İçeriğe geç
Kayıp Eserlerin Fragmanları

Aristoteles · Kayıp Eserlerin Fragmanları

VI. Protreptikos (Felsefeye Çağrı)

s63Fr. 50. Kaynak: Stobaios, Florilegium 95, 21 (Teles'in özetinden). Zenon'un anlattığına göre Krates bir kunduracı dükkânında oturmuş, Aristoteles'in Kıbrıs kralı Themison'a yazdığı Protreptikos'u okuyordu. Aristoteles orada, felsefe yapmak için kimsenin Themison kadar imkâna sahip olmadığını söylüyordu: bu işe harcayacak en büyük servet onda vardı, ayrıca ünü de vardı. Krates okurken kunduracı bir yandan dikişini dikiyor, bir yandan kulak veriyordu. Bunun üzerine Krates, "Philiskos," dedi, "sanırım sana bir Protreptikos yazacağım, çünkü felsefe yapmak için sende Aristoteles'in saydıklarından daha çok imkân görüyorum."

s63

VI. IIPOTPEIITIKOZ. 50. : Io. Stob. floril. 95, 21: ἐκ τῶν Τέλητος ἐπιτομῆς. -. . Ζήνων ἔφη Κράτητα ἀναγινώσκειν ἐν σκυτείῳ χκαϑήμενον τὸν ᾿Δριστοτέλους προτρεπτικόν, ὃν ἔγραψε 15 πρὸς Θεμίσωνα τὸν Κυπρίων βασιλέα λέγων ὅτι οὐδενὶ πλείω ἀγαθὰ ὑπάρχει πρὸς τὸ φιλοσοφῆσαι" πλοῦτόν τε γὰρ πλεῖστον αὐτὸν ἔχειν ὥστε δαπανᾶν εἰς ταῦτα, ἔτι δὲ δόξαν ὑπάρχειν αὐτῷ. ἀναγινώσκοντος δὲ αὐτοῦ τὸν σκυτέα ἔφη προσέχειν ἅμα ῥάπτοντα καὶ τὸν Κράτητα εἰπεῖν᾽ ἐγώ μοι 40 δοκῶ, ὦ Φιλίσκε, γράψειν πρὸς σὲ προτρεπτικόν᾽ πλείω γὰρ ὁρῶ σοι ὑπάρχοντα πρὸς τὸ φιλοσοφῆσαι ὧν ἔγραψεν "491στοτέλης.

s63bFr. 51. Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Topika'sı Üzerine Şerh. Bazı durumlarda bir kelimenin bütün anlamlarını alıp ileri sürülen sözü hepsinde çürütmek mümkündür. Mesela biri felsefe yapmamak gerektiğini söylerse: "felsefe yapmak" hem felsefe yapmak gerekip gerekmediğini araştırmak demektir (Aristoteles'in Protreptikos'ta söylediği gibi), hem de felsefî temaşanın peşinden gitmek. Bu ikisinin de insana özgü olduğunu göstererek ileri sürülen sözü her yönden çürütürüz. Burada öne sürülen şey iki anlamda da gösterilebilir; ilk örneklerde ise hepsinde değil, ya iki anlamın her biriyle ya da bazılarından yola çıkarak gösterilir.

Aristoteles'in Birinci Analitikler'i Üzerine adsız skholion: Aristoteles'in Protreptikos'taki kanıtı da bu türdendir: "Felsefe yapmak gerekse de gerekmese de felsefe yapmak gerekir. Oysa ya gerekir ya gerekmez. Demek ki her hâlükârda felsefe yapmak gerekir."

Olympiodoros, Alkibiades Üzerine Şerh: Aristoteles Protreptikos'ta, felsefe yapmak gerekse de gerekmese de her hâlükârda felsefe yapmak gerektiğini söylüyordu.

Elias, Porphyrios'un Eisagoge'si Üzerine Şerh: Ya da Aristoteles'in, gençleri felsefeye çağırdığı Protreptikos adlı eserinde dediği gibi: "Felsefe yapmak gerekiyorsa felsefe yapmak gerekir, gerekmiyorsa da felsefe yapmak gerekir; demek ki her hâlükârda felsefe yapmak gerekir." Yani felsefe varsa, var olduğu için elbette felsefe yapmalıyız. Yoksa, bu durumda da felsefenin neden var olmadığını araştırmalıyız; araştırırken de felsefe yapmış oluruz, çünkü felsefeyi doğuran araştırmadır.

David, Porphyrios'un Eisagoge'si Üzerine Şerh: Aristoteles de gençleri felsefeye çağırdığı bir Protreptikos'unda, felsefe yapmak gerekmese de felsefe yapmak gerektiğini, gerekse de felsefe yapmak gerektiğini, yani her hâlükârda felsefe yapmak gerektiğini söyler. Şöyle ki biri felsefe yoktur derse, felsefeyi ortadan kaldırmak için ispatlara başvurur; ispata başvuruyorsa felsefe yapıyor demektir, çünkü ispatların anası felsefedir. Felsefe vardır derse yine felsefe yapar, çünkü onun var olduğunu ispatlarla gösterir. Demek ki felsefeyi ortadan kaldıran da kaldırmayan da her hâlükârda felsefe yapar: ikisi de söylediklerini ispatlarla destekler ve ispata başvuran felsefe yapıyor demektir, çünkü ispatların anası felsefedir.

s63b
  1. Alex. Aphrod. in Ar. top. (Ven. Ald. 1513) p. 80 (p. 266, 15 Br): ἔστι δὲ ἐφ᾽ ὧν xol πάντα τὰ σημαινό45 μενα λαμβάνοντας ἔστιν ἐπὶ πάντων αὐτῶν ἀνασκευάξειν τὸ κείμενον" οἷον εἶ λέγοι τις ὅτε μὴ χρὴ φιλοσοφεῖν, ἐπεὶ φιλοσοφεῖν λέγεται καὶ τὸ ξητεῖν αὐτὸ τοῦτο εἴτε χρὴ φιλοσυφεῖν εἴτε καὶ μή. ὡς εἶπεν αὐτὸς ἐν τῷ προτρεπτικῷ. ἀλλὰ καὶ τὸ τὴν φιλόσοφον ϑεωρίαν μετιέναι, ἑκάτερον αὐτῶν δείξαντες οἰκεῖον τῷ ἀνθρώπῳ πανταχόθεν ἀναιρήσομεν τὸ τιϑέμενον. ἐπὶ μὲν οὖν τούτων κατ᾽ ἄμφω ἐνδέχεται δείκνυσϑαι τὸ προκείμενον, ἐπὶ δὲ τῶν πρώτων παραδειγμάτων οὐκ ἐπὶ πάντων ἀλλ᾽ ἢ δι᾽ ἑκατέρου ἢ Ex τινων. Anon. schol. in Arist. I analyt. pr. cod. Par. 2064 f. 263" (περὶ τῶν εἰδῶν πάντων τοῦ συλλογισμοῦ) . . . τοιοῦτος δὲ (παρασυνημμένος) καὶ ὁ ᾿Αφιστοτέλους λόγος ἐν τῷ προτρεπτικῷ᾽ εἴτε φιλοσοφητέον εἴτε μὴ φιλοσοφητέον, φιλοσοφητέον. ἀλλὰ μὴν 3) φιλοσοφητέον ἢ οὐ φιλοσοφητέον" πάντως ἄρα φιλοσοφητέον. Olympiodor. in Alcib. (ed. Creuzer 1821) p. 144: καὶ 4o. μὲν ἐν τῷ προτρεπτικῷ ἔλεγεν ὅτι εἴτε φ. φ. εἴτε μὴ 9. φ.» πάντως δὲ φιλοσοφητέον. Elias (proleg. philos. prax. 2) in Porphyr. is. (p. 7, 18 Br: — Cramer A. P. IV, 891): ἢ xol ὡς φησὶν ᾿άριστοτέλης ἐν τῷ προτρεπτικῷ ἐπιγεγραμμένῳ, ἐν à προτρέπει τοὺς νέους πρὸς φιλοσοφίαν. φησὶ γὰρ οὕτως" & μὲν φιλοσοφητέον φιλοσοφητέον καὶ εἰ μὴ φιλοσοφητέον φιλοσοφητέον" πάντως ἄρα φιλοσοφητέον. τουτέστιν εἰ μὲν γὰρ ἔστι, πάντως ὀφείλομεν φιλοσοφεῖν οὔσης αὐτῆς" εἰ δὲ μή ἐστι, καὶ οὕτως ὀφείλομεν ζητεῖν πῶς οὐκ ἔστι φιλοσοφία, ξητοῦντες δὲ φιλοσοφοῦμεν, ἐπειδὴ τὸ ξητεῖν αἰτία τῆς φιλοσοφίας ἐστίν. David (proleg. philosoph. prax. 4) in Porphyr. is. (p. 13, 2 Br): καὶ δ᾽ ἀφιστοτέλης δὲ Ev vivi προτρεπτικῷ αὐτοῦ συγγράμματι, iv ᾧ προτρέπεται τοὺς νέους ἐπὶ φιλοσοφίαν, λέγει ὅτι εἴτε μὴ φιλοσοφητέον φιλοσοφητέον, εἴτε φιλοσοφητέον φιλοσοφητέον, πάντως δὲ φιλοσοφητέον. τουτέστιν ὅτι εἴτε λέγει τις μὴ εἶναι φιλοσοφίαν, ἀποδείξεσι κέχρηται δι’ ὧν ἀναιρεῖ τὴν φιλοσοφίαν, εἰ δὲ ἀποδείξεσι κέχρηται δηλονότι φιλοσοφεῖ" μήτηρ γὰρ τῶν ἀποδείξεων ἡ φιλοσοφία. εἴτε λέγει εἶναι φιλοσοφίαν, πάλιν φιλοσοφεῖ" ἀποδείξεσι γὰρ κέχρηται δι᾽ ὧν δείκνυσιν οὖσαν 5 αὐτήν. πάντως οὖν φιλοσοφεῖ καὶ ὃ ἀναιρῶν αὐτὴν καὶ ὃ μὴ ἀναιρῶν" ἕκάτερος γὰρ αὐτῶν ἀποδείξεσι κέχρηται δι᾽ ὧν πιστοῦται τὰ λεγόμενα εἶ δὲ ἀποδείξεσι κέχρηται, δηλονότι φιλοσοφεῖ" μήτηφῤ γὰρ τῶν ἀποδείξεων ἡ φιλοσοφία.

s65Fr. 52. Kaynak: Iamblikhos, Ortak Matematik Bilimi Üzerine 26. Eskilerden de yenilerden de bazı kimseler matematik bilimleri hakkında tam ters bir kanaat ileri sürmüş, onları büsbütün yararsız, insan hayatına hiçbir katkısı olmayan şeyler diye yermişlerdir. Bazıları şöyle kanıtlar: Filozofların uğruna bu bilimleri öğrenmek gerekir dedikleri gaye yararsızsa, bunlar üzerine çalışmak haydi haydi boştur. Gaye konusunda ise bu işi en titiz biçimde incelemiş görünenlerin hemen hepsi hemfikirdir. Kimileri onu, geometriye ve benzerlerine benzeyen bir epistēmē, adil olanın ve olmayanın, iyinin ve kötünün epistēmē'si sayar; kimileri de Anaksagoras ile Parmenides'in çevresinin ortaya koyduğu gibi, tabiat ve bu tür hakikat hakkında phronēsis sayar.

Oysa bu konuları inceleyecek kişi şunu gözden kaçırmamalıdır: insanlar için iyi ve hayata yararlı olan her şey, yalnızca bilmekte değil kullanmakta ve yapmaktadır. Sağlık verici şeyleri tanımakla sağlıklı olmayız, onları bedene vermekle oluruz; zenginliği bilmekle zengin olmayız, çok mal edinmekle oluruz; en önemlisi de, varlıklar hakkında şunu bunu bilmekle iyi yaşamayız, iyi eylemekle yaşarız, çünkü gerçekten mesut olmak budur. Dolayısıyla felsefe de, eğer yararlıysa, ya iyi eylemlerin kendisi olmalı ya da böyle eylemlere yaramalıdır. Felsefenin de sözü edilen öteki epistēmē'lerin de iş görmek olmadığı herkesçe bilinir. Eylemlere yaramadığı da şuradan öğrenilebilir: En büyük örneğimiz ona benzeyen epistēmē'ler ve onların dayandığı kanaatlerdir. Geometriciler ispatla temaşa ettikleri şeylerin hiçbirini fiilen yapamazlar: Bir araziyi bölmeyi ve büyüklüklere ve yerlere ilişkin bütün öteki işleri kadastrocular deneyimle başarır; matematikle ve onun hesaplarıyla uğraşanlar ise nasıl yapılacağını bilir ama yapamazlar. Musikîde ve bilgi ile deneyimin birbirinden ayrıldığı bütün öteki epistēmē'lerde de durum aynıdır. Uyumlar ve benzeri şeyler hakkında ispatları ve kıyasları tespit etmiş olanlar, felsefe ehli gibi temaşaya alışıktır, ama işin hiçbir kısmına katılmazlar; bir şeyi elleriyle yapabiliyor olsalar bile ispatları öğrenir öğrenmez, sanki mahsus, hemen daha kötü yaparlar. Teorisini bilmeyen ama idmanlı olan ve doğru kanaate sahip bulunanlar ise pratikte onlardan büsbütün üstündür. Astronomide de, yani güneş, ay ve öteki yıldızlar konusunda, sebepler ve hesaplar üzerine çalışanlar insanlara yarayacak hiçbir şey bilmez; bunlardan çıkan denizcilik bilgilerine sahip olanlarsa bize fırtınaları, rüzgârları ve olacak birçok şeyi önceden söyleyebilir. Demek ki bu tür epistēmē'ler eylem bakımından tamamen yararsız olacaktır; doğru eylemlerden uzak kalırsa da öğrenme sevgisi en büyük iyiliklerden uzak kalmış olur.

Biz ise buna karşı, matematik bilimlerinin epistēmē'leri bulunduğunu ve bunları edinmenin mümkün olduğunu söylüyoruz.

s65

15 c. 26 (p. 216 Vill): γεγόνασι δέ τινες of uiv παλαιοὶ of. δὲ νέοι, οἵτινες τὴν ἐναντίαν δόξαν περὶ τῶν μαϑημάτων ἐξενηνόχασι ψέγοντες αὐτὰ ὡς παντελῶς ἔχρηστα καὶ πρὸς τὸν ἀνθρώπινον βίον οὐδὲν συμβαλλόμενα. ἔνιοι δὲ οὕτως ἐπιχειροῦσιν" εἰ ἀχρεῖον αὐτῶν τὸ τέλος διόπερ αὐτὰ 80 μανϑάνειν φασὶ δεῖν οἵ φιλόσοφοι, πολὺ πρότερον ἀνάγκη μάταιον εἶναι τὴν περὶ ταῦτα σπουδήν. περὶ δὲ τοῦ τέλους σχεδὸν ὁμολογοῦσι πάντες οἵ δοκοῦντες περὶ αὐτὴν μάλιστα ἠκριβωκέναι. φασὶ γὰρ of μὲν εἶναι τὴν τῶν ἀδίκων καὶ δικαίων καὶ κακῶν καὶ ἀγαθῶν ἐπιστήμην, ὁμοίαν οὖσαν γεωμετρίᾳ καὶ ταῖς ἄλλαις ταῖς τοιαύταις, οἵ δὲ τὴν περὶ φύσεώς τε καὶ τῆς τοιαύτης ἀληθείας φρόνησιν οἵαν οἵ τε περὶ ᾿ΔΑναξαγόραν καὶ Παρμενίδην εἰσηγήσαντο. δεῖ δὴ μὴ λεληϑέναε τὸν μέλλοντα περὶ τούτων ἐξετάξειν ὅτε πάντα τὰ ὁ ἀγαθὰ καὶ τὰ πρὸς τὸν βίον ὠφέλιμα τοῖς ἀνθρώποις ἐν τῷ χρῆσϑαι καὶ πράττειν ἐστὴν ἀλλ᾽ οὐκ ἐν τῷ γιγνώσκειν uóvov' οὔτε γὰρ ὑγιαίνομεν τῷ γνωρίξειν τὰ ποιητικὰ τῆς ὑγιείας ἀλλὰ τῷ προφέρεσϑαι τοῖς σώμασιν οὔτε πλουτοῦμεν τῷ γιγνώσκειν πλοῦτον ἀλλὰ τῷ κεκτῆσθαι πολλὴν οὐσίαν, τὸ οὐδὲ τὸ πάντων μέγιστον εὖ ζῶμεν .τῷ γιγνώσκειν ἅττα τῶν ὄντων ἀλλὰ τῷ πράττειν εὖ" τὸ γὰρ εὐδαιμονεῖν ἀληϑῶς τοῦτ᾽ ἔστιν. ὥστε προσήκει καὶ τὴν φιλοσοφίαν εἴπερ ἐστὶν ὠφέλιμος ἤτοι πρᾶξιν εἶναι τῶν ἀγαϑῶν ἢ χρήσιμον εἰς τὰς τοιαύτας πράξεις. ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἔστιν οὔϑ᾽ i5 αὕτη πραγμάτων ἐργασία οὔτ᾽ ἄλλη τῶν προειρημένων ἐπιστημῶν οὐδεμία, φανερόν ἐστε πᾶσιν. ὅτι δ᾽ οὐδ᾽ ἐστὶ χρήσιμος εἰς τὰς πράξεις, ἐκεῖθεν ἄν τις καταμάϑοι. μέγιστον γὰρ ἔχομεν παράδειγμα τὰς ὁμοίας ἐπιστήμας αὐτῇ καὶ τὰς ὑποκειμένας δόξας. ὧν γάρ εἶσιν oi γεωμέτραι δι’ ἀπο- 20 δείξεως ϑεωρητικοί, τούτων οὐδενὸς ὁρῶμεν αὐτοὺς ὄντας πρακτικούς, ἀλλὰ καὶ διελεῖν χωρίον καὶ τὰ ἄλλα πάντα πάϑη τῶν μεγεϑῶν καὶ τῶν τόπων of μὲν γεωδαῖται δύνανται δι’ ἐμπειρίαν, of δὲ περὶ τὰ μαϑήματα καὶ τοὺς τούτων λόγους ἴσασι μὲν ὡς δεῖ πράττειν, οὐ δύνανται δὲ πράττειν. 536) ὁμοίως δ᾽ ἔχει καὶ περὶ μουσικὴν καὶ τὰς ἄλλας ἐπιστήμας ὅσαις διήρηται τό τε τῆς γνώσεως καὶ τὸ τῆς ἐμπειρίας χωρίς. οἱ μὲν γὰρ τὰς ἀποδείξεις καὶ τοὺς συλλογισμοὺς διωρισμένοι περὶ συμφωνίας καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων; ὥσπερ οἷ κατὰ φιλοσοφίαν, σκοπεῖν εἰώϑασιν͵ οὐδενὸς δὲ 80 κοινωνοῦσι τῶν ἔργων, ἀλλὰ κἂν τυγχάνωσιν αὐτῶν δυνάμενοί τι χειρουργεῖν, ὅταν μάϑωσι τὰς ἀποδείξεις ὥσπερ ἐπίτηδες εὐθὺς αὐτὰ χεῖρον ποιοῦσιν. οἵ δὲ τοὺς μὲν λόγους ἀγνοοῦντες, γεγυμνασμένοι δὲ καὶ δοξάξοντες ὀρθῶς ὅλῳ καὶ παντὶ διαφέρουσι πρὸς τὰς χρείας. ὡσαύτως δὲ καὶ περὶ 5 τῶν κατὰ τὴν ἀστρολογίαν, οἷον ἡλίου καὶ σελήνης πέρι καὶ τῶν ἄλλων ἀστέρων, οἱ μὲν τὰς αἰτίας καὶ τοὺς λόγους μεμελετηκότες οὐδὲν τῶν χρησίμων τοῖς ἀνθρώποις ἴσασιν, οὗ δὲ τὰς ὑπὸ τούτων ναυτικὰς καλουμένας ἐπιστήμας ἔχοντες χειμῶνας καὶ πνεύματα καὶ πολλὰ τῶν γιγνομένων 10 δύνανται προλέγειν ἡμῖν. ὥστε πρὸς τὰς πράξεις ἀχρεῖοι παντελῶς ἔσονται ei τοιαῦται ἐπιστῆμαι, εἰ δὲ τῶν πράξεων τῶν ὀρϑῶν ἀπολείπονται, τῶν μεγίστων ἀγαϑῶν ἀπολείπεται ἡ φιλομάϑεια. πρὸς δὴ ταῦτα ἀντιλέγοντες εἶναί τε φαμεν ἐπιστήμας i$ τῶν μαϑημάτων καὶ ταύτας δυνατὰς εἰς τὸ μεταλαβεῖν.

s67Iamblikhos, Protreptikos 6: Adil ve yararlı olan şeylerin, ayrıca tabiatın ve öteki hakikatin epistēmē'lerini edinebileceğimizi göstermek kolaydır. Çünkü önce gelen sonra gelenden, tabiatça daha iyi olan daha kötüden her zaman daha bilinirdir. Epistēmē, daha çok belirli ve düzenli olanın, ayrıca sonuçlardan çok sebeplerin epistēmē'sidir. İyi şeyler de kötülerden daha belirli ve düzenlidir, tıpkı dürüst insanın kötü insandan öyle olması gibi, çünkü aralarında aynı farkın bulunması zorunludur. Önce gelenler de sonra gelenlerden daha çok sebeptir, çünkü onlar ortadan kalkınca ousia'sını onlardan alanlar da ortadan kalkar: sayılar kalkınca uzunluklar, uzunluklar kalkınca yüzeyler, yüzeyler kalkınca cisimler.

Dolayısıyla ruh bedenden daha iyiyse, çünkü tabiatça daha yöneticidir, ve beden hakkında hekimlik ve beden eğitimi gibi tekhnē'ler ve phronēsis'ler varsa (bunları epistēmē sayar, bazılarının bunlara sahip olduğunu söyleriz), şurası açıktır ki ruh ve ruhun aretē'leri hakkında da bir özen ve tekhnē vardır, biz de onu edinebiliriz. Nitekim daha büyük bir bilgisizlikle kuşatılmış ve bilinmesi daha zor olan şeyleri bile edinebiliyoruz. Tabiat konusunda da durum aynıdır: sebeplerin ve öğelerin phronēsis'i, sonra gelenlerinkinden çok daha önce gelmek zorundadır. Çünkü bunlar en üst şeylerden değildir, ilk şeyler de bunlardan doğmaz; açıktır ki öteki şeyler onlardan ve onlar aracılığıyla oluşur ve kurulur. Ötekilerin sebebi ve ilki ister ateş, ister hava, ister sayı, ister başka bir tabiat olsun, onları bilmeden ötekilerden herhangi birini bilmek imkânsızdır. Heceleri bilmeyen biri sözü nasıl tanısın, harflerin hiçbirini bilmeyen heceleri nasıl kavrasın?

s67

c. 7 p. 104 Kiessl) ὅτε uiv οὖν τὰς περὶ τῶν δικαίων xol τῶν συμφερόντων, ἔτι δὲ περὶ φύσεώς τε xol τῆς ἄλλης ἀληϑείας ἐπιστήμας δυνατοὶ λαβεῖν ἐσμέν, ῥάδιον ἐπιδεῖξαι. 80 ἀεὶ γὰρ γνωριμώτερα τὰ πρότερα τῶν ὑστέρων καὶ τὰ βελτίω τὴν φύσιν τῶν χειρόνων. τῶν γὰρ ὡρισμένων καὶ τεταγμένων ἐπιστήμη μᾶλλόν iouv, ἔτι δὲ τῶν αἰτίων ἢ τῶν ἀποβαι' ψόντων. ἔστι δὲ ὡρισμένα καὶ τεταγμένα τἀγαϑὰ τῶν κακῶν μᾶλλον, ὥσπερ ἄνϑρωπος ἐπιεικὴς ἀνθρώπου φαύλου᾽ τὴν 35 αὐτὴν γὰρ ἔχειν ἀναγκαῖον αὐτὰ πρὸς ἄλληλα διαφοράν. αἴτιά τε μᾶλλον τὰ πρότερα τῶν ὑστέρων" ἐκείνων γὰρ ἀναιφουμένων ἀναιρεῖται τὰ τὴν οὐσίαν ἐξ ἐκείνων ἔχοντα, μήχη μὲν ἀριϑμῶν, ἐπίπεδα δὲ μηκῶν, στερεὰ δὲ ἐπιπέδων. ὥστε simeo ψυχὴ μὲν σώματος ἄμεινον, ἀρχικώτερον γὰρ τὴν φύσιν ἐστί, περὶ δὲ σῶμα τέχναι καὶ φρονήσεις εἰσὶν ἰατρική τε καὶ γυμναστική, ταύτας γὰρ ἡμεῖς ἐπιστήμας τίϑεμεν καὶ κεκτῆσθϑαί τινας αὐτάς φαμεν, δῆλον ὅτι xol , περὶ ψυχὴν καὶ τὰς ψυχῆς ἀρετὰς ἔστε τις ἐπιμέλεια καὶ τέχνη καὶ δυνατοὶ λαβεῖν αὐτήν ἐσμεν, εἴπερ γε καὶ τῶν μετ᾽ ἀγνοίας πλείονος καὶ γνῶναι χαλεπωτέρων. ὁμοίως δὲ καὶ τῶν περὶ φύσεως πολὺ- γὰρ πρότερον ἀναγκαῖον τῶν αἰτίων καὶ τῶν στοιχείων εἶναι φρόνησιν ἢ τῶν ὑστέρων, x οὐ γὰρ ταῦτα τῶν ἄκρων οὐδ᾽ ἐκ τούτων τὰ πρῶτα πέφυκεν ἀλλ᾽ ἐξ ἐκείνων καὶ δι᾽ ἐκείνων τἄλλα γίγνεται καὶ συνίσταταε φανερῶς. sive γὰρ πῦρ εἴτ᾽ ἀὴρ εἴτ᾽ ἀριθμὸς εἴτ᾽ ἄλλαι τινὲς φύσεις αἰτίαι καὶ πρῶται τῶν ἄλλων, ἀδύνατον τῶν ἄλλων τι γιγνώσκειν ἐκείνας ἀγνοοῦντας. πῶς γὰρ ἄν τι τις ἢ λόγον γνωρίξοι συλλαβὰς ἀγνοῶν ἢ ταύτας ἐπίσταιτο μηδὲν τῶν στοιχείων εἰδώς;

s68Hakikatin ve ruhun aretē'sinin epistēmē'si olduğu ve bunları neden edinebileceğimiz konusunda bu kadarı yeter. Bunun iyilerin en büyüğü ve öteki her şeyden daha yararlı olduğu da şuradan açıktır. Hepimiz kabul ederiz ki en ciddi ve tabiatça en üstün olan kişi yönetmeli, yöneten ve tek hâkim olan ise kanun olmalıdır. Kanun da bir tür phronēsis, phronēsis'ten doğan bir logostur. Dahası, iyi şeyler için phronēsis sahibinden daha kesin hangi ölçümüz, hangi sınırımız vardır? Epistēmē'sine dayanarak neyi seçerse iyi odur, bunların zıddı da kötüdür. Herkes en çok kendi melekesine uygun şeyleri seçtiğine göre (adil kişi adilce yaşamayı, cesur kişi cesurca yaşamayı, itidalli kişi itidalli davranmayı), phronēsis sahibi de her şeyden çok düşünmeyi seçecektir, çünkü o yetinin işi budur. Demek ki en yetkin yargıya göre iyilerin en üstünü phronēsis'tir. O hâlde, felsefe sandığımız gibi bilgeliğin edinilmesi ve kullanılması, bilgelik de en büyük iyilerden biriyse, felsefeden kaçmamak gerekir; para için Herakles Sütunları'na yelken açıp defalarca tehlikeye atılmak, phronēsis için ise hiç zahmet çekmemek, hiç harcamamak olmaz. Hayatın peşinde koşup iyi yaşamanın peşinde koşmamak, çoğunluğun kanaatlerini izleyip çoğunluktan kendi kanaatlerini izlemesini istememek, parayı arayıp güzel olana hiç özen göstermemek köleliktir.

s68

ὅτι μὲν οὖν τῆς ἀληϑείας καὶ τῆς περὶ ψυχὴν ἀρετῆς ἔστιν ἐπιστήμη καὶ διότε δυνατοὶ λαβεῖν αὐτάς ἐσμεν, ταῦτα ἡμῖν εἰρήσϑω περὶ αὐτῶν. ὅτι δὲ μέγιστόν ἔστι τῶν ἀγα- κι ϑῶν καὶ πάντων ὠφελιμώτατον τῶν ἄλλων, ἐκ τῶνδε δῆλον. πάντες γὰρ ὁμολογοῦμεν ὅτι δεῖ μὲν τὸν σπουδαιότατον ἄρχειν καὶ τὸν τὴν φύσιν κράτιστον, τὸν δὲ νόμον ἄρχοντα καὶ κύριον εἶναι μόνον᾽ οὗτος δὲ φρόνησίς τις καὶ λόγος ἀπὸ φρονήσεώς ἐστιν. ἔτι δὲ τίς ἡμῖν κανὼν 7| τίς ὅρος ἀκρι- » βέστερος τῶν ἀγαθῶν πλὴν 6 φρόνιμος; ὅσα γὰρ ἂν οὗτος ἕλοιτο κατὰ τὴν ἐπιστήμην αἱρούμενος, ταῦτ᾽ ἐστὶν ἀγαϑά, καὶ κακὰ δὲ τὰ ἐναντία τούτοις. ἐπεὶ δὲ πάντες αἱροῦνται μάλιστα và κατὰ τὰς οἰκείας ἕξεις, τὸ μὲν γὰρ δικαίως ζῆν ὃ δίκαιος, τὸ δὲ κατὰ τὴν ἀνδρείαν ὃ τὴν ἀνδρείαν ἔχων. ó δὲ σώφρων τὸ σωφρονεῖν. ὁμοίως δῆλον ὅτε καὶ τὸ φρονεῖν ὃ φρόνιμος αἱρήσεται πάντων μάλιστα᾽ τοῦτο 5. γὰρ ἔργον ταύτης τῆς δυνάμεως. ὥστε φανερὸν ὅτι πατὰ τὴν κυριωτάτην κρίσιν κράτιστόν ἐστε τῶν ἀγαϑῶν ἡ φρόνησις. οὐ δὴ δεῖ φεύγειν φιλοσοφίαν, εἴπερ ἐστὶν ἡ μὲν φιλοσοφία καϑάπερ οἰόμεϑα κτῆσίς τε καὶ χρῆσις σοφίας, ἡ δὲ σοφία τῶν μεγίστων ἀγαθῶν, οὐ δὲ δεῖ χρημάτων 10 μὲν ἕνεκα πλεῖν ἐφ᾽ Ἡρακλέους στήλας καὶ πολλάκις κινδυνεύειν, διὰ δὲ φρόνησιν μηδὲν πονεῖν μηδὲ δαπανᾶν. ἦ μὴν ἀνδραποδῶδές γε τοῦ ζῆν ἀλλὰ μὴ τοῦ ζῆν εὖ γλίχεσϑαι, καὶ ταῖς τῶν πολλῶν αὐτὸν ἀκολουϑεῖν δόξαις ἀλλὰ μὴ τοὺς πολλοὺς ἀξιοῦν ταῖς αὐτοῦ, καὶ τὰ μὲν χρήis pera ζητεῖν τῶν δὲ καλῶν μηδεμίαν ἐπιμέλειαν ποιεῖσθαι τὸ παράπαν.

s69İşin yararı ve büyüklüğü konusunda yeterince ispat yaptığımı sanıyorum. Onu edinmenin öteki iyileri edinmekten çok daha kolay olduğuna da şunlar ikna edebilir. Felsefe yapanlar insanlardan uğruna böylesine gayret edecekleri hiçbir ücret almaz, öteki tekhnē'lere çok geriden başlamışlarken az zamanda koşarak kesinlikte onları geçerler; bu bence felsefenin kolaylığının işaretidir. Ayrıca herkesin ona ısınması, öteki her şeyi bırakıp onunla vakit geçirmek istemesi, bu uğraşın hazla yapıldığının küçümsenmeyecek bir delilidir, çünkü kimse uzun süre zahmet çekmek istemez. Üstelik kullanımı bakımından da her şeyden çok farklıdır: Felsefe yapanlar işlerini görmek için ne alete ne de özel yere muhtaçtır; dünyanın neresinde düşüncesini yöneltse insan, hakikat oradaymış gibi, ona her yerden aynı şekilde erişir.

Proklos, Eukleides Şerhi'ndeki paralel metin: Matematik epistēmē'sinin onunla uğraşanlar için kendi başına seçilmeye değer olduğunu gösteren şey, Aristoteles'in de bir yerde söylediği gibi, araştıranlara hiçbir ücret önerilmemesine rağmen matematik temaşasının az zamanda bu kadar ilerlemesidir. Ayrıca onun yararını azıcık tatmış olanların hepsi ona ısınır, öteki şeyleri bırakıp onunla vakit geçirmek ister. Dolayısıyla matematiğin tadını küçümseyenler, onun hazlarını tatmamış olanlardır.

Böylece felsefenin hem mümkün olduğu, hem iyilerin en büyüğü olduğu, hem de edinilmesinin kolay olduğu gösterilmiştir. Bu yüzden onu her bakımdan gönülden kucaklamaya değer.

s69

καὶ περὶ μὲν ὠφελείας καὶ μεγέθους τοῦ πράγματος ἱκανῶς ἀποδεδεῖχϑαι νομίζω. διότι δὲ πολλῷ (ddr τῶν ἄλλων ἀγαθῶν ἡ πτῆσις αὐτῆς, ἐκ τῶνδε πεισϑείη τις ἄν. 80 τὸ γὰρ μήτε μισϑοῦ παρὰ Proclus in Eucl. p. 28, 18 τῶν ἀνθρώπων γινομένουτοῖς — Friedl. δηλοῖ δὲ τὸ δι ξαυτὴν φιλοσοφοῦσι, δι’ ὃν συντόνως εἶναι τοῖς μετιοῦσιν αἱρετὴν οὕτως ἂν διαπονήσειαν, πολύ (τὴν μαϑ. ἐπιστήμην), ὃ καὶ τε προεμένους εἰς τὰς ἄλλας ᾿Αριστοτέλης πού φησιν, τὸ 86 τέχνας ὅμως ἐξ ὀλίγου χρόνου μηδενὸς μισϑοῦ προκειμένου ϑέοντας παρεληλυϑέναι ταῖς τοῖς ξητοῦσιν ὅμως ἐν ὀλίγῳ ἀκριβείαις, σημεῖόν μοι δοκεῖ χρόνῳ τοσαύτην ἐπίδοσιν τὴν τῆς περὶ τὴν φιλοσοφία᾿ν τῶν μαϑημάτων ϑεωρίαν εἶναι ῥαστώνης. ἔτε δὲ τὸ πάντας φιλοχωρεῖν αὐτῇ καὶ βούλεσθαι σχολάζειν ἀφεμέvovg τῶν ἄλλων ἁπάντων, οὐ μικρὸν τεχμήριον ὅτε μεϑ᾽ ἡδονῆς ἡ προεδρεία γίνεται" πονεῖν γὰρ οὐδεὶς ἐθέλει πολὺν χρόνον. πρὸς δὲ τούτοις ἡ χρῆσις πλεῖστον διαφέρει πάντων᾽ οὐδὲ γὰρ δέλαβεῖν, Fu δὲ τὸ πάντας αὐτῇ φιλοχωρεῖν καὶ βούλεσϑαι σχολάξειν τῶν ἄλλων ἀφεμένους, ὅσοι καὶ κατὰ μικρὸν ἐφήψαντο τῆς ἀπ᾽ αὐτῆς ὠφελείας, ὥστε οἵ γε καταφρονητικῶς ἔχουσι τῆς τῶν μαϑημάτων γεύσεως. ἄγευστοι τυγχάνουσιν ὄντες τῶν ἐν αὐτοῖς ἡδονῶν. ονται πρὸς τὴν ἐργασίαν ὀργάνων οὐδὲ τόπων, ἀλλ᾽ ὅπη τις ἂν ϑῇ τῆς οἰκουμένης τὴν διάνοιαν ὁμοίως πανταχόϑεν ὥσπερ παρούσης ἅπτεται τῆς ἀληϑείας. οὐκοῦν ἀποδέδεικται καὶ ὅτι δυνατὸν καὶ διότι μέγιστον τῶν ἀγαϑῶν καὶ κτήσασθαι ῥάδιον ἡ φιλοσοφία, ὥστε πάντῶν ἕνεκα προϑύμως αὐτῆς ἀντιλαμβάνεσϑαι ἄξιον.

s70Fr. 53. Kaynak: Iamblikhos, Ortak Matematik Bilimi Üzerine 26. Hakikat üzerine titiz inceleme, herkesin kabul ettiği gibi, uğraşların en yenisidir. Yıkım ve tufandan sonra insanlar önce beslenme ve geçim konularını düşünmek zorunda kaldılar; daha bolluğa kavuşunca hazza yönelik tekhnē'leri, musikîyi ve benzerlerini işlediler; zorunlu ihtiyaçlarından fazlasına sahip olunca da felsefe yapmaya giriştiler. Geometri, logos ve öteki terbiye dallarında araştıranlar, küçük başlangıçlardan yola çıkıp çok kısa zamanda, hiçbir başka soyun hiçbir tekhnē'de varamadığı kadar ilerlediler. Üstelik öteki tekhnē'leri herkes birlikte teşvik eder, ortaklaşa onurlandırır, onları bilenlere ücret verir; bunlarla uğraşanları ise teşvik etmek şöyle dursun çoğu kez engelleriz. Yine de bunlar daha çok ilerler, çünkü tabiatça en eskidirler: oluşta sonra gelen, ousia ve yetkinlik bakımından önce gelir.

s70

Iamblichus (comm. Pyth. 1. III) p. 218, 27 Vill. (post quae supra adseripsi ad fr. 52 .. . ἀποδέδεικται.): νεώτατον οὖν ὁμολογουμένως ἐστὶ τῶν ἐπιτηδευμάτων ἡ περὶ τὴν ἀλήϑειαν ἀκριβολογία. μετὰ γὰρ τὴν φϑορὰν καὶ τὸν κατακλυσμὸν τὰ περὶ τὴν τροφὴν καὶ τὸ ζῆν πρῶτον ἠναγκάζοντο φιλοσοφεῖν, εὐπορώτεροι δὲ γενομένοι τὰς πρὸς ἡδονὴν ἐξειργάσαντο τέχνας, οἷον μουσικὴν καὶ τὰς τοιαύτας, πλεονάσαντες δὲ τῶν ἀναγκαίων οὕτως ἐπεχείρησαν φιλοσοφεῖν. βτοσοῦτον δὲ νῦν προεληλύϑασιν ἐκ μικρῶν ἀφορμῶν ἐν ἐλαχίστῳ χρόνῳ ζητοῦντες οἵ ve περὶ τὴν γεωμετρίαν καὶ τοὺς λόγους καὶ τὰς ἄλλας παιδείας, ὅσον οὐδὲν ἕτερον γένος ἐν οὐδεμιᾷ τῶν τεχνῶν. καίτοι καὶ τὰς μὲν ἄλλας πάντες συνεξορμῶσι τιμῶντες κοινῇ καὶ τοὺς μισϑοὺς τοῖς 10 ἔχουσι διδόντες, τοὺς δὲ ταῦτα πραγματευομένους οὐ μόνον οὐ προτρέπομεν ἀλλὰ καὶ διακωλύομεν πολλάκις, ἀλλ᾽ ὅμως ἐπιδίδωσι πλεῖον, διότι τῇ φύσει ἐστὶ πρεσβύτατα᾽ τὸ γὰρ τῇ γενέσει ὕστερον οὐσίᾳ καὶ τελειότητι προηγεῖται.

s74Fr. 55. Kaynak: Iamblikhos, Protreptikos 8. Konuyu ortak kavramlardan, herkese apaçık görünen şeylerden yola çıkarak hatırlatmakta da sakınca yok.

Şurası herkesçe bellidir ki hiç kimse, insanların sahip olabileceği en büyük mal varlığına ve güce sahip olsa da aklını yitirmiş, deli biri olarak yaşamayı seçmez; bazı delilerin yaptığı gibi en taşkın hazların tadını çıkararak yaşayacak olsa bile. Demek ki herkesin en çok kaçtığı şey akılsızlıktır. Phronēsis ise akılsızlığın zıddıdır; zıtlardan da biri kaçınılacak, öteki seçilecek şeydir. Hastalanmak nasıl kaçınılacak bir şeyse, sağlıklı olmak da bizim için seçilecek bir şeydir. Demek ki bu kanıta göre de her şeyden çok seçilecek olan phronēsis'tir, ondan doğan başka bir şey değil; ortak kavramlar buna tanıklık eder. Çünkü biri her şeye sahip olsa, ama düşünme gücü bozulmuş ve hasta olsa, hayat seçilecek bir şey değildir; öteki iyilerin de hiçbir faydası kalmaz. Bu yüzden herkes, düşünme denen şeyi hissedip tadabildiği ölçüde, öteki şeyleri hiç sayar; bu sebeple de kimse ömür boyu sarhoş ya da çocuk kalmaya katlanmaz. Yine bu yüzden uyumak son derece hoştur ama seçilecek bir şey değildir, uyuyana bütün hazların eşlik ettiğini varsaysak bile: uykudaki görüntüler yalandır, uyanıkken görülenler ise gerçektir. Uyku ile uyanıklık arasında tek fark vardır: ruh uyanıkken çoğu zaman doğruya ulaşır, uyurken ise daima aldanır, çünkü rüyaların hepsi hayal ve yalandır.

Çoğunluğun ölümden kaçması da ruhun öğrenme sevgisini gösterir. Ruh bilmediğinden,

s74

Kiessling): οὐ χεῖρον δ᾽ ἔτε καὶ ἀπὸ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν ὑπομνῆσαι τὸ προκείμενον, ἀπὸ τῶν ἐναργῶς πᾶσι φαινομένων. παντὶ δὴ οὖν τοῦτό γε πρόδηλον ὡς οὐδεὶς ἂν ἕλοιτο ξῆν ἔχων τὴν μεγίστην ἀπ᾽ ἀνθρώπων οὐσίαν καὶ δύναμιν, ἐξεστηκὼς μέντοι τοῦ φρονεῖν καὶ μαινόμενος, οὐδ᾽ si μέλλοι τὰς νεανικωτάτας ἡδονὰς ξώειν χαίρων, ὥσπερ ἔνιοι τῶν παραφρονούντων διάγουσιν. οὐκοῦν ἀφροσύνην, ὡς ἔοικε, μάλιστα πάντες φεύγουσιν. ἐναντίον δὲ φρόνησις ἀφροσύνῃ. τῶν δ᾽ ἐναντίων ἑκάτερον τὸ μὲν φευχτόν ἐστι τὸ 1 δὲ αἵρετόν. ὥσπερ οὖν τὸ κάμνειν φευκτόν, οὕτως alosτὸν ἡμῖν τὸ ὑγιαίνειν. φρόνησις οὖν, ὡς ἔοικε, καὶ κατὰ τοῦτον τὸν λόγον φαίνεται τὸ πάντων αἱρετώτατον οὐδ᾽ ἕτερόν τι τῶν συμβαινόντων, ὡς μαρτυροῦσιν αἵ κοιναὶ ἔννοιαι. εἰ γὰρ καὶ πάντα τις ἔχοι, διεφϑαρμένος δ᾽ εἴη vt καὶ νοσῶν τῷ φρονοῦντι, οὐχ αἱρετὸς ὃ βίος. οὐδὲν γὰρ ὄφελος οὐδὲ τῶν ἄλλων ἀγαϑῶν. ὥστε πάντες καϑ' ὅσον αἰσϑάνονται καὶ γεύεσθαι δύνανται τούτου τοῦ πράγματος τοῦ φρονεῖν, οὐδὲν οἴονται τἄλλα εἶναι, καὶ διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν οὔτ᾽ ἂν μεϑύων οὔτε παιδίον οὐδ᾽ ἂν εἷς ὑπομείνειεν εἶναι διὰ X τέλους τὸν βίον. διὰ δὴ τοῦτο καὶ τὸ καϑεύδειν ἥδιστον μέν, οὐχ αἱρετὸν δὲ κἂν ὑποϑώμεϑα πάσας τῷ καϑεύδοντι παρούσας τὰς ἡδονάς, διότι τὰ μὲν xo9" ὕπνον φαντάσματα ψευδῆ, τὰ δ᾽ ἐγρηγορόσιν ἀληϑῆ. διαφέρει γὰρ οὐδενὶ τῶν ἄλλων τὸ καϑεύδειν καὶ τὸ ἐγρηγορέναι πλὴν τῷ τὴν ψυχὴν τότε 56 μὲν πολλάκις ἀληϑεύειν, καθεύδοντος δὲ ἀεὶ διεψεῦσθαι" τὸ γὰρ τῶν ἐνυπνίων εἴδωλόν ἔστι καὶ ψεῦδος ἅπαν. καὶ τὸ φεύγειν δὲ τὸν ϑάνατον τοὺς πολλοὺς δείκνυσι τὴν φιλομάϑειαν τῆς ψυχῆς. φεύγει γὰρ ἃ μὴ γιγνώσκει,

s75 karanlık ve belirsiz olandan kaçar, tabiatça açık ve bilinebilir olanın peşinden gider. Bu yüzden güneşi ve ışığı görmemize sebep olan baba ve anneye, en büyük iyiliklerin sebepleri olarak son derece saygı ve hürmet göstermemiz gerektiğini söyleriz; bir şey düşünmemizin ve görmemizin sebebi de, görünen o ki, onlardır. Aynı sebepten alıştığımız şeylerle ve insanlarla sevinir, tanıdıklarımıza dost deriz. Bütün bunlar, bilinebilir ve açık olanın sevildiğini açıkça gösterir. Bilinebilir olan seviliyorsa, bilmenin ve düşünmenin de aynı şekilde zorunlu olduğu açıktır.

Bir de şu var: Mal varlığında insanın yaşamak için edinmesi gereken ile mesut yaşamak için edinmesi gereken aynı olmadığı gibi, phronēsis konusunda da yalnız yaşamak için ve güzel yaşamak için aynı şeye ihtiyaç duymayız kanısındayım. Çoğunluğun böyle davranması pek bağışlanır: saadet dilerler, ama yalnızca yaşayabildiklerine de razıdırlar. Ama kim yaşamaya her ne pahasına olursa olsun katlanmak gerekmediğini düşünüyorsa, hakikati bilmesini sağlayacak phronēsis'i edinmek için her zahmeti çekmemesi, her gayreti göstermemesi artık gülünçtür.

s75

τὸ σποτῶδες καὶ τὸ μὴ δῆλον, φύσει δὲ διώκει τὸ φανερὸν καὶ τὸ γνωστόν. διὸ καὶ μάλιστα τοὺς αἰτίους ἡμῖν τοῦ τὸν ἥλιον ἰδεῖν καὶ τὸ φῶς αὐτούς φαμεν δεῖν τιμᾶν ὑπερβαλλόντως καὶ σέβεσϑαι πατέρα καὶ “μητέρα ὡς μεγίστων 5 ἀγαϑῶν αἰτίους, αἴτιοι δ᾽ εἰσίν, ὡς ἔοικε, τοῦ φρονῆσαί τι καὶ ἰδεῖν. διὰ τὸ αὐτὸ δὲ τοῦτο καὶ χαίρομεν τοῖς συνήϑεσι καὶ πράγμασι καὶ ἀνθρώποις, καὶ φίλους τούτους κα“λοῦμεν τοὺς γνωρίμους. δηλοῖ οὖν ταῦτα σαφῶς ὅτι τὸ yvoστὸν καὶ τὸ φανερὸν ἀγαπητόν ἐστιν, εἰ δὲ τὸ γνωστόν, δῆλον 10 0c, καὶ τὸ γιγνώσκειν ἀναγκαῖον καὶ τὸ φρονεῖν ὁμοίως. πρὸς δὴ τούτοις, ὥσπερ ἐπὶ τῆς οὐσίας οὐχ ἡ αὐτὴ xríj ig ἕνεκα τοῦ ξῆν καὶ τοῦ ξῆν εὐδαιμόνως τοῖς ἀνϑρώποις, οὕτω καὶ περὶ φρονήσεως οὐ τῆς αὐτῆς οἶμαι δεόμεϑα πρός τε τὸ ξῆν μόνον καὶ πρὸς τὸ ζῆν καλῶς. τοῖς μὲν 15 οὖν πολλοῖς πολλὴ συγγνώμη ταῦτα πράττειν᾽ εὔχονται μὲν γὰρ εὐδαιμονεῖν, ἀγαπῶσι δὲ κἂν μόνον δύνωνται ξῆν. ὅστις δ᾽ οἴεται μὴ πάντα τρόπον ὑπομένειν αὐτὸ δεῖν, καταγέλαστον ἤδη τὸ μὴ πάντα πόνον πονεῖν καὶ πᾶσαν σπουδὴν σπουδάξειν ὅπως κτήσηται ταύτην τὴν φρόνησιν fug γνώ30 σεται τὴν ἀλήϑειαν. |

s75bFr. 56. Kaynak: Plutarkhos, Pelopidas 3. Aristoteles'in dediği gibi çoğu insanın kimi cimrilikten serveti kullanmaz, kimi de müsriflikten kötüye kullanır; ötekiler ömür boyu hazların, berikiler işlerin kölesi olur.

Plutarkhos, Zenginlik Tutkusu Üzerine 8: Aristoteles, kimilerinin kullanmadığını, kimilerinin kötüye kullandığını söyler; ikisi de yakışık almaz: berikilere kendi malları ne fayda sağlar ne süs olur, ötekilere ise hem zarar verir hem utanç getirir.

s75b

Plutarch. Pelopid. 3: τῶν γὰρ πολλῶν, ὡς ᾿Αριστοτέλης φησίν, of μὲν οὐ χρῶνται τῷ πλούτῳ διὰ μικρολογίαν, of δὲ παραχρῶνται δι᾽ ἀσωτίαν, καὶ δουλεύοντες οὗτοι μὲν ἀεὶ ταῖς ἡδοναῖς, ἐκεῖνοι δὲ ταῖς ἀσχολίαις διατελοῦσιν. 25 Plut. de cupid. divit. 8: ᾿Δριστοτέλους λέγοντος ὅτι of μὲν οὐ χρῶνται, oí δὲ παραχρῶνται, καϑάπερ οὐδετέρου προσήκοντος ἀλλ᾽ ἐκείνους μὲν οὐκ ὠφελεῖ τὸ οἰκεῖον οὐδὲ κοσμεῖ, τούτους δὲ καὶ βλάπτει καὶ καταισχύνει.

s76Fr. 57. Kaynak: Stobaios, Florilegium 3, 54. Saadetin çok şeye sahip olmakta değil, ruhun iyi hâlde olmasında bulunduğunu bil. Beden için de, parlak giysilerle süslenmiş olana değil, sağlığı yerinde ve iyi durumda olana mutlu denir, o süslerden hiçbiri bulunmasa bile. Aynı şekilde ruh terbiye görmüşse, ancak böyle bir ruha ve böyle bir insana mesut denmelidir; dıştan parlak süslerle donanmış ama kendisi hiçbir değer taşımayana değil. Altın gemleri ve pahalı takımları olsa da kendisi kötü olan bir atı değerli saymayız, iyi durumda olanı daha çok överiz. Nasıl ki kendi kölelerinden aşağı olan biri gülünç duruma düşerse, aynı şekilde malı kendi tabiatından daha değerli olanları da zavallı saymak gerekir. Bu gerçekten de böyledir. Atasözünün dediği gibi, tokluk küstahlık doğurur, terbiyesizlik de iktidarla birleşince akılsızlık. Ruhu kötü durumda olanlar için ne servet ne güç ne de güzellik iyidir; bu hâller ne kadar aşırı ölçüde bulunursa, phronēsis olmadan geldiklerinde sahibine o kadar çok ve o kadar büyük zarar verir.

s76

Io. Stobaeus flor. 3, 54 (Maximus mon. serm. c. if): γόμιξε δὴ viv εὐδαιμονίαν οὐκ ἐν τῷ πολλὰ κεκτῆσϑαι γίγνεσθαι, ἀλλ᾽ ἐν τῷ τὴν ψυχὴν εὖ διακεῖσϑαι. καὶ γὰρ 5 οὐδὲ τὸ σῶμα οὐ τὸ λαμπρᾷ ἐσϑῆτι κεκοσμημένον φαίη τις ἂν εἶναι μακάριον, ἀλλὰ τὸ τὴν ὑγίειαν ἔχον καὶ σπουδαίως διακείμενον, κἂν μηδὲν τῶν προειρημένων αὐτῷ παρῇ τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἡ ψυχὴ ἐὰν 14 πεπαιδευμένη, τὴν τοιαύτην καὶ τὸν τοιοῦτον ἄνϑρωπον εὐδαίμονα προσαγο- 10 ρευτέον ἐστίν, οὐκ ἂν τοῖς ἐκτὸς ἦ λαμπρῶς κεκοσμημένος αὐτὸς μηδενὸς ἄξιος ὥν. οὐδὲ γὰρ ἵππον κἂν ψέλια χρυσᾶ καὶ σκευὴν ἔχῃ πολυτελῆ αὐτὸς φαῦλος ὦν, τὸν τοιοῦτον ἄξιόν τινος νομίξομεν εἶναι, ἀλλ᾽ ὃς ἂν διακείμενος ἦ d σπουδαίως, τοῦτον μᾶλλον ἐπαινοῦμεν. ὥσπερ γὰρ εἴ τις τῶν τ οἰκετῶν αὑτοῦ χείρων εἴη, καταγέλαστος ἂν γένοιτο, τὸν αὐτὸν τρόπον οἷς πλείονος ἀξίαν τὴν κτῆσιν εἶναι συμβέβηκε τῆς ἰδίας φύσεως, ἀϑλίους τούτους εἶναι δεῖ νομίξειν. xol τοῦτο κατ᾽ ἀλήϑειαν οὕτως ἔχει" τίκτει γάρ, ὥσπερ φησὶν ἡ παροιμία, κόρος μὲν ὕβριν, ἀπαιδευσία δὲ μετ᾽ 30 ἐξουσίας ἄνοιαν. τοῖς γὰρ διακειμένοις τὰ περὶ τὴν ψυχὴν κακῶς οὔτε πλοῦτος οὔτε ἰσχὺς οὔτε κάλλος τῶν ἀγαθῶν ἐστίν" ἀλλ᾽ ὅσῳ meo ἂν αὗται μᾶλλον αἱ διαϑέσεις καϑ᾽ ὑπερβολὴν ὑπάρξωσι, τοσούτῳ καὶ πλείω καὶ μείξω τὸν κεχτημένον βλάπτουσι χωρὶς φρονήσεως παραγενόμεναι. s5

s77Fr. 58. Kaynak: Iamblikhos, Protreptikos 9. Her epistēmē'den başka bir şey doğmasını beklemek ve onun mutlaka bir işe yaraması gerektiğini ileri sürmek, iyi şeylerle zorunlu şeylerin kökten ne kadar ayrı olduğunu hiç bilmeyen birinin işidir; çünkü aralarında çok büyük bir fark vardır. Başka bir şey uğruna sevilen, onsuz yaşanamayacak şeylere zorunlu ve yardımcı sebepler denmelidir; kendileri için sevilenlere ise, onlardan başka hiçbir şey çıkmasa bile, gerçek anlamıyla iyi denmelidir. Çünkü şu şunun için, o da başkası için seçilir de bu böyle sonsuza dek gider değildir; bir yerde durur. Dolayısıyla her şeyden, işin kendisinden başka bir fayda beklemek ve "Bunun bize ne faydası var, ne işe yarar?" diye sormak artık büsbütün gülünçtür. Gerçekten de, dediğimiz gibi, biri bizi düşüncede Kutlular Adaları'na götürse, orada hiçbir şeye ihtiyaç kalmazdı, başka hiçbir şeyin faydası da olmazdı; geriye yalnızca düşünmek ve temaşa etmek kalırdı ki bugün de hür hayat dediğimiz budur. Bu doğruysa, Kutlular Adaları'nda yaşama imkânı eline geçmişken kendi yüzünden bunu yapamayan birimiz haklı olarak utanmaz mı? Demek ki epistēmē'nin insanlara verdiği ücret küçümsenecek bir şey değildir, ondan doğan iyi de az değildir. Bilge şairlerin söylediği gibi adaletin armağanlarını Hades'te alıyorsak, phronēsis'in armağanlarını da, görünüşe göre, Kutlular Adaları'nda alırız. Dolayısıyla yararlı ve faydalı görünmemesi korkulacak bir şey değildir, çünkü onun faydalı değil iyi olduğunu söylüyoruz; onu başka bir şey için değil, kendisi için seçmek gerekir. Olympia'ya sırf seyretmek için gideriz, ondan başka hiçbir kazanç sağlamayacak olsak bile, çünkü seyrin kendisi çok paradan daha değerlidir. Dionysia şenliklerini de oyunculardan bir şey alalım diye değil, tersine para vererek seyrederiz. Daha pek çok seyri de büyük paraya tercih ederiz. Aynı şekilde evrenin temaşası da yararlı görünen her şeyden üstün tutulmalıdır. Kadınları ve köleleri taklit eden, dövüşen ve koşan insanları seyretmek için büyük bir gayretle yollara düşüp de varlıkların tabiatını ve hakikati karşılıksız temaşa etmeyi gerekli görmemek elbette olmaz.

s77

Kiessling): τὸ δὲ ξητεῖν ἀπὸ πάσης ἐπιστήμης ἕτερόν τι 30 γενέσϑαι καὶ δεῖν χρησίμην αὐτὴν εἶναι παντάπασιν ἀγνοοὖὔντός τινός ἐστιν ὅσον διέστηκεν ἐξ ἀρχῆς τὰ ἀγαϑὰ καὶ τὰ ἀναγκαῖα" διαφέρει γὰρ πλεῖστον. τὰ μὲν γὰρ δι᾽ ἕτερον ἀγαπώμενα τῶν πραγμάτων ὧν ἄνευ [ijv ἀδύνατον, ἀναγκαῖα καὶ συναίτια λεκτέον, ὅσα δὲ δι’ αὑτά, κἂν ἀποβαίνῃ 86 μηδὲν ἕτερον, ἀγαϑὰ κυρίως. οὐ γὰρ δὴ τόδε μὲν αἱρετὸν διὰ τόδε, τόδε δὲ δι’ ἄλλο, τοῦτό τε εἰς ἄπειρον οἴχεται προιόν, ἀλλ᾽ ἴσταταί που. γελοῖον οὖν ἤδη παντελῶς τὸ ξητεῖν ἀπὸ παντὸς ὠφέλειαν ἑτέραν παρ᾽ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα καὶ τί οὖν ἡμῖν ὄφελος καὶ τί χρήσιμον ἐρωτᾶν. ὡς ἀληϑῶς ydo, ὥσπερ λέγομεν, εἴ τις ἡμᾶς olov εἰς μακάρων νήσους τῇ διανοίᾳ κομίσειεν. ἐκεῖ γὰρ οὐδενὸς χρεία οὐδὲ τῶν ἄλλων τινὸς ὄφελος ἂν γένοιτο, μόνον δὲ καταλείπεται τὸ διανοεῖσθαι καὶ ϑεωρεῖν, ὄνπερ καὶ νῦν ἐλεύϑερόν φαμεν βίον εἶναι. εἰ δὲ ταῦτ᾽ ἐστὶν ἀληϑῆ, πῶς οὐκ ἂν αἰσχύ-. voizo δικαίως ὅστις ἡμῶν ἐξουσίας γενομένης ἐν μακάρων οἰκῆσαι νήσοις, ἀδύνατος εἴη δι’ ἑαυτόν. οὐκοῦν οὐ μεμπτὸς ὁ μεσϑός ἐστι τῆς ἐπιστήμης τοῖς ἀνθρώποις οὐδὲ μικρὸν τὸ γιγνόμενον ἀπ᾽ αὐτῆς ἀγαϑόν. ὥσπερ γὰρ τῆς δικαιοσύνης. ὥς φασιν οἱ σοφοὶ τῶν ποιητῶν, ἐν üÓov κομιζό- ΄ μεϑα τὰς δωρεάς, οὕτω τῆς φρονήσεως ἐν μακάρων νήσοις, ὡς ἔοικεν. οὐδὲν οὖν δεινόν, ἂν μὴ φαίνηται χρησίμη οὖσα μηδ᾽ ὠφέλιμος᾽ οὐ γὰρ ὠφέλιμον ἀλλ᾽ ἀγαθὴν αὐτὴν εἶναί φαμεν. οὐδὲ δι’ ἕτερον ἀλλὰ δι’ ξαυτὴν αἱρεῖσϑαι αὐτὴν προσήκει. ὥσπερ γὰρ εἰς Ὀλυμπίαν αὐτῆς ἕνεκα τῆς ϑέας i ἀποδημοῦμεν, καὶ εἰ μηδὲν μέλλοι πλεῖον ἀπ᾽ αὐτῆς ἔσεσθαι, αὐτὴ γὰρ ἡ ϑεωρία κρείττων πολλῶν ἐστι χρημάτων, καὶ và Διονύσια δὲ ϑεωροῦμεν οὐχ ὡς ληψόμενοί τι παρὰ τῶν ὑποκριτῶν ἀλλὰ καὶ προσϑέντες, πολλάς τε ἄλλας ϑέας ἑλοίμεϑα ἂν ἀντὶ πολλῶν χρημάτων, οὕτω καὶ τὴν ϑεωρίαν τοῦ παντὸς s προτιμητέον πάντων τῶν δοκούντων εἶναι χρησίμων. οὐ γὰρ δήπου ἐπὶ μὲν ἀνθρώπους τοὺς μὲν μιμουμένους γύναια καὶ δούλους τοὺς δὲ μαχομένους καὶ ϑέοντας δεῖ πορεύεσϑαι μετὰ πολλῆς σπουδῆς ἕνεκα τοῦ ϑεάσασθαι αὐτούς, τὴν δὲ τῶν ὄντων φύσιν καὶ τὴν ἀλήϑειαν οὐκ οἴεσϑαι δεῖν ϑεω- s» ρεῖν ἀμισϑί.

s78Fr. 59. Kaynak: Iamblikhos, Protreptikos 8. Bunu, insan hayatını gün ışığında temaşa eden biri şunlardan da anlayabilir: İnsanlara büyük görünen her şeyin gölge oyunu olduğunu görecektir. Bu yüzden insanın hiçbir şey olmadığı ve insana ait hiçbir şeyin sağlam olmadığı güzel söylenmiştir. Güç, irilik ve güzellik gülünçtür, hiçbir değeri yoktur. Güzellik de ancak keskin görmediğimiz için öyle görünür. Biri, duvarların ve ağaçların ardını gördüğü söylenen Lynkeus gibi görebilseydi, insanın ne kötü şeylerden oluştuğunu görünce onu seyretmeye katlanılır bulur muydu? Herkesin ötekilerden çok imrendiği şerefler ve şan da anlatılmaz saçmalıklarla doludur. Ebedî şeylerden birini görmüş olan için bunların peşinde koşmak aptallıktır. İnsana ait şeylerde uzun olan, çok süren ne vardır? Bu da bize ancak zayıflığımız ve ömrümüzün kısalığı yüzünden çok görünür kanısındayım.

s78

supra p. 132 Kiessling): γνοίη δ᾽ ἄν τις αὐτὸ xol ἀπὸ τούτων, εἰ ϑεωρήσειεν ὑπ᾽ αὐγὰς τὸν ἀνϑρώπειον lov." εὑρήσει γὰρ τὰ δοκοῦντα εἶναι μεγάλα τοῖς ἀνϑρώποις πάντα ὄντα σχκιαγραφίαν. ὅϑεν καὶ λέγεται καλῶς τὸ μηδὲν εἶναι τὸν ἄνθρωπον καὶ τὸ μηδὲν εἶναι βέβαιον τῶν ἀν5 ϑρωπίνων. ἰσχύς τε γὰρ καὶ μέγεθος καὶ κάλλος γέλως ἐστὶ καὶ οὐδενὸς ἄξια. κάλλος γε παρὰ τὸ μηδὲν δρᾶν ἀκριβὲς δοκεῖ εἶναι τοιοῦτον. εἰ γάρ τις ἐδύνατο βλέπειν καϑάπερ τὸν “υγκέα φασίν, ὃς διὰ τῶν τοίχων ἑώρα καὶ τῶν δένὅρων, πότ᾽ ἂν. ἔδοξεν εἶναί τινα τὴν ὄψιν ἀνεκτὸν δρᾶν ἐξ io οἵων συνέστηκε κακῶν; τιμαὶ δὲ xol δόξαι và ξζηλούμενα μᾶλλον τῶν λοιπῶν ἀδιηγήτου γέμει φλυαρίας. τῷ γὰρ καϑορῶντι τῶν ἀιδίων τι ἠλίϑιον περὶ ταῦτα σπουδάζειν. τί δ᾽ ἐστὶ μακρὸν ἢ τί πολυχρόνιον τῶν ἀνθρωπίνων; ἀλλὰ διὰ τὴν ἡμετέραν ἀσϑένειαν οἶμαι 80 καὶ βίου βραχύτητα καὶ τοῦτο φαίνεται πολύ.

s79Fr. 60. Kaynak: Iamblikhos, Protreptikos 8. Bunlara bakan kim kendini mesut ve bahtiyar sayabilir? Çünkü daha en başta, ayinleri anlatanların dediği gibi, hepimiz tabiatımızla sanki ceza görmek üzere kurulmuşuz. Ruhun ceza çektiğini ve bizim birtakım büyük suçların kefareti olarak yaşadığımızı söylemeleri, eskilerin tanrısal bir sözüdür. Ruhun bedenle birleşmesi gerçekten de buna çok benzer. Tyrrhenia'da esirlere çoğu zaman işkence ettikleri, ölüleri canlıların karşısına yüz yüze bağlayıp her parçayı karşıdaki parçaya denk getirdikleri anlatılır; ruh da bedenin hisseden bütün uzuvlarına böyle gerilmiş, böyle yapıştırılmış görünür.

s79

Tambliehus (ubi supra p. 184): τίς ἂν οὖν εἰς ταῦτα βλέπων οἴοιτο εὐδαίμων εἶναι καὶ μακάριος, οὗ πρῶτον εὐθὺς φύσει συνίσταμεν, καϑάπερ φασὶν οἵ τὰς τελετὰς λέγοντες, ὥσπερ ἂν ἐπὶ τιμωρίᾳ πάντες. τοῦτο γὰρ ϑεῖον οἵ ἀρχαιό1590 λέγουσι τὸ φάναι διδόναι τὴν ψυχὴν τιμωρίαν καὶ ξῆν ἡμᾶς ἐπὶ κολάσει μεγάλων τινῶν ἁμαρτημάτων. πάνυ γὰρ ἡ σύξευξις τοιούτῳ τινι ἔοικε πρὸς τὸ σῶμα τῆς ψυχῆς. ὥσπερ 5 γὰρ τοὺς iv τῇ Τυρρηνίᾳ φασὶ βασανίζειν πολλάκις τοὺς ἁλισκομένους προσδεσμεύοντας πρὸς ἀντικρὺ τοῖς ξῶσι νεκροὺς ἀντιπροσώπους ἕκαστον πρὸς ἕκαστον μέρος προσαρμόττοντας, οὕτως ἔοικεν ἡ ψυχὴ διατετάσϑαι καὶ προσκεκολλῆσϑαι πᾶσι τοῖς αἰσϑητικοῖς τοῦ σώματος μέλεσιν. 10

[Kaynakta burada basılı metnin iki sayfası (72–73) yok; Fr. 61–63 ile VII. eserin başlığı eksiktir.]

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…