μὲν οὖν γένος τῶν ἐν τοῖς μαθήμασιν [τῶν] ὄντων οὐκ ἄν τις αὐτὴν εὐλόγως θείη κατὰ τὴν τοιαύτην ἐπιβολὴν τῆς θεωρίας· μεριστὴ γὰρ ἂν οὕτω γένοιτο ἡ περὶ τῆς μαθηματικῆς οὐσίας γνῶσις. διόπερ οὔτε ἰδέαν τοῦ πάντῃ διαστατοῦ οὔτε ἀριθμὸν αὐτοκίνητον οὔτε ἁρμονίαν ἐν λόγοις ὑφεστῶσαν οὔτε ἄλλο οὐδὲν τοιοῦτο κατ’ ἰδίαν ἀφοριστέον περὶ αὐτῆς, κοινῇ δὲ συμπλέκειν πάντα ἄξιον, ὡς τῆς ψυχῆς καὶ ἰδέας οὔσης ἀριθμίου καὶ κατ’ ἀριθμοὺς ἁρμονίαν περιέχοντας ὑφεστώσης, πάσας τε συμμετρίας κοινῶς, ὅσαι ποτέ εἰσιν ὑπὸ τὴν μαθηματικήν, ὑπὸ ταύτην ὑποτακτέον, τάς τε ἀναλογίας ὅλας ὑπ’ αὐτὴν θετέον. διὰ δὴ τοῦτο γεωμετρικῇ τε ὁμοῦ καὶ ἀριθμητικῇ καὶ ἁρμονικῇ ἀνα|λογίᾳ συνυπάρχει, ὅθεν δὴ καὶ λόγοις τοῖς κατ’ ἀναλογίαν ἡ αὐτή ἐστι, ταῖς τε ἀρχαῖς τῶν ὄντων ἔχει τινὰ συγγένειαν καὶ πάντων ἐφάπτεται τῶν ὄντων καὶ πρὸς πάντα ὁμοιοῦσθαι δύναται. Αἰτίαι μὲν οὖν εἰσι τοιαῦται τῆς τοιαύτης ὑπολήψεως. πρὸς δὲ τὴν θεωρίαν ἀφορμαὶ ἂν γένοιντο τὴν μαθηματικὴν ὁμοῦ καὶ τὴν περὶ τῆς ψυχῆς, εἰ κατίδοιμεν ὡς τὸ πεπερασμένον πᾶν καὶ ὡρισμένον ἀπὸ τῶν ἀριθμῶν εἰς αὐτὴν ἐφήκει, ὁ δ’ ἑνιαῖος λόγος ἀπὸ τῆς τοῦ ἑνὸς φύσεως, ἡ δὲ εἰς μέγεθος καὶ αὔξησιν προϊοῦσα δύναμις καὶ ἔχουσα περιουσίαν, ὥστε πᾶσι διδόναι αὐτὴν τοῖς μετρίοις, ἀπὸ τῆς γεωμετρικῆς οὐσίας πάρεστιν· ἡ δὲ δύναμις τῆς ἐναρμονίου κινήσεως τάξις τε καὶ ἀλόγων συμμετρία ἥ τε ἐν ἀριθμοῖς συμφώνοις ἢ συμφωνίαν περιέχουσιν εὐμετρία ἀπὸ τῆς κατ’ οὐσίαν ἁρμονίας παραγίγνεται. διόπερ καὶ ἁρμονιῶν κατακούει ἡ ψυχὴ καὶ χαίρει τοῖς ἡρμοσμένοις, ὡς οὖσα καὶ αὐτὴ ἁρμονία, ἔκ τε ἀριθμῶν καὶ ἄλλων τοιούτων μαθηματικῶν μέτρων τὴν οὐσίαν ἐχει, ἅπερ συγγένειαν παρεδέξατο πρός τε τὰ νοητὰ εἴδη καὶ πρὸς τὰς αἰσθητὰς οὐσίας καὶ τὰ ἔνυλα εἴδη· πρὸς γὰρ πάντα ταῦτα ἡ παροῦσα δόξα δίδωσι θεωρίας ἀφορμήν, ὡς ἱκανῆς οὔσης τῆς οὕτως ὑποτιθεμένης μαθηματικῆς δόξης πάντα τὰ τοιαῦτα νοήματα παρέχειν. ἵνα δὲ συνέλωμεν τὴν ὅλην δόξαν, ἐν λόγοις κοινοῖς πάντων τῶν μαθημάτων τὴν ψυχὴν νοοῦμεν οὖσαν, ἔχουσαν μὲν τὸ κριτικὸν αὐτῶν, ἔχουσαν δὲ καὶ τὸ γεννητικόν τε καὶ ποιητικόν αὐτῶν τῶν ἀσωμάτων μέτρων, οἷς καὶ τὴν γενεσιουργίαν δύναταί τις προσαρμόζειν τῶν ἐνύλων εἰδῶν τήν τε δι’ εἰκόνων ἀπεργασίαν, ἐκ τῶν ἀφανῶν εἰς τὸ φανερὸν προϊοῦσαν, συνάπτουσάν τε τὰ ἔξω τοῖς εἴσω. κατὰ γὰρ πάντα ταῦτα, ὡς συλλήβδην εἰπεῖν, ὁ τῆς ψυχῆς λόγος περιέχει ἀφ’ ἑαυτοῦ τὴν ὅλην τῶν μαθημάτων συμπλήρωσιν.
1010. Bölüm
Psykhē matematik ilimlerde var olan her şeyin bir karışımı mıdır, yoksa her şeyi önde gelen tek bir logosa göre kendisi mi var eder? Bunu incelemek gerekir. Eğer bütünlerden oluşan bir karışımsa, onu tamamlayan ve bir araya gelerek onu meydana getiren parçalar ondan önce var olur. O zaman psykhē artık matematik ousianın ilkesi olmaz; dağınık olarak var olan matematik şeylerin aynı yerde bir araya gelmesinden doğmuş olur. Öteki tuhaflıkların yanında, psykhēyle birlikte bir tür bileşiklik ve daha önceki bazı şeylerden sonradan oluşan bir varlık da getirir. Eğer psykhē matematik ousianın ilk önderiyse ve onu kendinden çıkarıyorsa, ondan daha eski olacak, sebep olarak ondan önce gelecek ve ondan başka bir şey olarak onu aşacaktır. Bu da elimizdeki kanaate aykırıdır; çünkü o zaman psykhē matematik ilimlerde var olan şeylerden daha değerli olur. Öyleyse şöyle demek daha iyidir: Psykhē matematik olarak var olan şeylerden ne önce gelir ne sonra; onlarla aynı anda birlikte yürür ve birlikte var olur. Bütünlerdeki ve bütünlerden gelen karışımı bileşik olmayan ve bölünmez bir biçimde taşır; onlarda tek biçimli olarak bulunur ve hepsinden birleşik olarak pay alır. Bütünleri kuşatan gücü kendi içinde toplamış ve kendini bütün matematik ilimlere aynı biçimde vermiştir. Durum böyleyse, her şeyi kendi içinde tam ve eksiksiz olarak kuşatmıştır ve kendi dışında hiçbir şey bırakmaz; çünkü kendisi yetkindir ve var olanlardan hiçbiri kendi ilkesinin gerisinde kalamaz. Böylece, aynı ilke her şeyin içinden geçip yayıldığından, ousia da bir olacaktır. Bununla birlikte, psykhēnin farklı güçlerine, hayat biçimlerine ve faaliyetlerine, bir içinde kapsanan ousialarının çokluğuna göre farklar da olacaktır. Bu konulardaki belirlemeyi de makul olarak böyle koymak mümkündür.
Matematik nazarın ousiası hakkında söylediklerimiz bu kadar olsun.
Πότερον δὲ μῖγμα ἐκ πάντων ἐστὶ τῶν ἐν τοῖς μαθήμασιν ὄντων, ἢ πάντα ὑφίστησιν αὐτὴ καθ’ ἕνα λόγον προηγούμενον, χρὴ διασκέψασθαι. εἰ μὲν οὖν σύμμιξίς ἐστιν ἀφ’ ὅλων, προϋπάρχει αὐτῆς τὰ συμπληρωτικὰ ἀφ’ ὧν συνιόντων συγκίρναται, καὶ οὐκέτ’ ἂν εἴη αὐτὴ ἀρχὴ τῆς μαθηματικῆς οὐσίας, ἀλλ’ ἀπὸ τῶν σποράδην ὑφεστηκότων μαθημάτων συνιόντων εἰς ταὐτὸ ἀπογεννωμένης πρὸς τοῖς ἄλλοις ἀτόποις καὶ σύνθεσίν τινα συνάγει μετὰ τῆς ψυχῆς καὶ ὑστερογενῆ ὡς ἐκ προτέρων τινῶν ἐπισυνισταμένην ὑπόστασιν· εἰ μέντοι αὕτη πρώτως ἀρχηγός ἐστι τῆς μαθηματικῆς οὐσίας καὶ παράγει ταύτην ἐξ ἑαυτῆς, πρεσβυτέρα τε αὐτῆς ἔσται, καὶ ὡς ἐν αἰτίας λόγῳ προηγεῖται καὶ ὡς ἑτέρα ὑπερέχει. ἔστι δὲ καὶ τοῦτο ὑπεναντίον πρὸς τὴν παροῦσαν δόξαν· τιμιωτέρα γὰρ ἂν οὕτω γένοιτο ἡ ψυχὴ τῶν ἐν τοῖς μαθήμασιν ὄντων. βέλτιον οὖν λέγειν ὡς οὔτε προηγεῖται οὔτ’ ἐπακολουθεῖ τοῖς μαθηματικῶς οὖσι, συντρέχει δὲ ἅμα πρὸς αὐτὰ καὶ συνυφέστηκεν ἀσύνθετον καὶ ἀμέριστον ἔχουσα τὴν ἐν ὅλοις καὶ ἀφ’ ὅλων σύμμιξιν, μονοειδῶς τε αὐτοῖς παροῦσα καὶ ἑνιαίως αὐτῶν ὅλων μετέχουσα, δύναμίν τε περιεκτικὴν τῶν ὅλων ἐν ἑαυτῇ συλλαβοῦσα καὶ ἑαυτὴν δοῦσα εἰς ὅλα τὰ μαθήματα ὡσαύτως. εἰ δὲ τοῦτο οὕτως ἔχει, καὶ πάντα περιείληφεν ἐν ἑαυτῇ τελέως καὶ ἀνενδεῶς, οὐδέν τε ἐκτὸς ἑαυτῆς ἀφίησιν (αὐτή τε γάρ ἐστι τελεία καὶ οὐχ οἷόν τε τῆς οἰκείας ἀρχῆς ἀπολείπεσθαί τι τῶν ὄντων), μία τε οὕτως ἔσται ἡ οὐσία τῆς αὐτῆς ἀρχῆς δι’ ὅλων διηκούσης. διαφοραί γε μὴν οὐδὲν ἧττον ἔσονται κατὰ τὰς διαφόρους δυνάμεις καὶ ζωὰς καὶ ἐνεργείας τῆς ψυχῆς καὶ τὸ τῶν οὐσιῶν αὐτῆς πλῆθος, ὅπερ ἐν ἑνὶ περιέχεται. τοιοῦτον ἄν τις καὶ τὸν περὶ τούτων διορισμὸν εὐλόγως ὑπόθοιτο. Περὶ μὲν οὖν οὐσίας τῆς μαθηματικῆς θεωρίας τοσαῦτα ἡμῖν εἰρήσθω.
1111. Bölüm
Bu epistēmēnin işi, nous'unki gibi belirli değildir, hep aynı ve aynı biçimde de kalmaz. Nous'ta olduğu gibi bilmeyi bütünüyle kendinden de almaz; çünkü bilmek nous'un tabiatında vardır. Bu epistēmē ise bilgilere dışarıdan uyandırılır; hatırlamanın başlangıcını başkalarından alır ve onu ancak böyle kendinden ortaya koyar. Nous'unki gibi tek bir faaliyette sabit değildir; daha çok hareket içinde, kendinden çıkıp kendine dönerek ilerler. Nous'a ait olan gibi kendisiyle dolu da değildir; araştırırken ve bulurken hep bilgideki bir boşluktan kendi doluluğuna doğru ilerler. Sınır ile sınırsızlık arasında da ortada yer alır; bu yüzden hep sınırsızdan belirlenmeye doğru ilerler ve matematik eidoslardan pay almaya geçer. Bütün bu sebeplerle bu epistēmē şöyle oluşur: Önce öğrenme gelir ve onun başlangıcını öğretmen verir; ardından bulma gelir ve bu, öğretmenin koyduğu ilkelere bağlıdır. Çünkü psykhē bunlara dayanarak matematikteki gerçek eidosları hatırlar ve onların kendine özgü logoslarını ortaya koyar. Bazen faaliyet her ikisinin ortak ürünü olur. Bu yüzden Arkhytas Matematik Üzerine adlı eserinde şöyle der: "Bilmediğin şeyleri ya başkasından öğrenerek ya da kendin bularak bilir hâle gelmelisin. Öğrenilen şey başkasından gelir ve yabancıdır; bulunan ise insanın kendi çabasıyla olur ve kendisinindir. Aramadan bulmak güç ve seyrektir, arayarak bulmak ise kolay ve rahattır; bilmeden aramak ise imkânsızdır." Burada öğrenmeyi böyle bir epistēmēnin başlangıcı olarak ilk sıraya koymuş ve onun kendine özgü yanını, başkasından verildiğini göstermiştir. İkinci olarak "kendin bularak" sözünü eklemiştir. Çünkü bu, güç bakımından önce gelse de, insanî sıraya göre bizim için ikincidir; oluşa düşmüş olduğumuz için önce başkaları tarafından hatırlatılmamız zorunludur. Bunları epistēmē edinmenin iki yolu olarak anlamak da mümkündür, akıl yürütmeyle tek bir yolda toplamak da. Çünkü matematik ilimleri başkasından ve yabancı şeyler olarak aldığımız zaman, onları kendi şeylerimiz olarak kendimizden ortaya koyarız. Bunu buluşlardan anlamak kolaydır; çünkü onları kendi içimizde taşıyormuşuz gibi buluruz ve bulunduklarında tanırız. Aynı şey araştırmalardan da görülür. Bilmeden aramak imkânsızsa, bunları bildiğimiz bir zaman olmuştur, ama bu şimdiki zaman değildir, çünkü şimdi onları bilmiyoruz; demek ki onları daha önce biliyorduk. Bu yüzden matematik ilimler arayan için bulunması kolay ve rahat, aramayan için ise güç ve seyrektir; çünkü bir şekilde psykhēlerde bulunurlar ve bir zamanlar, daha önce, fiil hâlindeki epistēmē içinde psykhēlerde mevcuttular. Demek ki matematik ilimlerle uğraşmak, araştırmadan bulmaya, öğrenmeden araştırmaya ve bulmaya giden bir yoldur. Matematik adını da buradan almıştır. Çünkü epistēmē başlangıcını ilk önce neden alıyorsa ve onsuz içimizde oluşması mümkün değilse, yani öğrenmekten (manthanein), adını da ondan almıştır.
Bu konuda da bu belirlemeler bize yetsin.
Ἔργον δὲ τῆς ἐπιστήμης ταύτης ἐστὶν οὐχ ὡρισμένον, οὐδὲ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχον, ὥσπερ τὸ τοῦ νοῦ, οὐδὲ παρ’ ἑαυτοῦ πάντως τὸ γιγνώσκειν ἔχον, ὥσπερ τῷ νῷ τὸ τοιοῦτον σύμφυτόν ἐστιν· ἔξωθεν δὲ διεγείρεται πρὸς τὰς εἰδήσεις, καὶ δεχόμενον παρ’ ἄλλων τὴν ἀρχὴν τῆς ἀναμνήσεως, οὕτως αὐτὴν ἀφ’ ἑαυτοῦ προβάλλει· σταθερόν τε οὐκ ἔστι κατὰ μίαν ἐνέργειαν, ὥσπερ τὸ τοῦ νοῦ, ἀλλ’ ἐν κινήσει μᾶλλον πρόεισιν ἀφ’ ἑαυτοῦ καὶ εἰς ἑαυτό. ἀλλ’ οὐδὲ πλῆρές ἐστιν ἑαυτοῦ, ὥσπερ τὸ νοερόν, ἐν δὲ τῷ ζητεῖν καὶ εὑρίσκειν ἀεὶ ἀπό τινος κενώσεως τοῦ γιγνώσκειν εἰς πλήρωσιν αὑτοῦ προέρχεται. πέρατός τε καὶ ἀπειρίας ὁμοίως ἐν μέσῳ διείληπται· ὅθεν ἀπὸ τοῦ ἀπείρου ἐπὶ τὸ ὁρίζεσθαι ἀεὶ προχωρεῖ, καὶ ἐπὶ τὸ μεταλαμβάνειν τῶν μαθηματικῶν εἰδῶν μεθίσταται. διὰ δὴ πάντα ταῦτα καὶ παραγίγνεται ἡ ἐπιστήμη αὕτη μαθήσεως πρώτης προηγησαμένης, ἧς τὴν ἀρχὴν ὁ διδάσκων παρέχει, εἶτα εὑρέσεως ἐπακολουθούσης, ἥτις συνήρτηται ταῖς καταβαλλομέναις ἀπὸ τοῦ διδάσκοντος ἀρχαῖς· κατὰ γὰρ ταύτας ἀναμιμνῄσκεται ἡ ψυχὴ τῶν ἀληθῶν ἐν μαθηματικῇ εἰδῶν καὶ προβάλλει τοὺς οἰκείους αὐτῶν λόγους. ἐνίοτέ γε μὴν καὶ κοινὴ ἐξ ἀμφοτέρων γίγνεται ἡ ἐνέργεια, διόπερ ὁ Ἀρχύτας ἐν τῷ Περὶ μαθηματικῶν λέγει· ‘δεῖ γὰρ μαθόντα παρ’ ἄλλω ἢ αὐτὸν ἐξευρόντα, ὧν ἀνεπιστάμων ἦσθα, ἐπιστάμονα γενέσθαι. τὸ μὲν ὦν μαθέν, παρ’ ἄλλω καὶ ἀλλοτρίᾳ, τὸ δὲ ἐξευρέν, δι’ αὔταυτον καὶ ἴδιον, ἐξευρεῖν δὲ μὴ ζατοῦντα, ἄπορον καὶ σπάνιον, ζατοῦντα δὲ εὔπορον καὶ ῥᾴδιον, μὴ ἐπιστάμενον δὲ ζητεῖν ἀδύνατον.’ ἐν γὰρ τούτοις τὴν μάθησιν πρώτην ἔθηκεν ὡς ἀρχὴν τῆς τοιαύτης ἐπιστήμης, καὶ τὸ ἴδιον αὐτῆς παρέδειξεν, ὡς παρ’ ἄλλου ἐνδιδομένης. δεύτερον ἐπήγαγε τὸ ‘αὐτὸν ἐξευρόντα’· εἰ γὰρ καὶ τῇ δυνάμει τοῦτο προηγεῖται, ἀλλὰ κατά γε τὴν ἀνθρωπίνην τάξιν ὡς πρὸς ἡμᾶς ἐστι δευτέρα· εἰς γένεσιν γὰρ πεσόντας ἀνάγκη ὑπ’ ἄλλων ὑπομιμνῄσκεσθαι πρότερον. ἔστι μὲν οὖν καὶ ὡς δύο τούτους τρόπους ὑπολαμβάνειν τοῦ παραδέχεσθαι ἐπιστήμην, ἔστι δὲ καὶ ὡς ἕνα αὐτοὺς τῷ λογισμῷ περιλαμβάνειν· ἐπειδὰν γὰρ ὡς παρ’ ἄλλου καὶ ἀλλότρια μεταλάβωμεν τὰ μαθήματα, τότε αὐτὰ ὡς ἴδια αὐτοὶ ἀφ’ ἑαυτῶν προχειρίζομεν. τοῦτο δὲ ῥᾴδιον καταμαθεῖν ἀπὸ τῶν εὑρέσεων· ὡς γὰρ ἔχοντες αὐτὰ ἐν ἑαυτοῖς, οὕτως εὑρίσκομεν καὶ ἐπιγιγνώσκομεν αὐτὰ εὑρεθέντα. καὶ ἀπὸ τῶν ζητήσεων δὲ τὸ αὐτὸ καταφαίνεται. εἰ γὰρ μὴ ἐπιστάμενον ζητεῖν ἀδύνατον, ἦν χρόνος ὅτε ἠπιστάμεθα ταῦτα, καὶ οὐχ ὁ παρὼν οὗτος (νῦν γὰρ αὐτὰ ἀγνοοῦμεν)· πρότερον ἄρα αὐτὰ ἠπιστάμεθα. καὶ διὰ τοῦτο ζητοῦντι εὔπορα καὶ ῥᾴδια τὰ μαθήματα πρὸς εὕρεσιν, μὴ ζητοῦντι δὲ ἄπορα καὶ σπάνια, διότι ἔνεστί πως ἐν ταῖς ψυχαῖς καὶ ἦν ποτε πρότερον περὶ αὐτὰς ἐν τῇ κατ’ ἐνέργειαν ἐπιστήμῃ. ὁδὸς ἄρα ἀπὸ ζητήσεως εἰς εὕρεσιν, καὶ ἀπὸ μαθήσεως εἰς ζήτησιν καὶ εὕρεσιν, ἡ διὰ τῶν μαθημάτων ἐστὶ πραγματεία. ὅθεν δὴ καὶ τὸ ὄνομα τοῦτο ἔσχε τὸ μαθηματικὴ καλεῖσθαι. ἀφ’ οὗ γὰρ πρώτου τὴν ἀρχὴν παραδέχεται ἡ ἐπιστήμη καὶ οὗ χωρὶς οὐχ οἷόν τε αὐτὴν ἐγγενέσθαι, λέγω δὲ τοῦ μανθάνειν, ἀπὸ τούτου τὸ ὄνομα εἴληφεν. Ἔστω δὴ οὖν ἡμῖν καὶ ταῦτα περὶ αὐτῆς οὑτωσὶ διηυκρινημένα.
1212. Bölüm
Matematiğin başka birçok yetisi de sayılabilir; ama ilk sırada şunlar incelensin: çokluktan aynı ve birleşmiş sebebe doğru toplayan yetiler ile birden çokluğa doğru bölen yetiler. Çünkü matematik şeyler sınır ile sınırsızlıktan, bir ile çokluktan oluşmuştur; bölünebilir olanla bölünemez olanın ortasında yer alırlar ve aynı oranda ousialarında hem toplamaya hem bölmeye, hem açılmaya hem dürülmeye, hem belirli olana dönmeye hem ondan uzaklaşmaya pay almışlardır. Nazarın bu türden bir faaliyeti, asıl olarak varlıkla uğraşan diyalektikte de vardır; ama matematikteki faaliyet ondan küçümsenmeyecek bir farkla ayrılır. Diyalektik mutlak olarak varlığı inceler ve onu toplar ya da böler; matematik ise matematik olanı inceler ve logosun bu iki faaliyetini onun üzerinde yürütür.
Birçok şeyde ortak olana bakan başka yetiler de vardır. Bunlar farklı matematik ilimlerde ortak bazı eidosları, ortak oranları ve farklı şeylerin kendileriyle sınırlandığı ortak ölçüleri inceler; eşitlik ile eşitsizliğe, ölçüdeş olanla ölçüdeş olmayana dair incelemeler gibi. Çünkü bu yetiler birçok şeyde ortaklaşa bulunanı inceler. Bunların karşısında, her birinin ousiasına özgü olanı inceleyen yetiler durur: sayıları sayı oldukları ölçüde, büyüklükleri büyüklük olarak var oldukları ölçüde inceleyenler ve ötekilerde de aynı biçimde. Her yerde var olan orantıyı kavrayan yetiler de bunlar arasındadır. Bunlar yukarıdan, en ilk şeylerden başlar, en son şeylerde son bulur, aradakilerden geçerek ilerler; her yerde aynı oranları, farklı şeylerde de başka oranları korur ve bunları baştan sona açıkça ortaya koyar. Bunun yanında matematik ousiaların güzelliğini ve ölçüsünü, uyumunu ve ölçüdeşliğini inceleyen yetilere de belli bir yer vermek gerekir; çünkü bunlar kendi tabiatları gereği düzene, kemale ve matematik eidoslara yakışan bütün iyiliklere sahiptir.
Çoğu kimseye bu yetilerin kendileri de hareketsiz, faaliyet gösterdikleri bilinen şeyler de hareketsiz görünür; ama bu kanaat doğru değildir. Çünkü bazı matematik ilimler hareketin sayısını ve ölçülerini, bunların hem kendi başlarına hem birbirlerine göre nasıl bir düzen ve ölçüdeşlik içinde olduğunu inceler. Psykhēnin cisimsiz devirlerini de, ki göğün dönüşleri onlarla birlikte var olur, ele alır: Bunların nasıl bir ölçüdeşlik içinde olduğunu, hangi sayılara göre ve neden birbirine uyduğunu ve bu türden her şeyi inceler. Astronomi ile harmonik de bu ilimler arasındadır. Matematik yetilerin hareketleri inceleyen yetilere kadar uzandığını göstermek için bunları da matematiğin kapsadığı yetiler arasında saymak gerekir. Bunların karşısına da sabit yetileri koymak gerekir: Hareketsiz eidosları ve oranları inceleyen, bunların birbirine göre düzenini kıyasla çıkarabilen yetiler. Matematiğin kendi tabiatından gelen yetilerinin çoğu bunlardır.
Bu yetilerin sıralarını, inceledikleri bilinen şeylerin ousiasına göre belirlemek gerekir: Bunların bir kısmı önde mi gelir, bir kısmı ona mı tabidir? Güzelin üstünlüğüne göre de belirlemek gerekir: Bir kısmı en eski ve en yüce güzeli, bir kısmı daha aşağı ve eksik güzeli mi inceler? Aralarındaki farkları ise faaliyetlerinin tarzından, bilgilerinin birbirinden ayrılmasından ve onlara bağlanmış, öğrenmeyi kendileriyle ilişkilendirdikleri farklı varlıklardan çıkarmak gerekir. Kaç türlü olduklarını da öğrenmenin farklı farklı bilinen şeylerinden hareketle incelemek gerekir; çünkü bu yetilerin hem birçok biçimde var oldukları hem de faaliyetlerini birçok tarzda yürüttükleri bunlardan görülür.
Başlangıçta bunlar bir taslak hâlinde böyle ayırt edilebilir. Ama yerinde olduğu üzere, onlara dair açıklamanın tamamını beklemek gerekir; çünkü onlar hakkındaki öğreti en eksiksiz biçimde ancak böyle aktarılabilir.
Δυνάμεις δὲ αὐτῆς διαριθμήσαιτο μὲν ἄν τις καὶ ἄλλας πλείονας, ἐν δὲ ταῖς πρώταις θεωρείσθωσαν αἱ ἀπὸ τοῦ πλήθους συναγωγοὶ πρὸς τὸ ταὐτὸν καὶ ἡνωμένον αἴτιον, καὶ | ὅσαι ἀπὸ τοῦ ἑνὸς διαιρετικαί εἰσιν εἰς πλῆθος. ἐπεὶ γὰρ ἐκ πέρατος καὶ ἀπειρίας συνεστήκασι καὶ ἑνὸς καὶ πλήθους, μέσαι τέ εἰσι τοῦ μεριστοῦ καὶ ἀμερίστου, καὶ κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον τῆς οὐσίας μετειλήφασι καὶ συναγωγῆς καὶ διαιρέσεως, ἀναπλώσεώς τε καὶ συνειλήσεως, ἐπιστροφῆς τε ἐπὶ τὸ ὡρισμένον καὶ ἀπ’ αὐτοῦ ἀποστάσεως. ἔστι μὲν οὖν καὶ ἐν τῇ διαλεκτικῇ, τῇ περὶ τὸ ὄν προηγουμένως πραγματευομένῃ, ἡ τοιαύτη τῆς θεωρίας ἐνέργεια, οὐ μὴν ἀλλ’ ἔχει γέ τι διάφορον αὕτη πρὸς ἐκείνην οὐ σμικρόν· ἡ μὲν γὰρ τὸ ἁπλῶς ὄν θεωρεῖ καὶ τοῦτο συνάγει ἢ διαιρεῖ, ἡ δὲ τὸ μαθηματικὸν ἐπισκοπεῖται καὶ περὶ αὐτὸ ποιεῖται τοῦ λόγου τὰς διττὰς ταύτας ἐνεργείας. εἰσὶ δὲ καὶ ἄλλαι δυνάμεις αἱ τὸ κοινὸν ἐπὶ πολλοῖς ἐπιβλέπουσαι, ὅσαι ἐν τοῖς διαφέρουσι μαθήμασι κοινά τινα εἴδη καὶ κοινοὺς λόγους θεωροῦσι καὶ κοινὰ μέτρα οἷς ἀφορίζεται τὰ διαφέροντα, οἷον αἱ τῆς ἰσότητος καὶ ἀνισότητος θεωρίαι καὶ αἱ τοῦ συμμέτρου καὶ ἀσυμμέτρου· αὗται γὰρ αἱ δυνάμεις τὰ κοινῶς ἐπὶ πλειόνων ὑφεστηκότα θεωροῦσιν. ἀντιτίθενται δὲ ταύταις αἱ τὸ ἴδιον ἑκάστου τῆς οὐσίας θεωροῦσαι, οἷον τῶν ἀριθμῶν καθόσον εἰσὶν ἀριθμοί, καὶ τῶν μεγεθῶν καθόσον ὑφέστηκε [τὰ] μεγέθη, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον. ἐν δὴ ταῖς τοιαύταις εἰσὶ καὶ αἱ τὴν ἀναλογίαν τὴν πανταχοῦ ὑφισταμένην νοοῦσαι, ἄνωθεν μὲν ἀπὸ τῶν πρωτίστων ἀρχόμεναι, τελευτῶσαι δὲ ἐπὶ τὰ ἔσχατα, προϊοῦσαι δὲ διὰ τῶν μέσων, τηροῦσαι δὲ πανταχοῦ τοὺς αὐτοὺς λόγους καὶ ἑτέρους ἐν τοῖς διαφέρουσι καὶ δι’ ὅλων αὐτοὺς ἐναπεργαζόμεναι φανερούς. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὰς θεωρούσας τὸ καλὸν καὶ τὸ μέτρον τῶν μαθηματικῶν οὐσιῶν τό τε ἡρμοσμένον καὶ τὸ σύμμετρον αὐτῶν ἐν λόγῳ τινὶ θετέον· ἔχουσι γὰρ κατὰ τὴν οἰκείαν αὐτῶν φύσιν εὐταξίαν καὶ τελειότητα καὶ πάντα ὅσα προσήκει ἀγαθὰ τοῖς μαθηματικοῖς εἴδεσι. τοῖς μὲν οὖν πολλοῖς αὗταί τε ἀκίνητοι δοκοῦσιν εἶναι καὶ περὶ ἀκίνητα τὰ γνωστὰ ἐνεργεῖν, οὐ μὴν ὀρθῶς γε ἀρέσκει τοῦτο· ἔστι γάρ τινα μαθήματα, ἃ τὸν τῆς κινήσεως ἀριθμὸν καὶ τὰ μέτρα αὐτά τε καθ’ αὑτὰ καὶ πρὸς ἄλληλα πῶς ἔχει τάξεως καὶ συμμετρίας ἐπισκοπεῖ, τάς τε ἀσωμάτους τῆς ψυχῆς περιόδους, αἷς καὶ τοῦ οὐρανοῦ περιφοραὶ συνυπάρχουσι, πῶς ἔχουσι συμμετρίας καὶ κατὰ τίνας ἀριθμούς, καὶ διὰ τί συναρμόζουσι, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα ἐπισκοπεῖται· ἐν οἷς δὴ καὶ ἀστρονομία καὶ ἁρμονικὴ περιέχονται. ἵνα τοίνυν διατείνωσιν αἱ μαθηματικαὶ δυνάμεις καὶ ἐπὶ τὰς τῶν κινήσεων θεωρητικάς, θετέον καὶ ταύτας ὡς περιεχομένας ὑπ’ αὐτῆς. ταύταις δὲ ἀντιδιαιρεῖν χρὴ τὰς σταθερὰς καὶ τῶν ἀκινήτων εἰδῶν καὶ λόγων θεωρητικάς, καὶ τὴν τούτων πρὸς ἄλληλα τάξιν δυναμένων συλλογίζεσθαι, ἐν αἷς αἱ πολλαὶ τῆς μαθηματικῆς εἰσι σύμφυτοι δυνάμεις. τάξεις δὲ αὐτῶν κατὰ τὴν οὐσίαν τῶν γνωστῶν ὧν εἰσι θεωρητικαὶ δεῖ ἀφορίζεσθαι, εἰ τὰ μὲν προηγεῖται τὰ δὲ ὑποτάττεται, καὶ κατὰ τὴν τοῦ καλοῦ προτίμησιν, εἰ τὰ μὲν τὸ πρεσβύτατον καὶ ἄκρον καλὸν θεωρεῖ τὰ δὲ τὸ ὑποδεέστερον καὶ ἀτελές. τὰς δὲ διαφορὰς ἐν αὐταῖς ληπτέον ἀπὸ τοῦ τρόπου τῶν ἐνεργειῶν καὶ τοῦ ἐξηλλαγμένου τῆς γνώσεως καὶ ἀπὸ τῶν συνεζευγμένων αὐταῖς διαφόρων ὄντων, πρὸς ἃ συμπλέκουσι τὰς μαθήσεις. τὸ δὲ ποσαχῶς αὐτῶν ἐπισκεπτέον ἀπὸ τῶν ἐξηλλαγμένων γνωστῶν τῆς μαθήσεως· ἀπὸ γὰρ τούτων φαίνονται πολλαχῶς αὐταί τε ὑφεστῶσαι αἱ δυνάμεις καὶ πολυτρόπως ποιούμεναι τὰς ἐνεργείας. Οὕτως ἄν τις ὡς ἐν ὑπογραφῇ ταῦτα ἐν ἀρχῇ διαστείλαιτο. χρὴ δ’, ὅπερ ἐστὶ προσῆκον, περιμένειν τὸν πάντα περὶ αὐτῶν λόγον· οὕτω γὰρ ἂν μάλιστα τελεία ἡ περὶ αὐτῶν διδαχὴ παραδοθείη.
1313. Bölüm
Her nazar ve her epistēmē değişmezliğini ilk unsurlardan alır, yeter ki bu unsurlar belirli olsun ve hiçbir zaman başka türlü olmasın; en eksiksiz kavrayışı da unsurlar boyunca ilerleyerek elde eder. Ayrıca her biri, kendine uygun logos ve ispat tarzını kendi cinslerinden bulur. Bu yüzden matematikte de önce, bütün matematik ilimlerin toplamında en ortak olan unsurları ayırmak ve en yakın olan, en çok her şeye ortaklaşa yayılan cinslerin peşine düşmek zorunludur. Bunları gördükten sonra yeniden inceleyelim: Unsurlar başka, cinsler başka mı olacak, yoksa aynı şeyler bir bakımdan cins, bir bakımdan unsur olarak mı görülür? Matematikteki bu tür şeyler, öteki epistēmēlerde ve ousialarda bulunan cinslerden ve unsurlardan, gerek akılla kavranan gerek oluş içinde sürüklenen şeylerin cins ve unsurlarından, neyle ayrılır?
Matematiğin unsurlarının ve cinslerinin belirli ve her zaman sabit olduğunu felsefedekilerin en iyileri kabul eder; her zaman aynı ve aynı biçimde kalan matematik ispatlar da buna açıkça tanıklık eder. Bunlara dair açıklamanın matematik ousianın ilk ilkeleriyle uyuştuğunu anlamak da kolaydır. Çünkü burada da bir ile çokluk, sınır ile sınırsız, aynı ile başka, hem epistēmēnin hem de onun bildiği şeylerin unsurları ve cinsleridir. Bunları bütün matematik ousianın ve onunla ilgili nazarın sebepleri ve yapıcıları olarak incelediğimizde, az önce sözünü ettiğimiz sebepler ilke olarak düşünülsün. Ousianın ve epistēmē logosunun içinde bulunan ve onları tamamlayan şeyler olarak düşünüldüklerinde, unsur olarak düşünülsünler. Onları bütün matematik ilimlerde ortak olan, cüzî şeylerin ousiasına bağ sağlayan ve yine de kendi başlarına var olan şeyler olarak gördüğümüzde ise cins olarak görürüz. Demek ki aynı şeyler bir bakımdan matematik nazarın ve onun bildiği varlıkların önderleridir, bir bakımdan unsur olarak düşünülür, bir başka bakımdan da cins olarak. Bunun sebebi, yalnızca düşüncede ve logosta farklı olmaları değildir; farklı ilişkilere göre birlikte değişip başka şeylerden başka şeyler hâline gelmeleri de değildir. Sebep, aynı şeylerin kendi içlerinde birden çok çıkış ve fark ortaya koymasıdır.
Sebep olmanın farklı tarzları da bu ayrımı önemsiz kılmaz. Çünkü cisimsiz şeylerden birinin kendi başına var olması ile başka şeyleri tamamlaması aynı şey değildir; bazı şeylerin yapıcısı olmak ile ousiaya herhangi bir biçimde katkıda bulunmak da aynı mertebeye ait değildir. Başka şeylerle birlikte bir düzene giren şey, kendi başına olan ousiasını hiçbir zaman o düzene katmaz; onu ayrı bırakır, öteki ousiasını ise varlıklarına katkıda bulunduğu ousiaların tamamlanmasına dokur. Aynı akıl yürütmeyle, varlık veren sebep de kendi meydana getirdiği şeylerle birlikte var olmaz; ousianın logosu bakımından onlardan daha öncedir ve kendi içinde ayrı bir varoluşa sahiptir. Bu sayede kendisinden kopup ayrılan şeylere, kendisinden sonra gelen başka bir varoluş verir. İşte bu yüzden sınırsızı ve sınırı haklı olarak hem ilkeler hem unsurlar hem de cinsler arasında belirledik.
Bunlar akılla kavranan ilkelerden, unsurlardan ve cinslerden şu bakımdan ayrılır: Onlardan kemal, saflık, yalınlık ve en geniş alanı kapsama bakımından, belirlilikte, ayrıca güzellikte ve bütün iyiliklerde geri kalırlar. Oluş içindekileri ise düzen, ölçüdeşlik, hareketsiz ve sabit tabiat, eidoslardan saf pay alma, cisimsiz ve maddesiz tabiat, kısacası bütün daha iyi şeyler bakımından geçerler. Buradan, bunların ikisinin ortasında yer aldıkları, her ikisiyle de ilişki kurabilen bir ara mertebeye sahip oldukları ve ikisi arasında eşit ölçüde aracılık ettikleri sonucu çıkar.
Bunlar hakkında da böyle hüküm veren kimse, yerinde olandan şaşmaz.
Ἐπεὶ δὲ πᾶσα θεωρία καὶ πᾶσα ἐπιστήμη ἐκ τῶν πρώτων στοιχείων παραλαμβάνει τὸ ἀμετάπτωτον, ὅταν ᾖ ταῦτα ὡρισμένα καὶ μήποτε ἄλλως ἔχοντα, ἀπό τε τῆς διεξόδου τῆς διὰ τῶν στοιχείων τὴν τελειοτάτην ποιεῖται κατάληψιν, ἔτι τε ἀπὸ τῶν οἰκείων γενῶν ἑκάστη τὸν πρόσφορον ἑαυτῇ τῶν λόγων καὶ τῶν ἀποδείξεων εὑρίσκει τρόπον, ἀναγκαῖον καὶ ἐπὶ τῆς μαθηματικῆς στοιχεῖά τε αὐτῆς προδιελέσθαι τὰ κοινότατα εἰς πᾶσαν τὴν τῶν μαθημάτων σύντασιν, καὶ γενῶν θήραν ποιήσασθαι τῶν οἰκειοτάτων καὶ μάλιστα ἐπὶ πάντα κοινῶς διατεινόντων. ἐπειδὰν δὲ ταῦτα κατίδωμεν, σκεψώμεθα πάλιν εἰ ἕτερα μὲν ἔσται τὰ στοιχεῖα ἕτερα δὲ τὰ γένη, ἢ τὰ αὐτὰ πῶς μὲν γένη θεωρεῖται πῶς δὲ στοιχεῖα, καὶ τίνι δὴ διέστηκε τὰ ἐν τῇ μαθηματικῇ τοιαῦτα τῶν ἐν ταῖς ἄλλαις ἐπιστήμαις καὶ οὐσίαις γενῶν καὶ στοιχείων, ὅσα τέ ἐστι νοητὰ καὶ ὅσα φέρεται ἐν τῇ γενέσει. Ὅτι μὲν οὖν ὡρισμένα καὶ ἑστηκότα ἀεὶ τὰ τῆς μαθηματικῆς ἐστι στοιχεῖα καὶ γένη, οἵ τε ἄριστοι τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ συνομολογοῦσι, καὶ αὐταὶ αἱ ἀποδείξεις αἱ μαθηματικαὶ συμμαρτυροῦσι σαφῶς, ἀεὶ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχουσαι. ὅτι δὲ καὶ ταῖς πρώταις ἀρχαῖς τῆς μαθηματικῆς οὐσίας συμφωνεῖ καὶ ὁ περὶ τούτων λόγος, ῥᾴδιον καταμαθεῖν· καὶ γὰρ ἐπὶ τούτων τὸ ἓν καὶ τὸ πλῆθος, πέρας τε καὶ ἄπειρον, ταὐτόν τε καὶ ἕτερον, στοιχεῖα καὶ γένη τῆς ἐπιστήμης ἐστὶ καὶ τῶν ὑπ’ αὐτῆς γιγνωσκομένων πραγμάτων. ὅταν μὲν οὖν ταῦτα ὡς αἴτια θεωρῶμεν καὶ ποιητικὰ τῆς ὅλης μαθηματικῆς οὐσίας καὶ τῆς περὶ αὐτὴν θεωρίας, ἀρχαὶ νοείσθωσαν αἱ νῦν εἰρημέναι αἰτίαι· ὅταν δὲ ὡς ἐνυπάρχοντα ταῦτα καὶ συμπληροῦντα τὴν οὐσίαν καὶ τὸν τῆς ἐπιστήμης λόγον νοῆται, ὡς στοιχεῖα ταῦτα νοείσθω· ἐπειδὰν δὲ ὡς κοινὰ κατὰ πάντων τῶν μαθημάτων κατίδωμεν αὐτά, τῆς οὐσίας τὸν σύνδεσμον παρέχοντα τῶν ἐν μέρει καὶ οὐδὲν ἧττον αὐτὰ καθ’ αὑτὰ ὑφεστηκότα, τότε δὴ καθορῶμεν αὐτὰ ὡς γένη. τὰ αὐτὰ ἄρα πὼς μέν ἐστιν ἀρχηγὰ τῆς μαθηματικῆς θεωρίας καὶ τῶν ὑπ’ αὐτῆς γιγνωσκομένων ὡς ὄντων, πὼς δὲ στοιχεῖα νοεῖται, ἄλλως δὲ πάλιν ὡς γένη· οὐχ ὅτι κατ’ ἐπίνοιαν τῷ λόγῳ μόνῳ διαφέρει, οὐδ’ ὅτι συμμεταβάλλεται καὶ ἕτερα ἐξ ἑτέρων γίγνεται κατὰ τὰς διαφόρους σχέσεις, ἀλλ’ ὅτι τὰ αὐτὰ προόδους ποιεῖται καὶ διαφορὰς ἐν ἑαυτοῖς πλείονας. καὶ δὴ καὶ κατὰ τὴν τῆς αἰτίας διαφορὰν ἔχει τὸ ἀδιάφορον· οὐ γὰρ ταὐτόν ἐστι καθ’ αὑτὸ εἶναί τι τῶν ἀσωμάτων καὶ συμπληρωτικὸν ἄλλων ὑπάρχειν, ἀλλ’ οὐδὲ τὸ ποιητικόν τινων καὶ τὸ ὁπωσοῦν εἰς οὐσίαν συντελοῦν τῆς αὐτῆς τάξεως τετύχηκεν. οὐδ’ ἔστιν ὅπως ποτὲ τὸ συνταττόμενον μεθ’ ἑτέρων τὴν καθ’ αὑτὸ οὐσίαν κατατάττει εἰς τὴν σύνταξιν, ἀλλ’ ἐκείνην μὲν ἀφίησι χωρίς, τὴν ἄλλην δὲ συνυφαίνει εἰς τὴν συμπλήρωσιν ἐκείνων τῶν οὐσιῶν, αἷς συντελεῖ εἰς τὸ εἶναι. κατὰ δὴ τὸν αὐτὸν λόγον οὐδὲ ἡ παρέχουσα τὸ εἶναι αἰτία συνυπάρχει τοῖς ὑφ’ ἑαυτῆς ἀποτελουμένοις, ἀλλ’ ἔστιν αὐτῶν πρεσβυτέρα κατ’ αὐτὸν τὸν τῆς οὐσίας λόγον, χωριστήν τε ἔχει ἐν ἑαυτῇ τὴν ὑπόστασιν, δι’ ἣν καὶ τοῖς σπαραττομένοις ὑφ’ ἑαυτῆς δίδωσιν ἑτέραν ὑπόστασιν μεθ’ ἑαυτήν. οὕτω δὴ οὖν ἡμῖν τὸ ἄπειρον καὶ τὸ πέρας εὐλόγως καὶ ἐν ἀρχαῖς καὶ στοιχείοις καὶ γένεσιν ἀφωρίσθη. διαφέρει δὲ ταῦτα τῶν μὲν νοητῶν ἀρχῶν καὶ στοιχείων καὶ γενῶν, διότι ἀπολείπεται αὐτῶν τελειότητι καὶ καθαρότητι καὶ ἁπλότητί τε καὶ τῇ ἐπὶ πλεῖστον διατεινούσῃ περιοχῇ, τῷ τε ὡρίσθαι καὶ ἔτι τῷ κάλλει καὶ τοῖς ἀγαθοῖς ἅπασι· τῶν δὲ ἐν γενέσει προέχει τάξει, συμμετρίᾳ, τῇ ἀκινήτῳ καὶ σταθερᾷ φύσει, εἰδῶν καθαρᾷ μετουσίᾳ, τῇ ἀσωμάτῳ καὶ ἀύλῳ φύ|σει, καὶ συλλήβδην φάναι, πᾶσι τοῖς βελτίοσιν. ἐκ δὴ τούτων οὖν συνάγεται μέσα αὐτὰ ἀμφοτέρων εἶναι τούτων, ἔχειν τε μεταξὺ τάξιν δυναμένην ἀμφοτέροις ἐπικοινωνεῖν καὶ πρὸς ἀμφότερα δὴ αὐτὰ διαπορθμεύειν ἐπ’ ἴσης. Τοιαῦτα ἄν τις καὶ περὶ τούτων διαγιγνώσκων, οὐκ ἂν διαμαρτάνοι τοῦ προσήκοντος.
1414. Bölüm
Benzerlik ve benzemezliğe gelince: Bunun matematik ilimlerde ve matematik ousiada büyük yer tuttuğunu ve burada büyük bir gücü olduğunu herkes kabul eder. Çünkü bir teoremi matematik yoldan bilmenin tek yolu, ona benzer bir şekil belirleyerek onu kurmak, onun hakkındaki açıklamayı başka bir suret aracılığıyla yapmak ve bir şeyden başka bir şeyi tek bir orana, benzerlik oranına göre kurmaktır. Ama asıl incelemeye değer olan şudur: Benzer ile benzemezin bu ortak yönleri nelerdir, matematik ilimlerde ne kadar yayılırlar, onlarda nasıl bulunurlar ve akılla kavranan ya da duyulur şeylerde aynı adla benzer ve benzemez denen şeylerden ne bakımdan ayrılırlar?
Şunu anlamak gerekir: Matematik ousiada benzer ve benzemez keyfiyete göre söylenmez; bir şeyin başka bir şey üzerine eklenmesiyle bazı şeylerde ortaya çıkan türden bir şekle göre de söylenmez. Çünkü bu türden keyfiyetler bileşik şeylerde ve bileşimle bağlantılı olarak ortaya çıkar. Bu şeylerde dayanak başka, dayanakta bulunan araz başkadır; araz da dayanak olan tabiatta bir karakter ve bir eidos belirlemesi meydana getirir. Şimdi aradığımız benzer ve benzemez ise her türlü bileşimden daha öncedir. Bir şeyin nasıl durduğuna bağlı olan türden bir ilişkiye göre de incelenmez; çünkü kendi başına var olan şeylerin varoluşlarını başka şeylere bağlıymış gibi düşünmemek gerekir. O hâlde şimdi sözü edilen benzer ve benzemez her şeyden önce ousiaya göre olsun; ama her ousiaya göre değil, matematik ousiaya göre. Böylece bunlar matematik ousianın bazı eidosları olacaktır.
Çünkü keyfiyeti ve kemiyeti ousiadan ayırıp ousiayı inceleyen bir epistēmē, kemiyeti inceleyen başka bir epistēmē kurmak ve matematiğin bu sonuncusu olduğunu belirlemek doğru değildir. Matematiğe özgü ousiayı, tabiatı ne ise öyle incelemek, onun eidoslarının kaç tane ve ne türden olduğuna bakmak gerekir. Kemiyeti de matematik inceler; ama ne cisimlerdeki kemiyeti ne de onun akılla kavranan örneğini, yalnızca matematik olan kemiyeti. Aynı şekilde benzer ile benzemezi de, ister ousiayla ilgili ortak cinsler ya da eidoslar olarak, ister tek tek matematik ilimlerdeki eidosları doğuran ortak yetiler olarak alınsın, tam da varlığın logosuna göre incelemek onun tabiatında vardır.
Benzer ve benzemez, matematik ousianın bütününde onun bütün varlığına yayılır; tek tek matematik ilimlerde ise onların bölünmüş varoluşlarına. Böylece bunların daha çok ya da daha az, daha büyük ya da daha aşağı kapsamları ne ölçüde incelenirse incelensin, benzer ve benzemez hepsine eşlik eder, kimine daha geniş, kimine daha dar bir ölçüde yayılır. Çünkü gerçekten matematik olan şeylerde, ousiaya göre benzerlik ve benzemezlik önce gelmedikçe, çokluk, bölünme, birlik, aynılık ve başkalık hiç var olamaz. O hâlde bunların bir cinse de, daha çok ya da daha az cinse de, her şeye de yayılmasına artık şaşmayalım; daha çok şuna bakmak gerekir: Bunlar her şeyde, o şeyin kendine özgülüğüne göre, ona akraba bir biçimde bulunur. Şunu da incelemek gerekir: benzer ile benzemezin birini, çoğunu ve bunlar arasında kalanları. Onlara uygun düşen düzenin ne olduğuna da bakmak ve her birinin tabiatı gereği nasıl pay aldığına göre matematik ilimler arasında nasıl dağıldıklarını görmek gerekir.
Durum böyleyse, matematik epistēmē hepsinin en yetkini olur. Çünkü benzerliğin ve benzemezliğin aynı sebebini hem önce gelen hem sonra gelen şeylerde aynı biçimde bulur, aynı mertebedeki şeyler arasında ise gereken ayrımı yapar. Üstelik çoğu kimsenin kanaatine aykırı olarak ve cisimsiz şeylerin tarzına uygun biçimde, farklı şeylerde benzeri, farksız şeylerde benzemezi görür. Aynı şekilde zıtları da birbirinin içinde birlikte inceler; tıpkı benzerin içinde benzemezi de gözlemlemesi gibi.
Bunların her birinin nasıl ortaya çıktığını en iyi, burada da hakkında konuştuğumuz ousianın kendine has niteliğini gözeterek anlarız. Bunların, maddeye bağlı eidosların maddede belirmesi gibi ortaya çıktığını düşünmeyelim; çünkü bunlar, varlıklarını içinde buldukları matematik ousiayla birlikte doğmuştur ve ondan ayrılmaz. Cisimlerdeki doğuştan nitelikler gibi, mesela ateşteki sıcaklık gibi olduklarını da düşünmeyelim. Çünkü bu nitelikler, kendilerine sahip olan şeylerle ne kadar birlikte var olsalar da, onlarda yine bileşik bir şeyin farklılığı görülür: Nitelik başka bir şey olarak pay alınır, onu taşıyan şeyler de başka şeyler olarak pay alır. Matematik varlıklarda ousia bakımından önceden var olan şeylerde ise baştan sona bileşik olmayan yalın bir ousia görülür. Çünkü bu ousia ne kadar cisimsizse ve bileşik, boyutlu kütlelerden ne kadar ayrıysa, benzeri ve benzemezi de o kadar yalın, o kadar kendi başına var olan, o kadar saf ve karışımsız biçimde taşır. Bunlardaki ortaklık da aynı şekilde arı ve bozulmamıştır.
Bunları kabul ettiğimize göre, şunu da anlamak gerekir: Matematikteki benzerlik ve benzemezlik, akılla kavranan şeylerdeki ve duyulur şeylerdeki benzerlik ve benzemezlikten başka bir şey olarak anlaşılmalıdır. Onlardan bir bakımdan, üç ousiayı birbirinden ayırdığımız şekilde ayrılır; çünkü bu ousialar üç türlü farklı olduğuna göre, içlerindeki eidoslar da üç türlü farklı olacaktır. Başka bir bakımdan ise ortada yer almasıyla ayrılır: Öteki ikisi uçtadır ve kendi ousialarına ait eidosların başlangıcını ve sonunu belirler. Bir başka biçimde de şöyle düşünülsün: Bir kısmı önderdir, bir kısmı meydana getirilmiş sonuç sırasında oluşur, bir kısmı da önce gelen sebeplerle en son meydana getirilenler arasında doğar. Bunları önceden kavramışsak, her bir matematik ilmi kendine özgü olarak ele aldığımızda, oradaki kendine özgü benzerleri ve benzemezleri de bunlardan hareketle kolayca düzen içinde inceleyebiliriz. Şimdilik bunlar hakkındaki ortak şeyler bu kadarla söylenmiş olsun.
Matematik epistēmē bu türden ve bu kadar cinsten, ilkeden ve unsurdan oluştuğu ve daha önce anlattığımız gibi bir şey olduğu için, dar bir alana ya da hayattaki birkaç şeye yayılmakla kalmaz; ilahî ve insanî iyiliklerin en büyüklerine ve en güzellerine katkıda bulunur.
Περὶ δὲ ὁμοιότητος καὶ ἀνομοιότητος, ὡς μὲν πολλή τίς ἐστιν ἐν τοῖς μαθήμασι καὶ ἐπὶ τῆς μαθηματικῆς οὐσίας, μεγάλην τε ἔχει τὴν δύναμιν ἐνταῦθα, πάντες ἂν συνομολογήσειαν· οὐδὲ γὰρ οἷόν τέ τι θεώρημα γνῶναι μαθηματικῶς, εἰ μή τις αὐτὸ κατασκευάσειεν ὁρισάμενός τι σχῆμα αὐτῷ ὅμοιον καὶ δι’ ἑτέρας εἰκόνος ποιησάμενος τὸν περὶ αὐτοῦ λόγον καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἕτερον κατασκευάσας καθ’ ἕνα λόγον τὸν τῆς ὁμοιότητος. ἀλλ’ ἐκεῖνο ἄξιον θεωρίας, τίνες εἰσὶν αὗται αἱ κοινότητες αἱ τοῦ ὁμοίου καὶ ἀνομοίου, ἐπὶ πόσον τε διατείνουσιν ἐν τοῖς μαθήμασι, καὶ πῶς ὑπάρχουσιν ἐν αὐτοῖς, κατὰ τί τε διεστήκασι τῶν ἐν τοῖς νοητοῖς ἢ αἰσθητοῖς ὁμωνύμων λεγομένων ὁμοίων τε καὶ ἀνομοίων. δεῖ δὴ νοῆσαι τοῦτο, ὡς οὐ κατὰ ποιότητα τὸ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον λέγεται ἐπὶ τῆς μαθηματικῆς οὐσίας, οὔτε κατὰ σχῆμα τοιοῦτον οἷον ἐπί τισιν ὡς ἕτερον περὶ ἑτέροις ἐπιγίνεται· τὰ μὲν γὰρ τοιαῦτα ποιὰ ἐν τοῖς συνθέτοις καὶ περὶ σύνθεσιν φιλεῖ συμβαίνειν, ἐφ’ ὧν ἕτερον μέν ἐστι τὸ ὑποκείμενον, ἕτερον δὲ τὸ ἐν ὑποκειμένῳ συμβεβηκός, χαρακτῆρά τε καὶ εἰδοποιίαν περὶ τὴν ὑποκειμένην φύσιν ἐναπεργαζόμενον· ὃ δὲ νῦν ζητοῦμεν ὅμοιόν τε καὶ ἀνόμοιον, πρεσβύτερόν ἐστι πάσης συνθέσεως. ἀλλ’ οὐδὲ κατὰ σχέσιν θεωρεῖται τοιαύτην, οἵα ἐν τῷ πῶς ἔχειν ὑφέστηκε· τῶν γὰρ καθ’ αὑτὰ ὑπαρχόντων οὐ δεῖ ἐξ ἄλλων ἠρτημένας νοεῖν τὰς ὑποστάσεις. ἔστω δὴ οὖν κατ’ οὐσίαν προηγούμενον τὸ νυνὶ λεγόμενον ὅμοιόν τε καὶ ἀνόμοιον, οὐσίαν δὲ οὐ πᾶσαν, ἀλλὰ τὴν μαθηματικήν. εἴδη τινὰ οὖν ταῦτα τῆς οὐσίας ἔσται τῆς μαθηματικῆς. οὐ γὰρ δεῖ τὸ ποιὸν καὶ ποσὸν ἀντιδιαιροῦντας τῇ οὐσίᾳ ἄλλην μὲν ἐπιστήμην ἐπὶ τῇ οὐσίᾳ θεωρητικὴν συντάττειν, ἄλλην δὲ ἐπὶ τῷ ποσῷ, καὶ ταύτην ἀφορίζεσθαι εἶναι τὴν μαθηματικήν· ἀλλ’ ὥσπερ ἔχει φύσεως, οὕτω καὶ τὴν οἰκείαν οὐσίαν τὴν μαθηματικὴν ἐπισκοπεῖν, καὶ τὰ εἴδη ταῦτα ὅσα τέ ἐστι καὶ ὁποῖα· καὶ ὃ δὴ καὶ τὸ ποσὸν συνεξετάζει, οὔτε τὸ ἐν τοῖς σώμασιν, οὔτε τὸ νοητὸν παράδειγμα, ἀλλ’ ὅσον ἐστὶ μαθηματικόν· ὡσαύτως δὴ οὖν καὶ τὸ ὅμοιον καὶ τὸ ἀνόμοιον, εἴτε ὡς κοινὰ γένη περὶ τὴν οὐσίαν ἢ εἴδη, εἴτε ὡς κοινὰς δυνάμεις γεννητικὰς εἰδῶν τῶν ἐν τοῖς καθ’ ἕκαστα μαθημάτων, πέφυκε συνθεωρεῖν κατ’ αὐτὸν τὸν τοῦ εἶναι λόγον. διατείνει δὲ ἐπὶ μὲν τῆς ὅλης οὐσίας μαθηματικῆς εἰς τὸ ὅλον αὐτῆς ὄν, ἐπὶ δὲ τῶν κατὰ μέρος μαθημάτων εἰς τὰς μεριστὰς αὐτῶν ὑποστάσεις, καὶ οὕτως καθ’ ὅσον ἄν τις θεωρῇ πλείονας ἢ ἐλάττονας ἢ μείζονας ἢ καταδεεστέρας τούτων περιγραφάς, πάσαις συμπαρεκτείνει τὸ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον ἢ ἐπὶ πλεῖον ἢ ἔλαττον διήκοντα. οὐδὲ γὰρ ὅλως πλῆθος ἢ διαίρεσιν ἢ ἕνωσιν ἢ ταυτότητα καὶ ἑτερότητα δυνατὸν ἐν τοῖς ὄντως μαθηματικοῖς ὑποστῆναι, μὴ προηγησαμένης τῆς κατ’ οὐσίαν ὁμοιότητός τε καὶ ἀνομοιότητος. μηκέτι οὖν θαυμάζωμεν εἰ καὶ ἐφ’ ἓν γένος καὶ ἐπὶ πλείονα καὶ ἐπ’ ἐλάττονα καὶ ἐπὶ πάντα διατείνουσιν, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ἐκεῖνο χρὴ θεωρεῖν, ὡς κατὰ τὴν οἰκειότητα ἑκάστων συγγενῶς αὐτοῖς ἐνυπάρχουσι. καὶ δεῖ θεωρεῖν καὶ τοῦτο, λέγω δὴ τοῦ ὁμοίου καὶ ἀνομοίου τὸ ἓν καὶ τὰ πολλὰ καὶ τὰ μεταξὺ τούτων, τάξιν τε αὐτῶν ἐπιβλέπειν ἥτις ἐστὶν ἡ προσήκουσα, καὶ διανομὴν ἐφ’ ἑκάστοις τοῖς | μαθήμασιν ὡς πέφυκεν ἕκαστα αὐτῶν μεταλαμβάνειν. εἰ δὴ ταῦτα οὕτως ἔχει, καὶ ἐπιστήμη μαθηματικὴ πασῶν ἂν εἴη κυριωτάτη, ἥτις τὸ αὐτὸ τῆς ὁμοιότητος αἴτιον καὶ τῆς ἀνομοιότητος ἐπὶ προτέρων καὶ ὑστέρων ὡσαύτως ἀνευρίσκει, ἐπὶ δὲ τῶν ὁμοταγῶν ποιεῖται αὐτῶν τὴν δέουσαν διάκρισιν. καὶ δὴ καὶ παρὰ δόξαν τῶν πολλῶν κατὰ τὸν τῶν ἀσωμάτων τρόπον ἐν μὲν τοῖς διαφέρουσι τὸ ὅμοιον, ἐν δὲ τοῖς ἀδιαφόροις τὸ ἀνόμοιον θεωρεῖ. καὶ ὁμοίως τἀναντία ἐν ἀλλήλοις συνεξετάζει, ὥσπερ ἐν τῷ ὁμοίῳ τὸ ἀνόμοιον ἐπιθεωροῦσα. πῶς οὖν ἐγγίνεται αὐτῶν ἑκάτερον, ἄριστα ἂν κατανοήσαιμεν, εἰ φυλάττοιμεν καὶ ἐνταῦθα τὸ ἰδίωμα τῆς οὐσίας περὶ ἧς ποιούμεθα τὸν λόγον. μήτε γὰρ οὕτως αὐτὰ νοῶμεν ἐγγίγνεσθαι ὡς τὰ εἴδη τὰ ἔνυλα περὶ τὴν ὕλην ἐμφαντάζεται (συμφυῆ γάρ ἐστι καὶ ἀμετάστατα τῆς μαθηματικῆς οὐσίας, ἐν ᾗ ἔχει τὸ εἶναι), μήτε οὕτως ὥσπερ τὰ ἔμφυτα ἐν τοῖς σώμασιν, οἷον ἡ θερμότης ἐν τῷ πυρί· καὶ γὰρ ταῦτα εἰ καὶ ὅ τι μάλιστα συνυφέστηκε τοῖς ἔχουσιν αὐτά, ἀλλ’ ὅμως θεωρεῖταί τις συνθέτου διαφορότης, καθόσον μετέχεται ὡς ἑτέρα, τὰ δὲ μετέχει ὡς ἄλλα. ἐπὶ δέ γε τῶν κατ’ οὐσίαν προϋπαρχόντων ἐν τοῖς μαθηματικοῖς οὖσιν ἁπλῆ τις οὐσία θεωρεῖται δι’ ὅλης ἑαυτῆς ἀσύνθετος οὖσα· ὅσῳ γὰρ μᾶλλον ἀσώματός ἐστι καὶ χωριστὴ τῶν συνθέτων καὶ διαστατῶν ὄγκων, τοσούτῳ μᾶλλον ἁπλούστερον καὶ καθ’ ἑαυτὸ ὑφεστηκὸς ἔχει καθαρώτερον τό τε ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον ἀμιγές. ὡσαύτως καὶ τὸ κοινὸν ἐν αὐτοῖς εἰλικρινὲς καὶ ἀδιάφθορον. ὁπότε δὴ οὖν ταῦτα συνομολογοῦμεν, δεῖ κἀκεῖνο καταμαθεῖν, ὡς ἡ μαθηματικὴ ὁμοιότης καὶ ἀνομοιότης ἑτέρα τῆς ἐπὶ τῶν νοητῶν καὶ τῆς ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν ὑπολαμβάνεσθαι ὀφείλει ὁμοιότητός τε καὶ ἀνομοιότητος. διακριθήσεται δὲ ἀπ’ αὐτῶν καθ’ ἕνα μὲν τρόπον, καθ’ ὃν τὰς τρεῖς οὐσίας διεστειλάμεθα (δῆλον γὰρ ὅτι 〈τριχῇ〉 τούτων διαφερουσῶν καὶ τὰ ἐν αὐταῖς εἴδη τριχῇ διοίσει), καθ’ ἕτερον 〈δέ〉, διότι τῇ μεσότητι αὐτῶν διορίζεται, ἐκείνων ἄκρων ὄντων καὶ τὴν ἀρχὴν καὶ τὸ τέλος ἀφοριζόντων τῶν περὶ τὴν οἰκείαν οὐσίαν εἰδῶν· καὶ ἄλλως δὲ τὰ μὲν ἀρχηγικὰ νοείσθω, τὰ δ’ ὡς ἐν ἀποτελέσματος τάξει γιγνόμενα, τὰ δὲ μεταξὺ φυόμενα τῶν τε προηγουμένων αἰτίων καὶ τῶν ὡς ἐσχάτων ἀποτελουμένων. ταῦτα δὴ προειληφότες, ῥᾳδίως ἂν δυνηθείημεν ἀπὸ τούτων καὶ τὰ ἐν ἑκάστῳ τῶν μαθημάτων ἴδια αὐτῶν ὅμοια καὶ ἀνόμοια ἐν τάξει θεωρεῖν, ὁπόταν τὸν ἴδιον περὶ αὐτῶν λόγον ποιώμεθα· νῦν δὲ τὰ κοινὰ ἡμῖν περὶ αὐτῶν ἄχρι τούτων εἰρήσθω. Ἀπὸ δὴ τοιούτων καὶ τοσούτων γενῶν ἡ μαθηματικὴ ἐπιστήμη συνισταμένη ἀρχῶν τε καὶ στοιχείων, καὶ τοιαύτη οὖσα οἵαν αὐτὴν προειρήκαμεν, οὐκ ἐπὶ βραχὺ διατείνει οὐδὲ ἐπὶ ὀλίγα ἄττα τῶν ἐν τῷ βίῳ πραγμάτων, ἀλλ’ ἐπὶ τὰ μέγιστα καὶ κάλλιστα τῶν τε θείων καὶ ἀνθρωπίνων ἀγαθῶν συμβάλλεται.
1515. Bölüm
Önce şunu söylemeye çalışalım: Matematik bütün felsefeye ve felsefenin hem var olan hem oluşan şeylere dair bütün nazarına yayılır. Matematiğin bütünü, cinsleri, unsurları ve ilkeleri, matematiğin cins ya da eidos olan her şeyi bütün felsefenin içine işlemiştir. Bu yüzden bu adamlar felsefî bir inceleme yaptıklarında her yerde matematik ilimlerden yararlanırlar. Çünkü matematik şeyler cisimsizdir ve ortada yer alır; var olan her şeye uyabilir ve her şeye benzeyebilirler. Bu sayede felsefedeki bütün epistēmēlerde bize büyük yardımda bulunurlar.
Matematik ilahiyata hazırlık yapar ve ona yatkınlık kazandırır; ona benzerlik, ona doğru yükseliş ve arınma sağlar. Nous'a ait araçları bağlardan kurtarır, arındırır ve varlığa bağlar. Matematik ilimlerde incelenen şeylerin güzelliği ve düzeniyle bir biçimde akılla kavranan şeylere yaklaşır. Değişmeyen ve hareketsiz şeyleri inceleyerek, hep aynı ve aynı biçimde duran, akılla kavranan ve belirli olan şeylere benzer. Düşünceyi yavaş yavaş varlığın parlak yanına yönelmeye alıştırır, onu cisimlerden uzaklaştırır, cisimsiz ousiaya dair inanç yerleştirir, epistēmēye has sağlamlık ve kesinlik kazandırır. Bütün bunlar, var olan ve akılla kavranan şeylerin anlaşılması için büyük bir hareket noktasıdır.
Tabiat araştırmacısına da az yardım etmez. Tabiattaki şeylerin ölçüdeşliğini, son derece düzenli oluşlarını ve tabiattaki her şeye yayılan orantıyı gösterir; güzelliği, tabiattaki eidosları ve onlara dair logosları, unsurları, en yalın şeyleri ve onların şekillerini, en asıl cinsleri ve eidosları inceler. Çünkü tabiatı ilk ilkelerden hakkıyla açıklayanlar bunların hepsini kullanır.
Siyaset adamına da katkıda bulunur: Eylemlerin düzenli hareketini açıklar, sabit teoremlerden bir hareket sağlar, herkese eşitliği ve gereken uyumu yerleştirir. Ahlâkçıya da yardım eder: Aretēlerin oranlarını içerir ve dostluk, saadet ya da başka büyük iyiliklerden birinin örnekleri olan matematik eidosları ortaya koyar. Hayattaki her şeyin de matematik örneklerini sunar: iyi doğum ile doğum yapamama, bereket ile kıtlık ve bunların hepsi gibi. Bu yüzden felsefeyi bu örneklerle anlatır gibi her yerde matematik ilimlerden yararlanmak gerekir. Her yerde aynı örnekleri almayız; her konuda, epistēmēnin kendine özgü cinslerine göre o konuya uygun örnekleri getiririz.
Demek ki matematiğin bütün ousiası, hem kendisi hem içindeki cinsler, unsurlar ve ilkeler, bütün felsefeye yayılır. Matematik logoslar felsefenin bütününe ortaklaşa yayılabildiği gibi, logosun ihtiyacı ne gerektiriyorsa ona göre felsefenin kısımlarına da yayılabilir. Matematik onlara bir ölçüde benzediği kadarıyla onlarla ilişki kurar ve onlara geçiren, yol gösteren bir katkı sağlar. Sabit ve belirli eidoslara, bazen var olup bazen olmayan değil, hep aynı biçimde kalan eidoslara yükseltmek ve onlarla birleştirmek onun tabiatında vardır. Çünkü kemal, saflık ve deyim yerindeyse cisimsizliğin inceliği bakımından onlardan geri kalır ve kendinden üstün olanlara benzer gibi onlara benzer. Oluş içindeki maddeye bağlı eidosların ise cisimlerden ayrı örneklerini matematik eidoslarda sunar. Böylece her ikisine de yardım eder.
İşte matematik bütün felsefeye ve onun kısımlarına böyle bir katkı sağlar.
Πρῶτον οὖν πειραθῶμεν εἰπεῖν ὅτι περὶ ὅλην φιλοσοφίαν διήκει καὶ περὶ πᾶσαν αὐτῆς θεωρίαν τῶν τε ὄντων καὶ γιγνομένων, αὐτή τε ἡ ὅλη καὶ τὰ γένη αὐτῆς καὶ τὰ στοιχεῖα καὶ αἱ ἀρχαί, ὅσα τ’ ἐστὶ γένη μαθηματικῆς ἢ εἴδη, διαπεφοίτηκεν εἰς ὅλην φιλοσοφίαν. ὅθεν δὴ καὶ πανταχοῦ χρῶνται οἱ ἄνδρες τοῖς μαθήμασιν, ὅταν τινὰ φιλόσοφον θεωρίαν ποιῶνται. ἀσώματα γὰρ ὄντα καὶ μέσα, καὶ πᾶσιν ἐναρμόζεσθαι δυνάμενα τοῖς οὖσι καὶ ἀφομοιοῦσθαι, πρὸς πάσας τὰς ἐν φιλοσοφίᾳ ἐπιστήμας ἡμῖν μεγάλα συναίρεται. τῇ τε γὰρ θεολογίᾳ παρασκευὴν προευτρεπίζει καὶ ἐπιτηδειότητα, ὁμοιότητά τε | πρὸς αὐτὴν παρέχει καὶ ἀναγωγὴν καὶ ἀποκάθαρσιν, τὰ μὲν νοερὰ ὄργανα ἀπολύουσαν τῶν δεσμῶν καὶ ἀποκαθαίρουσαν συνάπτουσάν τε πρὸς τὸ ὄν, τῷ δὲ κάλλει καὶ τῇ εὐταξίᾳ τῶν θεωρουμένων ἐν τοῖς μαθήμασιν πλησιάζουσάν πως τοῖς νοητοῖς, διὰ δὲ τῆς τῶν ἀμεταπτώτων καὶ ἀκινήτων θεωρίας πρὸς τὰ ἑστῶτα κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως νοητὰ καὶ ὡρισμένα ἀφομοιουμένην, ἐθίζουσαν δὲ τὴν διάνοιαν ἠρέμα πρὸς τὸ φανὸν τοῦ ὄντος ἐπιβάλλειν, τῶν τε σωμάτων ἀπάγουσαν, καὶ πίστιν περὶ τῆς τῶν ἀσωμάτων οὐσίας ἐντιθεῖσαν, βεβαιότητά τε ἐπιστημονικὴν καὶ ἀκρίβειαν παρέχουσαν. πάντα γὰρ τὰ τοιαῦτα φέρει μεγάλην ἀφορμὴν εἰς τὴν τῶν ὄντων καὶ νοητῶν κατανόησιν. ἀλλὰ μὴν τῷ γε φυσικῷ συνεργεῖ οὐ μετρίως, συμμετρίαν τῶν ἐν τῇ φύσει παραδεικνύουσα, εὐταξίαν τε εἰς ὑπερβολὴν καὶ ἀναλογίαν τὴν διὰ πάντων τῶν ἐν τῇ φύσει διήκουσαν, κάλλος τε ἐπισκοπουμένη καὶ εἴδη φυσικὰ καὶ τοὺς περὶ αὐτῶν λόγους, στοιχεῖά τε καὶ ἁπλούστατα καὶ τὰ σχήματα αὐτῶν, καὶ τὰ κυριώτατα γένη καὶ εἴδη· πᾶσι γὰρ τούτοις οἱ γνησίως ἀπὸ τῶν πρώτων ἀρχῶν φυσιολογοῦντες χρῶνται. τῷ γε μὴν πολιτικῷ συμ βάλλεται κινήσεως τεταγμένης τῶν πράξεων ἐξηγουμένη, κίνησίν τε τῶν θεωρημάτων τῶν ἑστηκότων παρέχουσα, ἰσότητά τε πᾶσιν ἐντιθεῖσα καὶ ὁμολογίαν τὴν προσήκουσαν. τῷ δὲ ἠθικῷ συναίρεται λόγους ἀρετῶν περιέχουσα καὶ παραδείγματα μαθηματικὰ εἴδη ἐκφαίνουσα, οἷον φιλίας ἢ εὐδαιμονίας ἢ ἄλλου τινὸς τῶν μεγίστων ἀγαθῶν. προτίθησι δὲ καὶ πάντων τῶν ἐν τῷ βίῳ παραδείγματα μαθηματικά, οἷον εὐγονίας ἀγονίας, εὐφορίας ἀφορίας, καὶ πάντων τοιούτων. ὅθεν δὴ καὶ πανταχοῦ δεῖ χρῆσθαι τοῖς μαθήμασιν, ὥσπερ ἐν παραδείγμασι τούτοις τὴν φιλοσοφίαν ὑπογράφοντας. τὰ αὐτὰ μὲν οὖν οὐ λαμβάνομεν πανταχοῦ παραδείγματα, τὰ δ’ οἰκεῖα ἐφ’ ἑκάστων κατὰ τὰ ἴδια γένη τῆς ἐπιστήμης παρατιθέμεθα. διήκει μὲν οὖν καὶ ἡ ὅλη τῆς μαθηματικῆς οὐσία αὐτή τε καὶ τὰ ἐν αὐτῇ γένη καὶ στοιχεῖα καὶ ὅσαι εἰσὶν ἀρχαὶ περὶ πᾶσαν φιλοσοφίαν. ἔνεστι γὰρ κοινῶς ἐφ’ ὅλην διατείνειν αὐτὴν τοὺς μαθηματικοὺς λόγους, ἔνεστι δὲ καὶ περὶ τὰ μέρη τῆς φιλοσοφίας διατείνειν αὐτά, ὅπως ἂν ἡ τοῦ λόγου χρεία ἀπαιτῇ. ἐπικοινωνεῖ δὲ πρὸς αὐτά, καθ’ ὅσον ἔχει τινὰ πρὸς αὐτὰ ὁμοιότητα, καὶ συντέλειαν πρὸς αὐτὰ παρέχεται τὴν διαβιβάζουσαν πρὸς αὐτὰ καὶ ὁδηγοῦσαν. καὶ πρὸς μὲν τὰ ἑστηκότα καὶ ὡρισμένα εἴδη, καὶ οὐ ποτὲ μὲν ὄντα ποτὲ δὲ μὴ ὄντα, ἀεί τε ὡσαύτως ἔχοντα, ἀναφέρειν καὶ συνάγειν πέφυκεν, ὡς ἂν ἀπολειπομένη αὐτῶν τελειότητι καὶ καθαρότητι καὶ τῇ τῆς ἀσωματίας, ἵν’ οὕτως εἴπωμεν, λεπτότητι, ὁμοιῶταί τε πρὸς αὐτὰ ὡς πρὸς ὑπερέχοντα· τῶν δὲ ἐν γενέσει ἐνύλων εἰδῶν χωριστὰ τῶν σωμάτων παραδείγματα προτείνει ἐν εἴδεσι μαθηματικοῖς· καὶ οὕτως συνεργεῖ πρὸς ἀμφότερα. Πρὸς μὲν οὖν φιλοσοφίαν ὅλην καὶ τὰ μόρια αὐτῆς τοιαύτην συντέλειαν παρασκευάζει.
1616. Bölüm
Kısacası bütün sanatlara da epistēmēye has bir ayırt etme gücü kazandırır. Onların ilkelerini, gayelerini ve tariflerini gösterir; ölçülerini ve hüküm kriterlerini öğretir; doğru olanla yanlış olanı ayırır ve her ikisinin uygun unsurlarını belirler; gayelerini bilir, onlara kesinlik kazandırır ve onları bulmayı sağlar. Çünkü bu epistēmē ousiayı maddeden ayrı olarak inceler ve maddeye bağlı şeylerin bulandırmadığı, ayrı logoslar kullanır. Bu yüzden maddeyle temas eden sanatların bulunmasında, değerlendirilmesinde ve ayırt edilmesinde haklı olarak daha çok sebep, daha çok yönetici durumundadır. Nazarî sanatları arındırır ve kemale erdirir; yapıcı sanatlarda örnek mertebesinde durur; pratik sanatları ise kendi sabit eidoslarıyla uyandırır ve harekete geçirir. Genel olarak da bütün alanlarda ayrı logosları maddeye bağlı eidoslara uydurur. Hepsine göre yönetici sanat olduğu için onlardan önce gelir, onları kullanır; matematik logosla sağlamlaştırdığı sanatları değerli ve yararlı kılar, matematik ispatla onların logoslarını güçlendirir ve yanılmaz hâle getirir.
Böylece matematik nazarın bütün sanat faaliyetine ve bilgisine de yayıldığı görülmüştür.
Πρὸς δὲ δὴ τὰς τέχνας πάσας ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν ἐπιστημονικὴν ἐντίθησι διάγνωσιν, ἀρχάς τε αὐτῶν παραδεικνύουσα καὶ τέλη καὶ διορισμούς, μέτρα τε καὶ ἐπικρίσεις αὐτῶν ἀναδιδάσκουσα, τό τε ὀρθὸν καὶ διημαρτημένον αὐτῶν διαστέλλουσα, καὶ τούτων ἑκατέρου στοιχεῖα τὰ προσήκοντα ἀφορίζουσα, τέλος τε αὐτῶν γιγνώσκουσα καὶ τὴν ἀκρίβειαν ἐνδιδοῦσα τήν τε εὕρεσιν αὐτῶν ποιουμένη. ἐπειδὴ γὰρ χωρὶς τήν τε οὐσίαν τῆς ὕλης θεωρεῖ αὕτη ἡ ἐπιστήμη, λόγοις τε χρῆται χωριστοῖς καὶ οὐκ ἐπιταραττομένοις ἀπὸ τῶν ἐνύ|λων, εἰκότως διὰ ταῦτα αἰτιωτέρα ἐστὶ καὶ ἡγεμονικωτέρα τῶν τῆς ὕλης ἐφαπτομένων τεχνῶν εἷς τε εὕρεσιν αὐτῶν καὶ ἐπίκρισιν καὶ διάγνωσιν. τὰς μὲν οὖν θεωρητικὰς τέχνας διακαθαίρει καὶ τελειοῖ, ταῖς δὲ ποιητικαῖς ἐν παραδείγματος τάξει πρόσκειται, τὰς δὲ πρακτικὰς ἀνεγείρει καὶ κινεῖ τοῖς ἑστηκόσιν ἑαυτῆς εἴδεσιν, ἐφ’ ὅλων δὲ κοινῶς τοὺς λόγους τοὺς χωρι‐ στοὺς συναρμόζει τοῖς ἐνύλοις εἴδεσιν. ὥσπερ ἀρχιτεκτονικὴ δὲ οὖσα πασῶν, οὕτως αὐτῶν προηγεῖται, χρηστική τε αὐταῖς ὑπάρχει, καὶ τιμίους αὐτὰς ἀπεργάζεται καὶ ὠφελίμους τῷ μαθηματικῷ λόγῳ βεβαιωθείσας, ἀποδείξει τε μαθηματικῇ κρατύνει αὐτῶν τοὺς λόγους καὶ ποιεῖ ἀψευδεῖς. Πέφηνεν οὖν ἡ μαθηματικὴ διήκουσα θεωρία καὶ περὶ πᾶσαν τεχνικὴν ἐργασίαν καὶ γνῶσιν.
1717. Bölüm
Matematikte iki türlü düzen bulunduğunu, birinin onunla tabiatça birlikte var olduğunu, ötekinin ise öğrenmeye göre olduğunu buradan kolayca anlayabiliriz. Başka bütün şeylere düzenlilik ve bir şeyin zorunlu olarak bir başka şeyi izlemesi matematik epistēmēden geliyorsa, matematik nazarın kendisi elbette çok daha önce kendi içinde düzen taşır ve kemale doğru yolculuğu düzenli bir biçimde yapar. Matematik ilimlerin tabiata göre düzeni daha yalın olanları daha önce gelenler olarak öne koyar; mesela aritmetiği geometriden önce. Bazen aynı şeyler öğretimde de önce gelir; bileşik şeyler unsurlarından başlanarak öğrenildiğinde böyledir. Ama bazen de bize göre bileşik şeyler, daha bilinir olduklarında, öğrenmede daha yalın olanlardan önce gelir. Mesela evrenin bütünü ve onun hareketi, salt küreden ve sadece hareket eden küreden elbette daha bilinirdir. Biri görünen şeylerden hareketle görünmeyen şeyleri gösterirse, bu yöntem tarzı reddedilecek bir şey olmaz.
Bunlar böylece iki kısma ayrıldığına göre, her iki tarzı da kullanmak gerekir; birini epistēmēye daha uygun olduğu, ötekini daha bilinir olduğu için. Yalnız birini kullanmak zorunlu olduğunda, bunlardan konuya daha uygun olanı ve önümüzdeki bilinecek şeye daha çok katkıda bulunanı seçmek gerekir. İkisini birden kullanmak mümkün olduğunda ise epistēmēye her ikisiyle yol göstermek gerekir. Bu yüzden birçok matematik incelemede aynı problemler hem tahlil hem terkip yoluyla ispat edilir. O hâlde epistēmēnin iki tarzının uyuştuğu yerlerde ikisini de kullanmak gerekir. Herkesin melekesini de göz önünde tutmak gerekir; mesela tabiatı iyi ve zekâsı keskin biri birden çoğa kolayca geçebilir ve birbiriyle akrabalığı olan birçok şeyi bir arada kavrayabilir.
Şuna da bakmak gerekir: Matematikle uğraşmanın yöneldiği gaye nedir? Amaç sadece epistēmēnin teoremlerini öğrenmek midir, yoksa insan bunları felsefeye mi bağlar ve onlar sayesinde akılla kavranan şeyi seyre yöneltilmeyi mi hedefler? Böyle biri için düzen başka olur ve bazen matematik ilimlerin tabiata göre sıralamasını atlar. Ayrıca matematikteki her teorem, hemen görünen ve daha eksik olan sonuçları önce gelenler olarak gösterir; mesela dik üçgende hipotenüs üzerindeki karenin dik kenarlar üzerindeki karelerin toplamına eşit olduğunu. Daha mükemmel olan ve fazladan ispat gerektiren sonuçlar ise sonra aktarılır; dik üçgenle ilgili olup yıldızların hareketine, zodyak üzerindeki işleve, güneşin ve ayın hareketine uzanan sonuçlar gibi. Uyumla ilgili konularda da aynı şekilde, yalın uyuma dair olanlar önce, kâinatın uyumuna dair olanlar sonra öğretilir.
Bunları şunun için önceden söyledik: Matematik çalışmanın düzeninde bir yönteme bağlı kalarak iki şeyi göz önünde tutalım: şeylerin tabiatını ve öğrenenlerin gücünü. Her birini yerinde kullanalım; ikisi birbiriyle uyuştuğunda da ikisini eşit ölçüde kullanalım.
Καὶ μὴν ὅτι γε τάξις ἐστὶν ἐν αὐτῇ διττή, ἡ μὲν κατὰ φύσιν αὐτῇ συνυπάρχουσα, ἡ δὲ ὡς πρὸς τὴν μάθησιν, ῥᾴδιον ἐντεῦθεν καταμαθεῖν. εἰ γὰρ πᾶσι τοῖς ἄλλοις τὸ τεταγμένον ἀπὸ τῆς μαθηματικῆς ἐπιστήμης παραγίγνεται καὶ τὸ ἐξ ἀνάγκης ἀκολουθεῖν τόδε τῷδε, πολὺ δήπου πρότερον αὐτὴ ἡ μαθηματικὴ θεωρία τάξιν περιέχει ἐν ἑαυτῇ, καὶ τὴν ἀγωγὴν τὴν πρὸς τὸ τέλειον τεταγμένως ποιεῖται. ἡ μὲν οὖν κατὰ φύσιν τῶν μαθημάτων τάξις προτάττει τὰ ἁπλούστερα ὡς πρότερα, οἷον ἀριθμητικὴν γεωμετρίας, ἐνίοτε δὲ καὶ πρὸς διδασκαλίαν τὰ αὐτὰ προηγεῖται, ὅταν ἀπὸ τῶν στοιχείων γίγνηται τῶν συνθέτων ἡ μάθησις· οὐ μὴν ἀλλ’ ἐνίοτε καὶ ὡς πρὸς ἡμᾶς τὰ σύνθετα τῶν ἁπλουστέρων ἔσται εἰς μάθησιν πρότερα, ὅταν ᾖ γνωριμώτερα, οἷον ὁ σύμπας οὐρανὸς καὶ ἡ περὶ αὐτὸν κίνησις τῆς ἁπλῶς σφαίρας καὶ τῆς αὐτὸ τοῦτο κινουμένης σφαίρας ἐστὶ δήπου γνωριμωτέρα. εἰ δή τις διὰ τῶν φανερῶν τὰ ἀφανῆ ἐνδεικνύοιτο, οὐκ ἔσται ὁ τοιοῦτος τρόπος ἀπόβλητος τῆς ἐφόδου. οὕτω δὲ τούτων διχῇ διῃρημένων, χρηστέον μὲν ἀμφοτέροις τοῖς τρόποις, τοῖς μὲν ὡς ἐπιστημονικωτέροις τοῖς δὲ ὡς γνωριμωτέροις. καὶ δὴ ὅταν μὲν ἀναγκαῖον ᾖ τῷ ἑτέρῳ μόνῳ χρῆσθαι τρόπῳ, προκρίνειν δεῖ τὸν οἰκειότερον αὐτῶν καὶ μᾶλλον συμβαλλόμενον πρὸς τὸ προκείμενον ἐπιστητόν· ὅταν δὲ ἐξῇ ἀμφοτέροις χρῆσθαι, δι’ ἀμφοτέρων ὁδηγεῖν χρὴ εἰς τὴν ἐπιστήμην. ὅθεν δὴ ἐν πολλαῖς μαθηματικαῖς θεωρίαις τὰ αὐτὰ προβλήματα δι’ ἀναλύσεως τε καὶ συνθέσεως ἀποδείκνυται. ἐφ’ ὧν οὖν συμφωνοῦσιν οἱ δύο τρόποι τῆς ἐπιστήμης, ἐπὶ τούτων χρηστέον ἀμφοτέροις. δεῖ δὲ καὶ τῆς ἕξεως ἑκάστου στοχάζεσθαι, οἷον εἰ εὐφυὴς ὀξὺς ὤν τις δύναται ἀφ’ ἑνὸς ἐπὶ πολλὰ ῥᾳδίως μετιέναι καὶ ἀθρόως ἅμα πολλὰ παραδέχεσθαι τὰ συγγένειαν ἔχοντά τινα πρὸς ἄλληλα. κἀκεῖνο δὲ δεῖ σκοπεῖν, τὸ τέλος τῆς ἀναφορᾶς τί ποτ’ ἐστὶ τῆς ἐν μαθηματικῇ διατριβῆς, πότερον αὐτὸ τοῦτο τὸ μαθεῖν τὰ τῆς ἐπιστήμης θεωρήματα, ἢ εἰς φιλοσοφίαν τις αὐτὰ ἀνάγει καὶ προτίθεται ὁδηγεῖσθαι δι’ αὐτῶν ἐπὶ τὴν τοῦ νοητοῦ θέαν· τῷ γὰρ τοιούτῳ ἄλλη ἂν εἴη ἡ τάξις, ἐνίοτε τὴν κατὰ φύσιν ἀκολουθίαν τῶν μαθημάτων ὑπερβαίνουσα. πάλιν τοίνυν ἕκαστον τῶν ἐν μαθηματικῇ θεωρημάτων τὰ μὲν αὐτόθεν φαινόμενα καὶ ἀτελέστερα ὑποδείκνυσιν ὡς πρότερα, οἷον ὅτι τὸ ὀρθογώνιον τρίγωνον ἴσον ἔχει δυναμένην τὴν ὑποτείνουσαν ταῖς περιεχούσαις, τὰ μέντοι τελειότερα καὶ περιττῆς δεόμενα ἀποδείξεως ὕστερα παραδίδο‐ ταί, ὅσα περὶ τοῦ ὀρθογωνίου τριγώνου εἴς τε τὴν τῶν ἄστρων φορὰν καὶ τὴν εἰς τὸν ζῳδιακὸν συντέλειαν καὶ τὴν ἡλίου καὶ σελήνης φορὰν συντείνει. καὶ τὰ περὶ ἁρμονίας δὲ ὡσαύτως, τὰ μὲν περὶ τῆς ἁπλῆς πρότερα διδάσκεται, | τὰ δὲ περὶ τῆς τοῦ κόσμου ὕστερα. Ταῦτα δὴ οὖν τούτου ἕνεκα προειρήκαμεν, ἵνα μεθόδῳ τινὶ χρώμενοι ἐν τῇ τάξει τῆς μαθηματικῆς πραγματείας δυεῖν στοχαζώμεθα, τῆς τε φύσεως τῶν πραγμάτων καὶ τῆς δυνάμεως τῶν μανθανόντων, ἑκατέρῳ τε χρώμεθα ἁρμοττόντως, καὶ ὅταν συμφωνῇ ταῦτα πρὸς ἄλληλα, ἀμφοτέροις ἐπ’ ἴσης.
1818. Bölüm
Pythagorasçıların matematik ilimleri aktarmada kendilerine özgü tarzları şaşılacak bir kesinliğe sahipti ve matematikle uğraşanların teknik öğretiminden çok ayrılıyordu. Bu öğretimi, ortak bir açıklamayla söylenebildiği ölçüde, ana hatlarıyla tasvir edelim.
Öncelikle şu kabul edilsin: Matematik teoremlerin ilk kuruluşunu yukarıdan, ilk ilkelerden başlayarak yaparlardı; düşüncenin girişimlerini sanki doğrudan teoremlerin ilk ousiasından başlatır, bütün matematik kavrayışı da en sonunda yine ona çıkarırlardı. Buna bağlı olarak, teoremlerin ilk bulunuşlarını göstermeye özen gösterirlerdi. Hiçbir şeyi zaten varmış gibi kullanmaz, her durumda matematik ilimlerde gösterilen şeyin nasıl var olabileceğini incelerlerdi.
Onlarda semboller aracılığıyla işleyen başka bir matematik tarz da vardı; mesela beş, adaletin sayısıdır, çünkü adil olanın bütün türlerini sembolik olarak ifade eder. Bu tarz onlar için bütün felsefede yararlıydı; çünkü çoğu şeyi sembollerle öğretirlerdi ve bu yolun tanrılara uygun, tabiata da yakışır olduğunu düşünürlerdi.
Matematik ilimlerin ilk ilkelerini ve bulunuşlarını da aktardıkları öteki matematik epistēmēlerden de anlaşılır, aritmetik yöntemlerden de açıkça görülür. Çünkü sayıların her cinsinin ve her eidosunun ilk olarak nasıl doğduğunu ve bizim tarafımızdan nasıl bulunduğunu öğretirler. Onlara göre bunları yukarıdan başlayarak kavramayan kimsenin bu konudaki incelemesi epistēmē niteliği taşımaz.
Ayrıca matematik teoremleri her zaman gerçekten var olan şeylerle, bütün ilahî şeylerle, psykhēnin melekeleri ve yetileriyle, gökteki görünüşlerle ve yıldızların devirleriyle, oluş içindeki her şeyle, cisimlerin unsurlarıyla ve onlardan bileşenlerle, maddeyle ve ondan doğan şeylerle ilişkilendirirlerdi. Her şeyi doğrudan doğruya ve tek tek her birinden alarak, var olan şeylerin her birine uygun benzetmeler kurarlardı. Matematik şeyleri var olan şeylere şu yollarla bağlarlardı: aynı oranların ortaklığıyla, belli belirsiz bir yansımayla, yakından sokulan ya da uzakta kalan bir benzerlikle, suretlerin bir taklidiyle, örnekteki gibi önce gelen bir sebeple ya da başka bir yolla. Matematik ilimleri gerçek şeylerle daha başka birçok biçimde de birleştirirlerdi; çünkü hem şeyler matematik şeylere benzeyebilir, hem matematik şeyler tabiatları gereği şeylere benzetilebilir, hem de ikisi birbirine karşılıklı olarak benzer.
Logosun çeşitliliğinden ve yöntem bolluğundan pek hoşlanmazlardı; çünkü bunu fazla kuru akıl yürütme işi ve şeylerin hakikatinden uzak sayarlardı. Asıl rağbet ettikleri şey, problemlerin kendisinin bilgisiydi; çünkü bu bilgi var olan şeylerin epistēmēsine ve bulunmasına katkıda bulunur. Problemlerle ilgili kıyasların keskinliğine ve inceliğine değil, daha çok hakikatin bulunmasına ve şeylerin kavranmasına dayanırlardı. Bu yüzden matematik kanıtların bolluğuyla da övünmezlerdi; gerçek şeylerin bulunmasına katkıda bulunanı üstün tuttukları görülürdü.
Onlarda matematik aktarımın tarzları işte bunlar ve bunlara benzer tarzlardı. Bunları epistēmēye uygun biçimde, var olanların nazarî felsefesiyle birlikte ve güzeli gözeterek kullanırlardı. Her zaman sınırlı olana ve en kısa ifadeye sığdırılana öncelik vermek ve onu değerli tutmak gerektiğine inanırlardı. Bunlardan kendileri, birlikte çalıştıkları kimseler ve var olanların bütün epistēmēsi için yararlı olan bir şey varsa onu seçerlerdi.
Ayrıca aktarırken bir bakımdan şeyleri gözetirlerdi: Bunların nasıl bir düzen ve birbirleriyle nasıl bir süreklilik içinde olduğuna bakarlardı; birinci ve ikinci teoremi de bu sıralamaya göre belirlerlerdi. Başka bir bakımdan ise öğrenenlere bakarlardı ve onları gözetirlerdi: Ne kadar güçleri olduğunu, bunlardan nasıl yararlanacaklarını, yeni başlayanlara neyin, ilerleyenlere neyin aktarılması gerektiğini, hangi bilgilerin içe dönük, hangilerinin dışa dönük olduğunu, hangilerinin söylenebilir, hangilerinin söylenemez olduğunu, kimlere şeylerin epistēmēsiyle birlikte, kimlere ise yalnızca matematik olarak aktarılacağını düşünürlerdi. Bütün bunlardaki titizlikleri boşuna değildi. Amaç, matematik çalışmanın tek bir şeye, güzel ve iyi olana bağlı kalması ve tek bir şeye, varlığın epistēmēsine ve iyiye benzemeye yönelmesiydi. Böylece matematik ilimlerin yalnızca çıplak bilgisi aktarılmaz, onlara yakışan bir hayat tarzı da onlarla birlikte düzenlenir ve onlar sayesinde en değerli şeylere doğru gerektiği gibi bir yükseliş sağlanırdı.
Bu yüzden Pythagorasçıların matematikle uğraşma tarzını, bütün matematik sanatlar arasında seçkin ve üstün olduğu için, işte böyle sürdürmeye değer.
Καὶ μὴν οἵ γε ἴδιοι τρόποι τῆς Πυθαγορείου παραδόσεως τῶν μαθημάτων θαυμαστὴν εἶχον ἀκρίβειαν καὶ πολὺ παρήλλαττον τὴν τεχνικὴν τῶν ἐν τοῖς μαθήμασι διατριβόντων διδασκαλίαν. ὑπογράψωμεν οὖν ἐν τύποις αὐτήν, ὡς ἂν μάλιστα δυνατὸν ᾖ κοινῷ λόγῳ περὶ αὐτῆς εἰπεῖν. Ἓν μὲν δὴ οὖν τοῦτο διομολογείσθω, ὡς ἄνωθεν ἀπὸ τῶν πρώτων ἀρχῶν ὁρμώμενοι τὴν πρώτην ἐποιοῦντο τῶν μαθηματικῶν θεωρημάτων σύστασιν, ὡς ἂν ἀπ’ αὐτῆς τῆς πρώτης οὐσίας αὐτῶν ποιούμενοι τῆς διανοίας τὰς ἐπιχειρήσεις, καὶ ἐπ’ αὐτὴν ἀνάγοντες τελευταίαν τὴν ὅλην μαθηματικὴν ἐπιβολήν. ἔτι τοίνυν τῷδε ἑπόμενον, ἐπετήδευον τὸ καταδεικνύναι πρώτας τὰς εὑρέσεις τῶν θεωρημάτων, μηδενὶ δὲ ὡς ἤδη ὑπάρχοντι χρῆσθαι, ἀλλ’ ἐπὶ πάντων θεωρεῖν πῶς ἂν εἰς ὑπόστασιν ἔλθοι τὸ δεικνύμενον ἐν τοῖς μαθήμασιν. ἦν δὲ καὶ ἄλλος τρόπος παρ’ αὐτοῖς ὁ διὰ συμβόλων μαθηματικός, οἷον τῆς δικαιοσύνης ἡ πεντάς, διότι πάντα τὰ εἴδη τῶν δικαίων συμβολικῶς σημαίνει. χρήσιμον δὲ τὸ εἶδος ἦν αὐτοῖς εἰς πᾶσαν φιλοσοφίαν, ἐπειδὴ συμβολικῶς τε τὰ πολλὰ ἐδίδασκον, καὶ ἡγοῦντο τὸν τρόπον τοῦτον τοῖς θεοῖς εἶναι οἰκεῖον καὶ τῇ φύσει πρόσφορον. ἀλλὰ μὴν ὅτι γε καὶ τὰς ἀρχὰς τὰς πρώτας καὶ τὰς εὑρέσεις παρεδίδοσαν τῶν μαθημάτων, δῆλον μέν ἐστι καὶ ἀπὸ τῶν ἄλλων μαθηματικῶν ἐπιστημῶν, φανερὸν δὲ καὶ ἐκ τῶν ἀριθμητικῶν μεθόδων. ἕκαστον γὰρ γένος καὶ εἶδος ἀριθμῶν πῶς ἀπογεννᾶται πρώτως καὶ πῶς ὑφ’ ἡμῶν εὑρίσκεται ἀναδιδάσκουσιν, ὡς μὴ οὔσης ἐπιστημονικῆς τῆς περὶ αὐτὰ θεωρίας, εἰ μή τις αὐτὰ ἄνωθεν ὁρμώμενος καταλαμβάνοι. ἔτι τοίνυν τοῖς ὄντως οὔσι καὶ τοῖς θείοις πᾶσι καὶ ταῖς τῆς ψυχῆς ἕξεσι καὶ δυνάμεσι, τοῖς τε ἐν τῷ οὐρανῷ φαινομένοις καὶ ταῖς περιόδοις τῶν ἄστρων, καὶ τοῖς ἐν τῇ γενέσει πᾶσι στοιχείοις τε σωμάτων καὶ τοῖς ἀπὸ τούτων συγκρινομένοις, τῇ τε ὕλῃ καὶ τοῖς ἀπ’ αὐτῆς γεννωμένοις προσῳκείουν ἀεὶ τὰ θεωρήματα τὰ μαθηματικά, πάντα τε ἁπλῶς καὶ ἀφ’ ἑκάστου λαμβάνοντες τὰ οἰκεῖα μιμήματα πρὸς ἕκαστον τῶν ὄντων. τὰς δὲ ἀναφορὰς ἐποιοῦντο τῶν μαθημάτων ἐπὶ τὰ ὄντα ἢ κατὰ κοινωνίαν τῶν αὐτῶν λόγων, ἢ κατὰ ἔμφασίν τινα ἀμυδράν, ἢ κατὰ ὁμοιότητα ἐγγὺς πλησιάζουσαν ἢ πόρρωθεν ἀφεστηκυῖαν, ἢ κατὰ εἰδώλων τινὰ ἀπεικασίαν, ἢ κατ’ αἰτίαν προηγουμένην ὡς ἐν παραδείγματι, ἢ κατ’ ἄλλον τρόπον. καὶ ἄλλως δὲ πολυειδῶς συζευγνύουσι τοῖς πράγμασι τὰ μαθήματα, ὡς καὶ τῶν πραγμάτων ὁμοιοῦσθαι τοῖς μαθήμασι δυναμένων καὶ τῶν μαθημάτων τοῖς πράγμασι φύσιν ἐχόντων ἀπεικάζεσθαι καὶ ἀμφοτέρων πρὸς ἄλληλα ἀνθομοιουμένων. τῇ μὲν οὖν ποικιλίᾳ τοῦ λόγου καὶ τῇ τῶν μεθόδων εὐπορίᾳ οὐ πάνυ τι ἔχαιρον, ὡς λογικωτέρᾳ οὔσῃ καὶ τῆς τῶν πραγμάτων ἀληθείας ἀφεστώσῃ, προηγουμένως δὲ ἠσπάζοντο τὴν αὐτῶν τῶν προβλημάτων γνῶσιν, ὡς ἂν συμβαλλομένην εἰς τὴν τῶν ὄντων ἐπιστήμην τε καὶ εὕρεσιν. καὶ μᾶλλον τῇ τῆς ἀληθείας εὑρέσει ἰσχυρίζοντο καὶ τῇ πρὸς τὰ πράγματα ἐπιβολῇ, ἀλλ’ οὐχὶ τῇ δριμύτητι καὶ ὀξύτητι τῶν περὶ τὰ προβλήματα συλλογισμῶν. ὅθεν οὐδὲ τῇ εὐπορίᾳ μέγα ἐφρόνουν τῶν μαθηματικῶν ἐπιχειρημάτων, τὸ δὲ | εἰς τὴν τῶν πραγμάτων εὕρεσιν συμβαλλόμενον προτιμῶντες ἐφαίνοντο. Τρόποι μὲν οὖν οὗτοι καὶ τοιοῦτοί τινες ἦσαν παρ’ αὐτοῖς τῆς μαθηματικῆς παραδόσεως. ἐχρῶντο δὲ αὐτοῖς ἐπιστημονικῶς καὶ μετὰ τῆς θεωρητικῆς φιλοσοφίας τῶν ὄντων καὶ τοῦ καλοῦ στοχαζόμενοι, τό τε πεπερασμένον ἀεὶ καὶ τὸ ἐν βραχυτάτοις συναγόμενον πρεσβεύειν οἰόμενοι δεῖν καὶ τιμᾶν, εἴ τι δὲ χρήσιμον ἀπ’ αὐτῶν ἐκλεγόμενοι πρός τε ἑαυτοὺς καὶ τοὺς συνόντας καὶ πρὸς ὅλην τὴν τῶν ὄντων ἐπιστήμην. ἔτι τοίνυν ἐστοχάζοντο ἐν τῷ παραδιδόναι, κατ’ ἄλλον μὲν τρόπον, τῶν πραγμάτων, ὡς εἶχε ταῦτα τάξεως καὶ τῆς πρὸς ἄλληλα συνεχείας (κατὰ γὰρ τὴν τοιαύτην ἀκολουθίαν τὸ πρῶτον καὶ δεύτερον θεώρημα ἐν αὐτοῖς ἀφώριζον), καθ’ ἕτερον δὲ τρόπον ἀπέβλεπον καὶ πρὸς τοὺς μανθάνοντας, καὶ τούτων ἐστοχάζοντο, πῶς μὲν ἔχουσι δυνάμεως πῶς δὲ καὶ ὠφεληθήσονται ἀπ’ αὐτῶν, καὶ τίνα μὲν ἀρχομένοις τίνα δὲ προκόπτουσι παραδοτέον, καὶ τίνα μὲν ἐσωτερικὰ τίνα δὲ ἐξωτερικὰ μαθήματα, καὶ ποῖα μὲν ῥητὰ ποῖα δὲ ἄρρητα, καὶ τίσι μὲν μετ’ ἐπιστήμης τῶν πραγμάτων παραδιδόμενα τίσι δὲ αὐτὸ τοῦτο μόνον μαθηματικῶς. ἡ γὰρ διὰ πάντων τούτων ἀκρίβεια οὐκ ἀργῶς παρ’ αὐτοῖς ἐπετηδεύετο, ἀλλ’ ἕνεκα τοῦ τὴν μαθηματικὴν πραγματείαν ἑνὸς ἔχεσθαι, τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ, καὶ πρὸς ἓν συντετάχθαι, τὴν τοῦ ὄντος ἐπιστήμην καὶ τὴν πρὸς τἀγαθὸν ὁμοίωσιν. καίτοι οὕτως οὐ μόνον γνῶσις ψιλὴ τῶν μαθημάτων παρεδίδοτο, ἀλλὰ καὶ ζωὴ προσήκουσα αὐτοῖς συνετάττετο, καὶ ἄνοδος ἐπὶ τὰ τιμιώτατα δι’ αὐτῶν καθίστατο δεόντως. διόπερ δὴ τὴν Πυθαγορικὴν ἐν τοῖς μαθήμασι διατριβήν, ὡς ἐξαίρετον οὖσαν καὶ προκεκριμένην πασῶν τῶν μαθηματικῶν τεχνῶν, οὕτως ἐπιτηδεύειν ἄξιον.
1919. Bölüm
Matematiğin yalnızca bütün olarak iyiliğini incelemek yetmez; cinslerinin ve eidoslarının kaç tane olduğunu ve hangilerini seçmek gerektiğini de incelemek gerekir. Bu yüzden bunlara dair, hem matematik ilimlerin bütününe hem de her birine aynı biçimde uygulanabilecek ortak bir öğretim sunalım.
Her matematik teoremin ve her bir ilme özgü teoremin, ne türden olursa olsun, ilki ilahiyatla ilgili olanıdır; bu, uygun bir benzetmeyle tanrıların ousiasına, gücüne, düzenine ve faaliyetlerine uyan teoremdir. Bu adamlar en çok buna emek vermeye değer verirlerdi. Mesela sayılarda hangi sayıların hangi tanrılara akraba ve onlarla aynı tabiattan olduğunu araştırırlar; öteki matematik ilimlerde de aynı şeyi düşünmek onların âdetidir. Bundan sonra, onlarda matematik ilimler gerçekten var olan nous'a ait varlıkla uğraşmaya girişir: Nous'a ait daire, eidos olan sayı ve buna benzer birçok matematik konu en saf ousiaya uygun biçimde incelenir. Ardından matematik ilimlerin çalışmasını kendi kendini hareket ettiren ousia ve ezelî logoslar etrafında toplarlar; kendi kendini hareket ettiren sayıyı belirler, matematik bazı ölçüdeşliklere göre logosların bazı ölçülerini bulurlar. Gök ve gökteki bütün dönüşler, sabit yıldızlarınki de gezegenlerinki de, hakkında da kapsamlı bir matematik epistēmē işler; bu epistēmē kürelerin hem çeşitli hareketlerini hem de tek biçimli hareketlerini birlikte inceler. Bundan başka maddeye bağlı logosları ve maddeye bağlı eidosları, bunların nasıl var olduğunu ve başlangıçta nasıl ortaya çıktığını da ele alır; çünkü matematiğin özelliği, biçimi ve şekilleri düşüncede cisimlerden ayırmaktır. Matematik başka bir yoldan da oluş içindeki şeyleri tabiat bakımından açıklamaya girişir ve bunu yaparken yalın unsurları ve cisimlerle ilgili logosları inceler.
Pythagorasçı yol, yöntemin bütün bu kısımlarını tek tek ve bütün matematik ilimlerde kullanır; bunlarla hem düzen kurar hem arındırır. Çünkü matematikte sonra gelenler önce gelenlerden bilindiği gibi, psykhēnin yetilerinde de bunlar aracılığıyla daha kâmil hayatlara ve faaliyetlere doğru bir yükseliş olur. Bu adamlar böyle bir epistēmēyi tamamlayan ara basamaklardan hiçbirini ihmal etmez, atlamaz; uçları da araştırılmamış bırakmazlar. Her şeyi eksiksiz baştan sona geçerler. Böylece bu epistēmē, bölme epistēmēsinin gösterdiği bölmeyi en asıl ve en ilk cinsler üzerinde aktarır. Ondan hareketle matematik ilimlerin cüzî kısımlarını da bulmak mümkündür; ilerledikçe bunlardan, ona ayrılmış kendi açıklamasında söz edeceğiz.
Ἐπεὶ δὲ δεῖ μὴ τὸ ὅλον αὐτῆς ἀγαθὸν μόνως ἐπισκοπεῖν, ἀλλὰ καὶ τὰ γένη καὶ εἴδη πόσα ποτέ ἐστιν αὐτῆς καὶ ὁποῖα δεῖ ἑλέσθαι, κοινὴν ποιησώμεθα περὶ αὐτῶν τὴν διδασκαλίαν δυναμένην ἐφ’ ὅλα τε καὶ ἐφ’ ἕκαστον τῶν μαθημάτων ὡσαύτως διατείνεσθαι. Μαθηματικοῦ δὴ παντὸς καὶ τοῦ ἰδίου καθ’ ἕκαστον, ὁποῖόν ποτ’ ἂν ᾖ, θεώρημα πρῶτόν ἐστι τὸ θεολογικόν, τῇ τῶν θεῶν οὐσίᾳ καὶ δυνάμει, τάξει τε καὶ ἐνεργείαις συναρμοζόμενον κατά τινα πρόσφορον ἀπεικασίαν, ὃ δὴ καὶ μάλιστα σπουδῆς ἀξιοῦται παρὰ τοῖς ἀνδράσιν, οἷον ἐπὶ ἀριθμῶν ποῖοί τινες ἀριθμοὶ ποίοις θεοῖς συγγενεῖς εἰσι καὶ ὁμοφυεῖς, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων δὲ μαθημάτων τὸ αὐτὸ νοεῖν σύνηθες αὐτοῖς ἐστι. μετὰ δὴ τοῦτο περὶ τὸ νοερὸν ὄντως ὄν ἐνεργεῖν ἐπιχειρεῖ τὰ μαθήματα παρ’ αὐτοῖς, κύκλον τε νοερὸν καὶ ἀριθμὸν εἰδητικόν, καὶ ἄλλα πολλὰ τοιαῦτα μαθήματα συμφώνως τῇ καθαρωτάτῃ οὐσίᾳ θεωροῦνται. ἔπειτα περὶ τὴν αὐτοκίνητον οὐσίαν καὶ τοὺς ἀιδίους λόγους συγκεφαλαιοῦσι τὴν τῶν μαθημάτων πραγματείαν, τὸν αὐτὸν αὐτοκίνητον ἀριθμὸν ἀφοριζόμενοι καὶ μέτρα τινὰ τῶν λόγων κατά τινας συμμετρίας μαθηματικὰς ἀνευρίσκοντες. πολλὴ δὲ καὶ περὶ τὸν οὐρανὸν καὶ πάσας τὰς ἐν οὐρανῷ περιφοράς, τάς τε ἀπλανεῖς καὶ τὰς τῶν πλανωμένων, θεωρεῖται μαθηματικὴ ἐπιστήμη, οὐ μόνον τὰς ποικίλας κινήσεις τῶν σφαιρῶν, ἀλλὰ καὶ τὰς μονοειδεῖς αὐτῶν συνεξετάζουσα. ἤδη δὲ καὶ τοὺς ἐνύλους λόγους καὶ τὰ ἔνυλα εἴδη, πῶς τε ὑφέστηκε καὶ πῶς ἐξ ἀρχῆς παρήχθη, διαπραγματεύεται· τοιοῦτον γάρ ἐστι τῆς μαθηματικῆς τὸ χωρίζον ταῖς ἐπινοίαις τὴν μορφὴν καὶ τὰ σχήματα ἀπὸ τῶν σωμάτων. καὶ ἄλλως δὲ φυσιολογεῖν ἐπιχειρεῖ τὰ ἐν γενέσει, τὰ στοιχεῖα τὰ ἁπλᾶ καὶ τοὺς περὶ τοῖς σώμασι λόγους θεωροῦσα. Τούτοις οὖν πᾶσι τοῖς μορίοις τῆς μεθόδου | καθ’ ἕκαστα καὶ ἐπὶ πάντα τὰ μαθήματα χρῆται ἡ Πυθαγόρειος ἀγωγή, τάξιν τε δι’ αὐτῶν καὶ ἀποκάθαρσιν ποιεῖται. ὥσπερ γὰρ ἐν τοῖς μαθηματικοῖς γιγνώσκεται τὰ δεύτερα ἀπὸ τῶν προτέρων, οὕτως ἐπὶ τῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων πρὸς τὰς τελειοτέρας ζωὰς καὶ ἐνεργείας γίγνεται δι’ αὐτῶν ἄνοδος. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ ἀμελοῦσί τινος οὐδὲ παραλείπουσί τι τῶν μέσων ὅσα συμπληροῖ τὴν τοιαύτην ἐπιστήμην, ἀλλ’ οὐδὲ τὰ ἄκρα ἀφιᾶσιν ἀδιερεύνητα. διεξέρχονται δὲ δι’ ὅλων ἀνενδεῶς, καὶ οὕτω τὴν διαίρεσιν, ἣν ἡ διαιρετικὴ ἐπιστήμη κατέδειξεν, ἐπὶ τῶν κυριωτάτων καὶ πρωτίστων γενῶν ἡ ἐπιστήμη αὕτη παραδίδωσιν. ἀπὸ δὲ ταύτης ἔνεστι καὶ τὰς μεριστὰς τομὰς ἀνευρίσκειν τῶν μαθημάτων, ὧν καὶ προϊόντες μνημονεύσομεν ἐν τῷ ἰδίῳ περὶ αὐτῆς λόγῳ.
2020. Bölüm
Matematiğin bu yetisinin karşılığı olan bir başka yetisi daha vardır: tarif etme yetisi. Çünkü matematik tarifleri de kullanır ve onları büyük bir kesinlikle yapar. Tariflerin bütün olarak kuruluş tarzı şudur: Matematiğin bölme yetisi matematik ilimlerdeki şeyleri cinslere ve eidoslara ayırdıktan sonra, tarif etme yetisi bölmeden çıkan farkları bir araya toplar ve hepsinden ortak tek bir logos derler. Aynı şeyi tahlilden hareketle de yapar. Tahlil düşünceyi daha yalın ve daha ortak olana çıkarıp cinsleri ve farkları her birinin tabiatına göre ayırdıktan sonra, toplayıcı terkip farklı ve yalın şeyleri bir araya getirerek matematik ilimlerdeki her şeyi tarif eder. Böylece matematik epistēmē tarif edici logosu kendinden, kendine özgü olarak taşır ve onu nazarî yoldan bulabilir.
Bölme biri çok, tarif etme ise çoğu bir yaptığına göre, matematiğin her iki bakımdan da biri, yani kendisinden başladığı ve kendisine geri çıktığı biri incelemesi zorunludur. İşte gaye bu olacaktır; buna eidos da denebilir: Bütün çok sayıdaki teoremlerin üzerindeki bir. Aynı şey hem güzel hem iyidir ve bölünmüş olanlar onunla birleşmeye can atar. Bu yüzden biz, matematikle Pythagorasçıların görüşlerine uygun biçimde uğraşanlar, matematik ilimlerde de sınırsız ve cüzî olanı hep bırakır, ortak ve belirli olana çıkmaya can atarız; ta ki matematik çalışmanın bütün nazarını, bütün matematik ilimlerin birlikte olduğu bire yükseltinceye kadar. Matematik eidosların bütününü gerçekten seyretmeyi sevenlerin can atması gereken gaye budur.
Ταύτῃ τοίνυν τῇ δυνάμει τῆς μαθηματικῆς ἐστιν ἄλλη ἀντίστροφος, ἡ ὁριστική· χρῆται γὰρ καὶ ὁρισμοῖς ἡ μαθηματική, καὶ τούτους δι’ ἀκριβείας ποιεῖται. τρόπος δὲ τῆς ὅλης τῶν ὁρισμῶν συστάσεώς ἐστιν οὗτος. ἐπειδὰν ἡ διαιρετικὴ τῆς μαθηματικῆς διέλῃ κατὰ γένη καὶ εἴδη τὰ ἐν τοῖς μαθήμασι, τότε τὰς διαφορὰς τὰς ἐκ τῆς διαιρέσεως εἰς ταὐτὸ συνάγει ἡ ὁριστική, λόγον τε ἕνα κοινὸν ἐκ πάντων συναθροίζει. ποιεῖ δὲ τὸ αὐτὸ καὶ ἀπὸ τῆς ἀναλύσεως· ἐπειδὰν γὰρ ἡ ἀνάλυσις ἐπὶ τὰ ἁπλούστερα καὶ κοινότερα ἀναγάγῃ τὴν νόησιν, καὶ τὰ γένη καὶ τὰς διαφορὰς διακρίνῃ ᾗ πεφύκασιν ἕκαστα, τότε ἡ συναγωγὸς σύνθεσις συνάγουσα εἰς ταὐτὸ τὰ διαφέροντα καὶ τὰ ἁπλᾶ ἀφορίζεται ἕκαστον τῶν ἐν τοῖς μαθήμασι. καὶ οὕτως ἡ μαθηματικὴ ἐπιστήμη οἰκεῖον ἔχει ἀφ’ ἑαυτῆς τὸν ὁριστικὸν λόγον καὶ δύναται αὐτὸν ἐξευρίσκειν θεωρητικῶς. ἐπειδὴ τοίνυν ἡ μὲν διαίρεσις τὸ ἓν πολλὰ ποιεῖ ἡ δὲ ὁριστικὴ τὰ πολλὰ ἕν, κατ’ ἀμφότερα ἀναγκαῖον τὴν μαθηματικὴν τὸ ἓν θεωρεῖν, ἀφ’ οὗ ὁρμᾶται καὶ πρὸς ὃ ἀνάγεται. τοῦτο δὴ οὖν ἔσται τὸ τέλος, ὅπερ ἄν τις καὶ εἶδος εἴποι, ἐπὶ πᾶσι τοῖς πολλοῖς θεωρήμασιν ἕν· τὸ δὲ αὐτὸ καὶ καλόν ἐστι καὶ ἀγαθόν, πρὸς ὃ τὰ διῃρημένα σπεύδει συνάπτεσθαι. διὰ δὴ τοῦτο καὶ ἐν τοῖς μαθήμασι τὸ ἄπειρον καὶ καθ’ ἕκαστον ἀφίεμεν ἀεί, ἐπὶ δὲ τὸ κοινὸν καὶ τὸ ὡρισμένον σπεύδομεν ἀνιέναι, ὅσοι κατὰ τὰ ἀρέσκοντα τοῖς Πυθαγορείοις μαθηματικὴν ἀσκοῦμεν, ἕως ἂν ἐπὶ τὸ ἓν τὸ πάντων ὁμοῦ τῶν μαθημάτων ἀναγάγωμεν τὴν ὅλην θεωρίαν τῆς μαθηματικῆς πραγματείας. καὶ τοῦτό ἐστι τὸ τέλος, πρὸς ὃ δεῖ σπεύδειν τοὺς ὄντως φιλοθεάμονας τῶν ὅλων μαθηματικῶν εἰδῶν.
2121. Bölüm
Biz öncelikle Pythagorasçı matematiği savunduğumuz ve onun ilk ilkeleri görülmeden onu logosla eksiksiz biçimde ortaya koymak mümkün olmadığı için, Pythagoras'a bu nazarın önderliğini edenleri de bu konuların incelemesine katmak zorunludur. Ancak böylece, yukarıdan, ilk sebeplerden sağlamlaştırılmış olarak, bunlara dair inceleme en eksiksiz hâle gelir.
Anlatıldığına göre Thales, geometride pek çok şeyi ilk bulan kişi olarak bunları Pythagoras'a aktarmıştır. Bu yüzden Thales'ten aldığımız matematik incelemeleri haklı olarak Pythagorasçı matematiğe katabiliriz. Pythagoras, Thales'ten sonra uzun süre Mısırlılarla birlikte bulunmuş ve onlardan matematik epistēmēsi için pek çok değerli şey edinmiştir. Bu yüzden Mısırlılardan da pek çok şeyi birlikte almamız yersiz olmaz. Daha sonra Asurlularla ve onların Khaldaioi dedikleri kimselerle de birlikte bulunduğu için (onlarda matematikçilere bu ad verilir), matematik yöntem için onlardan da pek çok şey almamız zorunludur.
Ἐπεὶ δὲ τῆς Πυθαγορείου μὲν μαθηματικῆς προηγουμένως ἀντιποιούμεθα, ταύτην δὲ οὐκ ἔνεστι τελέως τῷ λόγῳ παραθέσθαι, εἰ μή τις αὐτῆς τὰς πρώτας ἀρχὰς κατίδοι, ἀναγκαῖον διὰ τοῦτο καὶ τοὺς ἀρχηγοὺς γενομένους Πυθαγόρᾳ τῆς τοιαύτης θεωρίας συμπεριλαβεῖν εἰς τὴν περὶ τῶν παρόντων ἐξέτασιν· οὕτω γὰρ ἂν τελειοτάτη γένοιτο ἡ περὶ αὐτῶν ἐπίσκεψις, ἄνωθεν ἀπὸ τῶν πρώτων αἰτίων βεβαιωθεῖσα. φασὶ τοίνυν ὡς Θαλῆς πρῶτος ἐξευρὼν οὐκ ὀλίγα τῶν ἐν γεωμετρίᾳ παρέδωκε Πυθαγόρᾳ· ὥστε καὶ ὅσα παρειλήφαμεν μαθηματικὰ σκέμματα Θαλοῦ, δικαίως ἂν αὐτὰ προσοικειώσαιμεν τῇ Πυθαγορείῳ μαθηματικῇ. μετὰ δὴ Θαλῆν Αἰγυπτίοις συνεγένετο ἐν πολλῷ χρόνῳ, παρ’ αὐτῶν τε οὐκ ὀλίγα εἰς μαθηματικὴν ἐπιστήμην εὕρατο ἀγαθά· διόπερ οὐκ ἂν ἄπο τρόπου ποιοῖμεν πολλὰ καὶ τῶν παρ’ Αἰγυπτίοις συμπαραλαμβάνοντες. ἐπεὶ δὲ καὶ Ἀσσυρίοις ὕστερον συνεγένετο τοῖς τε παρ’ αὐτοῖς λεγομένοις Χαλδαίοις (οὕτω γὰρ οἱ μαθηματικοὶ παρ’ αὐτοῖς λέγονται), ἀνάγκη | καὶ παρὰ τούτων ἡμᾶς πολλὰ λαμβάνειν εἰς τὴν μαθηματικὴν μέθοδον.
2222. Bölüm
Ama bu yetmez. Pythagoras matematik ilimleri barbarlardan alıp onlara kendinden pek çok şey eklediği için, bu tür ilkeleri de hesaba katmak ve onun matematiğinin kendine özgü yanını da eklemek gerekir. Çünkü o, matematik ilimlerin pek çoğunu felsefî bir gözle incelemiş, başkalarından aktarılmış olsalar da onları kendi kavrayışlarıyla kendine mal etmiş, onlara yakışan düzeni uydurmuş, onlara dair gereken araştırmaları yapmış ve baştan sona her zaman aynı uyumu korumuştur; öyle ki hiçbir yerde tutarlılıktan sapmaz. O hâlde Pythagorasçı matematiğin izini sürerken bu ilkelere bağlı kalmak gerekir.
Onun seçkin özelliklerini ortak unsurlar gibi alalım. İlk bakışta duyulan özellik, matematik terimlerin sembolik ve alışılmadık kullanımıdır. Çünkü Pythagoras var olanları ve gerçek olanları gözettiği için matematik ilimlere de tabiata uygun adlar koyardı. Öğretime de bu adlardan başlardı; bu başlangıç, adları yeterli tecrübeyle yeterince anlayan dinleyicilere yol gösterebilirdi. İspatlarının saflığı, inceliği ve kesinliğiyle de başkalarının aynı türden bütün incelemelerini geçer; büyük bir açıklıkla ilerler ve bilinen şeylerden yola çıkar. Ondaki en güzel yan ise yüce düşünceli oluşu ve ilk sebeplere yükselmesidir. Matematik ilimleri gerçek şeyler için öğrenir, var olanları saf biçimde kavrar ve yer yer matematik teoremleri ilahiyata ait teoremlerle birleştirir. Şimdilik böyle bir epistēmēnin ortak ve seçkin unsurları olarak bu kadarını sayabiliriz.
Onun peşine nasıl düşmek gerektiğini, bu adamların kendilerinin aktardıklarına uyarak bütünüyle söylemeye değer. Ancak onlarda bunların çoğu uygulamaya dönüktü ve yazıya geçirilmemiş hatıralarda korunuyordu. Bu hatıralar artık mevcut değildir; onlar hakkında ne yazılardan ne de başkasından dinleyerek bir şey çıkarmak ya da bulmak kolaydır. Bu yüzden şöyle bir şey yapmak gerekir: Küçük kıvılcımlardan yola çıkıp bu tür şeylere her seferinde gövde kazandırmak ve onları büyütmek, onları uygun ilkelere bağlamak, eksik kalanları tamamlamak ve onların düşüncesini, içlerinden birinin öğretmesi mümkün olsaydı ne söyleyeceklerini, elden geldiğince tahmin etmek. Bize tartışmasız biçimde aktarılmış olanların akışından hareketle, onları izleyen bilgileri de uygun biçimde bulabiliriz. Çünkü bu türden araştırma yolları bizi ya gerçekten Pythagorasçı matematik epistēmēsine ulaştıracak ya da ona olabildiğince yaklaştıracaktır.
Kendi kurucusuna göre sürdürülen uygulamanın da bu epistēmēyle uyuştuğunu düşünüyorum. Çünkü bu uygulama her bakımdan kendine özgüydü ve öteki uğraşlar arasında seçkindi: Psykhēyi ve psykhēnin gözünün arınmasını gözetiyor, matematik ousianın ilk eidoslarını ve sebeplerini buluyor, bunları var olanların tabiatına uyduruyor, akılla kavranan eidoslarla ilişkilendiriyor, onların iyiyle akrabalığını ve matematik ilimlerin birbirine yakınlığını öğretiyordu.
İşte böyle olan matematik uğraş, kendi alanına giren teoremleri gayretle, şiddetle ve aralıksız araştırırdı. Psykhēye bilginin saflığı, düşüncelerin inceliği, logosun kesinliği, kendi tabiatındaki cisimsiz ousialarla temas, ölçüdeşlik, uyum ve varlığa yöneliş bakımından katkıda bulunurdu. İnsana ise hayatında düzen, hâllerinde sükûnet, ahlâkında güzellik ve insan hayatına yarar sağlayan başka şeylerin bulunmasını sağlar. Bu adamlar onunla bütün hayatları boyunca uğraşırlardı. Ondan gelen faydayı eylemlerine ve psykhēnin hâllerine, şehirlerin kuruluşuna ve evlerin yönetimine, sanat işlerine, savaş ya da barış hazırlıklarına dokurlardı. Kısacası matematiği hayatın bütün kısımlarına uygularlardı: şeylere uygun, kullananlara yararlı, her ikisine de yerinde ve öteki her şeyde de ölçülü olarak.
O hâlde bu izleri takip edenlerin matematikle gelişigüzel uğraşmaması gerekir. Çünkü bugün yaygın olan matematik daha çok hisse ve tahayyüle başvurur, hakikate yabancıdır ve daha çok oluşa düşkün bir şekilde gelişmiştir. Matematikle Pythagorasçı tarzda uğraşmak istiyorsak, onun ilahî, yükseltici, arındırıcı ve kemale erdirici yolunun gayretle peşine düşmemiz gerekir.
Οὐ μὴν ἐξαρκεῖ γε τοῦτο. ἀλλ’ ἐπεὶ παραλαβὼν παρὰ βαρβάρων τὰ μαθήματα Πυθαγόρας ἀφ’ ἑαυτοῦ πολλὰ προσέθηκε, δεῖ καὶ τὰς τοιαύτας ἀρχὰς συνεισενεγκεῖν, τήν τε ἰδιότητα αὐτοῦ τῆς μαθηματικῆς προσθεῖναι. πολλὰ γὰρ φιλοσόφως ἐθεώρησε τῶν μαθημάτων, ᾠκειώσατό τε αὐτὰ ταῖς οἰκείαις ἐπιβολαῖς, καίτοι παρ’ ἄλλων παραδοθέντα, τάξιν τε αὐτοῖς ἐφήρμοσε τὴν πρέπουσαν καὶ ζητήσεις περὶ αὐτῶν ἐποιήσατο τὰς προσηκούσας, ὁμολογίαν τε δι’ ὅλων παρέχεται τὴν αὐτὴν ἀεί, ὡς μηδαμοῦ παραβαίνειν τὸ ἀκόλουθον. ταύταις οὖν ταῖς ἀρχαῖς ἐμμένοντας δεῖ τὴν Πυθαγορικὴν μαθηματικὴν ἀνιχνεύειν. ἐξαίρετα δὲ αὐτῆς ὡσπερεὶ στοιχεῖα κοινὰ λάβωμεν, ὡς μὲν αὐτόθεν ἀκοῦσαι τὴν συμβολικὴν καὶ ἀπεξενωμένην χρῆσιν τῶν μαθηματικῶν λέξεων· τῶν γὰρ ὄντων στοχαζόμενος καὶ τῶν ἀληθῶν, οὕτω καὶ τὰ κατὰ φύσιν ὀνόματα ἐτίθει τοῖς μαθήμασιν. ἀρχὴν δὲ διδασκαλίας ἀπ’ αὐτῶν ἐποιεῖτο δυναμένην ὁδηγεῖν τοὺς ἀκούοντας, εἴ τις δι’ ἐμπειρίας ἱκανῆς ἱκανῶς ἀκούοι τῶν ὀνομάτων. καὶ μὴν ἀποδείξεών γε καθαρότητι λεπτότητί τε καὶ ἀκριβείᾳ παραλλάττει πᾶσαν τὴν τῶν ἄλλων ὁμοειδῆ θεωρίαν, ἐναργείᾳ τε πολλῇ χρῆται καὶ ἀπὸ τῶν γνωρίμων ὁρμᾶται· κάλλιστον δὲ ἐν αὐτῇ τυγχάνει τὸ ὃν τὸ ὑψηλόνουν καὶ ἐπὶ τὰ πρῶτα αἴτια ἀναγόμενον, τῶν τε πραγμάτων ἕνεκα ποιούμενον τὰς μαθήσεις καὶ καθαρῶς ἀντιλαμβανόμενον τῶν ὄντων, ἐνιαχοῦ δὲ καὶ συνάπτον τὰ μαθηματικὰ θεωρήματα τοῖς θεολογικοῖς. τοσαῦτα γὰρ ἄν τις ἐν τῷ παρόντι ὡς κοινὰ ἐξαίρετα τῆς τοιαύτης ἐπιστήμης προστήσαιτο ἂν στοιχεῖα. Πῶς δὲ δεῖ μεταδιώκειν αὐτῆς τὴν θήραν, ἄξιον τόδε σύμπαν εἰπεῖν ἑπομένως τοῖς ὑπ’ αὐτῶν τῶν ἀνδρῶν παραδοθεῖσιν. ἀλλ’ ἐπεὶ τὰ πλεῖστα ἐνεργὰ ἦν παρ’ αὐτοῖς, ἐν μνήμαις τε ἀγράφοις διεσῴζετο, αἳ νῦν οὐκέτι διαμένουσι, περὶ ὧν οὐδὲν τεκμήρασθαι ῥᾴδιον οὐδὲ ἀνευρεῖν ἢ ἀπὸ γραμμάτων ἢ παρ’ ἄλλου ἀκούοντα, δεῖ τοιόνδε τι ποιεῖν· ἀπὸ σμικρῶν αἰθυγμάτων ὁρμωμένους σωματοποιεῖν ἀεὶ τὰ τοιαῦτα καὶ συναύξειν, εἰς ἀρχάς τε αὐτὰ ἀνάγειν τὰς προσηκούσας καὶ τὰ παραλειπόμενα ἀναπληροῦν, στοχάζεσθαί τε κατὰ τὸ δυνατὸν τῆς ἐκείνων γνώμης, τίνα ἂν εἶπον, εἰ ἐνεχώρει τινὰ αὐτῶν διδάσκειν. ἤδη δὲ καὶ ἀπὸ τῆς ἀκολουθίας τῶν ἀναμφισβητήτως ἡμῖν παραδοθέντων δυνάμεθα τὰ ἑξῆς ἀνευρίσκειν μαθήματα προσηκόντως. οἱ γὰρ τοιοῦτοι τρόποι τῆς διερευνήσεως ἢ τυχεῖν ἡμᾶς ποιήσουσι τῆς ὄντως μαθηματικῆς Πυθαγορείου ἐπιστήμης, ἢ ἐγγυτάτω προσελθεῖν πρὸς αὐτήν, καθ’ ὅσον οἷόν τ’ ἐστὶ μάλιστα. συνομολογεῖν δὲ ταύτῃ νενόμικα τὴν ἐπιτήδευσιν αὐτῆς, τὴν κατὰ τὸν οἰκεῖον ἀρχηγέτην διαμελετωμένην· πάντῃ γὰρ ἦν ἰδιάζουσα καὶ παρὰ τὰς ἄλλας ἀσκήσεις ἐξαίρετος, πρὸς τὴν ψυχὴν ἀποβλέπουσα καὶ τὴν κάθαρσιν τοῦ τῆς ψυχῆς ὄμματος, εὕρεσίν τε τῶν πρώτων εἰδῶν καὶ αἰτίων τῆς μαθηματικῆς οὐσίας ποιουμένη, καὶ πρὸς τὴν φύσιν αὐτῶν τῶν ὄντων συναρμόζουσα, προσοικειοῦσα δὲ τοῖς νοητοῖς εἴδεσι, καὶ τὸ συγγενὲς αὐτῶν πρὸς τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ πρὸς ἄλληλα τῶν μαθημάτων οἰκεῖον ἀναδιδάσκουσα. Τοιαύτη τοίνυν οὖσα ἡ μαθηματικὴ ἄσκησις συντόνως καὶ σφοδρῶς καὶ ἀδιαλείπτως ἀνεζήτει τὰ ὑφ’ ἑαυτὴν θεωρήματα. συνεβάλλετο δὲ τῇ μὲν ψυχῇ πρὸς γνώσεως καθαρότητα καὶ λεπτότητα τῶν διανοήσεων, ἀκρίβειάν τε τοῦ λόγου καὶ συναφὴν πρὸς τὰς καθ’ ἑαυτὴν ἀσωμάτους οὐσίας, πρὸς συμμετρίαν τε καὶ εὐαρμοστίαν καὶ περιαγωγὴν ἐπὶ τὸ ὄν· τῷ δὲ ἀνθρώπῳ τάξιν εἰς τὸν βίον | παρέχει ἠρεμίαν τε τῶν παθῶν καὶ κάλλος ἐν τοῖς ἤθεσιν εὑρέσεις τε τῶν ἄλλων τῶν εἰς τὸν ἀνθρώπινον βίον λυσιτελούντων. μετεχειρίζοντο δὲ αὐτὴν παρ’ ὅλην τὴν οἰκείαν ζωήν, ταῖς τε πράξεσι συνυφαίνοντες τὸ ἀπ’ αὐτῆς ὄφελος καὶ τοῖς τῆς ψυχῆς τρόποις, ταῖς τε τῶν πόλεων κατασκευαῖς καὶ ταῖς τῶν οἴκων διοικήσεσι, τεχνικαῖς τε ἐργασίαις καὶ πολεμικαῖς ἢ εἰρηνικαῖς παρασκευαῖς, καὶ ὅλως περὶ πάντα τὰ μέρη τοῦ βίου τὴν μαθηματικὴν προσέφερον, οἰκείως μὲν τοῖς πράγμασι, λυσιτελούντως δὲ τοῖς χρωμένοις, ἐμμελῶς δὲ πρὸς ἀμφότερα ταῦτα, καὶ περὶ τἆλλα πάντα συμμέτρως. δεῖ τοίνυν κατὰ ταῦτα τὰ ἴχνη συνεπομένους οὐχ ἁπλῶς ἀσκεῖν μαθηματικήν· ἡ γὰρ νῦν ἐπιπολάζουσα αἰσθήσει καὶ φαντασίᾳ χρῆται μᾶλλον, ἀλλοτρία τέ ἐστιν ἀληθείας, γενέσει τε μᾶλλον προσφιλὴς παραπέφυκεν. εἰ δὴ βουλοίμεθα Πυθαγορικῶς μαθηματικὴν ἀσκεῖν, τὴν ἔνθεον αὐτῆς ὁδὸν καὶ ἀναγωγὸν καὶ καθαρτικὴν καὶ τελεσιουργὸν μεταδιώκειν σπουδῇ προσήκει.
2323. Bölüm
Pythagoras'ın matematik ilimlerle ilgili felsefeyi hür insana yakışan bir terbiye biçimine boşuna dönüştürmediğini, bu ilimleri hem gösterilen şeylerin çokluğu hem de ispatların kesinliği bakımından çok ileri götürdüğünü ve onlarla hayat için zorunlu kullanımın ötesinde uğraştığını buradan kolayca anlayabiliriz. Böyle bir bilginin bir tohumunu ve başlangıcını edinmişsek, ki bu başlangıçtan hareketle bu epistēmē cinsini önce adıyla alıp sonra tabiatının ne olduğunu kesin biçimde incelemiştik, bu bize başka bir yerden değil, bunlardan gelmiştir. Epistēmēnin gücü de bu konulardaki ispatlarda kendine özgü logoslar sayesinde açıkça ortaya çıkmıştır. Üstelik birçok görünüşe gelişigüzel inanırken, bu konulardaki anlayış bizi düzeltmiş ve bunlar hakkında hakikatin ne olduğunu açıkça göstermiştir.
Hür insana ve filozoflara yakışan seyirden de ilk olarak en çok bu ilimlerle uğraşırken pay alırız. Çünkü herkese tabiatça kendine benzeyen şey uygundur; hür insanın kendi hayatına göre yaptığı faaliyetin asıl gayesi de kendisine yönelir, dışarıdaki başka hiçbir şeye yönelmez. *** sözü edilen epistēmēlere, nazarî oldukları için, aittir; hem de ilk olarak aittir. Çünkü bunların öğrenilmesi yaş bakımından ilk sırada gelir ve cüzî şeylerden alışkanlıkla oluşan türden bir istikraya hiç ihtiyaç duymaz. Filozof da, tıpkı bir şeye düşkünlüklerinden ötürü ad alan öteki istekler gibi bu isteğe de o hâlden uygun bir ad vermek gerekirse, kendisi için değerli olan bir epistēmēyi, ondan çıkan başka bir sonuç için değil, kendisi için arzulayan kimse gibi görünür.
Bu ilimleri ilerletmek isteyip de onları, içlerindeki alıştırmanın başka incelemeler için yararlı olduğu gerekçesiyle öğrenmemiz gerektiğini söyleyenlerin bazıları, onlara layık oldukları yeri vermiyor gibi görünür. Çünkü bizi bunu yapmaya neyin uğruna yönlendiriyorlarsa, o şeyler hakikat bakımından bu ilimlerin tabiatına daha az uygundur; onlar için söylenegelen açıklamalar da ispatların kesinliği bakımından bunlarla boy ölçüşemez. Bunun yeterli bir işareti vardır: Matematik ispatların, onlarla uğraşanlar tarafından sonuna kadar kalıcı ve güvenilir kabul edildiğini görürüz; ötekiler arasında ise böyle olan çok az şey bulabiliriz.
Matematik ilimlerle ilgili felsefe, hem hayat için zorunlu olan hem de artık bolluktan doğan ve kendi başına değerli olan birçok şeyde bize yardım etmiştir. Zanaat sanatlarından da az olmayan bir kısmının bu ilimlerden yardım gördüğünü buluruz. Tabiat felsefesinin de, ondan daha değerli bir mertebede olan başka bir felsefe varsa onun da, kendi ispatlarında söylediklerimiz aracılığıyla incelediğimiz pek çok şeyi kullandığını görürüz. Ayrıca bizi düzenli olana ve düzene yakınlaştırarak aretēye ve her güzel şeye de bir teşvik sağlayabilir.
Ama bu ilimlerin gücünü yalnızca bu tür bir yardımdan ötürü değil, daha da çok kendileri için ve kendi tabiatları için sevmek gerekir. Çünkü bazı epistēmēlerin yalnızca onlardan doğan sonuçlar için değil, kendileri için seçilmeye değer olduğu kabul edilir. Böyle olmak en çok, belki de yalnız nazarî epistēmēlere düşer; çünkü onların nazardan başka bir gayesi yoktur. Bir epistēmēyi ötekine göre daha çok seçilmeye değer saymamızı sağlayan şeylerle, her birini kendi başına seçilmeye değer saymamızı sağlayan şeyler aynıdır. Bir epistēmēyi ötekine ya kesinliğinden ötürü ya da daha iyi ve daha değerli şeyleri incelediği için tercih ederiz. Bunlardan ilkinin matematik epistēmēlerde üstün bir derecede bulunduğunu herkes bize kabul eder. İkincisini ise sözü edilen üstünlüğü ilk ilkelere verenler, ama ilkenin tabiatının, ousialarının yalınlığından ötürü, sayılara, çizgilere ve onların hâllerine uygun olduğunu düşünenler kabul eder.
Ayrıca bize duyulur gelen şeyler arasında en değerli ve en ilahî mertebeye sahip olan göğe ilişkin teoremler, tabiatları gereği astronomi epistēmēsiyle bilinir; bu da matematik ilimlerden biridir. Filozofun hakikate yakın olduğunu söyleyip de onun, en yüce hakikatten pay almış böyle teoremlerden başka bir fayda araması gerektiğini düşünmek garip ve hiç tutarsız görünür. Seyretmeyi seven biri olduğu hâlde, tabiatın en ortak şeylerini ve bize duyulur gelenlerin en ilahîlerini konu alan bu tür epistēmēleri başka bir şey için edinmeyi uygun görmek de öyle. Bu epistēmēler pek çok ve pek şaşırtıcı seyirle doludur; kesinliklerini boş sözlerden uydurulmuş olarak değil, kendilerine konu olan tabiattan, kendilerine ait ve sağlam olarak taşırlar.
Genel olarak, kendileri için seçilmeye değer epistēmēlerde bulunması gerektiği düşünülebilecek her şeyin matematik epistēmēlerde de bulunduğunu görürüz. Çünkü her biri bir tabiatı konu alır; bu tabiat ezelîdir ve kendi hâllerinin düzeni bakımından da, duyulur şeylerden gelen kanaatten uzaklığı bakımından da içinde pek çok şaşırtıcı seyirlik barındırır. Ayrıca ispatların ilkelerini bilinen ve kendiliğinden güvenilir olarak alırlar ve bunlarla ilgili kıyasları bunlar aracılığıyla öyle kurarlar ki bir şeyi kesin biçimde çıkarmak isteyenler için bu alandaki ispatlar bir örnek olur. Bu yüzden bu düşünce, felsefe ile geçirilen hayatı kendi başına seçilmeye değer sayanlara ve matematik ilimlerle ilgili nazarı felsefeye uygun ve akraba görenlere yakışır.
İşte bütün bu sebeplerden ötürü Pythagorasçılar matematik ilimlerle uğraşmaya haklı olarak değer verir ve onu çeşitli biçimlerde kâinatın incelenmesine bağlarlardı. Mesela sayıyı dönüşlerden ve aralarındaki farktan hesapla çıkarırlar; kâinatın kuruluşu için neyin mümkün neyin imkânsız olduğunu matematik ilimlerdeki mümkün ve imkânsızlardan hareketle incelerler; göksel dönüşleri ölçüdeş sayılara göre, sebepleriyle birlikte kavrarlar; göğün ölçülerini bazı matematik oranlara göre belirlerler. Kısacası, önceden haber veren tabiat bilimini matematik ilimlerden kurmuşlar ve kâinata dair öteki teoremlere matematik ilimleri ilke olarak koymuşlardı. Bu yolla tabiata dair pek çok ispat elde etmişler, iyi ve güzel olana, yani aretēye teşvik etmişler; en önemlisi de matematik ilimler sayesinde astronomiyi ilahiyatın gözüyle yürütmüşlerdi. Bütün bunlardan ötürü bu ilimlere haklı olarak şaşılacak bir gayret gösteriyorlardı.
Ὅτι τοίνυν οὐδὲ εἰκῇ Πυθαγόρας τὴν περὶ τὰ μαθήματα φιλοσοφίαν εἰς σχῆμα παιδείας ἐλευθερίου μετέστησε, καὶ τῷ τε πλήθει τῶν δεικνυμένων πολὺ προῆγεν αὐτὰ καὶ τῇ τῶν ἀποδείξεων ἀκριβείᾳ, τῆς τε ἀναγκαίας χρήσεως πρὸς τὸν βίον περιττότερον αὐτὰ ἤσκησεν, ἐντεῦθεν ῥᾴδιον καταμαθεῖν. εἰ γάρ τι σπέρμα καὶ ἀρχὴν τοιαύτης γνώσεως ἐκομισάμεθα, ἀφ’ ἧς τὸ τῆς ἐπιστήμης γένος ὀνομαστὶ παρειληφότες πρότερον ἀκριβῶς ἐθεωρήσαμεν οἷόν τι τὴν φύσιν ἐστίν, οὐκ ἀλλαχόθεν ἡμῖν γέγονεν ἢ ἀπὸ τούτων. ἀλλὰ καὶ ἡ δύναμις τῆς ἐπιστήμης φανερὰ κατέστη διὰ τῶν οἰκείων λόγων ἐν ταῖς περὶ ταῦτα ἀποδείξεσιν. ἔτι δὲ πολλοῖς πιστεύοντας ἡμᾶς εἰκῇ τῶν φαινομένων ἐπηνώρθωκεν ἡ περὶ ταῦτα σύνεσις, φανερὸν καθιστᾶσα περὶ αὐτῶν τἀληθὲς ὅπως ποτὲ ἔχει. μάλιστα δὲ θέας ἐλευθερίου τε καὶ φιλοσόφοις ἁρμοττούσης πρῶτον ἐν τῇ τούτων κοινωνίᾳ μεταλαμβάνομεν· οἰκεῖον γάρ ἐστιν ἑκάστῳ τὸ τὴν φύσιν ὅμοιον, τοῦ δὲ ἐλευθέρου τὸ κύριον τέλος τῆς κατὰ τὸν οἰκεῖον βίον ἐνεργείας πρὸς αὑτὸν τὴν ἀναφορὰν ἔχει καὶ πρὸς οὐδὲν ἕτερον τῶν ἐκτός * * * λεχθείσαις ἐπιστήμαις θεωρητικαῖς οὔσαις ὑπάρχει τε καὶ πρώταις ὑπάρχει διὰ τὸ τὴν μάθησιν αὐτῶν πρώτην ἔχειν τάξιν κατὰ τὸν τῆς ἡλικίας χρόνον, οὐδὲν προσδεομένην τοιαύτης ἐπαγωγῆς, ἢ διὰ συνηθείας ἐκ τῶν καθ’ ἕκαστα γίνεσθαι πέφυκεν· ὅ τε φιλόσοφος ἔοικεν (εἰ δεῖ καθάπερ τὰς ἄλλας οἰκείας ὀρέξεις, ὅσαι τῇ φιλοστοργίᾳ τῇ πρός τι γένος εἰσὶν ὠνομασμέναι, καὶ τούτῳ προσάψαι τοὔνομα οἰκείως ἀπὸ τοῦ πάθους) ἐπιστήμης τινὸς ἔχειν ἔφεσιν δι’ αὑτὴν τιμίας, ἀλλ’ οὐ διά τι τῶν ἀποβαινόντων ἀπ’ αὐτῆς ἕτερον. οὐ γὰρ ἂν δόξειαν αὐτοῖς τὴν πρέπουσαν ἀπονέμειν τάξιν ἔνιοι τῶν προάγειν μὲν αὐτὰ βουλομένων, φασκόντων δὲ τὴν μάθησιν αὐτῶν δεῖν ἡμᾶς ποιεῖσθαι διὰ τὸ χρησίμην εἶναι τὴν ἐν τούτοις γυμνασίαν πρὸς ἑτέρας θεωρίας. ὧν γὰρ χάριν τοῦτο παρακελεύονται δρᾶν, τῇ τούτων φύσει τἀληθοῦς ἧττόν ἐστιν οἰκεῖα, καὶ τοῖς εἰωθόσιν ὑπὲρ αὐτῶν λέγεσθαι λόγοις, οὐδὲ παράμιλλα κατὰ τὴν τῶν ἀποδείξεων ἀκρίβειαν. ἱκανὸν δὲ τούτου σημεῖον· τὰς μὲν γὰρ διαμενούσας τε καὶ πιστευομένας ὁρῶμεν διὰ τέλους ὁμοίως ὑπὸ τῶν μεταχειριζομένων αὐτάς, τῶν δὲ παντελῶς ὀλίγας ἄν τινας εὕροιμεν τοιαύτας. πρὸς πολλὰς μὲν οὖν καὶ τῶν πρὸς τὸν βίον ἀναγκαίων καὶ τῶν ἐκ περιουσίας ἤδη καὶ καθ’ αὑτὰ τιμίων ἡ περὶ τὰ μαθήματα φιλοσοφία βεβοήθηκεν ἡμῖν. καὶ γὰρ τῶν δημιουργικῶν τεχνῶν οὐκ ὀλίγαις εὕροιμεν ἂν ἐπικουρίαν ἀπ’ αὐτῶν γεγενημένην· καὶ τὴν περὶ φύσεως φιλοσοφίαν, κἂν εἴ τις ἑτέρα ταύτης ἔχῃ τάξιν ἐντιμοτέραν, πολλοῖς ἂν χρωμένην ἴδοιμεν ἐν ταῖς οἰκείαις ἀποδείξεσιν, ἃ διὰ τῶν λεχθέντων τεθεωρήκαμεν. ἔτι δὲ τοῦ τεταγμένου τε καὶ τάξεως οἰκείους ἡμᾶς καθιστᾶσα, καὶ πρὸς ἀρετὴν καὶ τὸ καλὸν ἅπαν ποιοῖτ’ ἄν τινα προτροπήν. οὐ μόνον δὲ διὰ τὴν τοιαύτην βοήθειαν ἀγαπήσειεν ἄν τις αὐτῶν τὴν δύναμιν, ἀλλὰ μᾶλλον ἔτι δι’ αὐτὰς καὶ διὰ τὴν οἰκείαν φύσιν. συγχωρεῖται μὲν γὰρ ὡς εἰσί τινες τῶν ἐπιστημῶν δι’ αὑτὰς αἱρεταί, καὶ οὐ μόνον διὰ τὰ συμβαίνοντα ἀπ’ αὐτῶν· μόναις δὴ μάλιστα τοιαύταις εἶναι ταῖς θεωρητικαῖς ἐνδέχεται, διὰ τὸ μηδὲν αὐτῶν εἶναι τέλος ἕτερον παρὰ τὴν θεωρίαν. ἔστι δὲ ταὐτά, οἷς ἑτέραν ἀνθ’ ἑτέρας ἐπιστήμην αἱρετωτέραν εἶναι τίθεμεν, καὶ οἷς αὐτὴν ἑκάστην αἱρετήν. αἱρούμεθα δὲ ἑτέραν πρὸ ἑτέρας ἢ διὰ τὴν αὐτῆς ἀκρίβειαν ἢ διὰ τὸ βελτιόνων καὶ τιμιωτέρων εἶναι θεωρητικήν· ὧν τὸ μὲν ἅπαντες συγχωρήσειαν 〈ἂν〉 ἡμῖν διαφόρως ὑπάρχειν ταῖς μαθηματικαῖς τῶν ἐπιστημῶν, τὸ δ’ ὅσοι ταῖς μὲν ἀρχαῖς ταῖς πρώταις τὴν εἰρημένην προεδρίαν ἀπονέμουσιν, ἀριθμοῖς δὲ καὶ γραμμαῖς καὶ τοῖς τούτων πάθεσιν οἰκείαν ὑπολαμβάνουσιν εἶναι τὴν τῆς ἀρχῆς φύσιν διὰ τὴν ἁπλότητα τῆς οὐσίας. ἔτι τὰ περὶ τὸν οὐρανὸν θεωρήματα τιμιωτάτην ἔχοντα καὶ θειοτάτην τάξιν τῶν ἡμῖν αἰσθητῶν διὰ τῆς ἀστρολογικῆς ἐπιστήμης γνωρίζεσθαι πέφυκεν, ἣ μία τῶν μαθηματικῶν οὖσα τυγχάνει· ἄτοπον δ’ ἂν δόξειεν εἶναι καὶ οὐδαμῶς ὁμολογούμενον τό, φάσκοντας οἰκεῖον εἶναι τῆς ἀληθείας τὸν φιλόσοφον, ζητεῖν τιν’ αὐτὸν οἴεσθαι δεῖν καρπὸν ἕτερον ἀπὸ τῶν τοιούτων θεωρημάτων, ἃ τῆς ἀκροτάτης ἀληθείας κεκοινώνηκε· καὶ φιλοθεάμονα ὄντα τὰς τοιαύτας τῶν ἐπιστημῶν ἀξιοῦν δι’ ἕτερον λαμβάνειν, αἳ περὶ τὰ κοινότατά τε τῆς φύσεώς εἰσι καὶ τῶν ἡμῖν αἰσθητῶν τὰ θειότατα, πλείστων τε καὶ θαυμασιωτάτων θεαμάτων οὖσαι πλήρεις ἀκρίβειαν οὐ πλαστὴν ἐκ λόγων κενῶν ἔχουσιν, ἀλλ’ οἰκείαν καὶ βέβαιον ἐκ τῆς ὑποκειμένης αὐταῖς φύσεως. ὅλως δ’ ὅσα ζητήσειεν ἄν τις δεῖν ὑπάρχειν ταῖς δι’ αὑτὰς αἱρεταῖς τῶν ἐπιστημῶν, ἁπάντων τούτων εὑρήσομεν κοινωνούσας τὰς μαθηματικάς. περὶ φύσιν γὰρ ἑκάστη τινά ἐστιν αὐτῶν, καὶ ταύτην ἀίδιον καὶ θεάματα ἔχουσαν ἐν αὑτῇ πολλὰ καὶ θαυμαστά, κατὰ τὴν τάξιν τῶν οἰκείων παθῶν καὶ κατὰ τὴν ἀπόστασιν τῆς ἐκ τῶν αἰσθητῶν ὑπολήψεως. ἔτι δὲ τὰς τῶν ἀποδείξεων ἀρχὰς γνωρίμους λαμβάνουσαι καὶ δι’ αὑτῶν πιστάς, οὕτω ποιοῦνται τοὺς ὑπὲρ τούτων συλλογισμοὺς διὰ τούτων, ὥστ’ εἶναι παράδειγμα τοῖς βουλομένοις ἀκριβῶς τι συναγαγεῖν τὰς ἐν τούτοις ἀποδείξεις· διόπερ ἁρμόττειν ἂν δόξειε τοῖς οἰομένοις τὴν μὲν ἐν τῷ φιλοσοφεῖν διαγωγὴν καθ’ αὑτὴν αἱρετὴν εἶναι, τὴν δὲ περὶ τὰ μαθήματα θεωρίαν οἰκείαν καὶ συγγενῆ φιλοσοφίᾳ. εἰκότως ἄρα διὰ ταῦτα πάντα ἐτίμων τὴν περὶ τὰ μαθήματα σπουδὴν οἱ Πυθαγόρειοι, καὶ πρὸς τὴν τοῦ κόσμου θεωρίαν αὐτὴν ποικίλως συνέταττον· οἷον τὸν μὲν ἀριθμὸν ἀπὸ τῶν περιφορῶν καὶ τῆς διαφορᾶς τούτων τῷ λογισμῷ περιλαμβάνοντες, τὰ δὲ δυνατὰ καὶ ἀδύνατα τῇ τοῦ κόσμου συστάσει ἀπὸ τῶν ἐν τοῖς μαθήμασι δυνατῶν καὶ ἀδυνάτων θεωροῦντες, τὰς δὲ οὐρανίους περιφορὰς κατὰ τοὺς συμμέτρους ἀριθμοὺς μετ’ αἰτίας νοοῦντες, μέτρα τε τοῦ οὐρανοῦ κατά τινας μαθηματικοὺς λόγους ἀφορίζοντες, καὶ ὅλως τὴν φυσιολογίαν τὴν προγνωστικὴν ἀπὸ τῶν μαθημάτων συστησάμενοι, καὶ πρὸς τὰ ἄλλα τὰ περὶ τοῦ κόσμου θεωρήματα ὥσπερ ἀρχὰς τὰ μαθήματα προστησάμενοι. ἀφ’ ὧν δὴ καὶ εἰς τὰ περὶ φύσεως πολλὰς | ἀποδείξεις ἐπορίσαντο, καὶ εἰς τὸ καλὸν κἀγαθὸν τὴν ἀρετὴν προτρέπουσι, καὶ [εἰς] τὸ μέγιστον θεολογικῶς ἀστρονομοῦσι διὰ τὰ μαθήματα. ὥστε διὰ πάντα ταῦτα θαυμαστὴν εἰκότως σπουδὴν περὶ αὐτὰ ἐποιοῦντο.
2424. Bölüm
Bundan sonra Pythagorasçıların matematik ilimlerle uğraşma âdetini de anlatmaya değer. Onlar matematik ilimlere dair açıklamaları duyulur şeylerden ayırır, bunlar aracılığıyla düşünceyi cisimsiz ousiaya inanmaya yöneltirlerdi. Bu ilimleri akılla kavranan şeylere geçiren araçlar olarak kullanır ve en çok, bunlarda saf eidoslara ve tek biçimli logoslara benzetilmiş olanın ne olduğunu araştırırlardı. Teoremlere böyle yaklaşırlardı. Bu ilimlerin epistēmēsini bir kere ortak ve herkese açık bilgiden ayırdıktan sonra, onları aktarmayı da aynı şekilde gizlilik içinde yaparlardı. Bunların bilgisini pek az kişiyle paylaşırlar, bir yerde bir şey halka sızarsa bunu bir dine saygısızlık sayıp kefaretini öderlerdi. Bu yüzden topluluğun dışındakileri de, bunlardan pay almaya layık olmadıkları için uzak tutarlardı.
Çünkü Pythagoras matematik ilimlerdeki felsefenin herkesle değil, yalnızca bütün hayatın paylaşılabileceği kimselerle paylaşılması gerektiğini düşünüyordu. Bu birlikteliğe de gelişigüzel kişileri ve rastgele gelenleri kabul etmez, onları uzun süre sınar ve layık olmayanları uzaklaştırırdı. Kendi sayesinde gerçekleşen ilerlemeyi topluluğun dışındakilerle paylaşmadı; bu konulardaki açıklamaları ötekilere karşı gizli tuttu. Ama kendisine yoldaşlıkları sebebiyle Pythagorasçılar diye anılanlar arasında, matematik ilimlerle ilgili felsefeyi de geometriye dair nazarı da çok ilerletti. Sonradan daha ileri gidenlerin neredeyse hepsinde, ilkelerin bize ondan geldiğini görmek mümkündür.
Bu ilimlerde, sonrakilerin bazıları gibi, önlerine konan problemi bulabilmelerini sağlayacak yeteneği değil, teoremlerin kendisini severdi. Teoremler arasında da, sonrakilerin çoğu gibi bulunması en zor olanları değil, onlarda bir düzeni ya da tabiatla ilgili bir rastlantıyı en iyi kavramanın mümkün olduğu teoremleri severdi. Onlar bu hâle şunun için düşmüşlerdi: Bütün tabiatın ilkelerinin bu ilimlerde bulunduğunu, bunların ne olduğunu ve kaç tane olduğunu burada en iyi görmenin mümkün olduğunu düşünüyorlardı; çünkü bu ilimler kalıcı, hareketten kurtulmuş ve üstelik yalın bir tabiatı konu alır. Bu yüzden ne inşa problemlerine, parabolē ve kareleştirme gibi temel olanlar dışında, el attılar ne de teoremlerde her şeyi tüketmek ve mümkün olan hiçbir şeyi dışarıda bırakmamak isteyerek uğraştılar. Her konuda yalnızca ilkeleri görmeye çalıştılar.
Bu epistēmēlerde, kendilerine özgü bir epistēmēye yönelik kesin ve nazarî bir alıştırma ve mantık işlemesi yaparlardı. Epistēmēlere uygun düzeni de eklediler. Başlangıçta az şey alıp bunları işlediler, özellikle teoremlerin en değerli ve en saygın olanlarını tamamladılar ve bir biçimde işlenmiş teoremleri başka alanlara aktardılar. Teoremler arasında öyle bir düzen kurarlardı ki daha yalın olanlar önce, bileşimle ilgili olanlar ikinci olarak aktarılırdı. Teoremleri var olanların tabiatına uyarak, bizim gücümüze uygun olarak, onları alanların değerine yakışır biçimde, aretēye yöneltme ve bütün terbiyeyle uyumlu olarak ve psykhēnin arınmasına uygun düşecek biçimde düzenlerlerdi.
Pythagorasçı tarzın bu yönüne dair de böyle ayırt edici işaretler sayılabilir. Bunlar hakkında, matematik ilimlerin her biri için ayrıca söyleyeceklerimizde daha fazlasını anlatacağız.
Τὸ δὴ μετὰ τοῦτο καὶ τὴν συνήθειαν ἄξιον εἰπεῖν τῆς ἐν τοῖς μαθήμασι διατριβῆς τῶν Πυθαγορείων. ἐκεῖνοι τοίνυν ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν ἀπέστησαν τοὺς περὶ τῶν μαθημάτων λόγους, εἴς τε πίστιν ἀσωμάτου οὐσίας περιῆγον δι’ αὐτῶν τὴν διάνοιαν, διαπορθμεύουσί τε αὐτοῖς ἐχρῶντο ἐπὶ τὰ νοητά, καὶ ἐν τοῖς μάλιστα ἐσκόπουν τί πρὸς τὰ καθαρὰ εἴδη καὶ τοὺς ἑνιαίους λόγους ἐστὶν ἐν αὐτοῖς ἀπεικασμένον. τοῖς μὲν οὖν θεωρήμασι τοῦτον προσεφέροντο τὸν τρόπον, ἅπαξ δὲ ἀποστήσαντες αὐτῶν τὴν ἐπιστήμην τῆς κοινῆς καὶ δεδημοσιευμένης γνώσεως, καὶ τὴν μετάδοσιν ἐποιοῦντο αὐτῶν κατὰ τὰ αὐτὰ ἐν ἀπορρήτοις· ὀλίγοις τε πάνυ τῆς γνώσεως αὐτῶν ἐκοινώνουν, καὶ εἴ πού τι ἔκφορον γένοιτο εἰς τοὺς πολλούς, ἀφωσιοῦντο τοῦτο ὡς ἀσέβημα· διόπερ ἀπωθοῦντο καὶ τοὺς ἔξω τῆς συνηθείας, ὡς ἀναξίους ὄντας αὐτῶν μεταλαμβάνειν. ὑπέλαβε γὰρ Πυθαγόρας οὐ πᾶσι δεῖν κοινωνεῖν τῆς ἐν τοῖς μαθήμασι φιλοσοφίας, ἀλλ’ αὐτοῖς μόνοις, οἷσπερ ἄν τις τοῦ παντὸς βίου κοινωνήσειε. καὶ πρὸς ταύτην τὴν ὁμιλίαν οὐκ εἰκῇ προσίετο οὐδὲ τοὺς τυχόντας, ἀλλὰ πεῖράν τε λαμβάνων ἐν πολλῷ χρόνῳ καὶ τοὺς ἀναξίους ἀπωθούμενος. καὶ τοῖς μὲν ἔξω τῆς συνηθείας οὐκ ἐποιήσατο κοινὴν τὴν δι’ αὑτοῦ γενομένην ἐπίδοσιν ἀπορρήτους ποιησάμενος πρὸς τοὺς ἄλλους τοὺς περὶ αὐτῶν λόγους, ἐν δὲ τοῖς ὀνομασθεῖσι Πυθαγορείοις διὰ τὴν πρὸς ἑαυτὸν ἑταιρίαν πολλὴν ἐπίδοσιν παρέσχε τῇ τε περὶ τὰ μαθήματα φιλοσοφίᾳ καὶ τῇ περὶ γεωμετρίαν θεωρίᾳ, καὶ σχεδὸν ἁπάντων τῶν ὕστερον ἐπὶ πλέον προελθόντων εὕροι τις ἂν τὰς ἀρχὰς ἡμῖν παρ’ ἐκείνου γεγενημένας. ἠγάπα δ’ ἐν αὐτοῖς οὐχ ὥσπερ ἔνιοι τῶν ὕστερον τὴν δύναμιν, ἀφ’ ἧς οἷοί τ’ ἔσονται τὸ προβληθὲν εὑρίσκειν, ἀλλ’ αὐτὰ τὰ θεωρήματα· καὶ τούτων οὐχ ὅσα χαλεπώτατα ἦν εὑρεῖν, καθάπερ [ἦν] οἱ πλεῖστοι τῶν ὕστερον, ἀλλ’ ἐν οἷς ἦν μάλιστα αὐτῶν κατανοῆσαι τάξιν ἤ τι σύμπτωμα φυσικόν. ἔπαθον δὲ τοῦτο διὰ τὸ τῆς ὅλης φύσεως οἴεσθαι τὰς ἀρχὰς ὑπάρχειν ἐν τούτοις καὶ μάλιστα εὐθεωρήτους εἶναι τίνες τέ εἰσι καὶ πόσαι, διὰ τὸ περὶ μένουσάν τε φύσιν εἶναι καὶ κινήσεως ἀπηλλαγμένην, ἔτι δὲ ἁπλῆν· διόπερ οὔτε τῶν προβληματικῶν ἥψαντο, πλὴν ὅσα ἦν στοιχειώδη, καθάπερ ἡ παραβολὴ καὶ ὁ τετραγωνισμός, οὔτ’ ἐν τοῖς θεωρήμασιν ἐπραγματεύοντο πάντα ἐπεξιέναι βουλόμενοι καὶ μηδὲν τῶν ἐνδεχομένων παραλιπεῖν, ἀλλ’ αὐτὰς μόνον τὰς ἀρχὰς ἰδεῖν ἐν ἑκάστοις ἐζήτουν. γυμνασίαν δὲ ἐν ταῖς ἐπιστήμαις ταύταις καὶ ἐξεργασίαν λογικὴν ἐποιοῦντο ἀκριβῆ θεωρητικὴν εἰς ἐπιστήμην οἰκείαν, τάξιν τε ἐν ταῖς ἐπιστήμαις προσέθηκαν τὴν προσήκουσαν, ὀλίγα τε κατ’ ἀρχὰς παραλαβόντες ἐξειργάσαντο ταῦτα, καὶ μάλιστα τὰ τιμιώτατα καὶ σεμνότατα τῶν θεωρημάτων ἐτελεώσαντο, ἄλλως τε ἀσκούμενα τὰ θεωρήματα ἐπ’ ἄλλα περιήγαγον, τάξιν τ’ ἐν αὐτοῖς ἐποιοῦντο τοιαύτην ὡς τὰ μὲν ἁπλούστερα 〈πρότερα〉 παραδιδόναι τὰ δὲ συνθέσεως ἐφαπτόμενα δεύτερα, καὶ τῇ φύσει τῶν ὄντων ἑπομένως συνέταττον τὰ θεωρήματα καὶ τῇ ἡμετέρᾳ δυνάμει προσφόρως καὶ τῇ ἀξίᾳ τῶν παραλαμβανόντων αὐτὰ οἰκείως τῇ τε πρὸς ἀρετὴν ἀγωγῇ καὶ τῇ ὅλῃ παιδείᾳ ὁμολογουμένως καὶ τῇ καθάρσει τῆς ψυχῆς προσηκόντως. Τοιαῦτα ἄν τις καὶ περὶ τούτου γνωρίσματα τοῦ Πυθαγορικοῦ τύπου ποιήσαιτο, περὶ ὧν πλείονα ἐροῦμεν ἐν τοῖς κατ’ ἰδίαν περὶ ἑκάστου τῶν μαθημάτων λεχθησομένοις.
2525. Bölüm
Pythagorasçı diye anılan İtalya felsefesinin iki eidosu vardır. Çünkü onunla uğraşanlar da iki cinsti: Bir kısmı akousmatikoi, yani dinleyiciler, bir kısmı mathēmatikoi, yani matematikçilerdi. Bunlardan akousmatikoi'nin Pythagorasçı olduğunu öteki grup kabul ederdi; ama akousmatikoi matematikçileri Pythagorasçı saymaz, onların çalışmalarının Pythagoras'a değil Hippasos'a ait olduğunu söylerlerdi. Hippasos'u kimileri Krotonlu, kimileri Metapontionlu sayar. Pythagorasçıların matematikle uğraşanları ise ötekilerin de Pythagorasçı olduğunu kabul eder, ama kendilerinin daha da çok Pythagorasçı olduğunu ve söylediklerinin doğru olduğunu ileri sürerler.
Aradaki farkın sebebinin şu olduğunu söylerler: Pythagoras Ionia'dan ve Samos'tan, Polykrates'in tiranlığı döneminde, İtalya'nın en parlak çağında gelmiş ve şehirlerin ileri gelenleri onunla yakınlık kurmuştu. Bunlardan yaşlı olanlarla ve siyasî işlerle uğraştıkları için vakti olmayanlarla, matematik ilimler ve ispatlar yoluyla ilgilenmek zor olduğundan, çıplak bir biçimde konuşmuştu. Çünkü sebebini bilmeden de ne yapmaları gerektiğini bilirlerse yine aynı ölçüde fayda göreceklerini düşünüyordu; tıpkı tedavi görenlerin de her şeyi neden yapmaları gerektiğini dinlemeden yine sağlığa kavuşmaları gibi. Karşılaştığı daha genç ve emek verip öğrenebilecek durumdaki kimselerle ise ispat ve matematik ilimler yoluyla ilgilenmişti. Matematikçiler kendilerinin bu ikincilerden, akousmatikoi'nin ise ötekilerden geldiğini söylerler.
Hippasos hakkında ise şunu anlatırlar: O Pythagorasçılardandı; ama on iki altıgenden [doğrusu: beşgenden] oluşan küreyi ilk olarak dışarıya açıkladığı ve çizdiği için, dine saygısızlık ettiğinden denizde boğulup ölmüş; bunu bulmuş olmanın şöhretini kazanmış, oysa her şey o adama aittir. Pythagoras'tan böyle söz ederler ve onu adıyla anmazlar. Matematik ilimler dışarıya açıklanınca, en çok iki kişi bunları ilerletti: Kyreneli Theodoros ve Khioslu Hippokrates. Pythagorasçılar geometrinin şöyle dışarıya açıldığını söyler: Pythagorasçılardan biri malını mülkünü kaybetmiş; bu talihsizliğe uğrayınca geometriden para kazanmasına izin verilmiş. Geometriye Pythagoras tarafından historia, yani araştırma denirdi. Her iki çalışmanın arasındaki fark ve matematik ilimler hakkında olup bitenler aşağı yukarı bunlar ve bunlara benzer şeylerdir.
Pythagorasçılar matematik ilimlerle uğraşmış ve logosların kesinliğini sevmişlerdi; çünkü insanların uğraştığı şeyler arasında ispatı olan yalnız bunlardı. Uyumla ilgili olanların sayılar yoluyla, görmeyle ilgili matematik ilimlerin de şekiller yoluyla aynı ölçüde kabul gördüğünü görünce, genel olarak bunların ve bunların ilkelerinin var olan şeylerin sebepleri olduğunu düşündüler. Öyle ki var olan şeylerin nasıl olduğunu incelemek isteyen kimsenin bunlara bakması gerekir: sayılara, var olanların geometride incelenen eidoslarına ve oranlara; çünkü her şey bunlarla açıklanır. Böylece her bir şeyin gücünü bunlardan daha yerinde ya da daha değerli bir şeye bağlayamayacaklarını düşünerek, onları her şeyin sebeplerine ve ilk şeylere bağladılar ve öteki şeyleri de neredeyse aynı biçimde bunlarla belirlediler. Gerçek şeyleri sayılara ve matematik ilimlere götüren yollar, onlara göre bu sebeplerden ötürü bu biçimdeydi. Onlardaki ispat yöntemi de böyleydi: Bu türden ilkelerden yola çıkıyor ve açıklamalardaki inandırıcılığını ve sağlamlığını böyle elde ediyordu.
Δύο δ’ ἐστὶ τῆς Ἰταλικῆς φιλοσοφίας εἴδη, καλουμένης δὲ Πυθαγορικῆς. δύο γὰρ ἦν γένη καὶ τῶν μεταχειριζομένων αὐτήν, οἱ μὲν ἀκουσματικοί, οἱ δὲ μαθηματικοί. τούτων δὲ οἱ μὲν ἀκουσματικοὶ ὡμολογοῦντο Πυθαγόρειοι εἶναι ὑπὸ τῶν ἑτέρων, τοὺς δὲ μαθηματικοὺς οὗτοι οὐχ ὡμολόγουν, οὔτε τὴν πραγματείαν αὐτῶν εἶναι Πυθαγόρου, ἀλλὰ Ἱππάσου. τὸν δ’ Ἵππασον οἱ μὲν Κροτωνιάτην φασίν, οἱ δὲ Μεταποντῖνον. οἱ δὲ περὶ τὰ μαθήματα τῶν Πυθαγορείων τούτους τε ὁμολογοῦσιν εἶναι Πυθαγορείους, καὶ αὐτοί φασιν ἔτι μᾶλλον, καὶ ἃ λέγουσιν αὐτοὶ ἀληθῆ εἶναι. τὴν δὲ αἰτίαν τῆς ἀνομοιότητος τοιαύτην γενέσθαι φασίν. ἀφικέσθαι τὸν Πυθαγόραν ἐξ Ἰωνίας καὶ Σάμου κατὰ τὴν Πολυκράτους τυραννίδα καὶ ἀκμαζού‐ σης Ἰταλίας, καὶ γενέσθαι συνήθεις αὐτῷ τοὺς πρώτους ἐν ταῖς πόλεσι. τούτων δὲ τοῖς μὲν πρεσβυτέροις καὶ ἀσχόλοις διὰ τὸ ἐν πολιτικοῖς 〈πράγμασι κατέχεσθαι,〉 ὡς χαλεπὸν ὂν διὰ τῶν μαθημάτων καὶ ἀποδείξεων ἐντυγχάνειν, ψιλῶς διαλεχθῆναι, ἡγούμενον οὐδὲν ἧττον ὠφελεῖσθαι ἂν καὶ ἄνευ τῆς αἰτίας εἰδότας τί δεῖ πράττειν, ὥσπερ καὶ οἱ ἰατρευόμενοι οὐ προσακούοντες διὰ τί αὐτοῖς ἕκαστα πρακτέον οὐδὲν ἧττον τυγχάνουσι τῆς ὑγείας. ὅσοις δὲ νεωτέροις ἐνετύγχανε καὶ δυναμένοις πονεῖν καὶ μανθάνειν, τοῖς τοιούτοις διὰ ἀποδείξεως καὶ τῶν μαθημάτων ἐνετύγχανεν. αὐτοὶ μὲν οὖν εἶναι ἀπὸ τούτων, ἐκείνους δὲ ἀπὸ τῶν ἑτέρων. περὶ δ’ Ἱππάσου λέγουσιν, ὡς ἦν μὲν τῶν Πυθαγορείων, διὰ δὲ τὸ ἐξενεγκεῖν καὶ γράψασθαι πρῶτος σφαῖραν τὴν ἐκ τῶν δώδεκα ἑξαγώνων ἀπόλοιτο κατὰ θάλατταν ὡς ἀσεβήσας, δόξαν δὲ λάβοι ὡς 〈εὑρών,〉 εἶναι δὲ πάντα ἐκείνου τοῦ ἀνδρός· προσαγορεύουσι γὰρ οὕτω τὸν Πυθαγόραν καὶ οὐ καλοῦσιν ὀνόματι. ἐπέδωκε δὲ τὰ μαθήματα, ἐπεὶ ἐξηνέχθησαν δισσοὶ προάγοντε μάλιστα, Θεόδωρός τε ὁ Κυρηναῖος καὶ Ἱπποκράτης ὁ Χῖος. λέγουσι δὲ οἱ Πυθαγόρειοι ἐξενηνέχθαι γεωμετρίαν οὕτως. ἀποβαλεῖν τινα τὴν οὐσίαν τῶν Πυθαγορείων, ὡς δὲ τοῦτ’ ἠτύχησε, δοθῆναι αὐτῷ χρηματίσασθαι ἀπὸ γεωμετρίας. ἐκαλεῖτο δὴ ἡ γεωμετρία πρὸς Πυθαγόρου ἱστορία. περὶ μὲν οὖν τῆς διαφορᾶς ἑκατέρας τῆς πραγματείας καὶ περὶ τῶν μαθημάτων σχεδὸν ταῦτά τε καὶ τοιαῦτά ἐστι τὰ συμβεβηκότα. οἱ δὲ Πυθαγόρειοι διατρίψαντες ἐν τοῖς μαθήμασι καὶ τό τε ἀκριβὲς τῶν λόγων ἀγαπήσαντες, ὅτι μόνα εἶχεν ἀποδείξεις ὧν μετεχειρίζοντο ἄνθρωποι, καὶ ὁμολογούμενα ὁρῶντες ἔνισον τὰ περὶ τὴν ἁρμονίαν [ὅτι] δι’ ἀριθμῶν καὶ τὰ περὶ τὴν ὄψιν μαθήματα διὰ 〈δια〉γραμμάτων, ὅλως αἴτια τῶν ὄντων ταῦτα ᾠήθησαν εἶναι καὶ τὰς τούτων ἀρχάς· ὥστε τῷ βουλομένῳ θεωρεῖν τὰ ὄντα πῶς ἔχει, εἰς ταῦτα βλεπτέον εἶναι, τοὺς ἀριθμοὺς καὶ τὰ γεωμετρούμενα εἴδη τῶν ὄντων καὶ λόγους, διὰ τὸ δηλοῦσθαι πάντα διὰ τούτων. ὡς οὖν οὔτ’ ἐγκαιροτέρων ἂν οὔτε τιμιωτέρων ἀνάψαντες ἑκάστων τὰς δυνάμεις ἢ εἰς τὰ πάντων αἴτια καὶ πρῶτα σχεδὸν ὁμοτρόπως καὶ τὰ ἄλλα τούτοις διώριζον. αἱ μὲν οὖν ἀγωγαὶ εἰς τοὺς ἀριθμοὺς καὶ τὰ μαθήματα τῶν πραγμάτων διὰ ταῦτά τε καὶ τοῦτον τὸν τύπον ἐδόκουν ἔχειν αὐτοῖς. τοιαύτη τις ἦν παρ’ αὐτοῖς καὶ ἡ μέθοδος τῶν ἀποδείξεων, ἐκ τοιούτων τε ἀρχῶν ὁρμωμένη καὶ οὕτως ἔχουσα τὸ πιστὸν καὶ βέβαιον ἐν τοῖς λόγοις.
26-126. Bölüm
Eskilerden ve yenilerden, matematik ilimler hakkında bunun tersi bir kanaat ortaya atmış bazı kimseler de çıkmıştır. Bunlar matematik ilimleri büsbütün yararsız ve insan hayatına hiçbir katkısı olmayan şeyler diye yererler. Bazıları şöyle akıl yürütür: Filozofların matematik ilimleri onun için öğrenmek gerektiğini söyledikleri gaye yararsızsa, bunlarla uğraşmak çok daha önce boş olmak zorundadır. Bu gaye hakkında da bu konuyu en titiz biçimde incelemiş görünenlerin hemen hepsi uyuşur. Bir kısmı bu gayenin, geometriye ve bu türden öteki ilimlere benzeyen, adil ile adaletsizin, iyi ile kötünün epistēmēsi olduğunu söyler; bir kısmı ise Anaksagoras ve Parmenides çevresinin ortaya koyduğu türden, tabiata ve böyle bir hakikate dair phronēsis olduğunu.
Bu konuları inceleyecek kimse şunu gözden kaçırmamalıdır: İnsanlar için bütün iyi şeyler ve hayata yararlı olan her şey, yalnızca bilmekte değil, kullanmakta ve yapmaktadır. Çünkü sağlığı meydana getiren şeyleri bilmekle sağlıklı olmayız, onları bedenimize uygulamakla sağlıklı oluruz. Zenginliği bilmekle zengin olmayız, çok mal varlığı edinmekle zengin oluruz. Hepsinden önemlisi, var olan şeylerden bazılarını bilmekle iyi yaşamayız, iyi yaparak iyi yaşarız; çünkü gerçekten mesut olmak budur. Bu yüzden felsefe de, eğer yararlıysa, ya iyi şeylerin yapılması olmalı ya da böyle eylemlere yararlı olmalıdır. Felsefenin de, önceden sözü edilen epistēmēlerden herhangi birinin de bir şeyleri yapıp üretmek olmadığı herkes için açıktır. Eylemler için yararlı da olmadığını şuradan anlayabiliriz: En büyük örneğimiz, felsefeye benzeyen epistēmēler ve onların dayandığı kanaatlerdir. Geometriciler hangi konularda ispat yoluyla nazarî bilgi sahibiyse, o konuların hiçbirinde onların uygulamada becerikli olduğunu görmeyiz. Bir araziyi bölmeyi ve büyüklüklerin ve yerlerin öteki bütün hâllerini, tecrübeleri sayesinde arazi ölçücüler yapabilir; matematik ilimlerle ve onların oranlarıyla uğraşanlar ise nasıl yapılması gerektiğini bilir ama yapamazlar.
Müzikte ve bilgi ile tecrübenin birbirinden ayrıldığı öteki epistēmēlerde de durum böyledir. Uyumlu sesler ve bu türden öteki şeyler hakkında ispatları ve kıyasları belirlemiş olanlar, felsefeyle uğraşanlar gibi, incelemeye alışkındır, ama işin pratiğinden hiçbir şeye ortak olmazlar. Hatta bunlardan elinden bir iş gelen biri bile olsa, ispatları öğrendiğinde, sanki bile bile yapıyormuş gibi, hemen o işi daha kötü yapar. Logosları bilmeyen ama alıştırma yapmış ve doğru kanaatlere sahip olanlar ise ihtiyaçlar bakımından onlardan tamamen ve bütünüyle üstündür. Astronomiyle ilgili konularda, mesela güneş, ay ve öteki yıldızlar hakkında da aynı durum vardır: Sebepler ve oranlar üzerinde çalışmış olanlar insanlar için yararlı hiçbir şey bilmez; ama bunlardan türeyen ve denizcilikle ilgili epistēmēler denen bilgilere sahip olanlar fırtınaları, rüzgârları ve olup biten pek çok şeyi bize önceden haber verebilir. Bu yüzden böyle epistēmēler eylemler için büsbütün yararsız olacaktır. Doğru eylemlerden geri kalıyorlarsa, öğrenme sevgisi de en büyük iyiliklerden geri kalır.
Biz bunlara karşı şunu söyleriz: Matematik ilimlerin epistēmēleri vardır ve bunlar edinilebilir. Çünkü önce gelenler sonra gelenlerden, tabiatça daha iyi olanlar daha kötü olanlardan her zaman daha bilinirdir. Belirli ve düzenli şeylerin epistēmēsi, zıtlarının epistēmēsinden; sebeplerin epistēmēsi de sonuçlarınkinden daha fazladır. Hareketsiz matematik eidoslardaki şeyler belirli ve düzenlidir. Önce gelenler de sonra gelenlerden daha çok sebeptir; çünkü onlar ortadan kalkınca, ousialarını onlardan alan şeyler de ortadan kalkar: Sayılar ortadan kalkınca uzunluklar, uzunluklar ortadan kalkınca yüzeyler, yüzeyler ortadan kalkınca cisimler. Matematik ilimlerdeki şeyler her şeyden daha yalın olduğuna göre, her şeyden daha fazla ilke niteliği de taşıyacaktır. Bu yüzden epistēmēler daha iyi ve daha çok ilke niteliği taşıyan şeyler hakkında çok daha fazla olacak ve edinilebilir olacaktır. Çünkü sebeplerin ve unsurların phronēsisi, sonra gelenlerin phronēsisinden çok daha önce olmak zorundadır. Çünkü bunlar uçlardan değildir ve ilk şeyler de tabiatça bunlardan çıkmaz; tersine, öteki şeyler açıkça onlardan ve onlar aracılığıyla oluşur ve meydana gelir.
Matematik ilimleri bilmenin iyilerin en büyüğü ve öteki her şeyden daha yararlı olduğu da şuradan açıktır. İyi şeylere logos ve phronēsis yol gösterir. İyi şeylerin en kesin ölçütü ve sınırı da phronēsis sahibi insandan başkası değildir: Onun seçeceği şeyler iyidir, bunların zıtları kötüdür. Herkes en çok kendi melekesine uygun olanı seçtiğine göre (adil insan adilce yaşamayı, cesaret sahibi cesarete uygun yaşamayı, itidal sahibi de itidalli olmayı seçer), açıktır ki phronēsis sahibi de her şeyden çok phronēsis içinde düşünmeyi seçecektir; çünkü bu, o yetinin işidir. Bu yüzden en yetkin hükme göre iyilerin en üstününün phronēsis olduğu açıktır. Herkesin onun peşine bir ihtiyaç için düşmesi de gerekmez; çünkü phronēsis kendisi için seçilmeye değerdir.
Γεγόνασι δέ τινες, οἱ μὲν παλαιοὶ οἱ δὲ νέοι, οἵτινες τὴν ἐναντίαν δόξαν περὶ τῶν μαθημάτων ἐξενηνόχασι, ψέγοντες αὐτὰ ὡς παντελῶς ἄχρηστα καὶ πρὸς τὸν ἀνθρώπινον βίον οὐδὲν συμβαλλόμενα. ἔνιοι δὲ οὕτως ἐπιχειροῦσιν· εἰ ἀχρεῖον αὐτῶν τὸ τέλος, δι’ ὅπερ αὐτὰ μανθάνειν φασὶ δεῖν οἱ φιλόσοφοι, πολὺ πρότερον ἀνάγκη μάταιον εἶναι τὴν περὶ ταῦτα σπουδήν. περὶ δὲ τοῦ τέλους σχεδὸν ὁμολογοῦσι πάντες οἱ δοκοῦντες περὶ αὐτὴν μάλιστα ἠκριβωκέναι. φασὶ γὰρ οἱ μὲν εἶναι τὴν τῶν ἀδίκων καὶ δικαίων καὶ κακῶν καὶ ἀγαθῶν ἐπιστήμην, ὁμοίαν οὖσαν γεωμετρίᾳ καὶ ταῖς ἄλλαις ταῖς τοιαύταις, οἱ δὲ τὴν περὶ φύσεως τε καὶ τῆς τοιαύτης ἀληθείας φρόνησιν, οἵαν οἵ τε περὶ Ἀναξαγόραν καὶ Παρμενίδην εἰσηγήσαντο. δεῖ δὴ μὴ λεληθέναι τὸν μέλλοντα περὶ τούτων ἐξετάζειν, ὅτι πάντα τὰ ἀγαθὰ καὶ τὰ πρὸς τὸν βίον ὠφέλιμα τοῖς ἀνθρώποις ἐν τῷ χρῆσθαι καὶ πράττειν ἐστίν, ἀλλ’ οὐκ ἐν τῷ γινώσκειν μόνον· οὔτε γὰρ ὑγιαίνομεν τῷ γνωρίζειν τὰ ποιητικὰ τῆς ὑγιείας, ἀλλὰ τῷ προσφέρεσθαι τοῖς σώμασιν· οὔτε πλουτοῦμεν τῷ γιγνώσκειν πλοῦτον, ἀλλὰ τῷ κεκτῆσθαι πολλὴν οὐσίαν· οὐδὲ τὸ πάντων μέγιστον εὗ ζῶμεν τῷ γιγνώσκειν ἄττα τῶν ὄντων, ἀλλὰ τῷ πράττειν εὖ· τὸ γὰρ εὐδαιμονεῖν ἀληθῶς τοῦτ’ ἐστίν. ὥστε προσήκει καὶ τὴν φιλοσοφίαν, εἴπερ ἐστὶν ὠφέλιμος, ἤτοι πρᾶξιν εἶναι τῶν ἀγαθῶν ἢ χρήσιμον εἰς τὰς τοιαύτας πράξεις. ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἔστιν οὔθ’ αὕτη πραγμάτων ἐργασία τις οὔτ’ ἄλλη τῶν προειρημένων ἐπιστημῶν οὐδεμία, φανερόν ἐστι πᾶσιν· ὅτι δ’ οὐδ’ ἐστὶ χρήσιμος εἰς τὰς πράξεις, ἐκεῖθεν ἄν τις κατα μάθοι. μέγιστον γὰρ ἔχομεν παράδειγμα τὰς ὁμοίας ἐπιστήμας αὐτῇ καὶ τὰς ὑποκειμένας δόξας· ὧν γάρ εἰσιν οἱ γεωμέτραι δι’ ἀποδείξεως θεωρητικοί, τούτων οὐδενὸς ὁρῶμεν αὐτοὺς ὄντας πρακτικούς, ἀλλὰ καὶ διελεῖν χωρίον καὶ τὰ ἄλλα πάντα πάθη τῶν τε μεγε θων καὶ τῶν τόπων οἱ μὲν γεωδαῖται δύνανται δι’ ἐμπειρίαν, οἱ δὲ περὶ τὰ μαθήματα καὶ τοὺς τούτων λόγους ἴσασι μὲν ὡς δεῖ πράττειν, οὐ δύνανται δὲ πράττειν. ὁμοίως δ’ ἔχει καὶ περὶ μουσικὴν καὶ τὰς ἄλλας ἐπιστήμας, ὅσαις διῄρηται τό τε τῆς γνώσεως καὶ τὸ τῆς ἐμπειρίας χωρίς. οἱ μὲν γὰρ τὰς ἀποδείξεις καὶ τοὺς συλλογισμοὺς διωρισμένοι περὶ συμφωνίας καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων, ὥσπερ οἱ κατὰ φιλοσοφίαν, σκοπεῖν εἰώθασιν, οὐδενὸς δὲ κοινωνοῦσι τῶν ἔργων, ἀλλὰ κἂν τυγχάνωσιν αὐτῶν δυνάμενοί τι χει ρουργεῖν, ὅταν μάθωσι τὰς ἀποδείξεις, ὥσπερ ἐπίτηδες, εὐθὺς αὐτὰ χεῖρον ποιοῦσιν· οἱ δὲ τοὺς μὲν λόγους ἀγνοοῦντες, γεγυμνασμένοι δὲ καὶ δοξάζοντες ὀρθῶς ὅλῳ καὶ παντὶ διαφέρουσι πρὸς τὰς χρείας. ὡσαύτως δὲ καὶ περὶ τῶν κατὰ τὴν ἀστρολογίαν, οἷον ἡλίου καὶ σελήνης πέρι καὶ τῶν ἄλλων ἄστρων, οἱ μὲν τὰς αἰτίας καὶ τοὺς λόγους μεμελετηκότες οὐδὲν τῶν χρησίμων τοῖς ἀνθρώποις ἴσασιν, οἱ δὲ τὰς ὑπὸ τούτων ναυτικὰς καλουμένας ἐπιστήμας ἔχοντες χειμῶνας καὶ πνεύματα καὶ πολλὰ τῶν γινομένων δύνανται προλέγειν ἡμῖν. ὥστε πρὸς τὰς πράξεις ἀχρεῖοι παντελῶς ἔσονται αἱ τοιαῦται ἐπιστῆμαι· εἰ δὲ τῶν πράξεων τῶν ὀρθῶν ἀπολείπονται, τῶν μεγίστων ἀγαθῶν ἀπολείπεται ἡ φιλομάθεια. Πρὸς δὴ ταῦτα ἀντιλέγοντες, εἶναί τέ φαμεν ἐπιστήμας τῶν μαθημάτων καὶ ταύτας δυνατὰς εἰς τὸ μεταλαβεῖν. ἀεὶ γὰρ γνωριμώτερα ἀμφότερα, τὰ πρότερα τῶν ὑστέρων καὶ τὰ βελτίω τὴν φύσιν τῶν χειρόνων. τῶν γὰρ ὡρισμένων καὶ τεταγμένων ἐπιστήμη μᾶλλόν ἐστιν ἢ τῶν ἐναντίων, ἔτι δὲ τῶν αἰτίων ἢ τῶν ἀποβαινόντων. ἔστι δὲ ὡρισμένα καὶ τεταγμένα τὰ ἐν τοῖς ἀκινήτοις μαθηματικοῖς εἴδεσιν. αἴτιά τε μᾶλλον τὰ πρότερα τῶν ὑστέρων· ἐκείνων γὰρ ἀναιρουμένων ἀναιρεῖται τὰ τὴν οὐσίαν ἐξ ἐκείνων ἔχοντα, μήκη μὲν ἀριθμῶν, ἐπίπεδα δὲ μηκῶν, στερεὰ δὲ ἐπιπέδων. ὥστε εἴπερ πάντων ἐστὶν ἁπλούστερα τὰ ἐν τοῖς μαθήμασιν, ἔσται καὶ ἀρχικώτερα πάντων. ὥστε περὶ τὰ ἀμείνονα καὶ ἀρχηγικώτερα ἔσονται πολὺ μᾶλλον ἐπιστῆμαι, καὶ δυναταὶ κτήσασθαι ὑπάρχουσι· πολὺ γὰρ πρότερον ἀναγκαῖον τῶν | αἰτίων καὶ τῶν στοιχείων εἶναι φρόνησιν ἢ τῶν ὑστέρων. οὐ γὰρ ταῦτα τῶν ἄκρων οὐδ’ ἐκ τούτων τὰ πρῶτα πέφυκεν, ἀλλ’ ἐξ ἐκείνων καὶ δι’ ἐκείνων καὶ τἆλλα γίγνεται καὶ συνίσταται φανερῶς. ὅτι δὲ καὶ μέγιστόν ἐστι τῶν ἀγαθῶν καὶ πάντων ὠφελιμώτατον τῶν ἄλλων, ἐπίστασθαι τὰ μαθήματα, ἐκ τῶνδε δῆλον. λόγος γὰρ καὶ φρόνησις ἡγεῖται τῶν ἀγαθῶν· κανών τε καὶ ὅρος ἀκριβέστατος τῶν ἀγαθῶν οὐδεὶς ἄλλος ἐστὶ πλὴν ὁ φρόνιμος· ὅσα γὰρ ἂν οὗτος ἕλοιτο, ταῦτ’ ἐστὶν ἀγαθά, κακὰ δὲ τἀναντία τούτοις. ἐπεὶ δὲ πάντες αἱροῦνται μάλιστα 〈τὰ〉 κατὰ τὰς οἰκείας ἕξεις (τὸ μὲν γὰρ δικαίως ζῆν ὁ δίκαιος, τὸ δὲ κατὰ τὴν ἀνδρείαν ὁ τὴν ἀνδρείαν ἔχων, ὁ δὲ σώφρων τὸ σωφρονεῖν), ὁμοίως δῆλον ὅτι καὶ τὸ φρονεῖν ὁ φρόνιμος αἱρήσεται πάντων μάλιστα· τοῦτο γὰρ ἔργον ταύτης τῆς δυνάμεως. ὥστε φανερὸν ὅτι κατὰ τὴν κυριωτάτην κρίσιν κράτιστόν ἐστι τῶν ἀγαθῶν ἡ φρόνησις. καὶ οὐ δεῖ πάντας χρείας ἕνεκα αὐτὴν μεταδιώκειν· καὶ γὰρ αὕτη δι’ αὑτήν ἐστιν αἱρετή.
26-2Konunun yararı ve büyüklüğü hakkında yeterince ispat yapıldığını düşünüyorum. Phronēsisi edinmenin öteki iyileri edinmekten çok daha kolay olduğuna da şu sebeplerle inanıyorum. Filozoflar, kendilerini böylesine gayretle çalışmaya sevk edecek hiçbir ücreti insanlardan almadıkları hâlde, öteki sanatlara da çok zaman ayırdıkları hâlde, kısa bir sürede koşarcasına ilerleyip kesinlik bakımından onları geride bırakmışlardır. Bu bana felsefenin kolaylığının bir işareti gibi görünüyor. Ayrıca herkesin felsefeyle vakit geçirmeyi sevmesi, öteki her şeyi bırakıp onunla uğraşmak istemesi, bu meşguliyetin hazla yapıldığının küçük olmayan bir kanıtıdır; çünkü kimse uzun süre zahmet çekmek istemez. Bunlara ek olarak, onu kullanmak her şeyden çok farklıdır: Bu iş için ne alete ne de bir yere ihtiyaç vardır; kişi düşüncesini dünyanın neresine koyarsa koysun, her yerden aynı biçimde, sanki hakikat oradaymış gibi ona dokunur. Şimdiki fırsat için bunlar belki yeterince söylenmiştir. Çünkü phronēsisin mümkün olduğu, iyilerin en büyüğü olduğu ve edinilmesinin kolay olduğu ispat edilmiştir.
Hakikat hakkında titiz araştırma, herkesin kabul ettiği gibi, uğraşların en yenisidir. Çünkü yıkımdan ve tufandan sonra insanlar önce beslenme ve yaşamla ilgili şeyler üzerinde kafa yormak zorunda kaldılar. Daha bolluğa kavuşunca, müzik ve benzerleri gibi haz için olan sanatları işlediler; zorunlu ihtiyaçlarından fazlasına sahip olunca da böylece felsefe yapmaya giriştiler. Geometriyle, logoslarla ve öteki terbiye dallarıyla uğraşanlar küçük başlangıçlardan yola çıkıp araştırarak pek kısa bir sürede o kadar ilerlediler ki başka hiçbir cins, sanatların hiçbirinde bu kadar ilerlememiştir. Oysa öteki sanatları herkes ortaklaşa değer verip onlara sahip olanlara ücret ödeyerek teşvik eder; bunlarla uğraşanları ise teşvik etmek bir yana, çoğu zaman engelleriz bile. Yine de bu ilimler en çok ilerlemiştir; çünkü tabiatça en eski olan onlardır. Çünkü oluşta sonra gelen, ousia ve kemal bakımından önce gelir.
Matematik ilimlerin epistēmēsi de bütün bunlar bakımından öteki epistēmēlerden fazlasıyla üstündür; güzellik ve kesinlik bakımından bütün uğraşları geride bırakır. Bunun böyle olması da akla uygundur. Çünkü insanlar önce oluşla aynı tabiattan olan şeyleri, güçleri yettiğince edinmeye can atarlar. Bunlardan sonra, bizi cisimsel tabiattan kurtaran şeyler öncekilerden çok daha değerlidir. İlkiler zorunlu oldukları için temelde dururlar; ikinciler ise kendileri için seçilmeye değer ve saygın oldukları için öncelik ve şeref bakımından üstün tutulur. Matematik ilimler bütün insan hayatı için de bize az olmayan faydalar sağlar; hayatta matematik sanatların eserlerine bakanlar için bu apaçıktır. Ama bunlar daha az gayrete değer şeylerdir. En büyük şeyler ise ölümsüz psykhēnin arınması, nous'un akılla kavranana yönelmesi ve varlığın faaliyetinden pay almaktır. Matematik epistēmē bunları bizim için hazırlayarak bütün iyilikleri sağlar; öyle ki saadet gayesine başka bir yöntemin bu kadar yardım ettiğini sanmıyorum.
Bütün bunlarla, karşıt görüşlerin yanlış olduğu ortaya çıkmakla kalmamış, matematik ilimlerin bizim için son derece yararlı olduğu da ispat edilmiştir.
Καὶ περὶ μὲν ὠφελείας καὶ μεγέθους τοῦ πράγ ματος ἱκανῶς ἀποδεδεῖχθαι νομίζω, διότι δὲ πολλῷ ῥᾴστη τῶν ἄλλων ἀγαθῶν ἡ κτῆσις αὐτῆς, ἐκ τῶνδε πέπεισμαι. τὸ γὰρ μήτε μισθοῦ παρὰ τῶν ἀνθρώπων γινομένου τοῖς φιλοσόφοις, δι’ ὃν συντόνως οὕτως ἂν διαπονήσειαν, πολύ τε προεμένους 〈εἰς〉 τὰς ἄλλας τέχνας ὅμως ἐξ ὀλίγου χρόνου θέοντας παρεληλυθέναι ταῖς ἀκριβείαις, σημεῖόν μοι δοκεῖ τῆς περὶ τὴν φιλοσοφίαν εἶναι ῥᾳστώνης. ἔτι δὲ τὸ πάντας φιλοχωρεῖν ἐπ’ αὐτῇ καὶ βούλεσθαι σχολάζειν ἀφεμένους τῶν ἄλλων ἁπάντων, οὐ μικρὸν τεκμήριον ὅτι μεθ’ ἡδονῆς ἡ προσεδρεία γίγνεται· πονεῖν γὰρ οὐδεὶς ἐθέλει πολὺν χρόνον. πρὸς δὲ τούτοις ἡ χρῆσις πλεῖστον διαφέρει πάντων· οὐδὲν γὰρ δέονται πρὸς τὴν ἐργασίαν ὀργάνων οὐδὲ τόπων, ἀλλ’ ὅπῃ τις ἂν θῇ τῆς οἰκουμένης τὴν διάνοιαν, ὁμοίως πανταχόθεν ὥσπερ παρούσης ἅπτεται τῆς ἀληθείας. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἴσως ἀποχρώντως εἴρηται πρὸς τὸν ἐνεστῶτα καιρόν· καὶ γὰρ ὅτι δυνατὸν καὶ διότι μέγιστον τῶν ἀγαθῶν καὶ κτήσασθαι ῥᾴδιον ἡ φρόνησις, ἀποδέδεικται. Νεώτατον οὖν ὁμολογουμένως ἐστὶ τῶν ἐπιτηδευμάτων ἡ περὶ τὴν ἀλήθειαν ἀκριβολογία. μετὰ γὰρ τὴν φθορὰν καὶ τὸν κατακλυσμὸν τὰ περὶ τὴν τροφὴν καὶ τὸ ζῆν πρῶτον ἠναγκάζοντο φιλοσοφεῖν, εὐπορώτεροι δὲ γενόμενοι τὰς πρὸς ἡδονὴν ἐξειργάσαντο τέχνας, οἷον μουσικὴν καὶ τὰς τοιαύτας, πλεονάσαντες δὲ τῶν ἀναγκαίων οὕτως ἐπεχείρησαν φιλοσοφεῖν. τοσοῦτον δὲ νῦν προεληλύθασιν ἐκ μικρῶν ἀφορμῶν ἐν ἐλαχίστῳ χρόνῳ ζητοῦντες οἵ τε περὶ τὴν γεωμετρίαν καὶ τοὺς λόγους καὶ τὰς ἄλλας παιδείας, ὅσον οὐδὲν ἕτερον γένος ἐν οὐδεμιᾷ τῶν τεχνῶν. καίτοι τὰς μὲν ἄλλας πάντες συνεξορμῶσι τιμῶντες κοινῇ καὶ τοὺς μισθοὺς τοῖς ἔχουσι διδόντες, τοὺς δὲ ταῦτα πραγματευομένους οὐ μόνον οὐ προτρέπομεν ἀλλὰ καὶ διακωλύομεν πολλάκις, ἀλλ’ ὅμως ἐπιδίδωσι πλεῖστον, διότι τῇ φύσει ἐστὶ πρεσβύτατα· τὸ γὰρ τῇ γενέσει ὕστερον, οὐσίᾳ καὶ τελειότητι προηγεῖται. Καὶ ἡ τῶν μαθημάτων οὖν ἐπιστήμη κρατεῖ πρὸς ἅπαντα ταῦτα τῶν ἄλλων ἐπιστημῶν ἐκ περιττοῦ, κάλλει καὶ ἀκριβείᾳ τῶν πάντων ἐπιτηδευμάτων προέχουσα· ἔχει δὲ καὶ τὸ κατὰ λόγον οὕτως. πρῶτα μὲν γὰρ τὰ τῇ γενέσει ὁμοφυῆ περισπούδαστά ἐστι τοῖς ἀνθρώποις ὥστε κτᾶσθαι κατὰ δύναμιν, ἐπὶ δὲ τούτοις τὰ ἀπολύοντα ἡμᾶς τῆς σωματοειδοῦς φύσεως πολὺ τῶν προτέρων ἐστὶ τιμιώτερα· τὰ μὲν γὰρ ὡς ἀναγκαῖα προϋπόκειται, τὰ δὲ | ὡς δι’ αὑτὰ αἱρετὰ καὶ σεμνὰ πρεσβείων καὶ τιμῆς ἠξίωται. συμβάλλεται μὲν οὖν καὶ πρὸς τὴν ὅλην ἀνθρωπίνην ζωὴν οὐκ ὀλίγας χρείας ἡμῖν τὰ μαθήματα, ὡς πρόδηλον τοῖς ἐπὶ τοῦ βίου τὰ ἀπὸ τῶν μαθηματικῶν τεχνῶν ἔργα ἐπισκοπουμένοις· οὐ μὴν ἀλλὰ ταῦτα μέν ἐστι ἐλάττονος σπουδῆς ἄξια, τὰ δὲ μέγιστα ἡ κάθαρσίς ἐστι τῆς ἀθανάτου ψυχῆς, καὶ ἡ τοῦ νοῦ περιαγωγὴ πρὸς τὸ νοητόν, καὶ ἡ μετουσία τῆς τοῦ ὄντος ἐνεργείας. ταῦτα δ’ ἡμῖν παρασκευάζουσα ἡ μαθηματικὴ ἐπιστήμη τὰ πάντα ἀγαθὰ παρέχει, ὥστε πρὸς τὸ τέλος τῆς εὐδαιμονίας οὐκ οἶδ’ εἴ τις ἄλλη μέθοδος οὕτω συναίρεται. διὰ δὴ τούτων οὐ μόνον ψευδεῖς οἱ· ἐναντίοι λόγοι πεφήνασιν, ἀλλὰ καὶ τὰ μαθήματα χρησιμώτατα ὄντα ἡμῖν ἀποδέδεικται.
2727. Bölüm
Terbiye görmüş kişinin işi, konuşanın bir şeyi iyi mi yoksa kötü mü açıkladığını isabetle değerlendirebilmektir. Genel olarak terbiye görmüş kişiyi böyle biri sayarız; terbiye görmüş olmak da sözü edilen şeyi yapabilmektir. Buradan açıktır ki matematik ilimler konusunda da doğru terbiye görmüş kişi, matematikçinin bu konulardaki incelemesini iyi mi kötü mü yaptığına bakarak ondan doğruluğu ve kendine özgü işi istemelidir. Mutlak anlamda terbiye görmüş kişinin, sayıca tek bir kişi olduğu hâlde, deyim yerindeyse her konuda değerlendirme yapabildiğini düşünürüz. Aynı şekilde sınırları belirli bir epistēmē hakkında da, sözü edilen kişiyle aynı durumda olan ama yalnızca bir kısma yönelik başka biri bulunabilir. Bu yüzden açıktır ki matematik ilimlerle ilgili incelemenin de, terbiye görmüş kişinin gösterilen şeylerin tarzını, hakikat ister böyle ister başka türlü olsun, kendilerine bakarak kabul edeceği bu türden bazı ölçütleri olmalıdır.
Mesela şunu demek istiyorum: Matematik teoremlerin her birini tek tek ele alıp o konu hakkında kendi başına mı belirleme yapmak gerekir, mesela şu üçgenler hakkında; yoksa ortak teoremleri ve hepsinde bulunanları ortak bir şey varsayarak mı incelemek gerekir? Çünkü birbirinden farklı birçok cinste aynı şeyler bulunur; mesela biri ispatı üçgen oldukları ölçüde mi yapıyor, yoksa ortak olarak düz çizgili şekiller oldukları ölçüde mi? Eidosça farklı şeylerde aynı özellikler bulunuyorsa, onların ispatında da hiçbir fark olmamalıdır. Ama belki de yüklemleri aynı olduğu hâlde eidos farkıyla ayrılan başka şeyler vardır; mesela benzerlik üçgenlerde başka, sayılarda başka bir şeydir. Bunların her biri için kendine has ispatlar yapmak gerekir. O hâlde ne zaman ortak olarak cinse göre, ne zaman her biri için ayrı ayrı inceleme yapılması gerektiğine bakmak gerekir; çünkü bu konularda belirleme yapmış olmak matematik terbiyeye büyük ölçüde katkıda bulunur.
Ayrıca matematikçiden logosları konu olan ousiaya göre istemek ve ispatların tarzını ona uygun kılmak gerekir. Hatipten inandırıcı sözleri kabul ettiğimiz gibi, matematikçiden de zorunlu ispatlar istemek gerekir. Ama her yerde aynı zorunluluğu aramamalı, her şeyde aynı kesinliği aynı ölçüde beklememeliyiz. Sanatlardaki işleri konu olan malzemelere göre ayırırız; altında, kalayda ve tunçta, mantar ağacında, şimşirde ve lotus ağacında aynı kesinliği aramayız. Nazarî epistēmēlerde de aynı yol izlenmelidir. Çünkü konular hemen farklılıklar doğurur: Bazıları daha yalın, bazıları daha çok bileşiktir; bazıları tamamen hareketsiz, bazıları hareketlidir; sayılardaki ve uyumdaki konular ile geometrideki ve astronomideki konular gibi. Bir kısmının ilkesi nous, bir kısmınınki düşüncedir; bazılarının ise, göksel şeylerde olduğu gibi, histen gelen bazı küçük hareket noktaları olabilir. Bu tür şeyler hakkında aynı ya da benzer sebepleri getirmek mümkün değildir; ilkeler ne kadar farklıysa, ispatlar da o kadar farklı olmalıdır; çünkü her alanda tarz o alana akrabadır. Bunlar arasında daha büyük bir uzaklık da vardır: Bazıları ilkelere sahip olarak araştırır, bazıları ilkelere sahip olmadan. Bu yüzden burada da benzer sebepler ve benzer logoslar ispat edilmemelidir.
Bunun için şunu bilmek zorunludur: Bunlar hangi bakımdan aynı, hangi bakımdan farklıdır, hangi bakımdan orantıya göre aynıdır; hangileri daha fazla şeye ihtiyaç duyar ve hangilerinde güçlükler daha çoktur. Çünkü her konudaki ispatların ve logosların farklılıkları aşağı yukarı bunlarda ve bunlara benzer şeylerde yatar. Böyle bir inceleme yalnız değerlendirmeye değil, gerektiği gibi araştırmaya da katkıda bulunabilir. Çünkü her bir konudaki sebebi belirlediği için uygun logoslar ortaya koyar; buna alışmamış birinin bunu yapması ise kolay değildir. Çünkü tabiat kendi başına ilkelere yol gösterebilir, ama başka bir anlayış edinmeden her bir şeyi değerlendirmeye yetmez. Ayrıca matematikçinin hakkında konuşması gereken şeylerin birden fazla sebebi varsa, bunlardan hangisinin tabiatça birinci, hangisinin ikinci olduğunu da ayırmak gerekir. Çünkü matematik terbiye görmüş kişi öne sürülen sebepleri de sınar, onların düzenini de inceler.
Şunu da gözden kaçırmamak gerekir: Yeni Pythagorasçıların birçoğu matematik ilimlerin konusu olarak yalnızca hep aynı ve aynı biçimde kalan şeyleri kabul eder ve yalnız bunları ilke olarak koyarlardı. Epistēmēleri ve ispatları da aynı şekilde bu tür şeylere göre belirlerlerdi. Biz ise hem şimdi ilerlettiğimiz açıklamalarda hem de daha sonra söyleyeceklerimizde şunları ispat edeceğiz: Hareketsiz ve hep aynı kalan başka birçok ousia vardır, yalnızca matematik ilimlerinkiler değil; o ousialar bunlardan daha eski ve daha değerlidir. Ayrıca yalnızca bu matematik ilkeler değil, başka ilkeler de vardır; o ilkeler bunlardan daha eski ve daha güçlüdür; matematik ilkeler de var olan her şeyin değil, bazı şeylerin ilkeleridir. İşte bu sebeplerle matematik ispat şimdi bir belirleme gerektirir: Hep aynı ve aynı biçimde kalan ne tür şeyleri ispat eder, ne tür ilkelerden kıyas kurar ve ne tür problemler hakkında ispatlar yapar? Çünkü bunlar hakkında hüküm veren terbiye, matematiğin doğruluğunu ve gayesini belirler, onu gerektiği gibi değerlendirir ve araştırmaların nasıl yapılması gerektiğini de güzelce kavrar. Bu konulardaki belirlemelerimiz de bunlar olsun.
Ἐπεὶ δὲ τοῦ πεπαιδευμένου ἔργον ἐστὶ τὸ δύνασθαι κρῖναι εὐστόχως τί καλῶς ἢ μὴ καλῶς ἀποδίδωσιν ὁ λέγων, τοιοῦτον δή τινα τὸν ὅλως πεπαιδευμένον οἰόμεθα εἶναι, καὶ τὸ πεπαιδεῦσθαι τὸ δύνασθαι ποιεῖν τὸ εἰρημένον. δῆλον δὴ τοῦθ’ ὅτι καὶ περὶ τὰ μαθήματα τὸν ὀρθῶς πεπαιδευμένον ἀπαιτεῖν δεῖ παρὰ τοῦ μαθηματικοῦ τὴν ὀρθότητα καὶ τὸ οἰκεῖον ἔργον, εἰ καλῶς ἢ μὴ καλῶς ποιεῖται τὴν περὶ αὐτῶν θεωρίαν. ὥσπερ γὰρ τὸν ἁπλῶς πεπαιδευμένον περὶ πάντων ὡς εἰπεῖν κριτικὸν νομίζομεν εἶναι ἕνα τὸν ἀριθμὸν ὄντα, οὕτως καὶ περί τινος ἐπιστήμης ἀφωρισμένης εἴη ἄν τις ἕτερος τὸν αὐτὸν τρόπον τῷ εἰρημένῳ διακείμενος περὶ μόριον. ὥστε δῆλον ὅτι καὶ τῆς περὶ τὰ μαθήματα θεωρίας δεῖ τινας ὑπάρχειν ὅρους τοιούτους, πρὸς οὓς ἀναφέρων ἀποδέξεται ὁ πεπαιδευμένος τὸν τρόπον τῶν δεικνυμένων, χωρὶς τοῦ πῶς ἔχειν τἀληθές, εἴτε οὕτως εἴτε ἄλλως. λέγω δὲ οἷον πότερον δεῖ λαμβάνοντας ἓν ἕκαστον θεώρημα τῶν μαθηματικῶν περὶ τούτου διορίζειν καθ’ αὑτό, οἷον περὶ τῶνδε τῶν τριγώνων, ἢ τὰ κοινὰ θεωρήματα καὶ τὰ πᾶσιν ὑπάρχοντα δεῖ σκοπεῖν κατά τι κοινὸν ὑποθεμένους. πολλὰ γὰρ ὑπάρχει τὰ αὐτὰ πολλοῖς γένεσιν ἑτέροις οὖσιν ἀλλήλων, οἷον εἴ τις καθόσον ἐστὶ τρίγωνα ποιοῖτο τὴν ἀπόδειξιν, ἢ καθόσον ἐστὶν εὐθύγραμμα κοινῶς. εἰ γάρ τινα τὰ αὐτὰ ὑπάρχοι τοῖς εἴδει διαφέρουσιν, οὐδ’ ἡ ἀπόδειξις αὐτῶν οὐδεμίαν ὀφείλει ἔχειν διαφοράν. ἕτερα δὲ ἴσως ἐστίν, οἷς συμβαίνει τὴν μὲν κατηγορίαν ἔχειν τὴν αὐτήν, διαφέρειν δὲ τῇ κατ’ εἶδος διαφορᾷ· οἷον τὸ ὅμοιον ἐπὶ μὲν τριγώνων ἐστὶν ἄλλο, ἐπ’ ἀριθμῶν δὲ ἕτερον. καὶ δεῖ καθ’ ἑκάτερον ἰδίας ποιεῖσθαι ἀποδείξεις. ἐπισκεπτέον οὖν, πότε κοινῶς κατὰ γένος καὶ πότε ἰδίως καθ’ ἕκαστον θεωρητέον· τὸ γὰρ διωρίσθαι περὶ τούτων μέγα μέρος εἰς παιδείαν μαθηματικὴν συμβάλλεται. ἔτι κατὰ τὴν ὑποκειμένην οὐσίαν δεῖ τοὺς λόγους ἀπαιτεῖν τὸν μαθηματικόν, καὶ τὸν τρόπον τῶν ἀποδείξεων οἰκεῖον ποιεῖσθαι. ὥσπερ οὖν τοῦ ῥητορικοῦ πιθανολογοῦντος ἀνεχόμεθα, οὕτω τὸν μαθηματικὸν ἀποδείξεις δεῖ ἀπαιτεῖν ἀναγκαίας. οὐ πανταχοῦ δὲ τὰς αὐτὰς ἀνάγκας δεῖ ζητεῖν οὐδ’ ὁμοίως τὴν αὐτὴν ἀκρίβειαν ἐν ἅπασιν, ἀλλ’ ὥσπερ τὰ κατὰ τὰς τέχνας ταῖς ὑποκειμέναις ὕλαις διαιροῦμεν, οὐχ ὁμοίως ἐν χρυσῷ καὶ καττιτέρῳ καὶ χαλκῷ ζητοῦντες τὸ ἀκριβές, οὐδὲ ἐν φελλῷ καὶ πύξῳ καὶ λωτῷ, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐν ταῖς θεωρητικαῖς. εὐθὺς γὰρ ποιήσει τὰ ὑποκείμενα διαφοράς, ὅταν 〈τὰ μὲν〉 ἁπλούστερα ᾖ τὰ δὲ ἐν συνθέσει μᾶλλον, καὶ τὰ μὲν ὅλως ἀκίνητα τὰ δὲ κινούμενα, οἷον τὰ ἐν ἀριθμοῖς καὶ ἐν ἁρμονίᾳ ἢ τὰ ἐν γεωμετρίᾳ καὶ ἀστρονομίᾳ, καὶ τῶν μὲν ὁ νοῦς ἡ ἀρχὴ τῶν δὲ ἡ διάνοια, ἐνίων δὲ καὶ ἀπὸ τῆς αἰσθήσεως μικραί τινες ἂν ὦσιν ἀφορμαί, καθάπερ τῶν οὐρανίων. οὐ γὰρ οἷόν τε τὰς αὐτὰς οὐδὲ τὰς ὁμοίας αἰτίας περὶ τῶν τοιούτων φέρειν, ἀλλ’ ὅσον αἱ ἀρχαὶ διαφέρουσι, τοσοῦτον καὶ τὰς ἀποδείξεις διαφέρειν· ἐν ἑκάσταις γὰρ συγγενὴς ὁ τρόπος. ἔτι δ’ ἐν μείζονι διαστάσει τούτων, ὅτι ἐπιζητοῦσιν οἱ μὲν ἔχοντες οἱ δὲ οὐκ ἔχοντες ἀρχάς· ὥστε οὐδ’ ἐνταῦθα ὁμοίας αἰτίας οὐδ’ ὁμοίους τοὺς λόγους ἀποδεικτέον. ἀνάγκη δὲ πρὸς ταῦτα γνωρίζειν τί ταὐτὸ καὶ ἕτερον ἔχουσι καὶ τί κατ’ ἀναλογίαν ταὐτόν, καὶ αἱ ποῖαι πλειόνων δέονται καὶ κατὰ ποίας πλείω τὰ ἀπορούμενα· σχεδὸν γὰρ τούτοις καὶ τοῖς τοιούτοις αἱ παραλλαγαὶ τῶν περὶ ἕκαστον ἀποδείξεων καὶ λόγων εἰσίν. οὐ μόνον δὲ πρὸς τὸ κρίνειν, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸ ζητεῖν ὡς δεῖ, συμβάλοιτ’ ἂν ἡ τοιαύτη θεωρία· διορισμὸν γὰρ ἔχουσα τῆς καθ’ ἕκαστον αἰτίας, οἰκείους ποιήσει λόγους, ὅπερ οὐ ῥᾴδιον μὴ συνεθισθέντα δρᾶν. ἡ γὰρ φύσις αὐτὴ καθ’ ἑαυτὴν ἐπὶ μὲν τὰς ἀρχὰς ὑφηγήσασθαι δύναται, κρῖναι δὲ ἕκαστα μὴ προσλαβοῦσα σύνεσιν ἑτέραν οὐκ αὐτάρκης. ἔτι διακριτέον εἰ πλείους αἰτίαι εἰσὶ περὶ ὧν δεῖ τὸν μαθηματικὸν λέγειν, ποία τε τούτων πρώτη καὶ δευτέρα πέφυκεν. ἐξεταστικὸς γὰρ καὶ τῶν ἀποδιδομένων αἰτίων ὁ πεπαιδευμένος μαθηματικῶς, καὶ τῆς τάξεως αὐτῶν θεωρητικός. Οὐ δεῖ δὲ λανθάνειν κἀκεῖνο, ὅτι πολλοὶ τῶν νεωτέρων Πυθαγορικῶν μόνα τὰ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχοντα τὰ ὑποκείμενα τοῖς μαθήμασιν ὑπελάμβανον, καὶ μόνας ταύτας ἀρχὰς ὑπετίθεντο· καὶ τὰς ἐπιστήμας οὖν κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον περὶ τῶν τοιούτων ἀφωρίζοντο καὶ τὰς ἀποδείξεις. ἐπεὶ δὲ ἡμεῖς ἔν τε τοῖς προάγουσι νυνὶ λόγοις καὶ ἐν τοῖς ὕστερον ῥηθησομένοις ἀποδείξομεν, ὅτι πολλαὶ οὐσίαι καὶ ἕτεραι ἀκίνητοι καὶ κατὰ τὰ αὐτὰ ἔχουσαι, οὐ μόναι αἱ τῶν μαθημάτων, καὶ ὅτι πρεσβύτεραι καὶ τιμιώτεραι αὐτῶν εἰσιν ἐκεῖναι, ἀποδείξομεν δὲ καὶ ὅτι οὐ μόνον ἀρχαί εἰσιν αὗται αἱ μαθηματικαί, ἀλλὰ καὶ ἄλλαι, καὶ αἵ γε πρεσβύτεραι καὶ δυνατώτεραι αὐτῶν εἰσιν ἐκεῖναι, καὶ ὅτι οὐ πάντων τῶν ὄντων εἰσὶν ἀρχαὶ αἱ μαθηματικαὶ ἀλλὰ τινῶν· διὰ δὴ ταῦτα διορισμὸν ἀπαιτεῖ νυνὶ ἡ μαθηματικὴ ἀπόδειξις, τῶν ποίων τινῶν κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἐχόντων ἐστὶν ἀποδεικτική, καὶ ἐκ ποίων τινῶν ἀρχῶν συλλογίζεται, καὶ περὶ ποίων τινῶν προβλημάτων ποιεῖται τὰς ἀποδείξεις. ἡ γὰρ περὶ τούτων ἐπικρίνουσα παιδεία τήν τε ὀρθότητα καὶ τὸ τέλος ἀφορίζεται τῆς μαθηματικῆς, τήν τε ἐπίκρισιν αὐτῆς ποιεῖται δεόντως, καὶ τὸν τρόπον πῶς δεῖ ποιεἶσθαι τὰς ζητήσεις καλῶς περιλαμβάνει. ὥστε καὶ περὶ τούτων ἡμῖν ταυτὶ διωρίσθω.
2828. Bölüm
Önümüzdeki araştırmanın matematiğe mi yoksa başka bir epistēmēye mi ait olduğu çoğu zaman açık değildir; hangi ispat tarzının matematik olduğu da tartışma konusudur. Bu yüzden bu konularda da hangi tür problemlerin ve hangi biçimde yapılan ispatların matematik bir yöntemi gösterdiğini açıklığa kavuşturmak gerekir. Önce genel olarak şunu bilmek gerekir: İlahiyat epistēmēsi de tabiat epistēmēsi de matematik nazarın yanı başındadır; bu yüzden bu epistēmelerin ispatları ve problemleri birbirine geçer. Gerçekten de bilginin akrabalığı, farklı bilme yetilerini bir yakınlıkta birleştirir; şeyler de bir bakıma birbirine yakın olduğu için epistēmēler arasında ortak bir süreklilik vardır. Ama Pythagorasçılar bu ortaklığı daha da sıkı, bölünmez biçimde bağlarlar: Akılla kavranan eidoslar hakkında da, tabiat hakkında da, ahlâk hakkında da pek çok şeyi matematik ilimler aracılığıyla, matematik yoldan öğretirler.
Yine de bu açıklamaların üç cinsini ayırmak ve matematik olanı ayrıca belirlemek gerekir ki hiçbiriyle karışmasın. Matematik logoslar kendi başlarına sarsılmaz ve çürütülemez olsun; kendi başına var olan matematik eidoslara ve cinslere uyarlansınlar. Bunları duyulur şeylerden soyutlama yoluyla kavramasınlar; onlara belirli bir biçimde yönelsinler. Çünkü bu eidoslar ve cinsler kendi başlarına var olur; ne harekete dokunur, ne de akılla kavranan bölünmez eidoslar ya da nous'un kavrayışları gibi aynılıkta birleşir. Akılla kavranan şeyleri ve onlar hakkında oluşan düşünceleri adım adım geçerler ve bu ara bilgi tarzını kullanırlar. Logosların ve ispatların böyle bir yöntemi hem matematiktir hem de öteki epistēmē sahiplerinin logoslarından çok ayrıdır.
Ἐπεὶ δὲ πολλάκις οὐκ ἔστι φανερὸν εἴτε μαθηματική ἐστιν εἴτε κατ’ ἄλλην ἐπιστήμην ἡ προκειμένη ζήτησις, ὅ τε τρόπος τῶν ἀποδείξεων ἀμφισβητεῖται ποῖός ἐστι μαθηματικός, δεῖ διευκρινῆσαι καὶ περὶ τούτων τὰ ποῖα προβλήματα καὶ τὰ πῶς ἀποδεικνύμενα μαθηματικὴν ἐμφαίνει μέθοδον. καθόλου μὲν οὖν δεῖ προειδέναι ὡς παράκεινται τῇ μαθηματικῇ θεωρίᾳ ἥ τε θεολογικὴ ἐπιστήμη καὶ ἡ φυσική, ὥστε καὶ αἱ ἀποδείξεις καὶ τὰ προβλήματα ἐπικοινωνεῖ τούτων τῶν ἐπιστημῶν πρὸς ἀλλήλας. ἔχει μὲν οὖν καὶ τἀληθὲς οὕτως ἡ τῆς γνώσεως συγγένεια περὶ τὰς διαφόρους γνωριστικὰς δυνάμεις συνάπτουσά τινα μίαν οἰκειότητα, ἔχει δὲ καὶ τὰ πράγματα σύνεγγύς πως ὄντα τὴν συνέχειαν τὴν κοινὴν τῶν ἐπιστημῶν πρὸς ἀλλήλας. οὐ μὴν ἀλλὰ οἵ γε Πυθαγόρειοι ἔτι μᾶλλον τὴν κοινωνίαν ταύτην συνάπτουσιν ἀδιαίρετον, πολλὰ μὲν περὶ τῶν νοητῶν εἰδῶν διὰ τῶν μαθημάτων παραδιδόντες, πολλὰ δὲ περὶ τῆς φύσεως, πολλὰ δὲ καὶ περὶ τῶν ἠθῶν μαθηματικῶς ἀναδιδάσκοντες. δεῖ δ’ ὅμως διακρίνειν τὰ | τρία γένη τῶν λόγων τούτων καὶ τὸ μαθηματικὸν διορίζειν κατ’ ἰδίαν, ὥστε πρὸς μηδὲν αὐτῶν συγκεχύσθαι. ἔστωσαν μὲν οὖν ἀκίνητοι καθ’ ἑαυτοὺς καὶ ἀνέλεγκτοι οἱ μαθηματικοὶ λόγοι τοῖς καθ’ αὑτὰ εἴδεσι καὶ γένεσι μαθηματικοῖς συνηρμοσμένοι, οὐ κατὰ ἀφαίρεσιν ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν ταῦτα περιλαμβάνοντες, ἀλλ’ ὡρισμένως αὐτοῖς ἐπιβάλλοντες, ἅτε δὴ καθ’ ἑαυτὰ ὑφεστηκόσιν, οὔτε κινήσεως ἐφαπτομένοις, οὔτε τῶν νοητῶν καὶ ἀμερίστων εἰδῶν ἢ τῶν νοήσεων εἰς ταυτότητα συνιοῦσι, κατὰ δὲ τὰ νοητὰ διεξιοῦσι καὶ τὰς διανοήσεις τὰς περὶ αὐτὰ συνισταμένας μέσον τέ τινα τρόπον τοῦτον μεταχειριζομένοις γνώσεως. ἡ γὰρ τοιαύτη μέθοδος τῶν λόγων καὶ τῶν ἀποδείξεων μαθηματική τέ ἐστι καὶ πολὺ κεχωρισμένη τῶν παρὰ τοῖς ἄλλοις ἐπιστήμοσι λόγων.
2929. Bölüm
Bu tür problemlerin ardından şunu da incelemek gerekir: Matematik epistēmē bölmeyi, tarifi ve kıyasları nasıl kullanır? Bunları öğrenmeyi diyalektikten mi alır, yoksa bunlar üzerinde kendiliğinden mi çalışır? Bunları logosla ilgili nazardan alıyorsa, birçok şeye muhtaç olacak ve kendine özgü bilginin ilkelerini başka bir yerden edinecektir. Böyle bir şey matematiğin kesinliğinden çok başka bir şeye yakışıyorsa, bu üç şeyin, yani bölmenin, tarifin ve kıyasın, diyalektikte başka, matematikte başka olduğunu ve her ikisinde her birinin kendine özgü cinsine göre belirlendiğini düşünmek gerekir. Diyalektiğe ait olanlar daha büyük teoremlerdir ve şimdi onları ele almak amacımız değildir. Matematiğe ait olanlar ise yalnızca matematiğe özgüdür ve yalnızca onu ilgilendirir.
Matematik bunları kendiliğinden bulur, tamamlar ve işler; kendine özgü olanları iyi sınamasını bilir ve kendine has incelemesi için başka bir epistēmēye ihtiyaç duymaz. Çünkü diyalektik gibi mutlak olanı değil, kendi alanına giren şeyleri ayırt eder. Onları kendisine konu oldukları ölçüde, kendine uygun biçimde inceler ve onlar hakkında kesin belirlemeler yapar. Onların hangi ölçütlerle sınanması gerektiğini kendinde taşır; birçok ispat tarzı ortaya koyar ve bunlardan daha iyi ve gerçek olanları, iki anlamlı olan ve daha çok dikkat gerektirenlerden ayırır. Ayrıca iki türlü çalışma yürütür: biri bulmaya, öteki hüküm vermeye yöneliktir. Hüküm verici ve bulucu olması da mutlak nazarî nous'a göre değil, kendi sanatının kendine özgü logosuna göredir. Buna göre şunları ayırt edebilir: Matematikteki eidoslar nasıl bölünmelidir, onları kendine uygun biçimde bölen farklar nelerdir; matematikteki tarifler nelerdir ve matematik bölmelerden nasıl derlenmelidir; matematik kıyas nasıl oluşur, kesinliğini kaç belirlemeye göre kazanır, ne zaman mümkün ne zaman imkânsızdır ve zorunluluk kaç anlamda söylenir. Çünkü bütün bunlarda kendine özgü bulma, kullanma ve hüküm verme, bazılarının sandığı gibi dışarıdan getirilmiş hiçbir hazırlığa ihtiyaç duymaz.
Ἕπεται δὲ τοῖς τοιούτοις προβλήμασι κἀκεῖνο συνεπισκέψασθαι, πῶς χρῆται διαιρέσει καὶ ὁρισμῷ καὶ συλλογισμοῖς ἡ μαθηματικὴ ἐπιστήμη, εἴπερ δεχομένη παρὰ διαλεκτικῆς τὴν μάθησιν αὐτῶν, ἢ καὶ αὐτὴ ἀφ’ ἑαυτῆς ἐνεργοῦσα περὶ ταῦτα. εἰ μὲν δὴ παραλαμβάνει ταῦτα ἀπὸ τῆς περὶ τὸν λόγον θεωρίας, πολλῶν ἔσται ἐπιδεὴς καὶ τῆς οἰκείας γνώσεως τὰς ἀρχὰς ἑτέρωθεν μεταλαμβάνει· εἰ δὲ τὸ τοιοῦτον ἄλλῃ τινὶ μᾶλλον ἢ τῇ μαθηματικῇ ἀκριβείᾳ προσήκει, δεῖ νοεῖν τὰ τρία ταῦτα, οἷον διαίρεσιν, ὁρισμόν, συλλογισμόν, ἄλλα μὲν ὄντα ἐν διαλεκτικῇ, ἄλλα δὲ ἐν τῇ μαθηματικῇ, κατὰ τὸ οἰκεῖον δὲ γένος ἑκατέρων διωρισμένα ἐφ’ ἑκατέρων. τὰ μὲν οὖν τῆς διαλεκτικῆς μείζονά τέ ἐστι θεωρήματα καὶ οὐ πρόκειται νυνὶ διεξιέναι, τὰ δὲ τῆς μαθηματικῆς οἰκεῖα αὐτῇ μόνῃ διαφέρει τῇ μαθηματικῇ. ἀφ’ ἑαυτῆς οὖν εὑρίσκει τε αὐτὰ καὶ τελειοῖ καὶ ἐξεργάζεται, τά τε οἰκεῖα αὑτῇ καλῶς οἶδε δοκιμάζειν, καὶ οὐ δεῖται ἄλλης ἐπιστήμης πρὸς τὴν οἰκεῖαν θεωρίαν. οὐ γὰρ τὸ ἁπλῶς καθάπερ ἡ διαλεκτική, ἀλλὰ τὰ ὑφ’ ἑαυτὴν διαγινώσκει, οἰκείως τε αὐτὰ θεωρεῖ καθόσον αὑτῇ ὑπόκειται, καὶ περὶ αὐτῶν ποιεῖται τοὺς ἀκριβεῖς διορισμούς, κριτήριά τε οἷς δεῖ δοκιμάζεσθαι αὐτὰ ἔχει παρ’ αὑτῇ, καὶ τρόπους τῶν ἀποδείξεων πλείονας ποιεῖται, καὶ τούτων διαιρεῖ τούς τε βελτίονας καὶ ἀληθινούς, ὅσοι τέ εἰσιν ἀμφίβολοι καὶ δεόμενοι πλείονος ἐπιστάσεως. ἤδη δὲ καὶ διττὴν ποιεῖται πραγματείαν· τὴν μὲν πρὸς εὕρεσιν συντείνουσαν, τὴν δὲ πρὸς κρίσιν. κριτικὴ δέ ἐστι καὶ εὑρετικὴ κατὰ τὸν ἴδιον τῆς οἰκείας τέχνης λόγον, οὐ κατὰ τὸν ἁπλῶς θεωρητικὸν νοῦν. δύναται οὖν διακρίνειν κατὰ τοῦτον πῶς μὲν δεῖ διαιρεῖν τὰ ἐν μαθηματικῇ εἴδη, τίνες δέ εἰσιν αἱ διαιροῦσαι αὐτὰ οἰκείως διαφοραί, τίνες δέ εἰσιν οἱ ὅροι οἱ ἐν τῇ μαθηματικῇ, καὶ πῶς δεῖ συνάγειν αὐτοὺς ἀπὸ τῶν μαθηματικῶν διαιρέσεων, πῶς δὲ γίγνεται μαθηματικὸς συλλογισμός, καὶ κατὰ πόσους διορισμοὺς τὸ ἀκριβὲς λαμβάνει, καὶ πότε δυνατός ἐστι καὶ πότε ἀδύνατος, καὶ ποσαχῶς ἔχει τὸ ἀναγκαῖον. ἡ γὰρ ἐν τούτοις πᾶσιν οἰκεία αὐτῆς εὕρεσις καὶ χρῆσις καὶ κρίσις οὐδεμιᾶς ἐπεισάκτου δεῖται παρασκευῆς, ὡς ἔνιοι νομίζουσιν.
3030. Bölüm
Matematiğin bütün felsefeye ve onun bütün kısımlarına, var olanların seyrine hizmet ederek ve onun izinden giderek pek çok ve büyük fayda sağladığını buradan kolayca anlayabiliriz. Pythagorasçıların matematiği, çoğu kimsenin uğraştığı matematik gibi değildir. O matematik daha çok teknik bir iştir; tek bir hedefi yoktur, güzeli ve iyiyi de gözetmez. Pythagorasçıların matematiği ise son derece nazarîdir; kendi teoremlerini tek bir gayeye bağlar, kendine özgü bütün logoslarını güzele ve iyiye yakınlaştırır ve onları varlığa doğru yükselten araçlar olarak kullanır.
Böyle bir başlangıç noktasından hareket ederek kendi içinde güzel bir ayrım yapar. Kendi incelemelerinden hangilerinin ilahiyata uygun düştüğünü, ilahî düzenden ve ölçülerden pay alabileceğini belirler ve bunları felsefenin o kısmına verir. Hangilerinin varlığın peşine düşmeye, varlığa yakınlaşmaya, onunla ölçüdeş olmaya ve ona yönelmeye uygun düştüğünü de belirler ve bu tür teoremleri de felsefenin o kısmına verir. Bazı teoremlerin logosun kesinliğine epistēmē yoluyla yardım edip etmediği de gözünden kaçmaz: Bunlar güzelce kıyas kurmaya, ispat etmeye ve tarif etmeye yol gösterir, yanlışları çürütür ve doğruları yanlışlardan ayırır. Tabiat araştırmasına düşen uyumu da bilir: Bu uyumun nasıl oluştuğunu, nasıl yararlı olduğunu, tabiattaki eksikleri nasıl tamamladığını ve bunlar hakkında nasıl hüküm verdiğini bilir.
Ayrıca devlet düzenlerine, ahlâkın kuruluşuna, hayatın doğruluğuna da iner; ev ve şehirler için matematik ilimlerin uygun ölçülerini bulur. Bunları en iyi olan uğruna, düzeltme ve en iyi terbiye için, gereken ölçülülük için, çirkin şeylerden korunmak ve güzel şeyleri edinmek için gerektiği gibi kullanır. Böylece hem bütün matematik ilimlerde ortak olarak hem de her birinde kendine uygun biçimde yardım eder. Tabiata uygun iyiliklere ve sanatların üstünlüklerine gelince, bunların bir kısmını bulmuş, bir kısmını yan ürün olarak göstermiş ve ek olarak birlikte kurmuş, kendinden eserler ortaya koymuş ve bazılarına kendinden parçalar vermiştir. Böylece insan hayatını kemale erdirmiş, onu kendi kendine yeter ve hayatın ihtiyaç duyduğu hiçbir şeye muhtaç olmayan bir hâle getirmiştir. Bu yüzden Pythagorasçıların uğraştığı matematiği, felsefeye uygun ve ona yakışır olduğu için haklı olarak felsefeyle birleştirebiliriz.
Ὅτι δὲ καὶ πρὸς πᾶσαν φιλοσοφίαν καὶ τὰ ὅλα μέρη αὐτῆς πολλὰς καὶ μεγάλας χρείας ἡ μαθηματικὴ συμβάλλεται, ὑπουργοῦσα τῇ θέᾳ τῶν ὄντων καὶ κατ’ ἴχνος αὐτῇ συνεπομένη, ῥᾴδιον ἐντεῦθεν καταμαθεῖν. οὐκ ἔστιν ἡ τῶν Πυθαγορείων μαθηματικὴ τοιαύτη, ὁποίαν οἱ πολλοὶ ἐπιτηδεύουσιν. ἐκείνη μέν γε τεχνικὴ τὸ πλέον ἐστὶ καὶ σκοπὸν οὐκ ἔχουσα ἕνα οὐδὲ τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ στοχαζομένη, ἡ δὲ τῶν Πυθαγορείων θεωρητική τέ ἐστι διαφερόντως, καὶ | πρὸς τέλος ἓν ἀναφέρει τὰ ἑαυτῆς θεωρήματα, τῷ καλῷ τε καὶ ἀγαθῷ προσοικειοῖ πάντας τοὺς οἰκείους λόγους, καὶ πρὸς τὸ ὂν αὐτοῖς ἀναγωγοῖς χρῆται. ἀπὸ δὴ τῆς τοιαύτης ἀφορμῆς ὁρμωμένη διαστέλλει παρ’ ἑαυτῇ καλῶς, τίνες μὲν θεωρίαι τῶν παρ’ ἑαυτὴν πρὸς θεολογίαν εἰσὶν ἁρμόζουσαι, τάξεώς τε καὶ μέτρων θείων δυνάμεναι μετέχειν, καὶ ταύτας ἀπονέμει τῷ τοιούτῳ μέρει τῆς φιλοσοφίας, τίνες δὲ τῇ τοῦ ὄντος θήρᾳ προσήκουσι πρός τε οἰκείωσιν καὶ συμμετρίαν καὶ περιαγωγήν, καὶ δὴ καὶ τῷ τοιούτῳ μέρει ἀποδίδωσι τὰ τοιαῦτα θεωρήματα. οὐ διαλανθάνει δὲ αὐτὴν οὐδ’ εἴ τινες πρὸς τὴν τοῦ λόγου ἀκρίβειαν ἐπιστημονικῶς συναίρονται, εἴς τε τὸ συλλογίζεσθαι καὶ ἀποδεικνύναι καὶ ὁρίζεσθαι καλῶς ὁδηγοῦσαι, τά τε ψευδῆ διελέγχουσαι καὶ τὰ ἀληθῆ ἀπὸ τῶν ψευδῶν διακρίνουσαι. οὐ μὴν ἀγνοεῖ οὐδὲ τῆς περὶ φύσιν ἱστορίας τὴν ἐπιβάλλουσαν ἁρμονίαν, πῶς τε συνίσταται καὶ πῶς ἐστι χρήσιμος πῶς τε τὰ ἐλλείποντα τῇ φύσει ἀναπληροῖ, καὶ πῶς τὴν ἐπίκρισιν αὐτῶν ποιεῖται. ἔτι τοίνυν πρὸς πολιτείας κάτεισι καὶ ἠθῶν κατασκευὴν βίου τε ὀρθότητα καὶ οἴκου καὶ πόλεων τοὺς οἰκείους ὅρους τῶν μαθημάτων ἀνευρίσκει, καὶ χρῆται αὐτοῖς δεόντως ἕνεκα τοῦ βελτίστου καὶ πρὸς ἐπανόρθωσιν καὶ παιδείαν τὴν ἀρίστην, εὐμετρίαν τε τὴν ἐπιβάλλουσαν, καὶ φυλακὴν μὲν τῶν αἰσχρῶν, τῶν δὲ καλῶν κτῆσιν, κοινῶς τε οὑτωσὶ κατὰ πάντα τὰ μαθήματα καὶ καθ’ ἕκαστον αὐτῶν οἰκείως συναιρουμένη. καὶ μὴν πρός γε τὰ κατὰ φύσιν ἀγαθὰ καὶ πρὸς τὰ τῶν τεχνῶν πλεονεκτήματα τὰ μὲν εὑροῦσα, τὰ δὲ ὡς πάρεργα καταδείξασα ἐν προσθήκης τε μέρει συγκατασκευάσασα, ἔργα τε ἀφ' ἑαυτῆς παρασχομένη καὶ μόρια ἐνίοις ἐνδοῦσα, ἐτελεώσατο τὴν ἀνθρωπίνην ζωήν, ὥστ’ εἶναι αὐτάρκη ἑαυτῇ καὶ μηδενὸς ἐπιδεῖν ὧν βίος δεῖται. ὥστ’ εἰκότως ἂν τὴν ὑπὸ τῶν Πυθαγορείων ἐπιτηδευομένην μαθηματικὴν συναρμόζοιμεν ἂν φιλοσοφίᾳ, ὡς οἰκείαν καὶ πρόσφορον αὐτῇ ὑπάρχουσαν.
3131. Bölüm
Matematiğin böyle olduğu için şeylerle ilgili epistēmēyi birçok yoldan kullandığını görürüz. Çünkü aynı matematik konuları çoğu zaman birçok şey için kullanır: tabiatla ya da ilahiyatla ilgili şeyler, oluş, unsurlar, oluşu meydana getirmekle ilgili şeyler, bileşik ya da yalın şeyler için. Mesela sayıları, uyumları, şekilleri ve bu türden öteki şeyleri bunların hepsi için kullanır. Bazen de aynı şeyi gösteren birden çok şeyi bir arada alır; mesela psykhēnin sayılarını, uyumlarını, şekillerini ve başka bazı matematik özelliklerini. Birincisinin sebebi, matematik ilimlerin her birinin ve her matematik ousianın tabiatlarının çok eidoslu olmasıdır; aynı şeyleri birçok şey için, mesela sayıları hem ilahiyatla hem tabiatla ilgili şeyler için kullanmamız bundandır. İkincisinin sebebi ise var olan bazı şeylerin birçok ousiadan karışmış olması ve birden fazla ucun ortasında bulunmasıdır. Psykhē ve bütün ara tabiatlar birden çok matematik ilimle öğretilir; çünkü birden çok matematik ousiaya uyabilir ve varlıklarının sağlamlığını birden çok ousiadan alırlar. Bunların açıklaması aşağı yukarı böyledir.
Τοιαύτην δὲ αὐτὴν ὑπάρχουσαν κατὰ πολλὰς ὁδοὺς εὑρίσκομεν χρωμένην τῇ περὶ τὰ πράγματα ἐπιστήμῃ. καὶ γὰρ τοῖς αὐτοῖς μαθήμασι πολλάκις ἐπὶ πολλὰ πράγματα χρῆται, ἤτοι φυσικὰ ἢ θεολογικά ἢ ἐπὶ τὴν γένεσιν ἢ ἐπὶ τὰ στοιχεῖα ἢ ὅσα γενεσιουργίας ἔχεται ἢ ἐπὶ τὰ σύνθετα ἢ ἐπὶ τὰ ἁπλᾶ, οἷον τοῖς ἀριθμοῖς πρὸς πάντα ταῦτα χρῆται καὶ ταῖς ἁρμονίαις καὶ τοῖς σχήμασι καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς τοιούτοις· ἐνίοτε δὲ πλείονα ἅμα τοῦ αὐτοῦ δηλωτικὰ συμπαραλαμβάνει, οἷον τῆς ψυχῆς ἀριθμούς, ἁρμονίας, σχήματα, ἄλλ’ ἄττα μαθηματικά. αἴτιον δὲ τοῦ μὲν προτέρου τὸ πολυειδεῖς εἶναι τὰς φύσεις ἑκάστου τῶν μαθημάτων καὶ ἑκάστης μαθηματικῆς οὐσίας (διὰ γὰρ τοῦτο τοῖς αὐτοῖς ἐπὶ πολλὰ χρώμεθα, οἷον τοῖς ἀριθμοῖς ἐπὶ τὰ θεολογικὰ καὶ τὰ φυσικά), τοῦ δὲ δευτέρου αἴτιόν ἐστι τὸ συγκεκρᾶσθαί τινα τῶν ὄντων ἀπὸ πολλῶν οὐσιῶν καὶ τὸ μέσα εἶναι πλειόνων ἄκρων. διὰ γὰρ τοῦτο ἡ ψυχὴ καὶ αἱ μέσαι φύσεις πᾶσαι πλείοσι μαθήμασιν ἀναδιδάσκονται, ὡς πρὸς πλείονας μαθηματικὰς οὐσίας ἐφαρμόζειν δυνάμεναι καὶ ἀπὸ πλειόνων παραλαμβάνουσαι τὴν βεβαίωσιν τοῦ εἶναι. ταῦτα μὲν οὖν τοιοῦτόν τινα ἂν ἔχοι λόγον.
3232. Bölüm
Matematik nazarın bazen duyulur şeyler hakkında da matematik yoldan akıl yürütme âdeti vardır; mesela dört unsur hakkında geometri, aritmetik ya da harmonik yoluyla, ötekiler hakkında da aynı şekilde. Çünkü matematik nazar tabiatça önce gelir ve tabiatça önce gelen şeylerden yola çıkar; bu yüzden kıyaslarını da önce gelen sebeplerden ispat eden kıyaslar olarak kurar. Bunu birçok yoldan yapar. Soyutlama yoluyla: Maddeye bağlı eidosları maddeden ayırıp matematik yoldan incelediğinde. Uygulama yoluyla: Matematik logosları tabiatla ilgili şeylere taşıyıp onlara bağladığında. Tamamlama yoluyla: Cisme benzer eidoslar eksik olduğunda, eksik olanı ekleyip tamamladığında. Benzetme yoluyla: Oluş içindeki eşit ve ölçüdeş şeylerin matematik eidoslara en çok hangi bakımdan benzediğine baktığında. Pay alma yoluyla: Başka şeylerde bulunan logosların saf logoslardan hangi bakımdan pay aldığını incelediğimizde. Yansıma yoluyla: Matematik olanın duyulur şeyler üzerinde beliren belli belirsiz izini gördüğümüzde. Bölme yoluyla: Bir ve bölünmez matematik eidosun cüzî şeyler üzerinde bölündüğünü ve çoğaldığını kavradığımızda. Yan yana koyma yoluyla: Matematik ilimlerin saf eidoslarını ve duyulur şeylerdeki eidosları yan yana koyup birlikte incelediğimizde. Önce gelenlerden kaynaklanan sebep yoluyla: Matematik şeyleri sebep olarak öne koyup duyulur şeylerdekilerin onlardan nasıl oluştuğunu birlikte incelediğimizde. Sanırım tabiattaki ve oluştaki her şey hakkında matematik yoldan böyle akıl yürütürüz.
Bu sebepten matematik ilimlerdeki pek çok şey matematik ilimlerde kalmaz, onlardan daha aşağıdaki şeylere çekilir; bu ya onları kullananların tercihinden ya da duyulur şeylerin onlarla akrabalığından olur. Bazen de matematik ilimlerden alınan hareket noktası daha büyük şeylere ve öteki bütün şeylere yükseltilir; çünkü cisimsiz ousia, var olanların saf ousialarıyla yakınlık kurmaya yatkındır ve matematik şeyler tabiatları gereği her şeye benzeyebilir. Bu konular hakkında da bu kadarı yeter.
Ἔθος δ’ ἐστὶ τῇ μαθηματικῇ θεωρίᾳ καὶ περὶ αἰσθητῶν ἐνίοτε μαθηματικῶς ἐπιχειρεῖν, οἷον περὶ τῶν τεττάρων στοιχείων γεωμετρικῶς ἢ ἀριθμητικῶς ἢ ἁρμονικῶς, καὶ περὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως. ἐπεὶ γὰρ προτέρα ἐστὶ τῇ φύσει ἡ μαθηματικὴ θεωρία καὶ ἀπὸ προτέρων τῶν κατὰ φύσιν ὄντων ὁρμᾶται, διὰ τοῦτο καὶ τοὺς συλλογισμοὺς ποιεῖται ὡς ἐκ προτέρων αἰτίων ἀποδεικτικούς. πλειοναχῶς | δὲ τοῦτο ποιεῖ· ἢ κατὰ ἀφαίρεσιν, ὅταν τὰ ἔνυλα εἴδη ἀφελοῦσα ἀπὸ τῆς ὕλης ἐπισκοπῇ μαθηματικῶς· ἢ κατὰ ἐφαρμογήν, ὅταν τοὺς λόγους τοὺς μαθηματικοὺς ἐπάγῃ τοῖς φυσικοῖς καὶ συνάπτῃ· ἢ κατὰ τελείωσιν, ὅταν ἀτελῆ ὄντα τὰ εἴδη τὰ σωματοειδῆ προστιθεῖσα τὸ ἐλλεῖπον ἀναπληρώσῃ· ἢ κατὰ ἀπεικασίαν, ὅταν τὰ ἴσα καὶ σύμμετρα τὰ ἐν τῇ γενέσει κατὰ τί μάλιστα ἀφωμοίωται τοῖς μαθηματικοῖς εἴδεσιν ἐπιβλέπῃ· ἢ κατὰ μετοχήν, ὅταν τῶν καθαρῶν λόγων οἱ ἐν ἄλλοις ὄντες λόγοι κατὰ τί μετέχουσιν ἐπισκοπῶμεν· ἢ κατὰ ἔμφασιν, ἡνίκα ἂν ἀμυδρὸν ἴχνος τοῦ μαθηματικοῦ ἐμφανταζόμενον περὶ τὰ αἰσθητὰ θεωρῶμεν· ἢ κατὰ διαίρεσιν, ὅταν τὸ ἓν καὶ ἀμέριστον μαθηματικὸν εἶδος μεριζόμενον περὶ τὰ καθ’ ἕκαστον καὶ πληθυνόμενον κατανοήσωμεν· ἢ κατὰ παραβολήν, ὅταν παρ’ ἄλληλα συνεπισκοπῶμεν τὰ καθαρὰ τῶν μαθημάτων εἴδη καὶ τὰ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς· ἢ κατὰ τὴν αἰτίαν τὴν ἀπὸ τῶν προτέρων, ὅταν αἴτια προστησάμενοι τὰ μαθηματικὰ συνεπισκοπῶμεν πῶς ἀπ’ αὐτῶν γίνεται τὰ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς. οὕτω γὰρ οἶμαι περὶ πάντων τῶν ἐν τῇ φύσει καὶ τῶν ἐν τῇ γενέσει μαθηματικῶς ἐπιχειροῦμεν. ἀφ’ ἧς δὴ αἰτίας πολλὰ τῶν ἐν τοῖς μαθήμασιν οὐ μένει ἐπὶ τῶν μαθημάτων, ἀλλὰ ἕλκεται ἐπὶ τὰ καταδεέστερα αὐτῶν, ἤτοι διὰ τὴν τῶν χρωμένων προαίρεσιν, ἢ καὶ διὰ τὴν τῶν πραγμάτων τῶν αἰσθητῶν πρὸς αὐτὰ συγγένειαν. ἐνίοτε δὲ καὶ ἐπὶ τὰ μείζονα ἀνάγεται ἡ ἀπὸ τῶν μαθημάτων ἀφορμή, καὶ ἐπὶ πάντα τὰ ἄλλα πράγματα, ἐπειδὴ εὐφυής ἐστιν ἡ ἀσώματος οὐσία προσοικειοῦσθαι ταῖς καθαραῖς οὐσίαις τῶν ὄντων, καὶ διότι τὰ μαθήματα πᾶσιν ἀφομοιοῦσθαι πέφυκεν. τοσαῦτα δὴ καὶ περὶ τούτων.
3333. Bölüm
Bütün matematik epistēmēnin ortak cinsi, şimdiki nazarın epistēmēsi için en belirleyici olandır. Bu yüzden en çok şunu görmek gerekir: Bütün matematik ortak yanını neye göre taşır? Onun tek cinsini görür ve ortak ousiasını bilirsek, onun hakkında en eksiksiz bilgiye sahip oluruz. Bunu başlangıçta da önceden incelemiştik; ama sonda, önceden atılmış başlangıçla aynı olan bir taç koymak da gerekir. Şimdi de matematik nazarın tek cinsine dair açıklamayı yeniden ele alalım.
Şunu söylüyorum: Akılla kavranan eidoslarla duyulur eidosların düpedüz ortasında olan şey, bu epistēmēnin ortak cinsidir. Bu cins, ne kadar ve ne türden farklı eidos varsa hepsini kendi içinde kapsar. Varlığın cinslerinden ilk elden pay alır, duyulur şeylerin cinslerini de kendi içinde toplar; ama saflık, kesinlik, incelik ve cisimsizlik bakımından onlardan tamamen üstündür. Kendi içinde her çeşit yetiyi barındırır: Bir kısmı varlığa yükselten, bir kısmı oluşa doğru eğilen yetileri; bilgileri de aynı şekilde. Bunu böyle bir bir olarak koyduktan sonra, onun farklarını bu ara tabiatın ikiye bölünmesine göre düşünelim. Bu bölümlerden birini varlığa bağlı olan, ötekini duyulur şeyleri kavrayan ve onların önünde duran olarak belirleyelim. Sonra bu eidosların her birine göre başka başka sınırlar alarak, matematik ilimlerin ortasını farklı biçimlerde ele alacağız; onu ya kemiyete ya da başka bir cinse göre ayıracağız. Varlıktan daha uzak ya da daha yakın olmak da matematik ilimlere farklılık kazandıracaktır. Ayrıca evrenin kuruluşunda birinci ya da ikinci olarak önde gelmek de matematik ilimler arasında bazı farklar doğurur. Onların düzenini ise ardışıklığa, sürekliliğe, bitişikliğe ya da başka bir bağlantıya göre bulmalıyız. Birden çıkıp çoğalan bu kuruluşla ve bire geri götürülen bu düzenle ayırırız; ayırırken de aynı biçimde birleştiririz. Böylece matematik ilimlerin ortak ousiası hem akıl yürütmeyle ortak olarak kavranacak, hem bölünecek, hem de çokluktan yeniden matematik ousianın tek cinsine yükseltilecektir. Bölen ve tarif eden matematik epistēmēnin gayesi de budur.
Ἐπεὶ δὲ τὸ κοινὸν τῆς ὅλης μαθηματικῆς ἐπιστήμης γένος κυριώτατόν ἐστιν εἰς ἐπιστήμην τῆς παρούσης θεωρίας, δεῖ μάλιστα τοῦτο κατιδεῖν, κατὰ τί ἔχει τὸ κοινὸν ἡ πᾶσα μαθηματική. ἐὰν γὰρ τοῦ τὸ ἓν αὐτῆς κατίδωμεν γένος καὶ τὴν κοινὴν οὐσίαν γνῶμεν αὐτῆς, τελεωτάτην ἕξομεν περὶ αὐτῆς εἴδησιν. ἤδη μὲν οὖν καὶ ἐν ἀρχῇ περὶ τούτου προδιεσκεψάμεθα, πλὴν δεῖ γε καὶ κορυφὴν ἐπιτιθέναι ἐπὶ τῷ τέλει τὴν αὐτὴν τῇ προκαταβληθείσῃ ἀρχῇ. καὶ νῦν οὖν πάλιν ἐπαναλάβωμεν τὸν περὶ τοῦ ἑνὸς γένους τῆς μαθηματικῆς θεωρίας λόγον. Φημὶ δὴ οὖν ὡς τὸ μέσον ἁπλῶς οὑτωσὶ τῶν τε νοητῶν καὶ αἰσθητῶν εἰδῶν κοινόν ἐστι γένος ταύτης τῆς ἐπιστήμης, τὸ περιέχον ἐν ἑαυτῷ πάντα ὁπόσα ἐστὶ καὶ ὁποῖα διάφορα εἴδη, μετέχον μὲν τῶν τοῦ ὄντος γενῶν πρώτως, συνειληφὸς δὲ ἐν ἑαυτῷ τὰ τῶν αἰσθητῶν γένη, καθαρότητι δὲ καὶ ἀκριβείᾳ καὶ λεπτότητι καὶ ἀσωματίᾳ παντελῶς αὐτῶν προέχον, δυνάμεις δὲ περιέχον ἐν ἑαυτῷ παντοίας, τὰς μὲν ἐπὶ τὰ ὄντα ἀναγούσας τὰς δὲ ἐπὶ τὴν γένεσιν ἐπιρρεπούσας, καὶ γνώσεις ὡσαύτως. τοῦτο δὲ τοιοῦτον ἓν τιθέμενοι τὰς διαφορὰς αὐτοῦ νοήσωμεν κατὰ τὰς διχοτομίας τῆς μέσης ταύτης φύσεως, ὧν τὴν μὲν ἐχομένην τοῦ ὄντος ἀφορισώμεθα, τὴν δὲ τῶν αἰσθητῶν ἀντιλαμβανομένην καὶ πρὸ αὐτῶν ἑστηκυῖαν· πάλιν δὲ καθ’ ἑκάτερον τούτων τῶν εἰδῶν ἄλλους καὶ ἄλλους ὅρους λαμβάνοντες, τὸ μέσον διαφόρως τῶν μαθημάτων ληψόμεθα ἢ κατὰ τὸ ποσὸν ἢ κατ’ ἄλλο τι γένος τούτου διακρίνοντες. καὶ ἡ ἀπόστασις δὲ ἀπὸ τοῦ ὄντος ἢ πορρωτέρω οὖσα ἢ ἐγγὺς παρέξει τὸ διάφορον τοῖς μαθήμασιν. ἔτι δὲ ἡ προήγησις τῶν ἐν τῇ συστάσει τοῦ παντός, πρώτη οὖσα ἢ δευτέρα, καὶ αὐτὴ ἐμποιεῖ τινας διαφορὰς τῶν μαθημάτων. τὴν δὲ τάξιν αὐτῶν ἢ κατὰ τὸ ἐφε|ξῆς ἢ κατὰ τὸ συνεχὲς ἢ κατὰ τὸ ἐχόμενον ἢ κατ’ ἄλλην συνέχειαν ἀνευρίσκειν ὀφείλομεν. ταύτῃ δὲ τῇ ἀφ’ ἑνὸς προϊούσῃ καὶ πληθυομένῃ συστάσει καὶ τῇ ἐφ’ ἓν ἀναγομένῃ συντάξει διακρίνομεν, διακρίνοντές τε ὡσαύτως συνάπτομεν. καὶ οὕτως ἡμῖν ἡ κοινὴ τῶν μαθημάτων οὐσία κοινῶς τε περιληφθήσεται τῷ λογισμῷ καὶ διαιρεθήσεται καὶ ἀπὸ τῶν πολλῶν πάλιν ἀναχθήσεται ἐπὶ τὸ ἓν γένος τῆς μαθηματικῆς οὐσίας· ὃ δὴ καὶ τέλος ἐστὶ τῆς διαιρετικῆς καὶ ὁριστικῆς μαθηματικῆς ἐπιστήμης.
3434. Bölüm
Matematik ilimlerin epistēmēsi bu adı şunun için almıştır: Akılla kavranan şeylere dair nous'un kavrayışından ona bir öğrenme iner ve bu nazar ona yakındır. Nous'un kavrayışı ve epistēmē hangi şeylerle ilgiliyse, öğrenme de onlarla ilgili olarak ortaya çıkar; öteki şeyler arasında yalnızca bunlar öğrenilebilir olabilir. Bu yüzden onlara mathēmata, yani öğrenilen şeyler adı verilmiştir.
Pythagorasçılara göre bu matematik ilimler, var olanların tabiatını açmak ve şeyleri karartan bütün sisi kaldırmak için edinilmiş, kendine özgü araçlar gibiydi; böylece hakikatin kendisi saf biçimde seyredilebilirdi. Ayrıca bu öğrenme, ahlâktaki uyumun sebebini de bulmaya yardım edecek, felsefeye yardımcı olarak iyinin ve kötünün tabiatını da onunla birlikte açığa çıkaracaktı; kâinattaki düzenin ve göğün dairesel hareketinin ölçüdeşliği de onunla incelenecekti. Bu yüzden onsuz felsefe yapmanın mümkün olmadığını düşünürlerdi. Ayrıca bu öğrenme, parlaklıkları bakımından üstün aynalar aracılığıyla olduğu gibi, tabiatın eserlerinin pek çok suretini yakalar. Felsefenin bu kısmına matematik kısmı derler, bu tür açıklamalarda tecrübe sahibi olanlara da matematikçi derlerdi.
Matematik ilimlerdeki şeylerin, buradaki şeyler için en güzel örnekler olduğunu da düşünürlerdi. Çünkü bunlar nous'un kavrayışına göre ayarlanmıştır; kalıcı, hareketsiz ve hep aynı ve aynı biçimde kalan şeylerdir. Biri onlara bakıp onları taklit ederek her bir işi sabit ve sağlam bir eser olarak meydana getirebilir. Matematik logos saftır, epistēmēye uygundur ve çürütülemez. Eskilere göre matematik logos tabiatla ilgili logostan önce gelir ve daha çok ilke niteliği taşır; çünkü onlar ötekilerin saf kavranışının buna bağlı olduğunu düşünürlerdi.
Matematik logosun karakteri işte budur. Onun eidosu hakkında hüküm verirken kesinliğe, çürütülemez bilgiye, logosların doğruluğuna ve var olanlarla uyuşmaya dikkat etmek gerekir; çünkü eidosu bunlarla birlikte en iyi biçimde ortaya çıkar. Bu konularda daha önce belirlediklerimize eklediklerimiz de bunlar olsun.
Ὠνόμασται δὲ ἡ τῶν μαθημάτων ἐπιστήμη, ἐπειδὴ ἀπὸ τῆς περὶ τῶν νοητῶν νοήσεως κάτεισί τις εἰς αὐτὴν μάθησις, καὶ ἔστι πρὸς αὐτὴν οἰκεία αὕτη ἡ θεωρία, περὶ ἃ δὲ νόησίς ἐστι καὶ ἐπιστήμη, περὶ ταῦτα καὶ μάθησις παραγίγνεται, καὶ ταῦτα ἂν εἴη μόνα τῶν ἄλλων μαθητά, διὸ καὶ μαθήματα προσηγόρευται. ἐδόκει δὲ τοῖς Πυθαγορείοις ὥσπερ οἰκεῖά τινα ὄργανα πεπορίσθαι ταυτὶ τὰ μαθήματα πρὸς τὸ ἀναπτύξαι τὴν τῶν ὄντων φύσιν, καὶ πᾶσαν ἀφελεῖν τὴν ἀχλὺν τὴν ἐπισκοτοῦσαν τοῖς πράγμασιν, ὥστε εἰλικρινῶς τὴν ἀλήθειαν αὐτὴν θεᾶσθαι· ἔτι δὲ καὶ τῆς περὶ τὰ ἤθη ὁμολογίας συνεξευπορήσειν τὴν αἰτίαν τὴν τοιαύτην μάθησιν, ἀγαθοῦ τε καὶ κακοῦ τὴν φύσιν συναποκαλύψειν φιλοσοφίᾳ προσαρωγὸν γιγνομένην, τῆς τε περὶ τὸν κόσμον τάξεως καὶ τῆς περὶ τὸν οὐρανὸν ἐγκυκλίου φορᾶς τὴν συμμετρίαν δι’ αὐτῆς θεωρεῖσθαι. διόπερ ἐνόμιζον χωρὶς αὐτῆς μὴ οἷόν τε εἶναι φιλοσοφῆσαι. ἔτι τοίνυν πολλά, ὥσπερ διὰ κατόπτρων φανότητι διαφερόντων, θηρᾷ εἴδωλα τῶν τῆς φύσεως ἔργων, ὅπερ μαθηματικὸν μέρος τῆς φιλοσοφίας ὠνόμαζον, καὶ τοὺς ἐμπείρους τῶν τοιῶνδε λόγων μαθηματικοὺς ἀπέφαινον. ἐνόμιζον δὲ καὶ κάλλιστα παραδείγματα εἶναι τὰ ἐν τοῖς μαθήμασι τῶν τῇδε, διότι πρὸς νόησιν ἐστάθμηται ταῦτα μόνιμά τε ὄντα καὶ ἀκίνητα καὶ κατὰ τὰ αὐτὰ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχοντα, πρὸς ἅπερ ἀποβλέπων τις καὶ μιμούμενος ἀπεργάζοιτο ἂν ἕκαστα τά τε σταθηρὰ καὶ βέβαια ἔργα. ἔχει δὲ ὁ μαθηματικὸς λόγος καὶ τὸ καθαρὸν καὶ ἐπιστημονικὸν καὶ ἀνέλεγκτον. πρότερός τε εἶναι δοκεῖ τοῖς παλαιοῖς ὁ μαθηματικὸς τοῦ φυσικοῦ καὶ ἀρχηγικώτερος· ἐκ γὰρ τούτου ἐκκρέμασθαι ὑπελάμβανε τὴν τῶν ἄλλων εἰλικρινῆ νόησιν. χαρακτὴρ μὲν οὖν οὗτός ἐστι τοῦ μαθηματικοῦ λόγου. προσέχειν δὲ δεῖ ἐν τῷ τὸ εἶδος αὐτοῦ ἐπικρίνειν τῇ ἀκριβείᾳ καὶ τῇ ἀνελέγκτῳ γνώσει καὶ τῇ ὀρθότητι τῶν λόγων καὶ τῇ συμφωνίᾳ πρὸς τὰ ὄντα· μετὰ γὰρ τούτων τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄριστα διαφαίνεται. ἔστω δὴ καὶ ταῦτα τὰ ἡμῖν προσκείμενα μετὰ τῶν ἔμπροσθεν περὶ τούτων διωρισμένων.
3535. Bölüm
Matematik ilimlere dair ortak nazarı tamamladığımıza göre, artık bunlarla ilgili bütün başlıkları tek bir özet altında toplamanın zamanıdır. Önce amaçlardan ve bütün matematik epistēmēden söz ettik; sonra ortak ilkelerden ve özel ilkelerden; ardından matematik ilimlerin konusu olan şeylerden. Sonra onların en iyi kullanımından, içlerindeki bilinebilir şeylerden, kendi başlarına olan ölçütlerden ve onların belirli ousiasının kaç bakımdan incelendiğinden; matematik nazarın işinin ne olduğundan, yetilerinin ve ortak ve özel unsurlarının neler olduğundan söz ettik. Bütün bunların felsefeyle nasıl ilişki kurduğunu, sanatlara ne kadar katkıda bulunduğunu, terbiyeye götüren yolda hangi sıraya sahip olduğunu anlattık. Pythagorasçıların matematik ilimleri aktarmaktaki kendine özgü tarzlarının neler olduğunu, Pythagorasçılara göre bütün matematik epistēmēnin nasıl bölündüğünü, tarif eden matematiğin ne olduğunu, Pythagoras'a göre bu nazarın seçkin yanlarının neler olduğunu ve ona göre bu nazarla kendine özgü uğraşın ne olduğunu ele aldık. Pythagorasçıların bu ilimleri en ileri noktaya boşuna götürmediklerini, matematik ilimlerle uğraşma âdetlerinin ne olduğunu ve onlarda matematikçilerin kimler olduğunu gösterdik. Matematik ilimlere dair kavrayışları, bunlara yöneltilen itirazları ve bu itirazlara karşı verilen cevapları; gerçekten terbiye görmüş kişinin matematikçiden ne istemesi gerektiğini; bu alandaki problemlerin ve ispat tarzının ayırt edilmesini; matematik kıyasları, bölmeleri ve tarifleri; Pythagorasçıların matematik ilimlerde kullandıkları Pythagorasçı felsefenin felsefeyle ortaklığını; matematik epistēmēde ortak ve özel olanın ne olduğunu, kaç bölümü olduğunu ve bunların nasıl sıralandığını inceledik. En sonda da matematik adı ve ona bağlı şeyler hakkında konuştuk.
Matematik ilimlerin ve matematik epistēmēlerin ortak açıklamasına dair bu kadar başlığı inceledik; sanırım bunlar ölçülüdür. Bir yerde bazı şeyler atlanmışsa, söylenenlerden hareketle onlar da kolayca ayırt edilecektir.
Ἐπειδὴ τοίνυν ἀπετελέσαμεν τὴν κοινὴν περὶ τῶν μαθημάτων θεωρίαν, καιρός ἐστιν ἤδη συναγαγεῖν ὑπὸ μίαν σύνοψιν τὰ ὅλα περὶ αὐτῶν κεφάλαια. πρῶτα μὲν οὖν τὰ τῶν σκοπῶν καὶ τὰ περὶ τῆς ὅλης ἐπιστήμης τῆς μαθηματικῆς, εἶτα περὶ ἀρχῶν τῶν τε κοινῶν καὶ τῶν ἰδίων, ἐπὶ τούτοις περὶ τῶν ὑποκειμένων τοῖς μαθήμασιν ἐποιησάμεθα λόγον, εἶτα περὶ τῆς ἀρίστης αὐτῶν χρήσεως καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς ἐπιστητῶν καὶ περί τε τῶν καθ’ αὑτὰ κριτηρίων καὶ περὶ τῆς ὡρισμένης αὐτῶν οὐσίας ποσαχῶς αὕτη θεωρεῖται, τί τε τὸ ἔργον τῆς μαθηματικῆς θεωρίας καὶ τίνες αἱ δυνάμεις αὐτῆς καὶ τίνα τὰ στοιχεῖα, τά τε κοινὰ καὶ τὰ ἴδια, καὶ πῶς ταῦτα πάντα ἐπικοινωνεῖ πρὸς φιλοσοφίαν, καὶ πόσα ταῖς τέχναις συμβάλλεται, καὶ τίνα τάξιν ἔχει τῆς εἰς παιδείαν ἀγωγῆς, τίνες τε οἱ ἴδιοι τρόποι τῆς Πυθαγορικῆς παραδόσεως τῶν μαθημάτων, καὶ τίς ἡ διαίρεσις κατὰ τοὺς Πυθαγορείους τῆς ὅλης μαθηματικῆς ἐπι|στήμης, καὶ τίς ἡ ὁριστικὴ μαθηματική, καὶ τίνα ἐξαίρετα κατὰ Πυθαγόραν τῆς θεωρίας ταύτης, τίς τε ἡ ἰδιάζουσα αὐτῆς κατ’ αὐτὸν μελέτη, καὶ ὅτι οὐκ εἰκῇ αὐτὰ οἱ Πυθαγόρειοι προήγαγον ἐπὶ πλεῖστον, τίς τε ἦν ἡ συνήθεια αὐτῶν τῆς ἐν τοῖς μαθήμασι διατριβῆς καὶ τίνες ἦσαν οἱ μαθηματικοὶ παρ’ αὐτοῖς, ἀντιλήψεις τε τῶν μαθημάτων καὶ ἀντιλογίαι πρὸς αὐτὰς καὶ ἀντιδιατάξεις, καὶ τί δεῖ ἀπαιτεῖν παρὰ τοῦ μαθηματικοῦ τὸν ὄντως πεπαιδευμένον, διάκρισίς τε τῶν ἐν αὐτῇ προβλημάτων καὶ τοῦ τρόπου τῶν ἀποδείξεων, περὶ συλλογισμῶν τε καὶ διαιρέσεων καὶ ὁρισμῶν μαθηματικῶν, τίς τε ἡ κοινωνία φιλοσοφίᾳ πρὸς τὴν Πυθαγόρειον ἣν ἐν τοῖς μαθήμασιν ἐχρῶντο οἱ Πυθαγόρειοι, τί τε τὸ κοινὸν καὶ ἴδιον τῆς μαθηματικῆς ἐπιστήμης καὶ πόσας ἔχει διαιρέσεις καὶ πῶς τεταγμένας, ἐπὶ τέλει τε περὶ τοῦ ὀνόματος εἴρηται τῆς μαθηματικῆς καὶ τῶν τούτῳ συνεπομένων. τοσαῦτα περὶ τοῦ κοινοῦ λόγου τῶν μαθημάτων καὶ τῶν μαθηματικῶν ἐπιστημῶν κεφάλαια ἐπεσκεψάμεθα, καὶ οἶμαι αὐτὰ συμμέτρως ἔχειν· εἰ δέ πού τινα παραλέλειπται, ῥᾳδίαν ἀπὸ τῶν εἰρημένων καὶ ταῦτα λήψεται τὴν διάγνωσιν.