İçeriğe geç
Aristarkhos

Aristarkhos

Güneş ile Ay'ın Büyüklükleri ve Uzaklıkları Üzerine

Περὶ μεγεθῶν καὶ ἀποστημάτων ἡλίου καὶ σελήνης

prAristarkhos: Güneş ile Ay'ın Büyüklükleri ve Uzaklıkları Üzerine

Varsayımlar

  1. Ay ışığını Güneş'ten alır.
  1. Yer, Ay'ın küresine göre bir nokta ve merkez durumundadır.
  1. Ay bize yarım göründüğünde, Ay'ın karanlık kısmını aydınlık kısmından ayıran büyük daire gözümüze doğru yönelir.
  1. Ay bize yarım göründüğünde Güneş'ten bir çeyrek daireden, çeyreğin otuzda biri kadar daha az uzaktadır.
  1. Gölgenin genişliği iki Ay kadardır.
  1. Ay'ın gökte kapladığı yer bir burcun on beşte biri kadardır.

Buradan şu hesaplanır: Güneş'in Yer'den uzaklığı, Ay'ın Yer'den uzaklığının on sekiz katından büyük, yirmi katından küçüktür; bu, yarım Ay'a dair varsayımdan çıkar. Güneş'in çapının Ay'ın çapına oranı da aynıdır. Güneş'in çapının Yer'in çapına oranı ise 19'un 3'e oranından büyük, 43'ün 6'ya oranından küçüktür; bu da uzaklıklar için bulunan orandan, gölgeye dair varsayımdan ve Ay'ın bir burcun on beşte biri kadar yer kapladığı varsayımından çıkar.

pr

ΑΡΙΣΤΑΡΧΟΥ ΠΕΡΙ ΜΕΓΕΘΩΝ ΚΑΙ ΑΠΟΣΤΗΜΑΤΩΝ ΗΛΙΟΥ ΚΑΙ ΣΕΛΗΝΗΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ α΄. Τὴν σελήνην παρὰ τοῦ ἡλίου τὸ φῶς λαμβάνειν. β΄. Τὴν γῆν σημείου τε καὶ κέντρου λόγον ἔχειν πρὸς τὴν τῆς σελήνης σφαῖραν. γ΄. Ὅταν ἡ σελήνη διχότομος ἡμῖν φαίνηται, νεύειν εἰς τὴν ἡμετέραν ὄψιν τὸν διορίζοντα τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρὸν τῆς σελήνης μέγιστον κύκλον. δ΄. Ὅταν ἡ σελήνη διχότομος ἡμῖν φαίνηται, τότε αὐτὴν ἀπέχειν τοῦ ἡλίου ἔλασσον τεταρτημορίου τῷ τοῦ τεταρτημορίου τριακοστῷ. ε΄. Τὸ τῆς σκιᾶς πλάτος σεληνῶν εἶναι δύο. ϛ΄. Τὴν σελήνην ὑποτείνειν ὑπὸ πεντεκαιδέκατον μέρος ζῳδίου. Ἐπιλογίζεται οὖν τὸ τοῦ ἡλίου ἀπόστημα ἀπὸ τῆς γῆς τοῦ τῆς σελήνης ἀποστήματος μεῖζον μὲν ἢ ὀκτωκαιδεκαπλάσιον, ἔλασσον δὲ ἢ εἰκοσαπλάσιον, διὰ τῆς περὶ τὴν διχοτομίαν ὑποθέσεως· τὸν αὐτὸν δὲ λόγον ἔχειν τὴν τοῦ ἡλίου διάμετρον πρὸς τὴν τῆς σελήνης διάμετρον· τὴν δὲ τοῦ ἡλίου διάμετρον πρὸς τὴν τῆς γῆς διάμετρον μείζονα μὲν λόγον ἔχειν ἢ ὃν τὰ ιθ πρὸς γ, ἐλάσσονα δὲ ὃν μγ πρὸς ϛ, διὰ τοῦ εὑρεθέντος περὶ τὰ ἀποστήματα λόγου, τῆς ⟨τε⟩ περὶ τὴν σκιὰν ὑποθέσεως, καὶ τοῦ τὴν σελήνην ὑπὸ πεντεκαιδέκατον μέρος ζῳδίου ὑποτείνειν.

11. Önerme

İki eşit küreyi aynı silindir, iki eşit olmayan küreyi ise tepesi küçük kürenin yanında olan aynı koni kuşatır. Kürelerin merkezlerinden geçen doğru da silindirin ya da koninin yüzeyinin kürelere değdiği dairelerin her birine diktir.

Merkezleri A ve B noktaları olan iki eşit küre olsun. AB birleştirilip uzatılsın ve AB'den bir düzlem geçirilsin. Bu düzlem kürelerde kesit olarak büyük daireler meydana getirir; bunlar GDE ve ZHTh daireleri olsun. A ile B'den AB'ye dik olarak GAE ile ZBTh çizilsin ve GZ birleştirilsin. GA ile ZB hem eşit hem paralel olduğundan GZ ile AB de hem eşit hem paraleldir. Demek ki GZAB bir paralelkenardır ve G ile Z'deki açılar dik olacaktır; dolayısıyla GZ, GDE ve ZHTh dairelerine teğettir. Şimdi AB yerinde kalırken AZ paralelkenarı ile KGD ve HZL yarım daireleri döndürülüp harekete başladıkları yere geri getirilirse, KGD ve HZL yarım daireleri kürelerin üzerinden geçecek, AZ paralelkenarı ise bir silindir meydana getirecektir. Bu silindirin tabanları, GE ve ZTh çapları üzerine çizilen ve AB'ye dik olan dairelerdir; çünkü GE ile ThZ bütün hareket boyunca AB'ye dik kalır. Silindirin yüzeyinin kürelere teğet olduğu da açıktır, çünkü GZ bütün hareket boyunca KGD ve HZL yarım dairelerine teğettir.

Şimdi merkezleri A ve B olan küreler eşit olmasın, merkezi A olan büyük olsun. Diyorum ki iki küreyi, tepesi küçük kürenin yanında olan aynı koni kuşatır.

AB birleştirilsin ve AB'den bir düzlem geçirilsin; bu düzlem kürelerde kesit olarak daireler meydana getirir. Bunlar GDE ve ZHTh olsun. O hâlde GDE dairesi ZHTh dairesinden büyüktür; dolayısıyla GDE dairesinin yarıçapı da ZHTh dairesinin yarıçapından büyüktür. Öyleyse AK'nin KB'ye oranı, GDE dairesinin yarıçapının ZHTh dairesinin yarıçapına oranına eşit olacak şekilde bir K noktası almak mümkündür. K noktası alınmış olsun. KZ, ZHTh dairesine teğet olarak çizilsin, ZB birleştirilsin, A'dan BZ'ye paralel olarak AG çizilsin ve GZ birleştirilsin. AK'nin KB'ye oranı AD'nin BN'ye oranına eşittir; AD, AG'ye, BN de BZ'ye eşit olduğundan, AK'nin KB'ye oranı AG'nin BZ'ye oranına eşittir. AG ile BZ de paraleldir; demek ki GZK bir doğrudur. KZB açısı diktir; o hâlde KGA açısı da diktir. Demek ki KG, GDE dairesine teğettir. Şimdi G ile Z'den AB'ye GL ve ZM dikmeleri inilsin. KX yerinde kalırken XGD ve HZN yarım daireleri ile KGL ve KZM üçgenleri döndürülüp harekete başladıkları yere geri getirilirse, XGD ve HZN yarım daireleri kürelerin üzerinden geçecek, KGL ve KZM üçgenleri ise koniler meydana getirecektir. Bu konilerin tabanları, GE ve ZTh çapları üzerine çizilen ve KL eksenine dik olan dairelerdir; merkezleri de L ve M'dir. Koni de yüzeyiyle kürelere değecektir, çünkü KZG bütün hareket boyunca XGD ve HZN yarım dairelerine teğettir.

1

Δύο σφαίρας ἴσας μὲν ὁ αὐτὸς κύλινδρος περιλαμβάνει, ἀνίσους δὲ ὁ αὐτὸς κῶνος τὴν κορυφὴν ἔχων πρὸς τῇ ἐλάσσονι σφαίρᾳ· καὶ ἡ διὰ τῶν κέντρων αὐτῶν ἀγομένη εὐθεῖα ὀρθή ἐστιν πρὸς ἑκάτερον τῶν κύκλων, καθ᾿ ὦν ἐφάπτεται ἡ τοῦ κυλίνδρου ἢ ἡ τοῦ κώνου ἐπιφάνεια τῶν σφαιρῶν. Ἔστωσαν ἴσαι σφαῖραι, ὦν κέντρα ἔστω τὰ Α, Β σημεῖα, καὶ ἐπιζευχθεῖσα ἡ ΑΒ ἐκβεβλήσθω, καὶ ἐκβεβλήσθω διὰ τοῦ ΑΒ ἐπίπεδον· ποιήσει δὴ τομὰς ἐν ταῖς σφαίραις μεγίστους κύκλους. ποιείτω οὖν τοὺς ΓΔΕ, ΖΗΘ κύκλους, καὶ ἤχθωσαν ἀπὸ τῶν Α, Β τῇ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς αἱ ΓΑΕ, ΖΒΘ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΓΖ. καὶ ἐπεὶ αἱ ΓΑ, ΖΒ ἴσαι τε καὶ παράλληλοί εἰσιν, καὶ αἱ ΓΖ, ΑΒ ἄρα ἴσαι τε καὶ παράλληλοί εἰσιν. παραλληλόγραμμον ἄρα ἐστὶν τὸ ΓΖΑΒ, καὶ αἱ πρὸς τοῖς Γ, Ζ γωνίαι ὀρθαὶ ἔσονται· ὥστε ἡ ΓΖ τῶν ΓΔΕ, ΖΗΘ κύκλων ἐφάπτεται. ἐὰν δὴ μενούσης τῆς ΑΒ τὸ ΑΖ παραλληλόγραμμον καὶ τὰ ΚΓΔ, ΗΖΛ ἡμικύκλια περιενεχθέντα εἰς τὸ αὐτὸ πάλιν ἀποκατασταθῇ ὅθεν ἤρξατο φέρεσθαι, τὰ μὲν ΚΓΔ, ΗΖΛ ἡμικύκλια ἐνεχθήσεται κατὰ τῶν σφαιρῶν, τὸ δὲ ΑΖ παραλληλόγραμμον γεννήσει κύλινδρον, οὗ βάσεις ἔσονται οἱ περὶ διαμέτρους τὰς ΓΕ, ΖΘ κύκλοι, ὀρθοὶ ὄντες πρὸς τὴν ΑΒ, διὰ τὸ ἐν πάσῃ μετακινήσει διαμένειν τὰς ΓΕ, ΘΖ ὀρθὰς τῇ ΑΒ. καὶ φανερὸν ὅτι ἡ ἐπιφάνεια αὐτοῦ ἐφάπτεται τῶν σφαιρῶν, ἐπειδὴ ἡ ΓΖ κατὰ πᾶσαν μετακίνησιν ἐφάπτεται τῶν ΚΓΔ ΗΖΛ ἡμικυκλίων. Ἔστωσαν δὴ αἱ σφαῖραι πάλιν, ὦν κέντρα ἔστω τὰ Α, Β, ἄνισοι, καὶ μείζων ἧς κέντρον τὸ Α λέγω ὅτι τὰς σφαίρας ὁ αὐτὸς κῶνος περιλαμβάνει τὴν κορυφὴν ἔχων πρὸς τῇ ἐλάσσονι σφαίρᾳ. Ἐπεζεύχθω ἡ ΑΒ, καὶ ἐκβεβλήσθω διὰ τῆς ΑΒ ἐπίπεδον ποιήσει δὴ τομὰς ἐν ταῖς σφαίραις κύκλους. ποιείτω τοὺς ΓΔΕ, ΖΗΘ· μείζων ἄρα ὁ ΓΔ.Ε κύκλος τοῦ ΗΖΘ κύκλου· ὥστε καὶ ἡ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΓΔΕ κύκλου μείζων ἐστὶ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΖΗΘ κύκλου. δυνατὸν δή ἐστι λαβεῖν τι σημεῖον, ὡς τὸ Κ, ἵν᾿ ᾖ, ὡς ἡ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΓΔΕ κύκλου πρὸς τὴν ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΖΗΘ κύκλου, οὕτως ἡ ΑΚ πρὸς τὴν ΚΒ. ἔστω οὖν εἰλημμένον τὸ Κ σημεῖον, καὶ ἤχθω ἡ ΚΖ ἐφαπτομένη τοῦ ΖΗΘ κύκλου, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΖΒ, καὶ διὰ τοῦ Α τῇ ΒΖ παράλληλος ἤχθω ἡ ΑΓ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΓΖ. καὶ ἐπεί ἐστιν, ὡς ἡ ΑΚ. πρὸς τὴν ΚΒ, ἡ ΑΔ. πρὸς τὴν ΒΝ, ἴση δὲ ἡ μὲν ΑΔ τῇ ΑΓ, ἡ δὲ ΒΝ τῇ ΒΖ, ἔστιν ἄρα, ὡς ἡ ΑΚ πρὸς τὴν ΚB, ἡ ΑΓ πρὸς τὴν ΒΖ. καὶ ἔστιν παράλληλος ἡ ΑΓ τῇ ΒΖ· εὐθεῖα ἄρα ἐστὶν ἡ ΓΖΚ. καὶ ἔστιν ὀρθὴ ἡ ὑπὸ τῶν ΚΖΒ· ὀρθὴ ἄρα καὶ ἡ ὑπὸ τῶν ΚΓΑ. ἐφάπτεται ἄρα ἡ ΚΓ τοῦ ΓΔΕ κύκλου. ἤχθωσαν δὴ αἱ ΓΛ, ΖΜ ἐπὶ τὴν ΑΒ κάθετοι. ἐὰν δὴ μενούσης τῆς ΚΞ τά τε ΞΓΔ, ΗΖΝ ἡμικύκλια καὶ τὰ ΚΓΛ, ΚΖΜ. τρίγωνα περιενεχθέντα εἰς τὸ αὐτὸ πάλιν ἀποκατασταθῇ ὅθεν ἤρξατο φέρεσθαι, τὰ μὲν ΞΓΔ, ΗΖΝ ἡμικύκλια ἐνεχθήσεται κατὰ τῶν σφαιρῶν, τὸ δὲ ΞΓΛ. τρίγωνον καὶ τὸ ΚΖΜ. γεννήσει κώνους, ὦν βάσεις εἰσὶν οἱ περὶ διαμέτρους τὰς ΓΕ, ΖΘ κύκλοι, ὀρθοὶ ὄντες πρὸς τὸν ΚΛ. ἄξονα· κέντρα δὲ αὐτῶν τὰ Λ, Μ· καὶ ὁ κῶνος τῶν σφαιρῶν ἐφάψεται κατὰ τὴν ἐπιφάνειαν, ἐπειδὴ καὶ ἡ ΚΖΓ. ἐφάπτεται τῶν ΞΓΔ, ΗΖΝ ἡμικυκλίων κατὰ πᾶσαν μετακίνησιν.

22. Önerme

Bir küre kendisinden büyük bir küre tarafından aydınlatılırsa, yarım küreden büyük bir kısmı aydınlanır.

Merkezi B olan bir küre, kendisinden büyük olan ve merkezi A olan bir küre tarafından aydınlatılsın. Diyorum ki merkezi B olan kürenin aydınlanan kısmı yarım küreden büyüktür.

İki eşit olmayan küreyi tepesi küçük kürenin yanında olan aynı koni kuşattığına göre, küreleri kuşatan koni bu olsun ve eksenden bir düzlem geçirilsin. Bu düzlem kürelerde kesit olarak daireler, konide ise bir üçgen meydana getirir. Kürelerde GDE ve ZHTh daireleri, konide GEK üçgeni oluşsun. Açıktır ki kürenin ZHTh yayı tarafındaki, tabanı ZTh çapı üzerine çizilen daire olan parçası, öbür kürenin GDE yayı tarafındaki, tabanı GE çapı üzerine çizilen ve AB doğrusuna dik olan daire olan parçası tarafından aydınlatılan kısımdır. Çünkü ZHTh yayı GDE yayı tarafından aydınlatılır, zira en uçtaki ışınlar GZ ile ETh'dir. Kürenin merkezi B de ZHTh parçasının içindedir. Dolayısıyla kürenin aydınlanan kısmı yarım küreden büyüktür.

2

Ἐὰν σφαῖρα ὑπὸ μείζονος ἑαυτῆς σφαίρας φωτίζηται, μεῖζον ἡμισφαιρίου φωτισθήσεται. Σφαῖρα γάρ, ἧς κέντρον τὸ Β, ὑπὸ μείζονος ἑαυτῆς σφαίρας φωτιζέσθω, ἧς κέντρον τὸ Α· λέγω ὅτι τὸ φωτιζόμενον μέρος τῆς σφαίρας, ἧς κέντρον τὸ Β, μεῖζόν ἐστιν ἡμισφαιρίου. Ἐπεὶ γὰρ δύο ἀνίσους σφαίρας ὁ αὐτὸς κῶνος περιλαμβάνει τὴν κορυφὴν ἔχων πρὸς τῇ ἐλάσσονι σφαίρᾳ, ἔστω ὁ περιλαμβάνων τὰς σφαίρας κῶνος, καὶ ἐκβεβλήσθω διὰ τοῦ ἄξονος ἐπίπεδον· ποιήσει δὴ τομὰς ἐν μὲν ταῖς σφαίραις κύκλους, ἐν δὲ τῷ κώνῳ τρίγωνον. ποιείτω οὖν ἐν μὲν ταῖς σφαίραις κύκλους τοὺς ΓΔΕ, ΖΗΘ, ἐν δὲ τῷ κώνῳ τρίγωνον τὸ ΓΕΚ. φανερὸν δὴ ὅτι τὸ κατὰ τὴν ΖΗΘ περιφέρειαν τμῆμα τῆς σφαίρας, οὗ βάσις ἐστὶν ὁ περὶ διάμετρον τὴν ΖΘ κύκλος, φωτιζόμενον μέρος ἐστὶν ὑπὸ τοῦ τμήματος τοῦ κατὰ τὴν ΓΔΕ. περιφέρειαν, οὗ βάσις ἐστὶν ὁ περὶ διάμετρον τὴν ΓΕ κύκλος, ὀρθὸς ὢν πρὸς τὴν ΑΒ εὐθεῖαν· καὶ γὰρ ἡ ΖΗΘ περιφέρεια φωτίζεται ὑπὸ τῆς ΓΔΕ περιφερείας· ἔσχαται γὰρ ἀκτῖνές εἰσιν αἰ ΓΖ, ΕΘ· καὶ ἔστιν ἐν τῷ ΖΗΘ τμήματι τὸ κέντρον τῆς σφαίρας τὸ Β· ὥστε τὸ φωτιζόμενον μέρος τῆς σφαίρας μεῖζόν ἐστιν ἡμισφαιρίου.

33. Önerme

Güneş'i ve Ay'ı kuşatan koninin tepesi bizim gözümüzde olduğunda, Ay'da karanlık kısmı aydınlık kısımdan ayıran daire en küçük olur.

Gözümüz A'da, Güneş'in merkezi B'de olsun. Ay'ın merkezi de, Güneş'i ve Ay'ı kuşatan koninin tepesi gözümüzdeyken G, değilken D olsun. Açıktır ki A, G, B bir doğru üzerindedir. AB'den ve D noktasından bir düzlem geçirilsin; bu düzlem kürelerde kesit olarak daireler, konilerde doğrular meydana getirir. Ay'ın merkezinin üzerinde hareket ettiği kürede GD dairesi oluşsun; o hâlde A onun merkezidir, çünkü bu varsayılmıştı. Güneş'te EZH dairesi, Ay'da ise koninin tepesi gözümüzdeyken KThL, değilken MNX dairesi oluşsun; konilerde EA, AH, PO, OR doğruları, eksenler de AB ve BO olsun. EZH dairesinin yarıçapının ThKL dairesinin yarıçapına oranı, EZH dairesinin yarıçapının MNX dairesinin yarıçapına oranına eşittir. Ama EZH dairesinin yarıçapının ThLK dairesinin yarıçapına oranı BA'nın AG'ye oranına, EZH dairesinin yarıçapının MNX dairesinin yarıçapına oranı da BO'nun OD'ye oranına eşittir. Demek ki BA'nın AG'ye oranı BO'nun OD'ye oranına eşittir. Ayırarak, BG'nin GA'ya oranı BD'nin DO'ya oranına eşittir; yer değiştirerek, BG'nin BD'ye oranı GA'nın DO'ya oranına eşittir. BG, BD'den küçüktür, çünkü A, GD dairesinin merkezidir; o hâlde AG de DO'dan küçüktür. ThKL dairesi MNX dairesine eşittir; demek ki ThL de MX'ten küçüktür. Dolayısıyla ThL çapı üzerine AB'ye dik olarak çizilen daire, MX çapı üzerine BO'ya dik olarak çizilen daireden küçüktür. Ama ThL çapı üzerine AB'ye dik olarak çizilen daire, Güneş'i ve Ay'ı kuşatan koninin tepesi gözümüzdeyken Ay'da karanlık kısmı aydınlık kısımdan ayıran dairedir; MX çapı üzerine BO'ya dik olarak çizilen daire ise koninin tepesi gözümüzde değilken ayıran dairedir. Dolayısıyla Güneş'i ve Ay'ı kuşatan koninin tepesi gözümüzde olduğunda, Ay'da karanlık kısmı aydınlık kısımdan daha küçük bir daire ayırır.

3

Ἐν τῇ σελήνῃ ἐλάχιστος κύκλος διορίζει τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρόν, ὅταν ὁ περιλαμβάνων κῶνος τόν τε ἥλιον καὶ τὴν σελήνην τὴν κορυφὴν ἔχῃ πρὸς τῇ ἡμετέρᾳ ὄψει. Ἔστω γὰρ ἡ μὲν ἡμετέρα ὄψις πρὸς τῷ Α, ἡλίου δὲ κέντρον τὸ Β, σελήνης δὲ κέντρον, ὅταν μὲν ὁ περιλαμβάνων κῶνος τόν τε ἥλιον καὶ τὴν σελήνην τὴν κορυφὴν ἔχῃ πρὸς τῇ ἡμετέρᾳ ὄψει, τὸ Γ, ὅταν δὲ μή, τὸ Δ· φανερὸν δὴ ὅτι τὰ Α, Γ, Β ἐπ᾿ εὐθείας ἐστίν. ἐκβεβλήσθω διὰ τῆς ΑΒ καὶ τοῦ Δ σημείου ἐπίπεδον· ποιήσει δὴ τομάς, ἐν μὲν ταῖς σφαίραις κύκλους, ἐν δὲ τοῖς κώνοις εὐθείας. ποιείτω δὲ καὶ ἐν τῇ σφαίρᾳ, καθ᾿ ἧς φέρεται τὸ κέντρον τῆς σελήνης, κύκλον τὸν ΓΔ· τὸ Α ἄρα κέντρον ἐστὶν αὐτοῦ· τοῦτο γὰρ ὑπόκειται· ἐν δὲ τῷ ἡλίῳ τὸν ΕΖΡ. κύκλον, ἐν δὲ τῇ σελήνῃ, ὅταν μὲν ὁ περιλαμβάνων κῶνος τόν τε ἥλιον καὶ τὴν σελήνην τὴν κορυφὴν ἔχῃ πρὸς τῇ ἡμετέρᾳ ὄψει, κύκλον τὸν ΚΘΛ, ὅταν δὲ μή, τὸν ΜΝΞ, ἐν δὲ τοῖς κώνοις εὐθείας τὰς ΕΑ, ΑΗ, ΠΟ, ΟΡ, ἄξονας δὲ τοὺς ΑΒ, ΒΟ. καὶ ἐπεί ἐστιν, ὡς ἡ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΕΖΗ κύκλου πρὸς τὴν ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΘΚΛ, οὕτως ἡ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΕΖΗ κύκλου πρὸς τὴν ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΜΝΞ· ἀλλ᾿ ὡς ἡ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΕΖΗ κύκλου πρὸς τὴν ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΘΛΚ κύκλου, οὕτως ἡ Β πρὸς τὴν ΑΓ· ὡς δὲ ἡ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΕΖ κύκλου πρὸς τὴν ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΜΝΞ κύκλου, οὕτως ἐστὶν ἡ ΒΟ πρὸς τὴν ΟΔ· καὶ ὡς ἄρα ἡ ΒΑ. πρὸς τὴν ΑΓ, οὕτως ἡ ΒΟ πρὸς τὴν ΟΔ. καὶ διελόντι, ὡς ἡ ΒΓ. πρὸς τὴν ΓΑ, οὕτως ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΔΟ, καὶ ἐναλλάξ, ὡς ἡ ΒΓ. πρὸς τὴν ΒΔ, οὕτως ἡ ΓΑ πρὸς τὴν ΔΟ. καὶ ἔστιν ἐλάσσων ἡ ΒΓ. τῆς ΒΔ· κέντρον γάρ ἐστι τὸ Α τοῦ ΓΔ. κύκλου· ἐλάσσων ἄρα καὶ ἡ ΑΓ. τῆς ΔΟ. καὶ ἔστιν ἴσος ὁ ΘΚΛ. κύκλος τῷ ΜΝΞ κύκλῳ· ἐλάσσων ἄρα ἐστὶν καὶ ἡ ΘΛ. τῆς ΜΞ[, διὰ τὸ λῆμμα]· ὥστε καὶ ὁ περὶ διάμετρον τὴν ΘΛ. κύκλος γραφόμενος, ὀρθὸς ὢν πρὸς τὴν ΑΒ, ἐλάσσων ἐστὶν τοῦ περὶ διάμετρον τὴν ΜΞ κύκλου γραφομένου, ὀρθοῦ πρὸς τὴν ΒΟ. ἀλλ᾿ ὁ μὲν περὶ διάμετρον τὴν ΘΛ. κύκλος γραφόμενος, ὀρθὸς ὢν πρὸς τὴν ΑΒ, ὁ διορίζων ἐστὶν ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρόν, ὅταν ὁ περιλαμβάνων κῶνος τόν τε ἥλιον καὶ τὴν σελήνην τὴν κορυφὴν ἔχῃ πρὸς τῇ ἡμετέρᾳ ὄψει· ὁ δὲ περὶ διάμετρον τὴν ΜΞ κύκλος, ὀρθὸς ὢν πρὸς τὴν ΒΟ, ὁ διορίζων ἐστὶν ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρόν, ὅταν ὁ περιλαμβάνων κῶνος τόν τε ἥλιον καὶ τὴν σελήνην μὴ ἔχῃ τὴν κορυφὴν πρὸς τῇ ἡμετέρᾳ ὄψει· ὥστε ἐλάσσων κύκλος διορίζει ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρόν, ὅταν ὁ περιλαμβάνων κῶνος τόν τε ἥλιον καὶ τὴν σελήνην τὴν κορυφὴν ἔχῃ πρὸς τῇ ἡμετέρᾳ ὄψει.

44. Önerme

Ay'da karanlık kısmı aydınlık kısımdan ayıran daire, his bakımından Ay'daki büyük daireden farksızdır.

Gözümüz A'da, Ay'ın merkezi B'de olsun; AB birleştirilsin ve AB'den bir düzlem geçirilsin. Bu düzlem kürede kesit olarak bir büyük daire meydana getirir; bu EGDZ olsun, konide de AG ve AD doğruları oluşsun. O hâlde GD çapı üzerine AB'ye dik olarak çizilen daire, Ay'da karanlık kısmı aydınlık kısımdan ayıran dairedir. Diyorum ki bu daire his bakımından büyük daireden farksızdır.

B'den GD'ye paralel olarak EZ çizilsin; HK ve HTh yaylarının her biri DZ yayının yarısına eşit alınsın ve KB, BTh, KA, ATh, BD birleştirilsin. Ay'ın bir burcun on beşte biri kadar yer kapladığı varsayıldığından, GAD açısı bir burcun on beşte birini görür. Bir burcun on beşte biri ise bütün burçlar dairesinin yüz sekseninde biridir; dolayısıyla GAD açısı bütün dairenin yüz sekseninde birini görür, yani dört dik açının yüz sekseninde biridir. Bu yüzden GAD açısı bir dik açının kırk beşte biridir; BAD açısı da onun yarısıdır; o hâlde BAD açısı bir dik açının yarısının kırk beşte biridir. ADB açısı dik olduğundan, BAD açısının dik açının yarısına oranı BD'nin DA'ya oranından büyüktür; dolayısıyla BD, DA'nın kırk beşte birinden küçüktür; BH de BA'nın kırk beşte birinden çok daha küçüktür. Ayırarak, BH, HA'nın kırk dörtte birinden küçüktür; dolayısıyla BTh de ATh'nin kırk dörtte birinden çok daha küçüktür. BTh'nin ThA'ya oranı BATh açısının ABTh açısına oranından büyüktür; o hâlde BATh açısı ABTh açısının kırk dörtte birinden küçüktür. KATh açısı BATh'nin, KBTh açısı da ABTh'nin iki katıdır; demek ki KATh açısı da KBTh açısının kırk dörtte birinden küçüktür. Ama KBTh açısı DBZ açısına, yani GDB açısına, yani BAD açısına eşittir; o hâlde KATh açısı BAD açısının kırk dörtte birinden küçüktür. BAD açısı ise bir dik açının yarısının kırk beşte biridir; dolayısıyla KATh açısı bir dik açının üç bin dokuz yüz altmışta birinden küçüktür. Bu kadar küçük bir açı altında görülen büyüklük gözümüzce hissedilmez. KTh yayı da DZ yayına eşittir; demek ki DZ yayı gözümüzce hiç hissedilmez; çünkü AZ birleştirilirse ZAD açısı KATh açısından küçüktür. O hâlde D ile Z aynı nokta gibi görünecektir. Aynı sebeple G ile E de aynı nokta gibi görünecektir; dolayısıyla GD ile EZ arasındaki fark da hissedilmez. Demek ki Ay'da karanlık kısmı aydınlık kısımdan ayıran dairenin büyük daireden farkı hissedilmez.

4

Ὁ διορίζων κύκλος ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρὸν ἀδιάφορός ἐστι τῷ ἐν τῇ σελήνῃ μεγίστῳ κύκλῳ πρὸς αἴσθησιν. Ἔστω γὰρ ἡ μὲν ἡμετέρα ὄψις πρὸς τῷ Α, σελήνης δὲ κέντρον τὸ Β, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΑΒ, καὶ ἐκβεβλήσθω διὰ τῆς ΑΒ. ἐπίπεδον· ποιήσει δὴ τομὴν ἐν τῇ σφαίρᾳ μέγιστον κύκλον. ποιείτω τὸν ΕΓΔΖ, ἐν δὲ τῷ κώνῳ εὐθείας τὰς ΑΓ, ΑΔ, ὁ ἄρα περὶ διάμετρον τὴν ΓΔ, πρὸς ὀρθὰς ὢν τῇ ΑΒ, ὁ διορίζων ἐστὶν ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρόν. λέγω δὴ ὅτι ἀδιάφορός ἐστι τῷ μεγίστῳ πρὸς τὴν αἴσθησιν. Ἤχθω γὰρ διὰ τοῦ Β τῇ ΓΔ παράλληλος ἡ ΕΖ, καὶ κείσθω τῆς ΔΖ. ἡμίσεια ἐκατέρα τῶν ΗΚ, ΗΘ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἰ ΚΒ, ΒΘ, ΚΑ, ΑΘ, ΒΔ. καὶ ἐπεὶ ὑπόκειται ἡ σελήνη ὑπὸ ιέ μέρος ζῳδίου ὑποτείνουσα, ἡ ἄρα ὑπὸ ΓΑΔ γωνία βέβηκεν ἐπὶ ιέ μέρος ζῳδίου. τὸ δὲ ιέ τοῦ ζῳδίου τοῦ τῶν ζῳδίων ὅλου κύκλου ἐστὶν ρπ΄, ὥστε ἡ ὑπὸ τῶν ΓΑΔ γωνία βέβηκεν ἐπὶ ρπ΄ ὅλου τοῦ κύκλου· τεσσάρων ἄρα ὀρθῶν ἐστιν ἡ ⟨ὑπὸ⟩ ΓΑΔ ρπ΄. διὰ δὴ τοῦτο ἡ ὑπὸ ΓΑΔ. γωνία ἐστὶν με΄ ὀρθῆς· καὶ ἔστιν αὐτῆς ἡμίσεια ἡ ὑπὸ ΒΑΔ γωνία· ἡ ἄρα ὑπὸ τῶν ΒΑΔ ἡμισείας ὀρθῆς ἐστι ⟨μέ⟩ μέρος. καὶ ἐπεὶ ὀρθή ἐστιν ἡ ὑπὸ τῶν ΑΔΒ, ἡ ἄρα ὑπὸ τῶν ΒΑΔ γωνία πρὸς ἥμισυ ὀρθῆς μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΔ. πρὸς τὴν ΔΑ, ὥστε ἡ ΒΔ. τῆς ΔΑ ἐλάσσων ἐστὶν ἢ με΄ μέρος, ὥστε καὶ ἡ ΒΗ τῆς ΒΑ. πολλῷ ἐλάσσων ἐστὶν ἢ με΄ μέρος. διελόντι ἡ ΒΗ τῆς ΗΑ ἐλάσσων ἐστὶν ἢ μδ΄ μέρος, ὥστε καὶ ἡ ΒΘ τῆς ΑΘ πολλῷ ἐλάσσων ἐστὶν ἢ μδ΄ μέρος. καὶ ἔχει ἡ ΒΘ πρὸς τὴν ΘΑ. μείζονα λόγον ἤπερ ἡ ὑπὸ τῶν ΒΑΘ πρὸς τὴν ὑπὸ τῶν ΑΒΘ· ἡ ἄρα ὑπὸ τῶν ΒΑΘ τῆς ὑπὸ τῶν ΑΒΘ ἐλάσσων ἐστὶν ἢ μδ΄ μέρος. καὶ ἔστιν τῆς μὲν ὑπὸ τῶν ΒΑΘ διπλῆ ἡ ὑπὸ τῶν ΚΑΘ, τῆς δὲ ὑπὸ τῶν ΑΒΘ διπλῆ ἡ ὑπὸ τῶν ΚΒΘ· ἐλάσσων ἄρα ἐστὶν καὶ ἡ ὑπὸ τῶν ΚΑΘ τῆς ὑπὸ τῶν ΚΒΘ ἢ τεσσαρακοστοτέταρτον μέρος. ἀλλὰ ἡ ὑπὸ τῶν ΚΒΘ ἴση ἐστὶν τῇ ὑπὸ τῶν ΔΒΖ, τουτέστιν τῇ ὑπὸ τῶν ΓΔΒ, τουτέστιν τῇ ὑπὸ τῶν ΒΑΔ· ἡ ἄρα ὑπὸ τῶν ΚΑΘ τῆς ὑπὸ τῶν ΒΑΔ ἐλάσσων ἐστὶν ἢ μδ΄ μέρος. ἡ δὲ ὑπὸ τῶν ΒΑΔ ⟨ἡμισείας⟩ ὀρθῆς ἐστιν ⟨με΄⟩ μέρος, ὥστε ἡ ὑπὸ τῶν ΚΑΘ ὀρθῆς ἐστιν ἐλάσσων ἢ γϠξ΄. τὸ δὲ ὑπὸ τηλικαύτης γωνίας ὁρώμενον μέγεθος ἀνεπαίσθητόν ἐστιν τῇ ἡμετέρᾳ ὄψει· καὶ ἔστιν ἴση ἡ ΚΘ περιφέρεια τῇ ΔΖ περιφερείᾳ· ἔτι ἄρα μᾶλλον ἡ ΔΖ περιφέρεια ἀνεπαίσθητός ἐστι τῇ ἡμετέρᾳ ὄψει. ἐὰν γὰρ ἐπιζευχθῇ ἡ ΑΖ, ἡ ὑπὸ τῶν ΖΑΔ γωνία ἐλάσσων ἐστὶ τῆς ὑπὸ τῶν ΚΑΘ. τὸ ἄρα τῷ Ζ τὸ αὐτὸ δόξει εἶναι. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ τὸ τῷ Ε δόξει τὸ αὐτὸ εἶναι· ὥστε καὶ ἡ ΓΔ τῇ ΕΖ. ἀνεπαίσθητός ἐστιν. καὶ ὁ διορίζων ἄρα ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρὸν ἀνεπαίσθητός ἐστι τῷ μεγίστῳ.

55. Önerme

Ay bize yarım göründüğünde, Ay'da karanlık kısmı aydınlık kısımdan ayıran daireye paralel olan büyük daire gözümüze doğru yönelir; yani ayıran daireye paralel büyük daire ile gözümüz aynı düzlemdedir.

Ay yarımken, Ay'ın aydınlık kısmını karanlık kısmından ayıran daire gözümüze doğru yönelmiş görünür ve ayıran daireye paralel büyük daire ondan farksızdır. Öyleyse Ay bize yarım göründüğünde, ayıran daireye paralel büyük daire gözümüze doğru yönelir.

5

Ὅταν ἡ σελήνη διχότομος ἡμῖν φαίνηται, τότε ὁ μέγιστος κύκλος ὁ παρὰ τὸν διορίζοντα ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρὸν νεύει εἰς τὴν ἡμετέραν ὄψιν, τουτέστιν, ὁ παρὰ τὸν διορίζοντα μέγιστος κύκλος καὶ ἡ ἡμετέρα ὄψις ἐν ἐνί εἰσιν ἐπιπέδῳ. Ἐπεὶ γὰρ διχοτόμου οὔσης τῆς σελήνης φαίνεται ὁ διορίζων τό τε λαμπρὸν καὶ τὸ σκιερὸν τῆς σελήνης κύκλος νεύων εἰς τὴν ἡμετέραν ὄψιν, καὶ αὐτῷ ἀδιάφορος ὁ παρὰ τὸν διορίζοντα μέγιστος κύκλος, ὅταν ἄρα ἡ σελήνη διχότομος ἡμῖν φαίνηται, τότε ὁ μέγιστος κύκλος ὁ παρὰ τὸν διορίζοντα νεύει εἰς τὴν ἡμετέραν ὅψιν.

66. Önerme

Ay, Güneş'ten daha aşağıda hareket eder ve yarımken Güneş'ten bir çeyrek daireden az uzaktadır.

Gözümüz A'da, Güneş'in merkezi B'de olsun. AB birleştirilip uzatılsın; AB'den ve yarım Ay'ın merkezinden bir düzlem geçirilsin. Bu düzlem, Güneş'in merkezinin üzerinde hareket ettiği kürede kesit olarak bir büyük daire meydana getirir. Bu GBD dairesi olsun ve A'dan AB'ye dik olarak GAD çizilsin; o hâlde BD yayı bir çeyrek dairedir. Diyorum ki Ay Güneş'ten daha aşağıda hareket eder ve yarımken Güneş'ten bir çeyrek daireden az uzaktadır; yani Ay'ın merkezi BA ve AD doğruları ile DEB yayı arasındadır.

Değilse, merkezi DA ile AL doğruları arasında, Z'de olsun ve BZ birleştirilsin. O hâlde BZ, Güneş'i ve Ay'ı kuşatan koninin eksenidir ve Ay'da karanlık kısmı aydınlık kısımdan ayıran büyük daireye diktir. Ay'da ayıran daireye paralel olan büyük daire KHTh olsun. Ay yarımken, ayıran daireye paralel büyük daire ile gözümüz aynı düzlemde olduğundan, AZ birleştirilsin; o hâlde AZ, KHTh dairesinin düzlemindedir. BZ, KThH dairesine diktir; dolayısıyla AZ'ye de diktir; demek ki BZA açısı diktir. Oysa BAZ açısı geniştir; bu imkânsızdır. Demek ki Z noktası DAL açısının içindeki bölgede değildir.

Diyorum ki AD üzerinde de değildir. Mümkünse M'de olsun; yine BM birleştirilsin ve merkezi M olan, ayıran daireye paralel büyük daire alınsın. Aynı şekilde BMA açısının dik olduğu gösterilecektir; ama BAM açısı da diktir; bu imkânsızdır. Demek ki yarım Ay'ın merkezi AD üzerinde değildir; o hâlde AB ile AD arasındadır.

Şimdi diyorum ki BD yayının da içindedir. Mümkünse dışında, N'de olsun ve aynı çizimler yapılsın. BNA açısının dik olduğu gösterilecektir; o hâlde BA, AN'den büyüktür. BA ise AE'ye eşittir; demek ki AE de AN'den büyüktür; bu imkânsızdır. Demek ki yarım Ay'ın merkezi BED yayının dışında olmayacaktır. Benzer şekilde tam BED yayının üzerinde de olmadığı gösterilecektir; o hâlde içindedir. Demek ki Ay Güneş'ten daha aşağıda hareket eder ve yarımken Güneş'ten bir çeyrek daireden az uzaktadır.

6

Ἡ σελήνη κατώτερον φέρεται τοῦ ἡλίου, καὶ διχότομος οὖσα ἔλασσον τεταρτημορίου ἀπέχει ἀπὸ τοῦ ἡλίου. Ἔστω γὰρ ἡ ἡμετέρα ὄψις πρὸς τῷ Α, ἡλίου δὲ κέντρον τὸ Β, καὶ ἐπιζευχθεῖσα ἡ ΑΒ. ἐκβεβλήσθω, καὶ ἐκβεβλήσθω διὰ τῆς ΑΒ καὶ τοῦ κέντρου τῆς σελήνης διχοτόμου οὔσης ἐπίπεδον· ποιήσει δὴ τομὴν ἐν τῇ σφαίρᾳ, καθ᾿ ἧς φέρεται τὸ κέντρον τοῦ ἡλίου, κύκλον μέγιστον. ποιείτω οὖν τὸν ΓΒΔ κύκλον, καὶ ἀπὸ τοῦ Α τῇ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς ἤχθω ΓΑΔ· τεταρτημορίου ἄρα ἐστὶν ἡ ΒΔ περιφέρεια. λέγω ὅτι ἡ σελήνη κατώτερον φέρεται τοῦ ἡλίου, καὶ διχότομος οὖσα ἔλασσον τεταρτημορίου ἀπέχει ἀπὸ τοῦ ἡλίου, τουτέστιν, ὅτι τὸ κέντρον ἐστὶν αὐτῆς μεταξὺ τῶν ΒΑ, ΑΔ εὐθειῶν καὶ τῆς ΔΕΒ περιφερείας. Εἰ γὰρ μή, ἔστω τὸ κέντρον αὐτῆς τὸ μεταξὺ τῶν ΔΑ, ΑΛ εὐθειῶν, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΒΖ. ἡ ΒΖ. ἄρα ἄξων ἐστὶν τοῦ περιλαμβάνοντος κώνου τόν τε ἥλιον καὶ τὴν σελήνην, καὶ γίνεται ἡ ΒΖ ὀρθὴ πρὸς τὸν διορίζοντα ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρὸν μέγιστον κύκλον. ἔστω οὖν ὁ μέγιστος κύκλος ἐν τῇ σελήνῃ ὁ παρὰ τὸν διορίζοντα τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρὸν ὁ ΗΘΚ. καὶ ἐπεὶ διχοτόμου οὔσης τῆς σελήνης ὁ μέγιστος κύκλος ὁ παρὰ τὸν διορίζοντα ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρὸν καὶ ἡ ἡμετέρα ὄψις ἐν ἐνί εἰσιν ἐπιπέδῳ, ἐπεζεύχθω ἡ ΑΖ· ἡ ΑΖ. ἄρα ἐν τῷ τοῦ ΚΗΘ κύκλου ἐστὶν ἐπιπέδῳ. καὶ ἔστιν ἡ ΒΖ τῷ ΚΘΗ κύκλῳ πρὸς ὀρθάς, ὥστε καὶ τῇ ΑΖ· ὀρθὴ ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΒΖΑ γωνία. ἀλλὰ καὶ ἀμβλεῖα ἡ ὑπὸ τῶν ΒΑΖ· ὅπερ ἀδύνατον. οὐκ ἄρα τὸ Ζ σημεῖον ἐν τῷ ὑπὸ τὴν ΔΑΛ γωνίαν τόπῳ ἐστίν. Λέγω ὅτι οὐδὲ ἐπὶ τῆς ΑΔ. εἰ γὰρ δυνατόν, ἔστω τὸ Μ, καὶ πάλιν ἐπεζεύχθω ἡ ΒΜ, καὶ ἔστω μέγιστος κύκλος ὁ παρὰ τὸν διορίζοντα, οὗ κέντρον τὸ Μ. κατὰ τὰ αὐτὰ δὴ δειχθήσεται ἡ ὑπὸ ΒΜΑ γωνία ὀρθὴ πρὸς τὸν μέγιστον κύκλον· ἀλλὰ καὶ ἡ ὑπὸ τῶν ΒΑΜ · ὅπερ ἀδύνατον. οὐκ ἄρα ἐπὶ τῆς ΑΔ τὸ κέντρον ἐστὶ τῆς σελήνης διχοτόμου οὔσης· μεταξὺ ἄρα τῶν ΑΒ, ΑΔ ἐστίν. Λέγω δὴ ὅτι καὶ ἐντὸς τῆς ΒΔ περιφερείας. εἰ γὰρ δυνατόν, ἔστω ἐκτὸς κατὰ τὸ Ν, καὶ τὰ αὐτὰ κατεσκευάσθω. δειχθήσεται δὴ ἡ ὑπὸ τῶν ΒΝ γωνία ὀρθή· μείζων ἄρα ἐστὶν ἡ ΒΑ. τῆς ΑΝ. ἴση δὲ ἡ ΒΑ τῇ ΑΕ· μείζων ἄρα ἐστὶν καὶ ἡ ΑΕ τῆς ΑΝ· ὅπερ ἀδύνατον. οὐκ ἄρα τὸ κέντρον τῆς σελήνης διχοτόμου οὔσης ἐκτὸς ἔσται τῆς ΒΕΔ περιφερείας. ὁμοίως δειχθήσεται ὅτι οὐδὲ ἐπ΄ αὐτῆς τῆς ΒΕΔ περιφερείας· ἐντὸς ἄρα. ἡ ἄρα σελήνη κατώτερον φέρεται τοῦ ἡλίου, καὶ διχότομος οὖσα ἔλασσον τεταρτημορίου ἀπέχει ἀπὸ τοῦ ἡλίου.

77. Önerme

Güneş'in Yer'den uzaklığı, Ay'ın Yer'den uzaklığının on sekiz katından büyük, yirmi katından küçüktür.

Güneş'in merkezi A, Yer'in merkezi B olsun; AB birleştirilip uzatılsın; yarım Ay'ın merkezi de G olsun. AB'den ve G'den bir düzlem geçirilsin ve Güneş'in merkezinin üzerinde hareket ettiği kürede kesit olarak ADE büyük dairesini meydana getirsin; AG ile GB birleştirilsin ve BG, D'ye kadar uzatılsın. G noktası yarım Ay'ın merkezi olduğu için AGB açısı dik olacaktır. B'den BA'ya dik olarak BE çizilsin. O hâlde ED yayı EDA yayının otuzda biri olacaktır; çünkü Ay bize yarım göründüğünde Güneş'ten bir çeyrek daireden, çeyreğin otuzda biri kadar daha az uzakta olduğu varsayılmıştı. Dolayısıyla EBG açısı da bir dik açının otuzda biridir. AE paralelkenarı tamamlansın ve BZ birleştirilsin. ZBE açısı bir dik açının yarısı olacaktır. ZBE açısı BH doğrusuyla ikiye bölünsün; o hâlde HBE açısı bir dik açının dörtte biridir. DBE açısı da bir dik açının otuzda biridir; demek ki HBE açısının DBE açısına oranı 15'in 2'ye oranıdır. Çünkü dik açı 60 birim sayılırsa HBE bu birimlerden 15, DBE ise 2 birimdir. HE'nin ETh'ye oranı HBE açısının DBE açısına oranından büyük olduğundan, HE'nin ETh'ye oranı 15'in 2'ye oranından büyüktür. BE, EZ'ye eşit ve E'deki açı dik olduğundan, ZB üzerine kurulan kare BE üzerine kurulan karenin iki katıdır. ZB üzerindeki karenin BE üzerindeki kareye oranı da ZH üzerindeki karenin HE üzerindeki kareye oranına eşittir; demek ki ZH üzerindeki kare HE üzerindeki karenin iki katıdır. 49 ise 25'in iki katından küçüktür; dolayısıyla ZH üzerindeki karenin HE üzerindeki kareye oranı 49'un 25'e oranından büyüktür; o hâlde ZH'nin HE'ye oranı da 7'nin 5'e oranından büyüktür. Birleştirerek, ZE'nin EH'ye oranı 12'nin 5'e, yani 36'nın 15'e oranından büyüktür. HE'nin ETh'ye oranının da 15'in 2'ye oranından büyük olduğu gösterilmişti; eşitlik yoluyla, ZE'nin ETh'ye oranı 36'nın 2'ye, yani 18'in 1'e oranından büyüktür; demek ki ZE, ETh'nin on sekiz katından büyüktür. ZE ise BE'ye eşittir; o hâlde BE de ETh'nin on sekiz katından büyüktür; BTh ise ThE'nin on sekiz katından çok daha büyüktür. Ama üçgenler benzer olduğundan BTh'nin ThE'ye oranı AB'nin BG'ye oranına eşittir; demek ki AB de BG'nin on sekiz katından büyüktür. AB, Güneş'in Yer'den uzaklığı, GB de Ay'ın Yer'den uzaklığıdır; o hâlde Güneş'in Yer'den uzaklığı, Ay'ın Yer'den uzaklığının on sekiz katından büyüktür.

Şimdi diyorum ki yirmi katından küçüktür. D'den EB'ye paralel olarak DK çizilsin ve DKB üçgeninin çevresine DKB dairesi çizilsin; K'deki açı dik olduğundan bu dairenin çapı DB olacaktır. Daireye, içine çizilen altıgenin kenarına eşit olan BL yerleştirilsin. DBE açısı bir dik açının otuzda biri olduğundan BDK açısı da bir dik açının otuzda biridir; o hâlde BK yayı bütün dairenin altmışta biridir. BL de bütün dairenin altıda biridir; demek ki BL yayı BK yayının on katıdır. BL yayının BK yayına oranı BL doğrusunun BK doğrusuna oranından büyüktür; o hâlde BL doğrusu BK doğrusunun on katından küçüktür. BD ise BL'nin iki katıdır; o hâlde BD, BK'nin yirmi katından küçüktür. BD'nin BK'ye oranı AB'nin BG'ye oranına eşittir; dolayısıyla AB de BG'nin yirmi katından küçüktür. AB, Güneş'in Yer'den uzaklığı, BG de Ay'ın Yer'den uzaklığıdır; o hâlde Güneş'in Yer'den uzaklığı, Ay'ın Yer'den uzaklığının yirmi katından küçüktür. On sekiz katından büyük olduğu da gösterilmişti.

7

Τὸ ἀπόστημα ὃ ἀπέχει ὁ ἥλιος ἀπὸ τῆς γῆς τοῦ ἀποστήματος οὗ ἀπέχει ἡ σελήνη ἀπὸ τῆς γῆς μεῖζον μέν ἐστιν ἢ ὀκτωκαιδεκαπλάσιον, ἔλασσον δὲ ἢ εἰκοσαπλάσιον. Ἔστω γὰρ ἡλίου μὲν κέντρον τὸ Α, γῆς δὲ τὸ Β, καὶ ἐπιζευχθεῖσα ἡ ΑΒ ἐκβεβλήσθω, σελήνης δὲ κέντρον διχοτόμου οὔσης τὸ Γ, καὶ ἐκβεβλήσθω διὰ τῆς ΑΒ. καὶ τοῦ ἐπίπεδον, καὶ ποιείτω τομὴν ἐν τῇ σφαίρᾳ, καθ᾿ ἧς φέρεται τὸ κέντρον τοῦ ἡλίου, μέγιστον κύκλον τὸν ΑΔΕ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΓ, ΓΒ, καὶ ἐκβεβλήσθω ἡ ΒΓ ἐπὶ τὸ Δ. ἔσται δή, διὰ τὸ τὸ Γ σημεῖον κέντρον εἶναι τῆς σελήνης διχοτόμου οὔσης, ὀρθὴ ἡ ὑπὸ τῶν ΑΓΒ. ἤχθω δὴ ἀπὸ τοῦ Β τῇ ΒΑ. πρὸς ὀρθὰς ἡ ΒΕ. ἔσται δὴ ἡ ΕΔ. περιφέρεια τῆς ΕΔΑ περιφερείας λ΄· ὑπόκειται γάρ, ὅταν ἡ σελήνη διχότομος ἡμῖν φαίνηται, ἀπέχειν ἀπὸ τοῦ ἡλίου ἔλασσον τεταρτημορίου τῷ τοῦ τεταρτημορίου λ΄· ὥστε καὶ ἡ ὑπὸ τῶν ΕΒΓ γωνία ὀρθῆς ἐστι λ΄. συμπεπληρώσθω δὴ τὸ ΑΕ. παραλληλόγραμμον, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΒΖ. ἔσται δὴ ἡ ὑπὸ τῶν ΖΒΕ γωνία ἡμίσεια ὀρθῆς. τετμήσθω ἡ ὑπὸ τῶν ΖΒΕ. γωνία δίχα τῇ Β εὐθείᾳ· ἡ ἄρα ὑπὸ τῶν ΗΒΕ. γωνία τέταρτον μέρος ἐστὶν ὀρθῆς. ἀλλὰ καὶ ἡ ὑπὸ τῶν ΔΒΕ γωνία λ΄ ἐστι μέρος ὀρθῆς· λόγος ἄρα τῆς ὑπὸ τῶν ΗΒΕ γωνίας πρὸς τὴν ὑπὸ τῶν ΔΒΕ γωνίαν ⟨ἐστὶν⟩ ὃν ⟨ἔχει⟩ τὰ ιε πρὸς τὰ δύο· οἵων γάρ ἐστιν ὀρθὴ γωνία ξ, τοιούτων ἐστὶν ἡ μὲν ὑπὸ τῶν ΗΒΕ ιε, ἡ δὲ ὑπὸ τῶν ΔΒΕ δύο. καὶ ἐπεὶ ἡ ΗΕ πρὸς τὴν ΕΘ μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ὑπὸ τῶν ΗΒΕ γωνία πρὸς τὴν ὑπὸ τῶν ΔΒΕ γωνίαν, ἡ ἄρα ΗΕ πρὸς τὴν ΕΘ μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ τὰ ιε πρὸς τὰ β. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΒΕ τῇ ΕΖ, καὶ ἔστιν ὀρθὴ ἡ πρὸς τῷ Ε, τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΖΒ τοῦ ἀπὸ ΒΕ. διπλάσιόν ἐστιν· ὡς δὲ τὸ ἀπὸ ΖΒ πρὸς τὸ ἀπὸ ΒΕ, οὕτως ἐστὶ τὸ ἀπὸ ΖΗ πρὸς τὸ ἀπὸ ΗΕ· τὸ ἄρα ἀπὸ ΖΗ τοῦ ἀπὸ διπλάσιόν ἐστι. τὰ δὲ μθ τῶν κε ἐλάσσονά ἐστιν ἢ διπλάσια, ὥστε τὸ ἀπὸ ΖΗ πρὸς τὸ ἀπὸ ΗΕ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ⟨ὃν τὰ⟩ μθ πρὸς κε· καὶ ἡ ΖΗ ἄρα πρὸς τὴν ΗΕ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ⟨ὃν⟩ τὰ ζ πρὸς τὰ ε· καὶ συνθέντι ἡ ΖΕ ἄρα πρὸς τὴν ΕΗ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ ιβ πρὸς τὰ ε, τουτέστιν, ἢ ὃν ⟨τὰ⟩ λϛ πρὸς τὰ ιε. ἐδείχθη δὲ καὶ ἡ ΗΕ πρὸς τὴν ΕΘ μείζονα λόγον ἔχουσα ἢ ὃν τὰ ιε πρὸς τὰ δύο· δι᾿ ἴσου ἄρα ἡ ΖΕ πρὸς τὴν ΕΘ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ λς πρὸς τὰ δύο, τουτέστιν, ὃν τὰ ιη πρὸς α· ἡ ἄρα ΖΕ τῆς ΕΘ μείζων ἐστὶν ἢ ιη. ἡ δὲ ΖΕ ἴση ἐστὶν τῇ ΒΕ· καὶ ἡ ΒΕ ἄρα τῆς ΕΘ μείζων ἐστὶν ἢ ιη· πολλῷ ἄρα ἡ ΒΘ τῆς ΘΕ μείζων ἐστὶν ἢ ιη. ἀλλʼ ὡς ἡ ΒΘ πρὸς τὴν ΘΕ, οὕτως ἐστὶν ἡ ΑΒ. πρὸς τὴν ΒΓ, διὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν τριγώνων· καὶ ἡ ΑΒ ἄρα τῆς ΒΓ μείζων ἐστὶν ιη. καὶ ἔστιν ἡ μὲν ΑΒ. τὸ ἀπόστημα ὃ ἀπέχει ὁ ἥλιος ἀπὸ τῆς γῆς, ἡ δὲ ΓΒ τὸ ἀπόστημα ὃ ἀπέχει ἡ σελήνη ἀπὸ τῆς γῆς· τὸ ἄρα ἀπόστημα ὃ ἀπέχει ὁ ἥλιος ἀπὸ τῆς γῆς τοῦ ἀποστήματος, οὗ ἀπέχει ἡ σελήνη ἀπὸ τῆς γῆς, μεῖζόν ἐστιν ἢ ιη. Λέγω δὴ ὅτι καὶ ἔλασσον ἢ κ. ἤχθω γὰρ διὰ τοῦ Δ τῇ ΕΒ παράλληλος ἡ ΔΚ, καὶ περὶ τὸ ΔΚΒ τρίγωνον κύκλος γεγράφθω ὁ ΔΚΒ· ἔσται δὴ αὐτοῦ διάμετρος ἡ ΔΒ, διὰ τὸ ὀρθὴν εἶναι τὴν πρὸς τῷ Κ γωνίαν. καὶ ἐνηρμόσθω ἡ ΒΛ ἑξαγώνου. καὶ ἐπεὶ ἡ ὑπὸ τῶν ΔΒΕ γωνία λ΄ ἐστιν ὀρθῆς, καὶ ἡ ὑπὸ τῶν ΒΔΚ ἄρα λ΄ ἐστιν ὀρθῆς· ἡ ἄρα ΒΚ περιφέρεια ξ΄ ἐστιν τοῦ ὅλου κύκλου. ἔστιν δὲ καὶ ΒΛ ἕκτον μέρος τοῦ ὅλου κύκλου· ἡ ἄρα ΒΛ. περιφέρεια τῆς ΒΚ περιφερείας ι ἐστίν. καὶ ἔχει ἡ ΒΛ. περιφέρεια πρὸς τὴν ΒΚ περιφέρειαν μείζονα λόγον ἤπερ ἡ ΒΛ. εὐθεῖα πρὸς τὴν ΒΚ εὐθεῖαν· ἡ ἄρα ΒΛ εὐθεῖα τῆς ΒΚ εὐθείας ἐλάσσων ἐστὶν ἢ ι. καὶ ἔστιν αὐτῆς διπλῆ ἡ ΒΔ· ἡ ἄρα ΒΔ τῆς ΒΚ ἐλάσσων ἐστὶν ἢ κ. ὡς δὲ ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΒΚ, ἡ ΑΒ πρὸς ⟨τὴν⟩ ΒΓ, ὥστε καὶ ἡ ΑΒ τῆς ΒΓ ἐλάσσων ἐστὶν ἢ κ. καὶ ἔστιν ἡ μὲν ΑΒ τὸ ἀπόστημα ἀπέχει ὁ ἥλιος ἀπὸ τῆς γῆς, ἡ δὲ ΒΓ τὸ ἀπόστημα ὃ ἀπέχει ἡ σελήνη ἀπὸ τῆς γῆς· τὸ ἄρα ἀπόστημα ὃ ἀπέχει ὁ ἥλιος ἀπὸ τῆς γῆς τοῦ ἀποστήματος, οὗ ἀπέχει ἡ σελήνη ἀπὸ τῆς γῆς, ἔλασσόν ἐστιν ἢ κ. ἐδείχθη δὲ καὶ μεῖζον ἢ ιη.

88. Önerme

Güneş tamamen tutulduğunda, Güneş'i ve Ay'ı tepesi gözümüzde olan aynı koni kuşatır.

Güneş tutulduğunda Ay önüne geçtiği için tutulduğuna göre, Güneş, Ay'ı kuşatan ve tepesi gözümüzde olan koninin içine düşer. İçine düşünce ya ona tam oturur, ya taşar ya da eksik kalır. Taşsaydı tamamen tutulmazdı, taşan kısmı dışarıda kalırdı. Eksik kalsaydı, eksik kalan kısmı geçinceye kadar tutulmuş olarak kalırdı. Oysa tamamen tutulur ve tutulmuş olarak kalmaz; bu, gözlemden açıktır. Dolayısıyla ne taşar ne eksik kalır. Demek ki koniye tam oturur ve Ay'ı kuşatan, tepesi gözümüzde olan koni tarafından kuşatılır.

8

Ὅταν ὁ ἥλιος ἐκλείπῃ ὅλος, τότε ὁ αὐτὸς κῶνος περιλαμβάνει τόν τε ἥλιον καὶ τὴν σελήνην, τὴν κορυφὴν ἔχων πρὸς τῇ ἡμετέρᾳ ὄψει. Ἐπεὶ γάρ, ἐὰν ἐκλείπῃ ὁ ἥλιος, δι᾿ ἐπιπρόσθεσιν τῆς σελήνης ἐκλείπει, ἐμπίπτοι ἂν ὁ ἥλιος εἰς τὸν κῶνον τὸν περιλαμβάνοντα τὴν σελήνην τὴν κορυφὴν ἔχοντα πρὸς τῇ ἡμετέρᾳ ὄψει. ἐμπίπτων δὲ ἤτοι ἐναρμόσει εἰς αὐτόν, ἢ ὑπεραίροι, ἢ ἐλλείποι· εἰ μὲν οὖν ὑπεραίροι, οὐκ ⟨ἂν⟩ ἐκλείποι ὅλος, ἀλλὰ παραλλάττοι αὐτοῦ τὸ ὑπεραῖρον. εἰ δὲ ἐλλείποι, διαμένοι ἂν ἐκλελοιπὼς ἐν ὅσῳ διεξέρχεται τὸ ἐλλεῖπον. ὅλος δὲ ἐκλείπει καὶ οὐ διαμένει ἐκλελοιπώς· τοῦτο γὰρ ἐκ τῆς τηρήσεως φανερόν. ὥστε οὔτ᾿ ἂν ὑπεραίροι, οὔτε ἐλλείποι. ἐναρμόσει ἄρα εἰς τὸν κῶνον, καὶ περιληφθήσεται ὑπὸ τοῦ κώνου τοῦ περιλαμβάνοντος τὴν σελήνην τὴν κορυφὴν ἔχοντος πρὸς τῇ ἡμετέρᾳ ὄψει.

99. Önerme

Güneş'in çapı Ay'ın çapının on sekiz katından büyük, yirmi katından küçüktür.

Gözümüz A'da, Güneş'in merkezi B'de olsun; Ay'ın merkezi de, Güneş'i ve Ay'ı kuşatan koninin tepesi gözümüzdeyken, yani A, G, B noktaları bir doğru üzerindeyken, G'de olsun. AGB'den bir düzlem geçirilsin; bu düzlem kürelerde kesit olarak büyük daireler, konide doğrular meydana getirir. Kürelerde ZH ve KLTh büyük daireleri, konide AZTh ve AHK doğruları oluşsun; GH ile BK birleştirilsin. BA'nın AG'ye oranı BK'nin GH'ye oranına eşit olacaktır. BA'nın AG'nin on sekiz katından büyük, yirmi katından küçük olduğu gösterilmişti; demek ki BK de GH'nin on sekiz katından büyük, yirmi katından küçüktür.

9

Ἡ τοῦ ἡλίου διάμετρος τῆς διαμέτρου τῆς σελήνης μείζων μέν ἐστιν ἢ ιη, ἐλάσσων δὲ ἢ κ. Ἔστω γὰρ ἡ μὲν ἡμετέρα ὄψις πρὸς τῷ Α, ἡλίου δὲ κέντρον τὸ Β, σελήνης δὲ κέντρον τὸ Γ, ὅταν ὁ περιλαμβάνων κῶνος τόν τε ἥλιον καὶ τὴν σελήνην τὴν κορυφὴν ἔχῃ πρὸς τῇ ἡμετέρᾳ ὄψει, τουτέστιν, ὅταν τὰ Α, Γ, Β σημεῖα ἐπ᾿ εὐθείας ᾖ, καὶ ἐκβεβλήσθω διὰ τῆς ΑΓΒ ἐπίπεδον· ποιήσει δὴ τομάς, ἐν μὲν ταῖς σφαίραις μεγίστους κύκλους, ἐν δὲ τῷ κώνῳ εὐθείας. ποιείτω οὖν ἐν μὲν ταῖς σφαίραις μεγίστους κύκλους τοὺς ΖΗ, ΚΛΘ, ἐν δὲ τῷ κώνῳ εὐθείας τὰς ΑΖΘ, ΑΗΚ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΓΗ, ΒΚ. ἔσται δή, ὡς ἡ ΒΑ πρὸς τὴν ΑΓ, ἡ ΒΚ. πρὸς ΓΗ. ἡ δὲ ΒΑ τῆς ΑΓ ἐδείχθη μείζων μὲν ιη, ἐλάσσων δὲ κ. καὶ ἡ ΒΚ ἄρα τῆς Γ. μείζων μέν ἐστιν ἢ ιη, ἐλάσσων δὲ ἢ κ.

1010. Önerme

Güneş'in Ay'a oranı 5832'nin 1'e oranından büyük, 8000'in 1'e oranından küçüktür.

Güneş'in çapı A, Ay'ın çapı B olsun. O hâlde A'nın B'ye oranı 18'in 1'e oranından büyük, 20'nin 1'e oranından küçüktür. A üzerindeki küpün B üzerindeki küpe oranı A'nın B'ye oranının küpüdür; A çapı üzerindeki kürenin B çapı üzerindeki küreye oranı da A'nın B'ye oranının küpüdür. Öyleyse A çapı üzerindeki kürenin B çapı üzerindeki küreye oranı, A üzerindeki küpün B üzerindeki küpe oranına eşittir. A üzerindeki küpün B üzerindeki küpe oranı ise 5832'nin 1'e oranından büyük, 8000'in 1'e oranından küçüktür, çünkü A'nın B'ye oranı 18'in 1'e oranından büyük, 20'nin 1'e oranından küçüktür. Dolayısıyla Güneş'in Ay'a oranı 5832'nin 1'e oranından büyük, 8000'in 1'e oranından küçüktür.

10

Ὁ ἥλιος πρὸς τὴν σελήνην μείζονα μὲν λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ εωλβ πρὸς α, ἐλάσσονα δὲ ἢ ὃν τὰ ⟦,η⟧ πρὸς α. Εστω ἡ μὲν τοῦ ἡλίου διάμετρος ἡ Α, ἡ δὲ τῆς σελήνης ἡ Β. ἡ Α ἄρα πρὸς τὴν Β μείζονα λόγον ἔχει ἡ ὃν τὰ ιη πρὸς α, ἐλάσσονα δὲ ἢ ὃν τὰ κ πρὸς α. καὶ ἐπειδὴ ὁ ἀπὸ τῆς Α κύβος πρὸς τὸν ἀπὸ τῆς Β κύβον γ λόγον ἔχει ἤπερ ἡ πρὸς τὴν Β, ἔχει δὲ καὶ ἡ περὶ διάμετρον τὴν Α σφαῖρα πρὸς τὴν περὶ διάμετρον τὴν Β σφαῖραν γ λόγον ἤπερ ἡ Α πρὸς τὴν Β, ἔστιν ἄρα, ὡς ἡ περὶ διάμετρον τὴν Α σφαῖρα πρὸς τὴν περὶ διάμετρον τὴν Β σφαῖραν, οὕτως ὁ ἀπὸ τῆς Α κύβος πρὸς τὸν ἀπὸ τῆς Β κύβον. ὁ δὲ ἀπὸ τῆς Α κύβος πρὸς τὸν ἀπὸ τῆς Β κύβον μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ εωλβ πρὸς α, ἐλάσσονα δὲ ὃν τὰ η πρὸς α, ἐπειδὴ ἡ Α πρὸς τὴν Β μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ ιη πρὸς α, ἐλάσσονα δὲ ἢ ὃν τὰ κ πρὸς ἕν· ὥστε ὁ ἥλιος πρὸς τὴν σελήνην μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ τὰ εωλβ πρὸς α, ἐλάσσονα δὲ ὃν τὰ η πρὸς α.

1111. Önerme

Ay'ın çapı, Ay'ın merkezinin gözümüzden uzaklığının kırk beşte ikisinden küçük, otuzda birinden büyüktür.

Gözümüz A'da olsun; Ay'ın merkezi de, Güneş'i ve Ay'ı kuşatan koninin tepesi gözümüzdeyken, B'de olsun. Diyorum ki önermede söylenenler gerçekleşir.

AB birleştirilsin ve AB'den bir düzlem geçirilsin; bu düzlem kürede kesit olarak bir daire, konide doğrular meydana getirir. Kürede GED dairesi, konide AD ve AG doğruları oluşsun; BG birleştirilsin ve E'ye kadar uzatılsın. Daha önce gösterilenden açıktır ki BAG açısı bir dik açının yarısının kırk beşte biridir ve aynı şekilde BG, GA'nın kırk beşte birinden küçüktür; o hâlde BG, BA'nın kırk beşte birinden çok daha küçüktür. GE, BG'nin iki katıdır; demek ki GE, AB'nin kırk beşte ikisinden küçüktür. GE Ay'ın çapı, BA da Ay'ın merkezinin gözümüzden uzaklığıdır; o hâlde Ay'ın çapı, Ay'ın merkezinin gözümüzden uzaklığının kırk beşte ikisinden küçüktür.

Şimdi diyorum ki GE, BA'nın otuzda birinden büyüktür. DE ile DG birleştirilsin; merkezi A, yarıçapı AG olan GDZ dairesi çizilsin ve bu daireye AG'ye eşit DZ yerleştirilsin. Dik olan EDG açısı dik olan BGA açısına, BAG açısı da ThGB açısına eşit olduğundan, kalan DEG açısı kalan ThBG açısına eşittir; demek ki GDE üçgeni ABG üçgeniyle eş açılıdır. O hâlde BA'nın AG'ye oranı EG'nin GD'ye oranına eşittir; yer değiştirerek, AB'nin GE'ye oranı AG'nin GD'ye, yani DZ'nin GD'ye oranına eşittir. Öte yandan DAG açısı bir dik açının kırk beşte biri olduğundan GD yayı dairenin yüz sekseninde biridir; DZ yayı ise bütün dairenin altıda biridir; dolayısıyla GD yayı DZ yayının otuzda biridir. DZ yayından küçük olan GD yayının DZ yayına oranı, GD doğrusunun ZD doğrusuna oranından küçüktür; demek ki GD doğrusu DZ'nin otuzda birinden büyüktür. ZD ise AG'ye eşittir; o hâlde DG, GA'nın otuzda birinden büyüktür; dolayısıyla GE de BA'nın otuzda birinden büyüktür. Kırk beşte ikisinden küçük olduğu da gösterilmişti.

11

Ἡ τῆς σελήνης διάμετρος τοῦ ἀποστήματος, οὗ ἀπέχει τὸ κέντρον τῆς σελήνης ἀπὸ τῆς ἡμετέρας ὄψεως, ἐλάσσων μέν ἐστιν δύο μέ, μείζων δὲ ἢ λ΄. Ἔστω γὰρ ἡ μὲν ἡμετέρα ὄψις πρὸς τῷ Α, σελήνης δὲ κέντρον τὸ Β, ὅταν ὁ περιλαμβάνων κῶνος τόν τε ἥλιον καὶ τὴν σελήνην τὴν κορυφὴν ἔχῃ πρὸς τῇ ἡμετέρᾳ ὄψει. λέγω ὅτι γίγνεται τὰ διὰ τῆς προτάσεως. Ἐπεζεύχθω γὰρ ἡ ΑΒ, καὶ ἐκβεβλήσθω τὸ διὰ τῆς ΑΒ ἐπίπεδον· ποιήσει δὴ τομὴν ἐν μὲν τῇ σφαίρᾳ κύκλον, ἐν δὲ τῷ κώνῳ εὐθείας. ποιείτω οὖν ἐν μὲν τῇ σφαίρᾳ κύκλον τὸν ΓΕΔ, ἐν δὲ τῷ κώνῳ εὐθείας τὰς ΑΔ, ΑΓ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΒΓ, καὶ διήχθω ἐπὶ τὸ Ε. φανερὸν δὴ ἐκ τοῦ προδεδειγμένου ὅτι ἡ ὑπὸ τῶν ΒΑΓ. γωνία ἡμισείας ὀρθῆς ἐστι με΄· καὶ κατὰ τὰ αὐτὰ ΒΓ. τῆς ΓΑ ἐλάσσων ἐστὶν ἢ μέ. πολλῷ ἄρα ἡ ΒΓ τῆς ΒΑ. ἐλάσσων ἐστὶν ἢ με΄ μέρος. καὶ ἔστι τῆς ΒΓ διπλῆ ἡ ΓΕ· ἡ Γ ἄρα τῆς ΑΒ ἐλάσσων ἐστὶν δύο μέ. καὶ ἔστιν ἡ μὲν ΓΕ ἡ τῆς σελήνης διάμετρος, ἡ δὲ ΒΑ τὸ ἀπόστημα ὃ ἀπέχει τὸ κέντρον τῆς σελήνης ἀπὸ τῆς ἡμετέρας ὄψεως· ἡ ἄρα διάμετρος τῆς σελήνης τοῦ ἀποστήματος, οὖ ἀπέχει τὸ κέντρον τῆς σελήνης ἀπὸ τῆς ἡμετέρας ὄψεως, ἐλάσσων ἐστὶν δύο με΄. Λέγω δὴ ὅτι καὶ μείζων ἐστὶν ἡ Γ τῆς ΒΑ λ΄ μέρος. ἐπεζεύχθω γὰρ ἡ ΔΕ καὶ ἡ ΔΓ, καὶ κέντρῳ μὲν τῷ Α, διαστήματι δὲ τῷ ΑΓ, κύκλος γεγράφθω ὁ ΓΔΖ, καὶ ἐνηρμόσθω εἰς τὸν ΓΔΖ κύκλον τῇ ΑΓ ἴση ἡ ΔΖ. καὶ ἐπεὶ ὀρθὴ ἡ ὑπὸ τῶν ΕΔΓ ὀρθῇ τῇ ὑπὸ τῶν ΒΓΑ ἐστὶν ἴση, ἀλλὰ καὶ ἡ ὑπὸ τῶν ΒΑΓ τῇ ὑπὸ τῶν ΘΓΒ ἐστὶν ἴση, λοιπὴ ἄρα ἡ ὑπὸ τῶν ΔΕΓ λοιπῇ τῇ ὑπὸ τῶν ΘΒΓ ἐστὶν ἴση· ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶν τὸ ΓΔΕ τρίγωνον τῷ ΑΒΓ τριγώνῳ. ἔστιν ἄρα, ὡς ἡ ΒΑ. πρὸς ΑΓ, οὕτως ἡ ΕΓ πρὸς ΓΔ· καὶ ἐναλλάξ, ὡς ἡ ΑΒ πρὸς ΓΕ, οὕτως ἡ ΑΓ πρὸς ΓΔ, τουτέστιν ἡ ΔΖ. πρὸς ΓΔ. ἀλλ᾿ ἐπεὶ πάλιν ἡ ὑπὸ τῶν ΔΑΓ γωνία με΄ μέρος ἐστὶν ὀρθῆς, ἡ ΓΔ ἄρα περιφέρεια ρπ΄ μέρος ἐστὶ τοῦ κύκλου· ἡ δὲ ΔΖ περιφέρεια ἕκτον μέρος ἐστὶν τοῦ ὅλου κύκλου· ὥστε ἡ ΓΔ περιφέρεια τῆς ΔΖ περιφερείας λ΄ μέρος ἐστίν. καὶ ἔχει ἡ ΓΔ περιφέρεια, ἐλάσσων οὖσα τῆς ΔΖ περιφερείας, πρὸς αὐτὴν τὴν ΔΖ περιφέρειαν ἐλάσσονα λόγον ἤπερ ἡ ΓΔ εὐθεῖα πρὸς τὴν ΖΔ εὐθεῖαν· ἡ ἄρα ΓΔ εὐθεῖα τῆς ΔΖ μείζων ἐστὶν ἢ λ΄. ἴση δὲ ἡ ΖΔ τῇ ΑΓ ἡ ἄρα ΔΓ τῆς ΓΑ μείζων ἐστὶν ἢ λ΄, ὥστε καὶ ἡ ΓΕ τῆς ΒΑ μείζων ἐστὶν λ΄. ἐδείχθη δὲ καὶ ἐλάσσων οὖσα ἢ δύο με΄.

1212. Önerme

Ay'da karanlık kısmı aydınlık kısımdan ayıran dairenin çapı Ay'ın çapından küçüktür, ama ona oranı 89'un 90'a oranından büyüktür.

Gözümüz A'da olsun; Ay'ın merkezi de, Güneş'i ve Ay'ı kuşatan koninin tepesi gözümüzdeyken, B'de olsun. AB birleştirilsin ve AB'den bir düzlem geçirilsin; bu düzlem kürede kesit olarak bir daire, konide doğrular meydana getirir. Kürede DEG dairesi, konide AD ve AG doğruları oluşsun ve GD birleştirilsin. O hâlde GD, Ay'da karanlık kısmı aydınlık kısımdan ayıran dairenin çapıdır. Diyorum ki GD Ay'ın çapından küçüktür, ama ona oranı 89'un 90'a oranından büyüktür.

GD'nin Ay'ın çapından küçük olduğu açıktır. Şimdi diyorum ki ona oranı 89'un 90'a oranından büyüktür.

B'den GD'ye paralel olarak ZH çizilsin ve BG birleştirilsin. Yine aynı şekilde DAG açısı bir dik açının kırk beşte biri, BAG açısı da bir dik açının doksanda biri olacaktır. BAG açısı GBZ açısına eşittir; o hâlde GBZ açısı da bir dik açının, yani ZBE açısının doksanda biridir; dolayısıyla GZ yayı da ZGE yayının doksanda biridir. Demek ki GE yayının EGZ yayına oranı 89'un 90'a oranıdır. DEG yayı GE'nin, HEZ yayı da EGZ'nin iki katıdır; o hâlde DEG yayının HEZ yayına oranı 89'un 90'a oranıdır. DG doğrusunun HZ doğrusuna oranı DEG yayının HEZ yayına oranından büyüktür; demek ki DG doğrusunun HZ doğrusuna oranı da 89'un 90'a oranından büyüktür.

12

Ἡ διάμετρος τοῦ διορίζοντος ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρὸν τῆς διαμέτρου τῆς σελήνῆς ἐλάσσων μέν ἐστι, μείζονα δὲ λόγον ἔχει πρὸς αὐτὴν ἢ ὃν τὰ πθ πρὸς ⟦Ϡ⟧. Ἔστω γὰρ ἡ μὲν ἡμετέρα ὄψις πρὸς τῷ Α, σελήνης δὲ κέντρον τὸ Β, ὅταν ὁ περιλαμβάνων κῶνος τόν τε ἥλιον καὶ τὴν σελήνην τὴν κορυφὴν ἔχῃ πρὸς τῇ ἡμετέρᾳ ὄψει, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΑΒ, καὶ ἐκβεβλήσθω διὰ τῆς Α ἐπίπεδον· ποιήσει δὴ τομὰς ἐν μὲν τῇ σφαίρᾳ κύκλον, ἐν δὲ τῷ κώνῳ εὐθείας. ποιείτω ⟨ἐν μὲν τῇ σφαίρᾳ κύκλον τὸν ΔΕΓ, ἐν δὲ τῷ κώνῳ εὐθείας⟩ τὰς ΑΔ, ΑΓ, ΓΔ. ἡ ΓΔ ἄρα διάμετρός ἐστι τοῦ κύκλου τοῦ διορίζοντος ἐν τῇ σελήνῃ τὸ σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρόν. λέγω δὴ ὅτι ἡ ΓΔ τῆς διαμέτρου τῆς σελήνης ἐλάσσων μέν ἐστι, μείζονα δὲ λόγον ἔχει ⟨πρὸς αὐτὴν⟩ ἢ ὃν τὰ πθ πρὸς ⟦Ϡ⟧. Ὅτι μὲν οὖν ἡ ΓΔ ἐλάσσων ἐστὶ τῆς διαμέτρου τῆς σελήνης, φανερόν. λέγω δὴ ὅτι καὶ μείζονα λόγον ἔχει ⟨πρὸς αὐτὴν⟩ ἢ ὃν τὰ πθ πρὸς ⟦Ϡ⟧. Ἤχθω γὰρ διὰ τοῦ Β τῇ ΓΔ παράλληλος ἡ ΖΗ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΒΓ. ἔσται δὴ πάλιν κατὰ τὰ αὐτὰ ἡ ὑπὸ τῶν ΔΑΓ γωνία ὀρθῆς με΄ μέρος, ἡ δὲ ὑπὸ τῶν ΒΑΓ. ὀρθῆς ⟦Ϡ⟧΄ μέρος. καὶ ἔστιν ἡ ὑπὸ τῶν ΒΑ. γωνία ἴση τῇ ὑπὸ τῶν ΓΒΖ· καὶ ἡ ὑπὸ τῶν ΓΒΖ. ἄρα γωνία ὀρθῆς ἐστιν ⟦Ϡ⟧΄ τουτέστιν, τῆς ὑπὸ τῶν ΖΒΕ γωνίας ⟦Ϡ⟧΄, ὥστε καὶ ἡ ΓΖ περιφέρεια τῆς ΖΓΕ περιφερείας ἐστὶν ⟦Ϡ⟧΄· ἡ ΓΕ ἄρα περιφέρεια πρὸς τὴν ΕΓΖ περιφέρειαν λόγον ἔχει ὃν τὰ πθ πρὸς ⟦Ϡ⟧ καὶ ἔστι τῆς ΓΕ β ἡ ΔΕΓ, τῆς δὲ ΕΓΖ β ἡ ΗΕΖ· ἡ ἄρα ΔΕΓ περιφέρεια πρὸς τὴν ΗΕΖ περιφέρειαν λόγον ἔχει ὃν τὰ πθ πρὸς ⟦Ϡ⟧ καὶ ἔχει ἡ ΔΓ εὐθεῖα πρὸς ⟨τὴν⟩ ΗΖ εὐθεῖαν μείζονα λόγον ἤπερ ἡ ΔΕΓ περιφέρεια πρὸς τὴν ΗΕΖ περιφέρειαν· καὶ ἡ ΔΓ ἄρα εὐθεῖα πρὸς τὴν ΗΖ εὐθεῖαν μείζονα λόγον ἔχει ὃν τὰ πθ πρὸς ⟦Ϡ⟧.

1313. Önerme

Ay'da karanlık kısmı aydınlık kısımdan ayıran dairenin çapının uçları bir daire üzerinde hareket eder. Bu dairenin Yer'in gölgesi içinde kalan yayını geren doğru, Ay'ın çapının iki katından küçüktür, ama ona oranı 88'in 45'e oranından büyüktür; Güneş'in çapının dokuzda birinden küçüktür, ama ona oranı 22'nin 225'e oranından büyüktür; Güneş'in merkezinden eksene dik olarak çizilip koninin kenarlarıyla kesişen doğruya oranı ise 979'un 10.125'e oranından büyüktür.

Güneş'in merkezi A, Yer'in merkezi B olsun; Ay'ın merkezi de, tutulma tamken ve Ay bütünüyle Yer'in gölgesine ilk girdiği anda, G olsun. A, B, G'den bir düzlem geçirilsin; bu düzlem kürelerde kesit olarak daireler, Güneş'i ve Yer'i kuşatan konide doğrular meydana getirir. Kürelerde DEZ, HThK, LMN büyük daireleri; Yer'in gölgesinde, Ay'daki ayıran dairenin çapının uçlarının üzerinde hareket ettiği XLN dairesi; konide de DHX ve ZKN doğruları oluşsun; eksen de ABL olsun. Açıktır ki ABL ekseni LMN dairesine teğettir; çünkü Yer'in gölgesi iki Ay genişliğindedir, NLX yayı ABL ekseniyle ikiye bölünür ve Ay gölgeye daha yeni girmiştir. XN, NL, BN, LX birleştirilsin. O hâlde LN, Ay'daki ayıran dairenin çapıdır ve BN, LNOM dairesine teğettir; çünkü B gözümüzün yerindedir ve LN ayıran dairenin çapıdır. XL ile LN eşit olduğundan, ikisi birlikte LN'nin iki katıdır; dolayısıyla XN, LN'nin iki katından küçüktür. LG ile GN birleştirilsin ve LG, O'ya kadar uzatılsın; o hâlde XN, LO'nun iki katından çok daha küçüktür. GL, BL'ye dik olduğundan XN'ye paraleldir; demek ki LXN açısı GLN açısına eşittir. NL, LX'e, LG de GN'ye eşittir; o hâlde XNL üçgeni LNG üçgenine benzerdir. Demek ki XN'nin NL'ye oranı NL'nin LG'ye oranına eşittir. Ama NL'nin LG'ye oranı 89'un 45'e oranından büyüktür; dolayısıyla NL üzerindeki karenin LG üzerindeki kareye oranı 7921'in 2025'e oranından büyüktür. O hâlde XN'nin LG'ye oranı da 7921'in 2025'e oranından büyüktür ve XN'nin LO'ya oranı 7921'in 4050'ye oranından büyüktür. 7921'in 4050'ye oranı da 88'in 45'e oranından büyüktür; demek ki NX'in LO'ya oranı 88'in 45'e oranından büyüktür. Öyleyse, Ay'daki ayıran dairenin çapının uçlarının üzerinde hareket ettiği dairenin Yer'in gölgesi içinde kalan yayını geren doğru, Ay'ın çapının iki katından küçüktür, ama ona oranı 88'in 45'e oranından büyüktür.

Aynı varsayımlar altında A'dan AB'ye dik olarak PAR çizilsin. Diyorum ki XN, Güneş'in çapının dokuzda birinden küçüktür, ama ona oranı 22'nin 225'e oranından büyüktür; PR'ye oranı ise 979'un 10.125'e oranından büyüktür. XN'nin Ay'ın çapının iki katından küçük olduğu gösterilmişti; Ay'ın çapı da Güneş'in çapının on sekizde birinden küçüktür; o hâlde XN, Güneş'in çapının dokuzda birinden küçüktür. Yine, XN'nin Ay'ın çapına oranı 88'in 45'e oranından büyüktür; Ay'ın çapının Güneş'in çapına oranı da 45'in 900'e oranından büyüktür, çünkü Ay'ın çapının Güneş'in çapına oranı 1'in 20'ye oranından büyüktür ve bütün terimler kırk beşle çarpılır. Öyleyse XN'nin Güneş'in çapına oranı 88'in 900'e, yani 22'nin 225'e oranından büyük olacaktır. Şimdi B'den DE dairesine teğet olarak BYS ve BFT çizilsin, YF ve YA birleştirilsin. Güneş'i ve Ay'ı tepesi gözümüzde olan aynı koni kuşattığından, Ay'daki ayıran dairenin çapının Ay'ın çapına oranı YF'nin Güneş'in çapına oranına eşit olacaktır. Ay'daki ayıran dairenin çapının Ay'ın çapına oranı ise 89'un 90'a oranından büyüktür; o hâlde YF'nin Güneş'in çapına oranı da 89'un 90'a oranından büyüktür; demek ki KhY'nin YA'ya oranı da 89'un 90'a oranından büyüktür. SA ile YKh paralel olduğundan KhY'nin YA'ya oranı YA'nın AS'ye oranına eşittir; o hâlde YA'nın AS'ye oranı da 89'un 90'a oranından büyüktür; YA'nın AR'ye oranı ise 89'un 90'a oranından çok daha büyüktür. Terimlerin iki katını alırsak, Güneş'in çapının PR'ye oranı 89'un 90'a oranından büyüktür. XN'nin Güneş'in çapına oranının 22'nin 225'e oranından büyük olduğu da gösterilmişti. Eşitlik yoluyla, XN'nin PR'ye oranı, 22 ile 89'un çarpımının 90 ile 225'in çarpımına oranından, yani 1958'in 20.250'ye oranından çok daha büyüktür; yarılarını alırsak, 979'un 10.125'e oranından büyüktür.

13

Ἡ ὑποτείνουσα εὐθεῖα ὑπὸ τὴν ἀπολαμβανομένην ἐν τῷ σκιάσματι τῆς γῆς περιφέρειαν τοῦ κύκλου, καθ᾿ οὗ φέρεται τὰ ἄκρα τῆς διαμέτρου τοῦ διορίζοντος ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρόν, τῆς μὲν διαμέτρου τῆς σελήνης ἐλάσσων ἐστὶν διπλῆ, μείζονα δὲ λόγον ἔχει πρὸς αὐτὴν ἢ ὃν τὰ πη πρὸς με, τῆς δὲ τοῦ ἡλίου διαμέτρου ἐλάσσῶν μέν ἐστιν ἔνατον μέρος, μείζονα δὲ λόγον ἔχει πρὸς αὐτὴν ἢ ὃν κβ πρὸς σκε, πρὸς δὲ τὴν ἀπὸ τοῦ κέντρου τοῦ ἡλίου ἠγμένην πρὸς ὀρθὰς τῷ ἄξονι, συμβάλλουσαν δὲ ταῖς τοῦ κώνου πλευραῖς, μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ Ϡοθ πρὸς Μρκε. Ἔστω γὰρ ἡλίου μὲν κέντρον πρὸς τῷ Α, γῆς δὲ κέντρον τὸ Β, σελήνης δὲ τὸ Γ, τελείας οὔσης τῆς ἐκλείψεως καὶ πρώτως ὅλης ἐμπεπτωκυίας εἰς τὸ τῆς γῆς σκίασμα, καὶ ἐκβεβλήσθω διὰ τῶν Α, Β, Γ ἐπίπεδον· ποιήσει δὴ τομὰς ἐν μὲν ταῖς σφαίραις κύκλους, ἐν δὲ τῷ κώνῳ εὐθείας τῷ περιλαμβάνοντι τόν τε ἥλιον καὶ τὴν γῆν. ποιείτω ἐν μὲν ταῖς σφαίραις μεγίστους κύκλους τοὺς ΔΕΖ, ΗΘΚ, ΛΜΝ, ἐν δὲ τῷ σκιάσματι τῆς γῆς κύκλον, καθʼ οὗ φέρεται τὰ ἄκρα τῆς διαμέτρου τοῦ διορίζοντος ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρόν, τὸν ΞΛΝ, ἐν δὲ τῷ κώνῳ εὐθείας τὰς ΔΗΞ, ΖΚΝ. ἄξων δὲ ἔστω ὁ ΑΒΛ. φανερὸν δὴ ὅτι ὁ ΑΒΛ. ἄξων ἐφάπτεται τοῦ ΛΜΝ κύκλου, διὰ τὸ τὸ σκίασμα τῆς γῆς σεληνῶν εἶναι δύο, καὶ δίχα διαιρεῖσθαι τὴν ΝΛΞ περιφέρειαν ὑπὸ τοῦ ΑΒΛ ἄξονος, καὶ ἔτι τὴν σελήνην πρώτως ἐμπεπτωκέναι εἰς τὸ τῆς γῆς σκίασμα. ἐπεζεύχθωσαν δὴ αἱ ΞΝ, ΝΛ, ΒΝ, ΛΞ. ἡ ΛΝ ἄρα ἐστὶν ἡ διάμετρος τοῦ διορίζοντος ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρόν, καὶ ἡ Β ἐφάπτεται τοῦ ΛΝΟΜ κύκλου, διὰ τὸ εἶναι τὸ Β πρὸς τῇ ἡμετέρᾳ ὄψει, καὶ τὴν Λ διάμετρον τοῦ διορίζοντος ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρόν. καὶ ἐπεὶ αἱ ΞΛ, ΛΝ ἴσαι εἰσίν, διπλασίονες ἄρα εἰσὶ τῆς ΛΝ, ὥστε ἡ ΞΝ τῆς ΛΝ ἐλάσσων ἐστὶν ἢ διπλῆ. ἐπεζεύχθωσαν δὴ αἱ ΛΓ, ΓΝ, καὶ διήχθω ἡ Λ ἐπὶ τὸ Ο· πολλῷ ἄρα ἡ ΞΝ τῆς ΛΟ ἐλάσσων ἐστὶν β. καὶ ἐπεὶ ἡ ΓΛ κάθετός ἐστιν ἐπὶ τὴν ΒΛ, παράλληλος ἄρα ἐστὶν τῇ ΞΝ· ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ τῶν ΛΞΝ τῇ ὑπὸ τῶν ΓΛΝ γωνίᾳ. καὶ ἔστιν ἴση μὲν ἡ ΝΛ. τῇ ΛΞ, ἡ δὲ ΛΓ τῇ ΓΝ· ὅμοιον ἄρα ἐστὶν τὸ ΞΝΛ. τρίγωνον τῷ ΛΝΓ τριγώνῳ· ἔστιν ἄρα, ὡς ἡ ΞΝ πρὸς τὴν ΝΛ, οὕτως ἡ ΝΛ. πρὸς τὴν ΛΓ. ἀλλ᾿ ἡ ΝΛ πρὸς τὴν ΛΓ μείζονα λόγον ἔχει ὃν τὰ πθ πρὸς τὰ με, τουτέστι, τὸ ἀπὸ ΝΛ πρὸς τὸ ἀπὸ ΛΓ μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ τὰ ,ζϠκα πρὸς τὰ ,βκε· καὶ τὸ ἀπὸ ΞΝ ἄρα πρὸς τὸ ἀπὸ ΝΛ. μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ τὰ ζϠκα πρὸς τὰ βκε, καὶ ἡ ΞΝ πρὸς τὴν ΛΟ μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ τὰ ,ζϠκα πρὸς ,δν. ἔχει δὲ καὶ τὰ ,ζϠκα πρὸς ,δν μείζονα λόγον ἤπερ τὰ πη πρὸς με· ἡ ΝΞ ἄρα πρὸς ΛΟ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ πη πρὸς τὰ με. ἡ ἄρα ὑποτείνουσα ὑπὸ τὴν ἀπολαμβανομένην ἐν τῷ σκιάσματι τῆς γῆς περιφέρειαν τοῦ κύκλου, καθ᾿ οὗ φέρεται τὰ ἄκρα τῆς διαμέτρου τοῦ διορίζοντος ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρόν, τῆς διαμέτρου τῆς σελήνης ἐλάσσων μέν ἐστιν ἢ β, μείζονα δὲ λόγον ἔχει ⟨πρὸς αὐτὴν⟩ ἢ ὃν τὰ πη πρὸς με. Τῶν αὐτῶν ὑποκειμένων, ἤχθω ἀπὸ τοῦ Α τῇ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΠΑΡ· λέγω ὅτι ἡ ΞΝ τῆς διαμέτρου τοῦ ἡλίου ἐλάσσων μέν ἐστιν θ΄ μέρος, μείζονα δὲ λόγον ἔχει πρὸς αὐτὴν ἢ ὃν τὰ κβ πρὸς τὰ σκε, πρὸς δὲ τὴν ΠΡ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ Ϡοθ πρὸς Μρκε. ἐπεὶ γὰρ ἐδείχθη ΞΝ τῆς διαμέτρου τῆς σελήνης ἐλάσσων οὖσα ἢ β, ἡ δὲ διάμετρος τῆς σελήνης τῆς διαμέτρου τοῦ ἡλίου ἐλάσσων ἐστὶν ἢ ιη΄ μέρος, ἡ ἄρα ΞΝ τῆς διαμέτρου τοῦ ἡλίου ἐλάσσων ἐστὶν θ΄ μέρος. πάλιν ἐπεὶ ἡ ΞΝ πρὸς τὴν διάμετρον τῆς σελήνης μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ πη πρὸς τὰ με, ἡ δὲ διάμετρος τῆς σελήνης πρὸς τὴν τοῦ ἡλίου διάμετρον μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ με πρὸς Ϡ· ἐπεὶ γὰρ ἡ τῆς σελήνης διάμετρος πρὸς τὴν τοῦ ἡλίου μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν α πρὸς κ, καὶ πάντα τεσσαρακοντάκις καὶ πεντάκις· ἕξει ἄρα ἡ ΞΝ πρὸς τὴν διάμετρον τοῦ ἡλίου μείζονα λόγον ἢ ὃν τὰ πη πρὸς τὰ Ϡ, τουτέστιν, ἢ ὃν τὰ κβ πρὸς τὰ σκε. ἤχθωσαν δὴ ἀπὸ τοῦ Β τοῦ ΔΕ κύκλου ἐφαπτόμεναι αἱ ΒΥΣ, ΒΦΤ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΥΦ καὶ ἡ ΥΑ. ἔσται δή, ὡς ἡ διάμετρος τοῦ διορίζοντος ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρὸν πρὸς τὴν διάμετρον τῆς σελήνης, οὕτως ἡ ΥΦ πρὸς τὴν διάμετρον τοῦ ἡλίου, διὰ τὸ τὸν αὐτὸν κῶνον περιλαμβάνειν τόν τε ἥλιον καὶ τὴν σελήνην τὴν κορυφὴν ἔχοντα πρὸς τῇ ἡμετέρᾳ ὄψει. ἡ δὲ διάμετρος τοῦ διορίζοντος ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρὸν πρὸς τὴν διάμετρον τῆς σελήνης μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ πθ πρὸς τὰ ⟦Ϡ⟧ καὶ ΥΦ ἄρα πρὸς τὴν τοῦ ἡλίου διάμετρον μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ πθ πρὸς ⟦Ϡ⟧ καὶ ἡ ΧΥ ἄρα πρὸς τὴν ΥΑ μείζονα λόγον ἔχει ὃν τὰ πθ πρὸς ⟦Ϡ⟧ ὡς δὲ ἡ ΧΥ πρὸς τὴν ΥΑ, οὕτως ἡ ΥΑ πρὸς τὴν ΑΣ, διὰ τὸ παραλλήλους εἶναι τὰς ΣΑ, ΥΧ· καὶ ἡ ΥΑ ἄρα πρὸς τὴν Α μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ πθ πρὸς τὰ ⟦Ϡ⟧ πολλῷ ἄρα ἡ ΥΑ. πρὸς τὴν ΑΡ μείζονα λόγον ἔχει ὃν τὰ πθ πρὸς τὰ ⟦Ϡ⟧ καὶ τὰ β ἡ ἄρα διάμετρος τοῦ ἡλίου πρὸς τὴν ΠΡ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ πθ πρὸς τὰ ⟦Ϡ⟧ ἐδείχθη δὲ καὶ ἡ ΞΝ πρὸς τὴν διάμετρον τοῦ ἡλίου μείζονα λόγον ἔχουσα ἢ ὃν τὰ κβ πρὸς τὰ σκε. δι᾿ ἴσου πολλῷ ἄρα ἡ ΞΝ πρὸς τὴν ΠΡ μείζονα λόγον ἔχει ἤ ⟨ὃν⟩ ὁ συνηγμένος ἔκ τε τῶν κβ καὶ πθ πρὸς τὸν ἐκ τῶν ⟦Ϡ⟧ καὶ σκε, τουτέστιν, τὰ α Ϡνη πρὸς τὰ Μσν· καὶ τὰ ἡμίση, τουτέστιν, τὰ Ϡοθ πρὸς τὰ Μρκε.

1414. Önerme

Yer'in merkezinden Ay'ın merkezine çizilen doğrunun, Yer'in gölgesindeki yayı geren doğrunun eksenden Ay'ın merkezi tarafında ayırdığı parçaya oranı 675'in 1'e oranından büyüktür.

Şekil öncekiyle aynı olsun; Ay da merkezi Güneş'i ve Yer'i kuşatan koninin ekseni üzerinde olacak şekilde dursun. Bu merkez G olsun; Ay küresindeki büyük dairelerden, öbürleriyle aynı düzlemde olan POM olsun ve MO birleştirilsin. O hâlde MO, Ay'da karanlık kısmı aydınlık kısımdan ayıran dairenin çapıdır. MB, BO, MX, XB, MG birleştirilsin. OM ayıran dairenin çapı olduğundan MB ve BO, MOP dairesine teğettir. XL, MO'ya eşittir, çünkü ikisi de Ay'daki ayıran dairenin çapıdır; dolayısıyla XML yayı da MLO yayına eşittir; demek ki XM de LO'ya eşittir. Ama LO, LM'ye eşittir; o hâlde XM de LM'ye eşittir. XB de BL'ye eşittir; çünkü B noktası Yer'in merkezidir, Yer Ay'ın küresine göre nokta ve merkez durumundadır ve MO dairesi aynı düzlemdedir. Demek ki BM, XL'ye diktir. GM de BM'ye diktir; o hâlde GM, XL'ye paraleldir. SX de MR'ye paraleldir; demek ki LXS üçgeni MRG üçgenine benzerdir. O hâlde SX'in MR'ye oranı SL'nin RG'ye oranına eşittir. Ama SX, MR'nin iki katından küçüktür, çünkü XN de MO'nun iki katından küçüktür; demek ki SL de GR'nin iki katından küçüktür; dolayısıyla SR, RG'nin iki katından çok daha küçüktür. O hâlde SG, GR'nin üç katından küçüktür; yani GR'nin GS'ye oranı 1'in 3'e oranından büyüktür. BG'nin GM'ye oranı GM'nin GR'ye oranına eşittir ve BG'nin GM'ye oranı 45'in 1'e oranından büyüktür; o hâlde GM'nin GR'ye oranı da 45'in 1'e oranından büyüktür. GR'nin GS'ye oranı da 1'in 3'e oranından büyüktür; eşitlik yoluyla, GM'nin GS'ye oranı 45'in 3'e, yani 15'in 1'e oranından büyüktür. BG'nin GM'ye oranının 45'in 1'e oranından büyük olduğu da gösterilmişti; eşitlik yoluyla, BG'nin GS'ye oranı 675'in 1'e oranından büyüktür.

14

Ἡ ἀπὸ τοῦ κέντρου τῆς γῆς ἐπὶ τὸ κέντρον τῆς σελήνης ἐπιζευγνυμένη εὐθεῖα πρὸς τὴν εὐθεῖαν, ἣν ἀπολαμβάνει ἀπὸ τοῦ ἄξονος πρὸς τῷ κέντρῳ τῆς σελήνης ἡ ὑπὸ τὴν ἐν τῷ σκιάσματι τῆς γῆς ὑποτείνουσα εὐθεῖα, μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ χοε πρὸς α. Ἔστω τὸ αὐτὸ σχῆμα τῷ πρότερον, καὶ ἡ σελήνη οὕτως ἕστω ὥστε τὸ κέντρον αὐτῆς εἶναι ἐπὶ τοῦ ἄξονος τοῦ κώνου τοῦ περιλαμβάνοντος τόν τε ἥλιον καὶ τὴν γῆν, καὶ ἔστω τὸ Γ, μέγιστος δὲ τῶν ἐν τῇ σφαίρᾳ κύκλος ὁ ΠΟM ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ ὢν αὐτοῖς, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΜΟ· ἡ ΜΟ ἄρα διάμετρός ἐστι τοῦ διορίζοντος ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρόν. ἐπεζεύχθωσαν δὴ αἱ ΜΒ, BΟ, ΜΞ, ΞΒ, ΜΓ· ἐφάπτονται ἄρα τοῦ ΜΟΠ κύκλου αἱ ΜΒ, ΒΟ, διὰ τὸ τὴν ΟΜ διάμετρον εἶναι τοῦ διορίζοντος ἐν τῇ σελήνῃ τὸ σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρόν. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΞΛ τῇ ΜΟ· ἑκατέρα γὰρ αὐτῶν διάμετρός ἐστι τοῦ διορίζοντος ἐν τῇ σελήνῃ τό τε σκιερὸν καὶ τὸ λαμπρόν· ἴση ἄρα καὶ ἡ ΞΜΛ περιφέρεια τῇ ΜΛΟ περιφερείᾳ, καὶ ἡ ΞΜ ἄρα ἴση ἐστὶν τῇ ΛΟ. ἀλλ᾿ ἡ ΛΟ τῇ ΛΜ ἴση ἐστίν· καὶ ἡ ΞΜ ἄρα ἴση ἐστὶν τῇ ΛM. ἔστι δὲ καὶ ἡ ΞΒ ἴση τῇ ΒΛ, διὰ τὸ τὸ Β σημεῖον κέντρον εἶναι τῆς γῆς, καὶ ⟨τὴν γῆν⟩ σημείου καὶ κέντρον λόγον ἔχειν πρὸς τὴν τῆς σελήνης σφαῖραν, καὶ τὸν ΜΟ κύκλον ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ εἶναι· ἡ ἄρα ΒΜ κάθετός ἐστιν ἐπὶ τὴν ΞΛ. ἔστιν δὲ καὶ ἡ ΓΜ κάθετος ἐπὶ τὴν ΒΜ· παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΓΜ τῇ ΞΛ. ἔστι δὲ καὶ ἡ ΣΞ τῇ ΜΡ παράλληλος· ὅμοιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΛΞΣ. τρίγωνον τῷ ΜΡΓ τριγώνῳ· ἔστιν ἄρα, ὡς ἡ ΣΞ πρὸς τὴν ΜΡ, οὕτως ἡ ΣΛ. πρὸς τὴν ΡΓ. ἀλλ᾿ ἡ ΣΞ τῆς ΜΡ ἐστὶν ἐλάσσων ἢ β, ἐπεὶ καὶ ἡ ΞΝ τῆς ΜΟ ἐλάσσων ἐστὶν ἢ β καὶ ἡ ΣΛ ἄρα τῆς ΓΡ ἐλάσσων ἐστὶν β ὥστε ἡ ΣΡ τῆς ΡΓ πολλῷ ἐλάσσων ἐστὶν ἢ β. ἡ ΣΓ ἄρα τῆς ΓΡ. ἐλάσσων ἐστὶν ἡ τριπλασίων· ἡ ΓΡ ἄρα πρὸς τὴν ΓΣ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν α πρὸς γ. καὶ ἐπεί ἐστιν, ὡς ἡ ΒΓ. πρὸς ΓΜ, οὕτως ἡ ΓΜ πρὸς τὴν ΓΡ, ἡ δὲ ΒΓ πρὸς τὴν ΓΜ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν με πρὸς α, καὶ ἡ ΓΜ ἄρα πρὸς ΓΡ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν με πρὸς α. ἔχει δὲ καὶ ἡ ΓΡ πρὸς τὴν ΓΣ μείζονα λόγον ἢ ὃν α πρὸς γ δἰ ἴσου ἄρα ἡ ΓΜ πρὸς τὴν ΓΣ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν με πρὸς γ, τουτέστιν, ⟨ἢ⟩ ὃν ιε πρὸς α. ἐδείχθη δὲ καὶ ἡ ΒΓ. πρὸς τὴν ΓΜ μείζονα λόγον ἔχουσα ἢ ὃν με πρὸς α· δι᾿ ἴσου ἄρα ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΓΣ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ χοε πρὸς α.

1515. Önerme

Güneş'in çapının Yer'in çapına oranı 19'un 3'e oranından büyük, 43'ün 6'ya oranından küçüktür.

Güneş'in merkezi A, Yer'in merkezi B olsun; Ay'ın merkezi de tutulma tamken G olsun, yani A, B, G bir doğru üzerinde bulunsun. Eksenden bir düzlem geçirilsin; bu düzlem Güneş'te DEZ dairesini, Yer'de HThK dairesini, gölgede NX yayını, konide de DM ve ZM doğrularını meydana getirsin. NX birleştirilsin ve A'dan AM'ye dik olarak OAP çizilsin. NX, Güneş'in çapının dokuzda birinden küçük olduğundan, OP'nin NX'e oranı 9'un 1'e oranından çok daha büyüktür; o hâlde AM'nin MR'ye oranı da 9'un 1'e oranından büyüktür. Çevirerek, MA'nın AR'ye oranı 9'un 8'e oranından küçüktür. Yine, AB, BG'nin on sekiz katından büyük olduğundan BR'nin on sekiz katından çok daha büyüktür; o hâlde AB'nin BR'ye oranı 18'in 1'e oranından büyüktür. Tersine çevirerek, BR'nin BA'ya oranı 1'in 18'e oranından küçüktür; birleştirerek, RA'nın AB'ye oranı 19'un 18'e oranından küçüktür. MA'nın AR'ye oranının 9'un 8'e oranından küçük olduğu da gösterilmişti; eşitlik yoluyla, MA'nın AB'ye oranı 171'in 144'e, yani 19'un 16'ya oranından küçük olacaktır; çünkü sayılar, aynı ölçüde katlarıyla aynı orandadır. Çevirerek, AM'nin BM'ye oranı 19'un 3'e oranından büyüktür. AM'nin MB'ye oranı ise DEZ dairesinin çapının HThK dairesinin çapına oranına eşittir; o hâlde Güneş'in çapının Yer'in çapına oranı 19'un 3'e oranından büyüktür.

Şimdi diyorum ki bu oran 43'ün 6'ya oranından küçüktür. BG'nin GR'ye oranı 675'in 1'e oranından büyük olduğundan, çevirerek, GB'nin BR'ye oranı 675'in 674'e oranından küçüktür. AB'nin BG'ye oranı da 20'nin 1'e oranından küçüktür; eşitlik yoluyla, AB'nin BR'ye oranı 13.500'ün 674'e, yani 6750'nin 337'ye oranından küçük olacaktır. Tersine çevirip birleştirerek, RA'nın AB'ye oranı 7087'nin 6750'ye oranından büyüktür. NX'in OP'ye oranı 979'un 10.125'e oranından büyük olduğundan, tersine çevirerek, OP'nin NX'e oranı 10.125'in 979'a oranından küçüktür. OP'nin NX'e oranı AM'nin MR'ye oranına eşittir; o hâlde AM'nin MR'ye oranı da 10.125'in 979'a oranından küçüktür. Çevirerek, MA'nın AR'ye oranı 10.125'in 9146'ya oranından büyüktür. RA'nın AB'ye oranı da 7087'nin 6750'ye oranından büyüktür; eşitlik yoluyla, MA'nın AB'ye oranı, 10.125 ile 7087'nin çarpımının 9146 ile 6750'nin çarpımına, yani 71.755.875'in 61.735.500'e oranından büyük olacaktır. 71.755.875'in 61.735.500'e oranı da 43'ün 37'ye oranından büyüktür; o hâlde MA'nın AB'ye oranı da 43'ün 37'ye oranından büyüktür. Çevirerek, AM'nin MB'ye oranı 43'ün 6'ya oranından küçüktür. AM'nin BM'ye oranı ise Güneş'in çapının Yer'in çapına oranına eşittir; o hâlde Güneş'in çapının Yer'in çapına oranı 43'ün 6'ya oranından küçüktür. 19'un 3'e oranından büyük olduğu da gösterilmişti.

15

Ἡ τοῦ ἡλίου διάμετρος πρὸς τὴν τῆς γῆς διάμετρον μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ ιθ πρὸς γ, ἐλάσσονα δὲ ἢ ὃν τὰ μγ πρὸς τὰ ϛ. Ἔστω γὰρ ἡλίου μὲν κέντρον τὸ Α, γῆς δὲ κέντρον τὸ Β, σελήνης δὲ κέντρον τὸ Γ, τελείας οὔσης τῆς ἐκλείψεως, τουτέστιν, ἵνα τὰ Α, Β, Γ ἐπ᾿ εὐθείας ᾖ, καὶ ἐκβεβλήσθω διὰ τοῦ ἄξονος ἐπίπεδον, καὶ ποιείτω τομὰς ἐν μὲν τῷ ἡλίῳ τὸν ΔΕΖ. κύκλον, ἐν δὲ τῇ γῇ τὸν ΗΘΚ, ἐν δὲ τῷ σκιάσματι τὴν ΝΞ περιφέρειαν, ἐν δὲ τῷ κώνῳ εὐθείας τὰς ΔM, ΖΜ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΝΞ, καὶ ἀπὸ τοῦ Α τῇ ΑΜ πρὸς ὀρθὰς ἤχθω ἡ ΟΑΠ. καὶ ἐπεὶ ἡ ΝΞ τῆς διαμέτρου τοῦ ἡλίου ἐλάσσων ἐστὶν ἢ θ΄ μέρος, ἡ ΟΠ ἄρα πρὸς τὴν ΝΞ πολλῷ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ θ πρὸς α· καὶ ἡ Α ἄρα πρὸς τὴν ΜΡ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ θ πρὸς α. καὶ ἀναστρέψαντι ἡ ΜΑ πρὸς ΑΡ. ἐλάσσονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ θ πρὸς η. πάλιν ἐπεὶ ἡ ΑΒ τῆς ΒΓ μείζων ἐστὶν ἢ ιη, πολλῷ ἄρα τῆς ΒΡ μείζων ἐστὶν ἢ ιη· ἡ ΑΒ ἄρα πρὸς τὴν ΒΡ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ ιη πρὸς α. ἀνάπαλιν ἄρα ἡ ΒΡ. πρὸς τὴν ΒΑ ἐλάσσονα λόγον ἔχει ἢ ὃν α πρὸς ιη. καὶ συνθέντι ἡ ΡΑ ἄρα πρὸς τὴν ΑΒ ἐλάσσονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ ιθ πρὸς τὰ ιη. ἐδείχθη δὲ καὶ ἡ ΜΑ πρὸς τὴν ΑΡ ἐλάσσονα λόγον ἔχουσα ἢ ὃν τὰ θ πρὸς τὰ η· ἕξει ἄρα δἰ ἴσου ἡ ΜΑ πρὸς τὴν ΑΒ ἐλάσσονα λόγον ἢ ὃν τὰ ροα πρὸς ρμδ, καὶ ὃν τὰ ιθ πρὸς ιϛ· τὰ γὰρ μέρη τοῖς ὡσαύτως πολλαπλασίοις τὸν αὐτὸν ἔχει λόγον· ἀναστρέψαντι ἄρα ἡ ΑΜ πρὸς ΒΜ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ ιθ πρὸς τὰ γ. ὡς δὲ ἡ ΑΜ πρὸς ΜΒ, οὕτως ἡ διάμετρος τοῦ ΔΕΖ κύκλου πρὸς τὴν διάμετρον τοῦ ΗΘΚ κύκλου· ἡ ἄρα τοῦ ἡλίου διάμετρος πρὸς τὴν τῆς γῆς διάμετρον μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ ιθ πρὸς γ. Λέγω δὴ ὅτι ἐλάσσονα λόγον ἔχει ⟨πρὸς αὐτὴν⟩ ἢ ὃν τὰ μγ πρὸς ϛ. ἐπεὶ γὰρ ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΓΡ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ χοε πρὸς α, ἀναστρέψαντι ἄρα ἡ ΓB πρὸς τὴν ΒΡ ἐλάσσονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ χοε πρὸς τὰ χοδ. ἔχει δὲ καὶ ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ ἐλάσσονα λόγον ἢ ὃν τὰ κ πρὸς α· ἕξει ἄρα δι᾿ ἴσου ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΡ ἐλάσσονα λόγον ἢ ὃν τὰ Μ γφ πρὸς τὰ χοδ, τουτέστιν, ἢ ὃν τὰ ϛψν πρὸς τὰ τλζ· ἀνάπαλιν ἄρα καὶ συνθέντι ἡ ΡΑ πρὸς τὴν ΑΒ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ ζπζ πρὸς ϛψν. καὶ ἐπεὶ ἡ ΝΞ πρὸς τὴν ΟΠ μείζονα λόγον ἔχει ἡ ⟨ὃν τὰ⟩ Ϡοθ πρὸς Μρκε, ἀνάπαλιν ἄρα ἡ ΟΠ πρὸς ΝΞ, ἐλάσσονα λόγον ἔχει ἢ ⟨ὃν τὰ⟩ Μρκε πρὸς Ϡοθ· ὡς δὲ ἡ ΟΠ πρὸς ΝΞ, οὕτως ἡ ΑΜ πρὸς ΜΡ· καὶ ἡ ΑΜ ἄρα πρὸς ΜΡ ἐλάσσονα λόγον ἔχει ἢ ⟨ὃν τὰ⟩ Μρκε πρὸς Ϡοθ· ἀναστρέψαντι ἡ ΜΑ ἄρα πρὸς τὴν ΑΡ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ Μρκε πρὸς τὰ θρμϛ. ἔχει δὲ καὶ ἡ ΡΑ πρὸς ΑΒ μείζονα λόγον ἢ ὃν τὰ ζπζ πρὸς τὰ ϛψν· δἰ ἴσου ἄρα ἕξει ἡ ΜΑ πρὸς τὴν ΑΒ μείζονα λόγον ἢ ὃν ὁ περιεχόμενος ἀριθμὸς ὑπὸ τῶν Μρκε καὶ τῶν ζπζ πρὸς τὸν περιεχόμενον ἀριθμὸν ὑπό τε τῶν θρμϛ καὶ τῶν ,ϛψν, τουτέστιν, ὁ Μ εωοε πρὸς Μ εφ. ἔχει δὲ καὶ ὁ Μ εωοε πρὸς Μ εφ μείζονα λόγον ἢ ὃν τὰ μγ πρὸς λζ· καὶ ἡ ΜΑ ἄρα πρὸς τὴν ΑΒ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν μγ πρὸς λζ· ἀναστρέψαντι ἄρα ἡ ΑΜ πρὸς τὴν ΜΒ ἐλάσσονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ μγ πρὸς ϛ. ὡς δὲ ἡ ΑΜ πρὸς τὴν ΒΜ, οὕτως ἐστὶν ἡ διάμετρος τοῦ ἡλίου πρὸς τὴν διάμετρον τῆς γῆς· ἡ ἄρα διάμετρος τοῦ ἡλίου πρὸς τὴν διάμετρον τῆς γῆς ἐλάσσονα λόγον ἔχει ἢ ὃν μγ πρὸς ϛ. ἐδείχθη δὲ καὶ μείζονα λόγον ἔχουσα ἢ ὃν τὰ ιθ πρὸς τὰ γ.

1616. Önerme

Güneş'in Yer'e oranı 6859'un 27'ye oranından büyük, 79.507'nin 216'ya oranından küçüktür.

Güneş'in çapı A, Yer'in çapı B olsun. Ay'da olduğu gibi burada da, Güneş küresinin Yer küresine oranının Güneş'in çapı üzerindeki küpün Yer'in çapı üzerindeki küpe oranına eşit olduğu ispat edilir. Dolayısıyla A üzerindeki küpün B üzerindeki küpe oranı Güneş'in Yer'e oranına eşittir. A üzerindeki küpün B üzerindeki küpe oranı ise 6859'un 27'ye oranından büyük, 79.507'nin 216'ya oranından küçüktür, çünkü A'nın B'ye oranı 19'un 3'e oranından büyük, 43'ün 6'ya oranından küçüktür. Dolayısıyla Güneş'in Yer'e oranı 6859'un 27'ye oranından büyük, 79.507'nin 216'ya oranından küçüktür.

16

Ὁ ἥλιος πρὸς τὴν γῆν μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν ϛωνθ πρὸς κζ, ἐλάσσονα δὲ ὃν Μθφς πρὸς σιϛ. Ἔστω γὰρ ἡλίου μὲν διάμετρος ἡ Α, γῆς δὲ ἡ Β. ἀποδείκνυται δὲ ὅτι ἐστίν, ὡς ἡ τοῦ ἡλίου σφαῖρα πρὸς τὴν τῆς γῆς σφαῖραν, οὕτως ὁ ἀπὸ τῆς διαμέτρου τοῦ ἡλίου κύβος πρὸς τὸν ἀπὸ τῆς διαμέτρου τῆς γῆς κύβον, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῆς σελήνης, ὥστε ἐπεί ἐστιν, ὡς ὁ ἀπὸ τῆς Α κύβος πρὸς τὸν ἀπὸ τῆς Β κύβον, οὕτως ὁ ἥλιος πρὸς τὴν γῆν, ὁ δὲ ἀπὸ τῆς Α κύβος πρὸς τὸν ἀπὸ τῆς Β ⟨κύβον⟩ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ ϛ ωνθ πρὸς κζ, ἐλάσσονα δὲ ἢ ὃν Μθφζ πρὸς σιϛ· καὶ γὰρ ἡ Α πρὸς τὴν Β μείζονα λόγον ἔχει ὃν ιθ πρὸς γ, ἐλάσσονα δὲ ἢ ὃν μγ πρὸς ϛ· ὥστε ὁ ἥλιος πρὸς τὴν γῆν μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν ϛωνθ πρὸς κζ, ἐλάσσονα δὲ ἢ ὃν Μθφζ πρὸς σιϛ.

1717. Önerme

Yer'in çapının Ay'ın çapına oranı 108'in 43'e oranından büyük, 60'ın 19'a oranından küçüktür.

Güneş'in çapı A, Ay'ınki B, Yer'inki G olsun. A'nın G'ye oranı 43'ün 6'ya oranından küçük olduğundan, tersine çevirerek, G'nin A'ya oranı 6'nın 43'e oranından büyüktür. A'nın B'ye oranı da 18'in 1'e oranından büyüktür; eşitlik yoluyla, G'nin B'ye oranı 108'in 43'e oranından büyüktür. Yine, A'nın G'ye oranı 19'un 3'e oranından büyük olduğundan, tersine çevirerek, G'nin A'ya oranı 3'ün 19'a oranından küçüktür. A'nın B'ye oranı da 20'nin 1'e oranından küçüktür; eşitlik yoluyla, G'nin B'ye oranı 60'ın 19'a oranından küçüktür.

17

Ἡ διάμετρος τῆς γῆς πρὸς τὴν διάμετρον τῆς σελήνης ἐν μείζονι μὲν λόγῳ ἐστὶν ὃν ⟨ἔχει⟩ ρη πρὸς μγ, ἐν ἐλάσσονι δὲ ἢ ὃν ξ πρὸς ιθ. Ἔστω γὰρ ἡλίου μὲν διάμετρος ἡ Α, σελήνης δὲ ἡ Β, γῆς δὲ ἡ Γ. καὶ ἐπεὶ ἡ Α πρὸς τὴν Γ ἐλάσσονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ μγ πρὸς ϛ, ἀνάπαλιν ἄρα ἡ Γ πρὸς τὴν Α μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν ϛ πρὸς μγ. ἔχει δὲ καὶ ἡ Α πρὸς τὴν Β μείζονα λόγον ὃν τὰ ιη πρὸς α· δι᾿ ἴσου ἄρα ἡ Γ πρὸς τὴν Β μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ ρη πρὸς τὰ μγ. πάλιν ἐπεὶ ἡ Α πρὸς τὴν Γ μείζονα λόγον ἔχει ὃν τὰ ιθ πρὸς τὰ γ, ἀνάπαλιν ἄρα ἡ Γ πρὸς τὴν Α ἐλάσσονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ γ πρὸς τὰ ιθ. ἔχει δὲ ἡ Α πρὸς τὴν Β ἐλάσσονα λόγον ἢ ὃν τὰ κ πρὸς α· δι᾿ ἴσου ἄρα ἡ Γ πρὸς τὴν Β ἐλάσσονα λόγον ἔχει ἢ ὃν ξ πρὸς ιθ.

1818. Önerme

Yer'in Ay'a oranı 1.259.712'nin 79.507'ye oranından büyük, 216.000'in 6859'a oranından küçüktür.

Yer'in çapı A, Ay'ınki B olsun. O hâlde A'nın B'ye oranı 108'in 43'e oranından büyük, 60'ın 19'a oranından küçüktür; dolayısıyla A üzerindeki küpün B üzerindeki küpe oranı 1.259.712'nin 79.507'ye oranından büyük, 216.000'in 6859'a oranından küçüktür. A üzerindeki küpün B üzerindeki küpe oranı ise Yer'in Ay'a oranına eşittir; o hâlde Yer'in Ay'a oranı 1.259.712'nin 79.507'ye oranından büyük, 216.000'in 6859'a oranından küçüktür.

18

Ἡ γῆ πρὸς τὴν σελήνην ἐν μείζονι μὲν λόγῳ ἐστὶν ἢ ὃν ⟨ἔχει⟩ Μθψιβ πρὸς Μθφζ, ἐν ἐλάσσονι δὲ ἢ ὃν Μϛ πρὸς ϛωνθ. Ἔστω γὰρ γῆς μὲν διάμετρος ἡ Α, σελήνης δὲ ἡ Β· ἡ Α ἄρα πρὸς τὴν Β μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν τὰ ρη πρὸς τὰ μγ, ἐλάσσονα δὲ ὃν τὰ ξ πρὸς ιθ καὶ ὁ ἀπὸ τῆς Α ἄρα κύβος πρὸς τὸν ἀπὸ τῆς Β κύβον μείζονα λόγον ἔχει ἢ ὃν Μθψιβ πρὸς Μθφζ, ἐλάσσονα δὲ ἢ ὃν Μϛ πρὸς ϛωνθ. ὡς δὲ ὁ ἀπὸ τῆς Α κύβος πρὸς τὸν ἀπὸ τῆς Β κύβον, οὕτως ἐστὶν ἡ γῆ πρὸς τὴν σελήνην· ἡ γῆ ἄρα πρὸς τὴν σελήνην μείζονα μὲν λόγον ἔχει ἢ ὃν Μθψιβ πρὸς Μθοζ, ἐλάσσονα δὲ ὃν Μ,ϛ πρὸς ,ϛωνθ.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…